Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 4051 3657019 3645184 2026-09-18T16:54:40Z Вмуд 185699 /* */ 3657019 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Испания Патшалығы |Шынайы атауы = {{lang-es|Reino de España}}<br>{{lang-ca|Regne d'Espanya}}<br>{{lang-eu|Espainiako Erresuma}}<br>{{lang-gl|Reino de España}}<br>{{lang-oc|Reiaume d'Espanha}} |Атау септігі = Испания |Елтаңба = Escudo de España ajustado a la norma heráldica.svg |Байрақ = Flag of Spain.svg |Ұраны = Plus Ultra<br />«Шектен тыс н/е жаңа көкжиектерге» |Әнұранның аты = Marcha Real |Аудио = Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 55 |lat_sec = 36 |lon_dir = W |lon_deg = 1 |lon_min = 48 |lon_sec = 6 |region = ES |CoordScale = |Картада = EU-Spain.svg |карта тақырыбы = '''Испанияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Конституциялық монархия]] |Құрылды = [[1479 жыл]]<br><small>([[I Изабелла (Кастилия патшайымы)|Изабелла Кастилия билігінде]] және [[II Фердинанд (Арагон королі)|Фердинанд Арагон]])</small><br>[[1515 жыл]]<br><small>(біртұтас монархия)</small> |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Тілі = [[испан тілі]]<ref>Сонымен қатар [[Каталан тілі]] [[Каталония]]да, [[Валенсия]]да, [[Балеар аралдары]]нда, [[Галисич тілі]] [[Галисия]]да, [[Баскс тілі]] [[Басктар елі]]нде және [[Наварра (автономды бірлестік)|Наварре]], [[Аран тілі]] [[Валь-д'Аран]]да</ref> |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Мадрид]] |Ірі қалалары = Мадрид, [[Барселона]], [[Валенсия]], [[Севилья]], [[Сарагоса]], [[Малага]] |Басшы қызметі = [[Испания билеушілері|Патша]]<br />[[Испания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]<br />[[Педро Санчес]] |Жер аумағы = 505 990<ref>{{cite web|title=Anuario estadístico de España 2008. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|website=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|accessdate=14 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924144913/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|archivedate=24 September 2015|df=dmy-all}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 51 |Судың үлесі = 1,04 |Этнохороним = Испандық, испандар |Жұрты = {{өсім}} 46 733 038 <ref>{{cite web|url=https://www.ine.es/en/prensa/cp_j2018_p_en.pdf|title=Population Figures at 01 July 2018. Migrations Statistics. First half of 2018.|date=13 December 2018|publisher=[[Instituto Nacional de Estadística (Spain)|National Statistics Institute]] (INE)|language=es|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170628123003/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archivedate=28 June 2017|df=dmy-all}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 30 |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 92 |Тығыздық бойынша орны = 112 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 1,941&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOES">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=3&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=30 October 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 15 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 41,592<ref name="IMFWEOES"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 30 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 1,398&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOES"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 12 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 29,961<ref name="IMFWEOES"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 30 |АДИ = {{Өсім}} 0,891<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=23 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 |df=dmy-all }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 26 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] € |Интернет үйшігі = [[.es]] |ISO = ES |Телефон коды = 34 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1]], жазда [[UTC+2]] |Түсініктемелер = }} '''Испания''' ({{lang-es|Espaṅa}}), ресми '''Испания Патшалығы''' ({{lang-es|Reino de España}}) — [[Еуропа]]<nowiki/>ның Оңтүстік-батысында орналасқан ел. [[Пиреней түбегі]]нің көп бөлігін және Жерорта теңізіндегі Балеар, Питиус аралдары мен Атлант мұхитындағы [[Канар аралдары]]н иеленеді. Жер көлемі 505,9 мың км². Испанияға, сондай-ақ, [[Солтүстік Африка]] жағалауларындағы Сеут және Мелилья қалалары мен оларға жақын жатқан Велесде-ла-Гомера, Алусемас, Чафаринас аралдары да қарайды. Халқы 46,5 млн. (2011). Негізінен, [[испандар]], [[Каталондар|католондар]] (5 млн-нан астам), [[галисилер]] (3 млн.), [[Баскілер|баскилер]] (2 млн-нан астам), т.б. Қала халқы 76,79%. Ресми тілі – [[испан тілі]]. Автономиялық құрылымдарда католон, баски, галиси, т.б. тілдер қолданылады. Ел 17 автономиялық құрылымдардан тұрады. Халқы, негізінен, католик дінін ұстанады. Астанасы – [[Мадрид]] қаласы (5 млн.). Бұған қоса [[Барселона]] (1,8 млн.), [[Валенсия]] (1 млн.), [[Севилия]] (750 млн.), т.б. ірі қалалары бар. Ұлттық мейрамы 12 қазан – Испан ұлты күні ([[Христофор Колумб]]тың [[1492]] жылы Американы ашқан күні). Ұлттық ақшасы – песета. Қазіргі адамдар [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегіне алғаш рет шамамен 35 000 жыл бұрын келді. Финикиялық, ежелгі грек, кельт және карфаген қоныстарымен бірге ибериялық мәдениет біздің дәуірімізге дейінгі 200 жылы Рим билігіне өткенге дейін түбекте дамыды. д., содан кейін аймақ 2 [[Рим]] провинциясына бөлінді - Орта Испания және Қиыр Испания. «Испания» атауы бұрынғы финикиялық Sp(a)n немесе Spania атауына негізделген. [[Батыс Рим империясының құлауы|Батыс Рим]] империясының соңында Орталық Еуропадан қоныс аударған герман тайпаларының конфедерациялары Пиреней түбегіне басып кіріп, өздерінің батыс провинцияларында (соның ішінде Суеви, Аландар және Вандалар) салыстырмалы түрде тәуелсіз патшалықтар құрды. Ақырында, вестготтар түбектің барлық тәуелсіз аумақтарын, соның ішінде [[Шығыс Рим империясы|Византия]] Испаниясының Византия провинциясын күшпен біріктірді, ол бұрынғы Рим провинциялары мен патшалықтарының барлығын саяси, шіркеулік және құқықтық жағынан азды-көпті біріктірді, олардың мұрагерлері болды. кейін Римдік Испания деп құжатталды. Ерте заманауи кезеңде Испания тарихтағы ең үлкен империялардың бірін басқарды, ол да ең ерте әлемдік империялардың бірі болды, 570 миллионнан астам испан тілін қамтитын үлкен мәдени және тілдік мұра қалдырды, бұл испан тілін әлемдегі екінші ең көп сөйлейтін тілге айналдырды. Алтын ғасыр кезінде елде [[Диего Веласкес]] сияқты көптеген танымал суретшілердің пайда болуына әкелген көркемдік бум болды. Бұл дәуірде ең әйгілі испан әдеби шығармасы «[[Дон Кихот]]<nowiki/>» да жарық көрді. Испания [[ЮНЕСКО]]-ның Бүкіләлемдік мұра нысандарының саны бойынша үшінші орында. Испания – зайырлы өкілді [[демократия]] және [[Парламенттік монархия|конституциялық монархия]], мемлекет басшысы ретінде король [[Макендондық Филипп II|Филипп VI]]. Испания - табыс деңгейі жоғары дамыған ел, номиналды ЖІӨ бойынша төртінші орында. Ел [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы|Біріккен Ұлттар Ұйымының,]] Еуропалық Одақтың, Еуроаймақтың, [[Еуропа кеңесінің парламенттік ассамблеясы|Еуропа Кеңесінің]], Жерорта теңізі Одағының, Солтүстік Атлантикалық Альянстың, [[Экономикалық өзара көмек советі|Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының]], [[Шенген аймағы|Шенген]] аймағының, Дүниежүзілік сауда ұйымының және көптеген елдердің мүшесі. Басқа халықаралық ұйымдардың Ресми мүшесі болмай-ақ, Испания [[Үлкен жиырмалық|G20]] саммиттерінің «тұрақты бақылаушысы» болып табылады және олардың әрқайсысына қатысады, бұл оны іс жүзінде топтың бір бөлігі етеді. == Этимология == España атауының шығу тегі (демек, оның туындылары) даулы. Иберияның ежелгі римдік атауы, Испания, римдіктер поэтикалық түрде Испания деп атаған Гесперия терминінен шығуы мүмкін. Гесперия сөзінің өзі гректің Εσπερία сөзінен шыққан, яғни «батыс елі», «күн батқан жер» (гректер Италия деп атаған). Римдіктер бұл атауды Испанияға берді, өйткені ол әлі де өз елінің батысында. Шығудың тағы бір нұсқасы «қояндар елі» немесе «шет, маңай» (Испания Жерорта теңізі аймағының шетінде орналасқандығынан) деген мағынаны білдіретін Ispanihad сөзінен шыққан. Ezpanna сөзінен шыққан баск тілінің нұсқасы да бар (яғни, «шет, шекара», өйткені Испания Еуропаның оңтүстік шеті). Гуманист Антонио де Небрича «батыс әлемінің қаласы» дегенді білдіретін ибериялық Hispalis сөзінен шыққан шығу нұсқасын ұсынды. Хесус Луис Кунчилостың айтуынша, тамыр кеңістігі финикиялықтардың «шпион» сөзінен шыққан, ол «металдарды соғу» дегенді білдіреді. Осылайша i-spn-ya «металдар соғылған жер» дегенді білдіреді. == География == Испания - Еуропаның оңтүстігіндегі мемлекет. Ол [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегінің алтыдан бесін, Жерорта теңізіндегі Балеар және Питиус аралдарын және Атлант мұхитындағы Канар аралдарын алып жатыр. Пиреней тауларына жету қиын және Испанияны түбектің батыс бөлігін алып жатқан Португалиядан басқа Еуропаның басқа елдерінен «оқшаулайды». Аумағы бойынша Испания Еуропадағы [[Ресей]], [[Украина]] және [[Франция|Франциядан]] кейінгі төртінші мемлекет және Еуропалық Одақта екінші орында. Испанияны Жерорта теңізі мен Атлант мұхиты шайып жатыр. Құрлықта Испания батыста [[Португалия|Португалиямен]] (ортақ шекара – 1214 км), [[Франция|Франциямен]] – Пиреней тауларының жоталарымен (623 км), [[Андорра|Андоррамен]] (63,7 км), [[Гибралтар|Гибралтармен]] (1,2 км), [[Марокко|Мароккомен]] (1,2 км) шектеседі. м [[Сеута]] — 6,3 км, [[Мелилья]] — 9,6 км). === Елдің рельефі === Испанияның жер бедері әртүрлі, мұнда тау жоталары мен биік үстірттер жүйесі басым рөл атқарады. Территориясының 90%-ға жуығын үстірттер мен таулар құрайды. Ел бетінің жартысына жуығын теңіз деңгейінен орташа биіктігі 660 м болатын Еуропадағы ең үлкен Месета деген үлкен үстірт алып жатыр. Месета үстірттердің, биік тас жоталардың және тау алаптарының кезектесуімен ерекшеленеді. Орталық Кордильера Месетаны екі бөлікке бөледі: солтүстік және оңтүстік. Испания территориясының көп бөлігі шамамен 700 м биіктікте орналасқан.Еуропадағы Швейцариядан кейінгі екінші ең биік мемлекет. [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегінің рельефтік картасы Солтүстікте Месета Бискай шығанағының жағалауын бойлай 600 км-ге созылған, елдің ішкі бөлігін теңіз әсерінен оқшаулайтын қуатты [[Кантабрия]] тауларымен қоршалған. Олардың орталық бөлігінде биіктігі 2648 м-ге дейін жететін Пикос-де-Европа тау тізбегі (испан тілінен – [[Еуропа]] шыңдары) орналасқан.Бұл альпі типті таулар негізінен карбон кезеңінің шөгінділерінен – [[Әктас|әктастар]]<nowiki/>дан, [[кварц]]<nowiki/>иттерден, құмтастардан тұрады. [[Кантабри таулары|Кантабрия таулары]] Испаниядағы ең қуатты тау жүйесі Пиренейдің орографиялық және тектоникалық жалғасы болып табылады. [[Пиреней таулары|Пиренейлер]] - батыстан шығысқа қарай 450 км-ге созылған бірнеше параллель жоталар. Бұл Еуропадағы ең қол жетпес таулы аймақтардың бірі. Олардың биіктігі орта есеппен өте жоғары болмаса да (2500 м-ден сәл астам), оларда ыңғайлы орналасқан және қолжетімді асулардың қажетті саны жоқ. Бұл асулардың барлығы 1500-2000 м биіктікте орналасқан, сондықтан Испаниядан басқа елдерге баратын темір жолдар батыс пен шығыстан Пиренейді айналып өтеді. Таулардың ең кең және ең биік бөлігі орталық, мұнда олардың негізгі шыңы Ането шыңы орналасқан, оның биіктігі 3404 м жетеді.Солтүстік-шығыстан Пиреней таулары жүйесі Месетамен түйіседі, максималды биіктігі (Мон Кайо шыңы) 2313 м. Шығыс Пиреней мен Пиреней тауларының арасында аласа [[Каталония|каталон]] таулары созылып жатыр, олардың оңтүстік беткейлері [[Жерорта теңізі|Жерорта]] теңізінің алдынан дерлік кертпелермен үзіліп жатыр. Каталон таулары (оның орташа биіктігі 900-1200 м, ең биік шыңы - Каро тауы, 1447 м) Жерорта теңізінің жағалауына параллель дерлік 400 км созылып, Арагон үстіртін одан бөліп жатыр. [[Мурсия (автономды бірлестік)|Мурсияда]], [[Валенсия (автономды бірлестік)|Валенсияда]] және Каталонияда және Палос мүйісінен солтүстікке қарай [[Франция]] шекарасына дейін дамыған жағалау жазықтары жоғары құнарлылығымен сипатталады. Пиреней түбегінің бүкіл оңтүстік-шығысын тау жоталары мен жоталар жүйесі болып табылатын Кордильера-Бетике алып жатыр. Сьерра-Невада таулары оның кристалдық осіне айналды. Биіктігі жағынан олар Еуропадағы [[Альпі]] тауларынан кейін екінші орында. Олардың шыңы Муласен тауы, ол 3478 м жетеді, Испания түбегінің ең биік нүктесі. Испаниядағы ең биік тау шыңы [[Тенерифе]] ([[Канар аралдары|Канар]] аралдары) аралында орналасқанымен, бұл биіктігі 3718 м-ге жететін [[Тейде]] жанартауы. == Тарихы == [[Сурет:Spanish Galleon.jpg|thumb|left]] Испания жерінде ежелгі адамдар [[палеолит]] дәуірінде-ақ (б.з.б. 10-мыңжылдыққа дейін) тіршілік ете бастаған. И. жерінде құрылған ең ежелгі мемлекет – Тартесс (б.з.б. 1 мыңжылдықтың бас кезінде болған). Ел территориясына б.з.б. 7 ғасырда [[финикия]]лықтар мен [[грек]]тер келіп қоныстана бастады. Әсіресе финикиялықтар белсенді болды. Олар Гадес (қазіргі [[Кадис (провинция)|Кадис]])<ref>Возникновение Карфагенской державы</ref>Б.з.б. 5 – 3 ғасырларда [[Пиреней түбегі|Пиреней]] арқылы [[кельттер]] келді. Олардың бір бөлігі жергілікті Ибер тайпаларымен араласып, кельтибер деген жаңа этникалық топ пайда болды. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғында Испания жерінің көпшілігі [[Карфаген]] мемлекетіне бағынды. Екінші Пуни соғысы нәтижесінде Карфагенді [[Рим республикасы|Рим Республикасы]] ығыстырды. Б.з.б. 21 – 19 жылы қазіргі Испания аумағын түгелімен бағындырды. Рим империясы үстемдігі кезінде елде испан-рим ақсүйектері пайда болды. Кейін Испанияға вандалдар, аландар, свевтер басып кіріп, Солтүстік-батыста [[Свев корольдігі]] құрылды. Аландар мен вандалдар оңтүстікке, ал 429 жылы Солтүстік Африкаға қоныс аударды. 5 ғасырдың 2-жартысында вестготтар королі Эйрих (466 – 84) Пиреней түбегін түгелімен басып алды. 585 жылы вестготтар Свев корольдігін толығымен бағындырды. 711 – 18 жылы Пиреней түбегін арабтар (мавр деген ортақ атпен белгілі болған [[араб]] және [[бербер]] тайпалары) жаулап алып, Омейя әулетіне бағынышты әмірлік құрды. 756 жылы омейялықтар тәуелсіз [[Кордова әмірлігі]]н, 929 жылы Кордова халифатын құрды (қ. Кордова халифаты). 1031 жылы Кордова халифаты көптеген ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. 11 ғасырда түбектің Солтүстік мен шығысындағы ұсақ христиан иеліктері біртіндеп біріге бастады. Сөйтіп, солтүстікте Кастилия, оңтүстікте Арагон корольдіктері құрылды. Олар біртіндеп Испаниядан арабтарды ығыстыра бастады. 13 ғасырдың ортасында елде тек [[Гранада]] әмірлігі ғана қалды. 1479 жылы Леон-Кастиль және Арагон-Каталон корольдіктері әулеттік неке негізінде бір мемлекетке бірікті. 1492 жылы 12 қазанда 10 жылға созылған соғыстан кейін Гранада әмірлігі жаулап алынды. Бұл күн Х.Колумбтың Американы ашып, ұлы жаңалықтар дәуірінің басталуымен тура келді. 16 ғасырдың 1-жартысында испандар [[Мексика]]ны, [[Перу]]ді, [[Боливия]]ны, [[Чили]]ді, т.б. [[Оңтүстік Америка]] жерлерін басып алды. Еуропада Испания құрамына [[Нидерланд]] қосылды (1516). Испан королі Карл I 1519 жылы Қасиетті Рим империясының императоры тағына отырып, Испания әлемдегі ең ірі мемлекетке айналды. Мануфактуралар құрылып, испан қалалары жібек тоқитын, былғары шығаратын, қару-жарақ жасайтын ірі орталықтарға айналды. Елде [[монархия]] орнады. 16 ғасырдың 2-жартысынан бастап Испания әлсірей бастады. Соған қарамастан, 1580 жылы Испания Португалияны бағындырып, Иберия униясын құрды. Революция және қанды соғыс нәтижесінде Нидерланд Испандардан 1581 жылы бөлініп шықты, 1588 жылы атышулы испан флоты – “Жеңілмейтін армада” Англиядан күйрей жеңілді. 17 ғасырда ел экономикасы онан сайын құлдырап кетті. 18 ғасырда бұрынғы испан иеліктері Англия, Франция, Австрия, т.б. мемлекеттердің өзара күресі нысанына айналды. Испан мұрагерлігі үшін күрес (1701 – 14) француз королі [[XIV Луи]]<nowiki/>дің немересі [[Филипп V.|Филипп V]]-нің Испандар тағына отыруымен аяқталды. Соғыс нәтижесінде Испания өзінің Еуропадағы көптеген иеліктерін жоғалтты. 1781 жылдан бастап Испания [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс]]<nowiki/>қа араласып, Флориданы алды. 18 ғасырдың аяғында [[Франция]]да [[Француз төңкерісі|революция]] басталғаннан кейін, Испания билеушілері 1793 жылы Франциямен соғыс бастады. Бірақ жеңіліске ұшырап, өздері француздардың ықпалына көшті. Испания енді Франция жағында [[Англия]] мен [[Португалия]]ға қарсы соғысты. Бұл Испандардың Америкадағы отарларымен байланысын нашарлатып жіберді. 1799 жылы Наполеон Бонопарт Францияда бірінші консул ретінде билікке келіп, Испания 1763 жылы [[Париж бітім шарттары|Париж бітім шарты]] бойынша алған Луизиананы Францияға қайтарып, сосын АҚШ-қа сатты. Үкімет елге француз әскерлерінің кіруіне рұқсат беріп, халықтың наразылығын туғызды. Бірінші испан революциясы (1808 – 14) елден француздарды қуу және [[либерал]]дық реформалар жүргізу мақсатын көздеді. [[Кадис Конституциясы]] қабылданып (1812), ұлт-азаттық күрес және революция, ағылшын көмегі нәтижесінде ел 1814 жылы 18 мамырда толық азат етілді. Бірақ елге оралған король Фердинанд VII конституцияның күшін жойып, Америкадағы испан отарларындағы көтерілістерді басу үшін әскер жіберді. Екінші испан революциясы (1820 – 23) кезінде Фердинанд VII көтерілісшілердің талабын орындап, 1812 жылғы конституцияны қалпына келтірді. Конституцияға сәйкес 1820 жылы 9 шілдеде ашылған кортестер (парламент) көптеген прогресшіл заңдар қабылдады. Бұл революция Қасиетті одақтың шешімі бойынша француз интервенттері қолымен (1823 жылы сәуір – қыркүйек) басылды. Елде абсолюттік монархия қалпына келтірілді. Осы кезде испан армиясы Америкада жеңіліске ұшырап, Куба мен [[Пуэрто-Рико]]дан басқа барлық отарларынан айырылды. 1833 жылы Испандарда азамат соғысы басталып, ол Үшінші испан революциясына (1834 – 43) ұласты. [[Революция]] кезінде барлық ортағасырлық сарқыншақтар (инквизиция, майорат, т.б.) толығымен жойылып, елде конституциялық монархия орнады. 1840 жылдан бастап өнеркәсіп төңкерісі басталды: металлургия, машина жасау з-ттары, т. ж-дар салына бастады. Төртінші (1854 – 56) және бесінші (1868 – 74) испан революцияларын республикашыл күштер жасады. Тұңғыш республика құрылғанымен (1873 – 74), ол ұзақ өмір сүре алмады. 1874 жылғы төңкерістен кейін үкімет басына қайтадан [[Бурбондар]] келді. 20 ғасырдың басында Испандарда ірі өнеркәсіп монополиялары пайда болды. Елге шет ел капиталы көптеп келе бастады. Республикашылар күресті тоқтатқан жоқ. 1931 жылы 14 сәуірде елде республика орнап, алтыншы испан революциясы (1931 – 39) басталды. 1931 жылы сәуір – 1933 жылы күз аралығында елді республикашыл-социалистер блогы басқарды. Олар а. ш-нда реформа жүргізді, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді, т.б. шаралар жасады. Оған қарсы оңшыл күштер 1936 – 39 жылы фашистік блокқа бірігіп, елде 32 айға созылған азамат соғысы басталды (қараңыз : [[Испан азамат соғысы]]). Испандарда генерал Франконың диктатурасы орнап, саяси партияларға тыйым салынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Франсиско Франко]] [[Нацистік Германия]] мен [[Фашистік Италия|Фашистік Италияға]] көмектесіп, соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ-пен тығыз байланыс орнатты. 1947 жылы ел корольдік болып жарияланды. генерал Франко өлгеннен кейін (1975), Испандарда конституциялық монархия құрылды. Саяси тұтқындар түрмелерден босатылып, саяси партиялардың қызметіне рұқсат етілді. 1977 жылы 15 маусымда тұңғыш рет демократиялық парламент сайлауы өтіп, Конституция қабылданды. 1979 жылы сәуірде алғашқы заңды үкімет жасақталды. 1981 жылы ақпанда әскерилердің мемлекеттік төңкеріс ұйымдастыру әрекеті жүзеге аспай қалды. 1982 жылы қазанда өткен сайлауда Ф.Гонсалес бастаған социалистер жеңіске жетіп, өз үкіметін құрды. Олар 1983, 1986, 1993 жылдары өткен сайлауда да жеңіске жетті. Тек 1996 жылы өткен сайлауда ғана консервативтік Халық партиясы (Х.М. Аспар) жеңіске жетті. == Мемлекеттік құрылымы == Испанияның мемлекеттік құрылымы - [[конституциялық монархия]]. Мемлекет басшысы— [[патша]]. Қазіргі кездегі монарх — [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]. Заң қабылдайтын орган— [[Испанияның генералды кортестері]]: Депутаттар конгресі мен Сенат. Сенат 259 жергілікті сайланған депутаттан құралған. Депутаттардың қызмет ету мерзімі - 4 жыл. Депутаттар Конгресі - саяси партияладын сайланған 350 депутаттан құралған, депуттығының мерзімі - 4 жыл. Атқарушы үкіметті Испанияның Премьер-министрі орындайды, әдетте парламентке сайлау барысында ең көп дауыс жинаған саяси партияның өкілі. Конституциялық бақылау органы - Конституциялық сот (''Tribunal Constitucional''), жоғарғы сот сатысы - Жоғарғы Сот (''Tribunal Supremo''), автономды қоғамдастықтардың жоғарғы сот сатысы - Жоғарғы Әділет Соты (''Tribunal Superior de Justicia''), Апеляциялық инстанция - провинциялық аудиенсиялар (''Audiencias Provinciales''), аймақтық соттар&nbsp;— сот тергеуі және алғашқы саты соттары (''Juzgados de primera instancia e instrucción''), ең төменгі сатысы - судья (''juzgados de paz''), импичмент соты - Ұлттық Аудиенсия (''Audiencia Nacional''), жоғарғы бақылау органы - Есеп Соты (''Tribunal de Cuentas''), соттарды басқару органы - Сот басқаруының генералды кеңесі (''Consejo General del Poder Judicial''). Испанияда 500-ден астам саяси партия және қоғамдық ұйымдар тіркелген. Ең ірі париялар: * Конвергенция және Одақ каталон блогі, * «Эскерра републикана» каталон партиясы, * Баск ұлттық партиясы, * Канар коалициясы. == Экономикасы == Өнеркәсіптің көлемі жағынан Испандар Батыс Еуропада 5-орын, дүние жүзі бойынша 8-орын алады. Елде машина, кеме жасау, ұшақ шығару, электртехникасы, химия, тоқыма өндірістері жақсы дамыған. Соңғы жылдары тау-кен өндірісі жыл сайын кеміп, оның орнына электронды жабдықтар өндірісі дамуда. Ел экономикасында мемл. сектордың үлесі – 30%. Ел пайдалы қазбаларға бай, бірақ 100-ден аса қазбалардың тек 16-сы ғана өндіріледі. А. ш. жақсы дамыған. Шарап (дүние жүзінде 3-орында), цитрустік жемістер, бидай, күріш, темекі, көкөніс, т.б. өсіріледі. Зәйтүн майын шығарудан Испандар дүние жүзінде 1-орында. Мал ш. да жақсы дамыған. Теңізден балық аулау мен теңіз азық-түліктерін пайдаланудан дүние жүзіндегі алғашқы ондыққа кіреді. Елге туризм үлкен табыс әкеледі. Жыл сайын Италияға 62 млн. шет ел туристері келеді. Негізгі сауда серіктестері Еуропалық одақ елдері (импорттың – 61%, экспорттың – 68,5%-ы), АҚШ (7,4% және 5,1%), [[Латын Америкасы]](4% және 5,4%). Алтын-валюта қоры 72,6 млрд. АҚШ долл-ы көлемінде (1997). Испания мен Қазақстан арасында дипломатиялық қарым-қатынастар 1992 жылы орнады. 1998 жылы 13 ақпанда Испания королі Хуан Карлос Алматыда болып қайтты. 2000 жылы 30 қазанда [[Қазақстан]] Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н.Назарбаев]] ресми сапармен Испанияда болып, король [[Хуан Карлос]] Қазақстанмен және үкімет төрағасы Хосе Мария Азнармен кездесті. Кездесу барысында саяси, экон., мәдени байланыстар жөнінде 6 құжатқа қол қойылды. ==Денсаулық сақтау ісі== Испанияда 1970 жылы әрбір 1000 адамға шаққанда баланың тууы 19,6, адам өлімі 8,5, тірі туған әр бір баладан өлгені 27,9. Адам өмірін ұзақтығы орташа 70 жас. Елде жүрек, қан тамыр аурулары, қатерлі ісік,сусамыр, әсірисе гельминтоз ауруы көп таралған. Дүниежүзінде эхинококкоз ауруының ең көп таралған жері - Испания кейбір аудандарда лептозпирос және алапес те кездеседі. Толық емес мәліметтер бойынша, 1969 жылы Испанияда 156,8 мың төсектік 1648 аурухана болды. 1970 жылы 41,4 мың дәрігер, 3,4 тіс дәрәгері, 16 мың фармацевт және 4,1 мың акушер жұмысқа орнатылды. Дәрігерлерді арнайы университетің медициналық факультеттері дайындайды. == Өнері == Испания жеріндегі ең көне ескерткіштер палеолит дәуірінен сақталған. Неолит дәуірінен қыш ыдыстар, иберлерден тас қамалдардың қалдығы мен өрнектелген құмыралар сақталған. Рим империясы үстемдігінен қалған театрлар мен ғибадатханалардың орны кездеседі. Мавритан өнерінің үлгісімен салынған құрылыстар да бар (Кордовадағы мешіт, 10 ғасырдың аяғы). Испаня өнерінің дербес қалыптасуы 8 – 9 ғасырлардан басталады. Осы кезде Испандарның Италия, Франциямен мәдени байланысы күшейді. Тас қорғандар мен қамалдар салуда француздардың тәжірибесі қолданылды. 10 – 12 ғасырларда құрылысқа кірпішті пайдаланды. 13 ғасырдың 1-жартысында Бургос пен Леонда ғибадатханалар салына бастады. 14 ғасырда Испандарда мудехар стиліндегі архитектура қалыптасты. Сол кездегі Испандар бейнелеу өнеріне тән қасиет – тұрмыстық детальдарға ден қою, жалпы пішін мен бет-бейненің шынайылығын қадағалау – каталон мектебінің негізін салушы Феррер Бассаның шығарм-нан айқын көрінді. 15 ғасырдың аяғында Қайта өркендеу дәуірінің ұлттық стилі – “платереско” қалыптасты. 16 ғасырда италиялықтар ықпалының күшейе түсуі испан суретшілерінің кәсіби машықтануына әсер етті. Осы тұста Эль Греко шығарм-ы танымал болды. 17 ғасырда чурригереско [арх. Х.Чурригердің (1665 – 1725) есімімен аталған] деген атпен пайда болған испан бароккосы 18 ғасырда жалпы ұлттық стильге айналды (Гранададағы Ла Картух ғибадатханасы). 1744 жылы Мадридте ұйымдастырылған Көркемсурет академиясы академиялық классицизмнің ұйытқысы болды. 17 ғасырдың 1-жартысында испан кескіндемесі басым бағытта дамыды. Өмір шындығының рухани мәнін ашуға ұмтылу, қарапайым заттарға назар аудару Испания суретшілеріне тән тақырып болды. Өмір мәнін шынайы түрде қабылдау, адам мінезіне ерекше көңіл бөлу – сол кездегі суретшілердің, әсіресе, Д.Веласкестің шығармаларынан тамаша көрініс тапты. 17 ғасырдың 2-жартысындағы Испания өнерінен сән-салтанатқа бой ұру, мистика сарыны байқалады. Испаня өнерінің 18 – 19 ғасырлардағы жаңа өрлеуі Ф.Гойя шығарм-мен байланысты. Модерн стилін қолдаушы арх. А.Гауди (1852 – 1926) мен “оқтай түзу қала салу” жобасының авторы А.Сорио-и-Матаның шығарм-ғы қазіргі заманғы қала салу өнерін ілгері дамытты. 1914 – 18 жылғы 1-дүниежүз. соғыстан кейін “тарихи стильдер” алдыңғы қатарға шығып, ғимараттар осы үлгімен салынды. 1950 жылдан кейін “жаңа архитектура” дамып, функциональдік шешімдермен қоса “органикалық архитектура” жүзеге асты. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Испания бейнелеу өнері дәстүрлі салондық академизмнен қол үзіп, импрессионизмге (Х.Соролья (1863 – 1923), Д. де Регойос) бой ұрды. 20 ғасырдың алғашқы он жылында Испания өнері француздардың ықпалында болды. генерал Франко билігі кезінде көптеген суретшілер өз шығарм-мен антифашистік қозғалысқа үн қосты (А.Ибаррола). Тарихи қалыптасуы мен жергілікті ерекшеліктеріне қарай И. музыкасы 5 түрге бөлінеді: 1) кельт-иберлерден тараған баск музыкасы. Музыкалық аспаптары – чисту, альбока (үрлемелі), тун-тун (әр түрлі барабандар); 2) бастауын кельттер музыкасынан алатын галисия музыкасы. Музыкалық. аспаптары – гайта, гальега; 3) стильдік жағынан Оңтүстік Франция музыкасына жақын каталон музыкасы. Музыкалық аспаптары – флювиоль (шағын флейта) және тамбурин; 4) жалпы И. музыкасына ортақ белгілерді қамтыған кастиль музыкасы. Музыкалық аспабы – гитара; 5) Андалусия музыкасы. Оның өзі екі топқа бөлінеді: а) цыган әуені басым канте хонде (кейін фламенко атанды); ә) нағыз Андалусия музыкасы. Вестготтар билігі дәуірінде (5 – 8 ғасырлар) қалыптасқан И-ның кәсіби муз. өнері гимн шығарудың биік сатысына көтерілді. 12 ғасырда трубадурлар мен хуглярлар (жонглерлер) ерлік-эпикалық әндерді уағыздады. 14 ғасырда трубадурлар кантиго, пастораль сияқты муз. жанрлар қалыптастырды. 16 ғасырда орган музыкасындағы имитация-полифониялық және вариациялық стиль қалыптасты. 18 ғасырда тонадилья атты муз. комедия туды. Мадрид (1830) пен Барселонада (1847) консерваторияның және тұрақты опера театрының ашылуы Испания музыка өмірін жандандырды. 19 ғасырдың 60-жылдарындағы комп-лардың (М.Эслава, Ф.Барбьери, т.б.) шығармашылығы Мадридтегі “Сарсуэла” театрымен тікелей байланысты болды. Испанияда 19 ғасырдың соңғы ширегінде комп. Ф.Педрель (1841 – 1922) басшылығымен ұлттық муз. мәдениет қайта өркендеді. 20 ғасырда пианистер – Х.Турина, Р.Виньес; скрипкашылар – П.Сарасате-и-Наваскуэс (1844 – 1908), Х.Манен; виолончельшілер – П.Касальс (1876 – 1973), Г.Касадо (1897 – 1966); гитарашылар – Ф.Таррега, М.Льобет; дирижерлер – Э.Ф. Арбос, К.Супервиа, т.б. елге танымал болды. 1973 жылы Испания бишісі Кэти Клавихо мен гитарашы [[Гарсия Алонсо]] Алматыда өнер көрсетті. Испанияда театр ойындары римдіктер үстемдік құрған дәуірде-ақ жүйелі түрде өткізіліп тұрған. Орта ғасырларда діни театр (литургиялық драма, мистерия) және комедиялық халық театры өркен жайды. 14 – 15 ғасырларда сарай театрының алғашқы нышаны байқала бастады. 16 ғасырдың ортасында ойындарында қарапайым реквизиттер қолданған кәсіби театр труппалары пайда болды. Алғашқы осындай труппаны драматург және актер Лопе де Руэда ұйымдастырды. 16 ғасырдың 2-жартысында театр ойындарын шіркеу басшылары өз бақылауына алып, Мадрид (“Корраль де ла Крус”, 1579; “Корраль дель Принсипе”, 1582), Севилья, Барселона, Валенсия, т.б. ірі қалаларда корральдар деп аталатын тұрақты көпшілік театрлар ұйымдастырды. Мұнда аса көрнекті драматург Лопе де Вега (1562 – 1635), Х.Руис де Аларкон (1581 – 1639), Тирсо де Молина (1571/83 – 1648) пьесалары қойылып, Қайта өркендеу дәуірінің гуманистік және демокр. драматургиясы қалыптасты. 17 ғасырда ауто жанры дамыды. Ол шіркеу мейрамдары кезінде жылжымалы платформа – арбаларда қойылып отырды. 18 ғасырда француз классицизмі өріс алып, ол пафос пен декламациялық стильге құрылған актерлік өнер дамуына ықпал жасады. Көптеген театрлар 16 – 17 ғасырлардағы испан драматургиясының туындыларын қоюды одан әрі жалғастырды, ал М.Ладвенант, Р.Луна, М.Р. Фернандес сынды үздік актерлер өз өнерінде реалистік дәстүрге сүйенді. Осы дәстүр сайнете, сарсуэла, тонадилья сияқты муз.-драм. жанрларда да өріс алды. Көрнекті актер И.Майкес Мадридтегі “Каньос дель Пераль” (1801 – 05) және “Принсипе” (1805 – 18) театрын басқарып, театр өнерінде бірқатар маңызды реформалар жүргізді. Мадридте “Эспаньоль” (1849), Барселонада “Лисео” (1847), т.б. жаңа театрлар ашылды. 20 ғасырдың басында сахнада “кіші жанрлар”, жеңіл пьесалар мен мелодрамалар, модерндік драматургия басым болды. Аса көрнекті ақын әрі драматург Ф.Гарсиа Лорка (1898 – 1936) мен [[драматург]] А.Касона (1903 – 65), актриса М.Ксиргу театрға реформа жүргізді. Демократияландыруға талпыныс жасалды. [[Театр]] цензурасының қыспағына қарамастан, 1950 жылы бірқатар театрларда испан классик. драматургиясынан қойылымдар қойыла бастады. Қазір Мадридте 20-дан астам театр бар. Актер кадрларын Мадрид пен Барселона консерваториясы және Мадридтің драм. өнер мектебі даярлайды. Испаниядағы тұңғыш көркем фильм 1905 жылы түсірілді. Барселона 1908 жылдан кино өндірісінің орталығына айналды. 20 ғасырдың 20-жылдары жылына 30 – 40 фильм жасалды. 1934 жылы тұңғыш дыбысты фильм – “Топырақ дымы” (режылы Э.Ф. Ардавин) жарық көрді. Осы жылдары жасалған таңдаулы кино шығармалардың бірі – испан шаруалары мен батырақтарының аш-жалаңаш өмірін бейнелейтін “Астықсыз жер” фильмі (1932, режылы Л.Бюнюэль, 1900 – 1983). Режылы Бюнюэльдің “Виридиана” (1961) кинофильмі дүние жүзіне әйгілі болды. 1975 – 85 жылы “Қарғаны асыра” (режылы К.Саура, 1932 жылыт.), “Бақшадағы сайтандар” (режылы М.Гутьеррес Арагона), “Аптаның соңы” (режылы Х.А. Бардем, 1922 жылыт.), “Стико” (режылы Х. де Арминьян), “[[Қанды той]]”, “[[Кармен]]”, “[[Сиқырлы махаббат]]” (режылы .Саура), т.б. фильмдер түсірілді. == Әкімшілік құрылысы == {{Толық мақала|Испания әкімшілік бөлінісі}} Испанияның әкімшілік бөлінісі [[конституция]]мен және қолданыстағы заңнамамен реттеледі. Испаниядағы негізгі әкімшілік-аумақтық бірлік - автономды қауымдастық (автономиялық аймақ). Қазіргі уақытта елде 17 [[Испания әкімшілік бөлінісі|автономды қауымдастық]] бар, [[Баск елі]], [[Каталония]], [[Наварра]], [[Галисия]] және [[Андалусия]] кеңейтілген автономияларға ие. Автономды қауымдастықтар өз кезегінде 50 [[провинция]]ға бөлінеді. Сондай-ақ, Испанияда [[Африка]]дағы автономды деп аталатын екі қала бар - [[Сеута]] мен [[Мелилья]] және де [[Испанияның егеменді аумақтары]]. Провинциялар [[комарка]]ларға бөлінеді, қазіргі уақытта олардың саны 324 құрайды. Комаркалар өз кезегінде [[муниципалитет]]терге бөлінеді, олардың 8 мыңнан астамы бар. * [[Андалусия]] ({{lang-es|Andalucía}}) * [[Арагон]] ({{lang-es|Aragón}}) * [[Астурия]] ({{lang-es|Principado de Asturias}}) * [[Балеар аралдары]] ({{lang-es|Islas Baleares}}, {{lang-ca|Illes Balears}}) * [[Басктер елі]] ({{lang-es|País Vasco}}, {{lang-eu|Euskadi}}) — астанасы [[Витория (қала, Испания)|Витория-Гастейс]] * [[Валенсия (автономды бірлестік)|Валенсия]] ({{lang-es|Comunidad Valenciana}}) — астанасы [[Валенсия]] * [[Галисия]] ({{lang-es|Galicia}}, {{lang-gl|Galiza}}) * [[Канар аралдары]] ({{lang-es|Islas Canarias}}) * [[Кантабрия]] ({{lang-es|Cantabria}}) * [[Кастилия — Ла-Манча]] ({{lang-es|Castilla-La Mancha}}) * [[Кастилия және Леон]] ({{lang-es|Castilla y León}}) * [[Каталония]] ({{lang-es|Cataluña}}, {{lang-ca|Catalunya}}) — астанасы [[Барселона]] * [[Мадрид]] (автономиялық аймақ ретінде) ({{lang-es|Madrid}}) * [[Мурсия (автономды бірлестік)|Мурсия]] ({{lang-es|Región de Murcia}}) * [[Наварра (автономды бірлестік)|Наварра]] ({{lang-es|Navarra}}, {{lang-eu|Nafarroa}}) * [[Риоха]] ({{lang-es|La Rioja}}) * [[Эстремадура]] ({{lang-es|Extremadura}}) == Мемлекет құрылымы == парламенттік сайлауда неғұрлым көп дауыс алған партия көшбасшысы - атқарушы билік [[Премьер-министр]] басқарады. заң шығарушы екі палаталы парламент - Бас kórtesy (депутаттары мен Сенат Конгресс). Сенат тұрады (- 4 жыл мерзімге партиялық тізімдер бойынша сайланады 350 орын) (259 орын - - кейбір депутаттар жалпыға тікелей дауыс сайланады, басқалары провинциалды заң шығарушы тағайындайды, және барлық сенаторлар 4-жылдық мерзімге сайланады) және Конгресс депутаттарының. конституциялық қадағалау органы - Конституциялық Соты (Tribunal Constitucional), ең жоғары сот - Жоғарғы сот (Tribunal Supremo), автономды қауымдастықтар жоғары сот органы - жоғары сот соттар (Tribunal Superior де Justicia), апелляциялық сатыдағы соттар - шалғайдағы Audiencia (Audiencias Provinciales), аудандық соттар - бірінші сатыдағы және тергеу соттары (juzgados де Primera instancia е instrucción), сот жүйесінің төменгі буыны - магистратура (juzgados де ПАЗ), импичмент жариялау жағдайларда сот - Ұлттық Audiencia (Audiencia Nacional), Жоғарғы аудит мекемесі - қарсы сот (трибунал де Cuentas), орган соттар жүйелі жолы - Сот Бас Кеңесі (Consejo Бас дель PÕDER Сот). Жалпы алғанда, Испания ресми 500-ден астам саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар тіркеді. [[Сурет:Madrid - Podemos - La marcha del cambio - 31012015 120055.jpg|thumb|right|Подемос]] === Партия === * Халықтық партия, * Испан Социалистік Еңбекшілер партиясы (ИСЕП) * Азаматтар - Азаматтық партия * Коммунистік партия, * Подемос, Үлкен аймақтық партияларға каталонскалық блок Конвергенция және Одақ, Каталонияның сол жағынан Республикалық партиясы, баскалық ұлтшыл === Ең ірі қалалар === {{Толық мақала|Испания қалаларының тізімі}} [[Сурет:Gran Vía (Madrid), desde Callao.jpg|thumb|right|Мадрид қаласы]] Испанияда халқы саны 1 миллионнан асатан 2 қаласы бар олар: # [[Мадрид]] --- 2 232 000 # [[Барселона]] --- 1 595 000 # [[Валенсия]] --- 797 000 # [[Сарагоса]] --- 664 938 # [[Малага]] --- 569 002 <gallery mode="packed"> Сурет:Palacio de Comunicaciones - 07.jpg|Мадрид Сурет:Pont Triana.jpg|Севилья Сурет:Vista de Santa Cruz de Tenerife.png|Санта-Крус-де-Тенерифе Сурет:Las Palmas de Gran Canaria-Panoramic view over the city.jpg|Лас-Пальмас-де-Гран-Канария Сурет:Torre de Hércules - DivesGallaecia2012-62.jpg|Ла-Корунья Сурет:Ciudad de Burgos.jpg|Бургос Сурет:Toledo Skyline Panorama, Spain - Dec 2006.jpg|Толедо Сурет:Cathedral palma mallorca spain 01 2007 08 15.jpg|Пальма-де-Мальорка Сурет:Port of Alicante 4.jpg|Аликанте </gallery> Мадрид европада үлкендігінен үшінші орын алады. Европаның мәдени қалаларының бірі. Испанияның орталығында орналасқан. Барселона испанияның шығысында орналасқан, Каталония аутономды обылысында орналасқан, аттас провинциясының астанасы. Испанияда үлкендігінен екінші орын алады. Жерорта теңізімен шектеседі.<br /> Валенсия испанияның туризм дамығын қалаларының бірі. Орналасқан жері шығыс испания,Турия өзенінің төменгі ағысында орналасқан. == Әдебиеті == Испания әдебиеті испан (кастиль) және баск, галисий, каталон тілдерінде дамыған. Ол орта ғасырларда халық шығарм-ның және ежелгі дәуір әдебиеті мен араб мәдениетінің ықпалында қалыптасты. Халық шығармалары араб басқыншылығына қарсы күрес кезінде молая түсті. 12 – 13 ғасырларда серілік романдар пайда болды. 14 ғасырда Испания әдебиетінде Х.Альфонс (1221 – 1284) пен Хуан Мануэльдің (1282 – 1348) дидактикалық насихат бағытындағы шығармалары белгілі орын алды. 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырдың басында Испания әдебиетінің өрлеу дәуірі басталды. Өрлеу кезеңінің ірі өкілі Ф. де Рохастың (1465 – 1541) “Селестина” романы (1499) Испания әдебиетінде түрлі жанрлардың тууына, театрдың қалыптасуына ықпал жасады. М. де Сервантестің “Дон Кихот” романы (1605 – 15) дүние жүзі әдебиетіне үлес болып қосылды. 18 ғасырда Испания әдебиетіне француз классицизмінің әсері күшейді. Поэзияда ағартушылық бағыт басым болып, мысал жанры дамыды. Бүл кезеңнің өкілдері М.Х. Кинтан (1772 – 1857), Х.Н. Гальегос (1774 – 1853), А.Лист (1775 – 1848) өз шығармаларында еркіндікті жырласа, Ф.Мартинес де ла Роса (1787 – 1862) драмалары испан романтизмінің өркендеуіне жол салды. 1-дүниежүз. соғыстан (1914 – 18) кейін Испания әдебиетінде көптеген ағымдар пайда болып, оның белді өкілі ретінде Ф.Гарсиа Лорка (1898 – 1936) танылды. Испания да монархия құлаған соң (1931) және соғыс жылдары (1936 – 39) әлеум. тақырыпта көптеген шығармалар жазылды. Елде фаш. режим орнауына байланысты көп жазушылар шет елге кетті. Олардың шығармаларында фашизмге қарсы күрес тақырыбы өріс алды. Ал кейбір жазушылар Франко режимін мадақтады. Франко режиміне қарсы шығармалардың мол жазылуы 1950 жылдардан басталды. Поэзияда Д.Алонсоның “Кек перзенттері” атты жинағы (1944), Г.Селайидің “Иберий жырлары” (1955), Б. де Отероның “Сөз Испания туралы” (1964) атты шығармалары жарияланды. Ал прозада 19 ғасырдың сыншыл реализм дәстүрінде жазылған Х.Гойтисолоның “Жұмақтағы мұң” (1955), “Аралдар” (1961), “Ерекше белгі” (1967) романдары мен А.М. Матутенің “Саудагерлер” трилогиясы (1960 – 69) шықты. М. де Сервантестің “[[Дон Кихот]]” романы 1952 жылы қазақ тілінде басылып шықты. {| class="wikitable" border="1" |- align=right !№|| Қаласы || Аймақ || Провинция || жұрты |- align="right" | 1 || '''[[Мадрид]]''' || [[Мадрид]] || Madrid || 3.232.463 |- align="right" | 2 || '''[[Барселона]]''' || [[Каталония]] || Barcelona || 1.595.110 |- align="right" | 3 || '''[[Валенсия, Испания|Валенсия]]''' || [[Валенсия аймағы]] || Valencia || 797.654 |- align="right" | 4 || '''[[Севилья]]''' || [[Андалусия]] || Seville || 699.145 |- align="right" | 5 || '''[[Сарагоса]]''' || [[Арагон]] || Zaragoza || 654.390 |- align="right" | 6 || '''[[Малага]]''' || [[Андалусия]] || Málaga || 561.250 |- align="right" | 7 || '''[[Мурсия]]''' || [[Мурсия]] || Murcia || 422.861 |- align="right" | 8 || '''[[Пальма де Мальорка]]''' || [[Балеар аралдары]] || Palma de Mallorca || 413.781 |- align="right" | 9 || '''[[Ұлы Канария]] ||''' [[Канар аралдары]] || Las Palmas || 377.203 |- align="right" | 10 || '''[[Бильбао]]''' || [[Баск елі]] || Bilbao || 353.168 |- align="right" |} == Жұрты == Каталондықтар, Испандықтар == Тілдер == Тілі Елдің мемлекеттік тілі- испан(кастиль нұсқасы). Бірақта жеке аймақтарда кастиль тілімен қатар ресми тілдер ретінде және қарым қатынаста каталон, баск(эускера), галисий және валенсий тілдері қолданылады [[Image:Spain languages.svg|thumb|left|300px|'''Испания тілдері''' (жалпыланған) {| style="width:100%; background:none;" | align=top |{{legend|#ddf1b4|'''[[Испан тілі]]''' ресми}} {{legend|#f59053|'''[[Каталан тілі]]''', ресми }} {{legend|#808080|'''[[Баск тілі]]''', ресми }} {{legend|#2b83ba|'''[[Галисия тілі]]''', ресми }} | align=top | {{legend|#d7191c|'''[[Aranese language|Aranese]]''', ресми ([[Окситан тілі]]нің диалекті)}} {{legend|#91cba8|'''[[Астурия тілі]]''' and '''[[Леон тілі]]''', танылған}} {{legend|#fede99|'''[[Арагон тілі]]''', танылған }} |}]] Испания ресми тілі (Romance, Иберо-Romance кіші топтың) Үнді-еуропалық отбасы сілтеме жасап испан болып табылады. Испания - полиэтникалық мемлекет. Castilians қатар каталондық Испания өмір сүріп, Галий, Баско, Окситан, Астурий, Арагон, өз тілдерінде сөйлейтін (Галицкое, немесе каталан, Баск, Окситанский, Астурийс және Арагон). Валенсия (ресми Валенсия тілі болып саналады) ауызша каталан диалект. Каталонға [[Балеар аралдары]] тұрғындары да айтады. Франко режимін барысында этникалық азшылық осы қарамастан, осы халықтардың тілдері жоғалып емес және соңғы онжылдықта жаңғырту бастан, мәжбүрлі ассимиляцияға ұшырауы, бірақ болды. Алайда бұрын есе кең таралған жылы [[Арагон тілі]]н жоғалады, ал қазір тек бірнеше ауылдық жерлерде сақталған. Мықты ассимиляциялық Наварра Баск провинциясында тәжірибелі, бірақ елімізде Баско баск тілі күшті болуын бар. [[Астурия]], [[Кастилия]] және Леон автономды қауымдастықтар кездеседі, Эстремадура, Кантабрия: Сондай-ақ, Астурий тілін (елді мекенге қарай атау нұсқалары: Астурия, Астурия, Леон, Эстремадура) жанданды. === Діни құрамы === [[Сурет:Spain Andalusia Seville BW 2015-10-23 13-04-37.jpg|thumb|250px|Еуропаның ең үлкен готикалық соборы Севильский соборы]] [[Сурет:Cofradia de la Soledad y Santo Sepulcro (Plasencia)-22.jpg|thumb|left|Семана Санта Эстремадура]] Испания - зайырлы мемлекет, оның Конституциясы дін бостандығына кепілдік береді. Халықтың басым бөлігі христиан дініне жатады және Рим-католик шіркеуіне (75%) тиесілі. Испаниядағы алғашқы [[Протестантизм|протестанттық]] қоғамдар XVI ғасырда пайда болды, бірақ испан инквизициясы толығымен жойылды. [[Протестантизм|Протестанттар]] қайтадан Испанияда уағыздай бастады. XIX ғасыр. Қазіргі уақытта елде осы христиандықтың 567 мың мүшесі бар, олардың көпшілігі пятидесятники (312 000)х<ref name="pew">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|archivedate=2013-05-22}}</ref>. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап, жағалаудағы қалаларда православие деп атайтын грек саудагерлері қоныстанды. Шығыс Еуропа православиелік халықтың жаппай еңбек көші-қоны байланысты ХХ ғасырдың соңына қарай айтарлықтай өсті. Испанияда Қазіргі уақытта 900 мың. Православ (негізінен Румыния, Болгария, украин, гректер және серб) өмір сүреді. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап көптеген мұсылмандар Испанияға, ең алдымен Мароккодан келген қызметкерлерге қоныс аударады. ХХ ғасырдың екінші жартысында босқындардың ағыны ұлғая түсті және Солтүстік Африканың басқа елдерінен босқындарды қамтиды. [[2010 жыл]]ға қарай елде 1 миллион мұсылмандар болған (ислам жетекшілері 2 миллион мұсылман туралы айтады). Исламның басым бағыты - бұл сүннизм. Елдегі кішкентай, бірақ ықпалды топ діни [[Яһудилік|еврейлер]] (15000). мигранттардың арасында, сондай-ақ, [[Будда|буддистер]] (47 мың.), индуистер (45 мың.), сикхи, қытай халық дін және афро-бразилиялық Макумба діннің жақтастары бар. Испаниядағы соңғы ұрпақтың өмірінде дінге жатпайтын адамдардың саны айтарлықтай өсті. Қазіргі уақытта ел халқының 19% сенбейтін адамдар<ref>{{cite web |url= http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|title= The Global Religious Landscape|subtitle= A Report on the Size and Distribution of the World’s Major Religious Groups as of 2010|author= |authorlink= |coauthors= |quote= |date= December 2012|format= pdf|work= |publisher= Pew Research Center|accessdate=2015-07-02 |lang= en|description= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Кейбір сауалнамалар бойынша бұл көрсеткіш одан да жоғары. [[2015 жыл]]дың маусымында социологиялық зерттеулер орталығының сауалнама алғанда респонденттердің 25,4% (- табанды атеистер және 15,9% - кәпір 9,5%, оның ішінде) олардың нерелигиозной көрсетілген<ref>{{cite web |url= http://datos.cis.es/pdf/Es3101mar_A.pdf|title= BARÓMETRO DE JUNIO 2015|author= Centro de Investigaciones Sociológicas|date= Junio 2015|work= |publisher= CIS|accessdate=2016-02-28 |lang=}}</ref>. === Мароккомен қарым-қатынас === [[Сурет:Manifestation in Madrid for the independence of the Western Sahara (3).jpg|нобай|солға|Мадридтегі Полисарио белсенділерінің демонстрациясы (2007 жылғы сәуір)]] сыртқы саясатта, Испания, [[Марокко]] ғана, өйткені географиялық жақындығы, егер [[Марокко|Мороккалық патшалығы]], ең маңызды африкалық серіктесі болып табылады, ол үшін басты орындардың бірі болып табылады. Мароккода испан саясаттың негізгі бағыттары мыналар болып табылады: т.б. [[Сеута]] және [[Мелилья]] туралы анклавы мәселелері, Батыс Сахара бар шешілмеген проблема, заңсыз көші-қон проблемасы, есірткі саудасы тоқтату мәселелері және .. Испания мен Магриб елдері арасындағы қарым-қатынас 1982 жылы Испанияда Социалистік партияның келуінен кейін белсенді түрде дами бастады. [[1996 жыл]]дан бастап 2004 жылға дейін билік болды [[Премьер-министр]]і Ж.М. Аснар, бастаған халық партиясы мемлекеттік, қарым-қатынас жақсы деуге болмайды, және олар одан тұрақсыздық сипатталады кезде, атап айтқанда, жарқын орын Perejil (Лейла) аралында қақтығыс болып табылады 2002 жылы. [[2004 жыл]]дың сәуір айында қайтып билікке келген социалистер, Хосе Луис Родригес Сапатеро бастаған, ең алдымен [[Марокко]] отырып, көршілерімен қарым-қатынастарды жақсарту үшін берік ниеті болды. [[2005 жыл]]ы VI Мохамед мен Хуан Карлос арасындағы кездесуден кейін екі монархтың арасындағы қарым-қатынас айтарлықтай жақсарды. [[Батыс Сахара]]ның қақтығысы бұрыннан бері туындаған, әрқашан екі ел арасындағы қарым-қатынасқа жағымсыз әсер етті. Бірде [[1975 жыл]]ы төрт жақты конференция, [[Марокко]] айырылған, ол Испаниядан Батыс Сахараның «тазартуға» мақсатында Батыс Сахара ішіне «Грин Март» уәкілетті. нәтижесі [[Марокко]] және [[Мавритания]] Сахара астам уақытша бақылау аудару туралы Испания, Марокко және Мавритания арасындағы келісім болды. Екі ел арасындағы маңызды тығыз байланыстар тығыз экономикалық байланыстар болып табылады. [[1995 жыл]]ы [[Марокко]] үкіметі шетелдік инвесторларға бәрін қоюға шешім қабылдады, олардың ең маңыздысы Испания мен [[Франция]]. == Тағы қараныз == * [[Испан Республикасы]] * [[Испан империясы]] * [[Испания тарихы]] * [[Испанияның әкімшілік бөлінісі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commons|Category:Spain}} {{Навигациялық блок |тақырып = Испания |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Жерорта теңізімен шектесетін елдер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы }} [[Санат:Испания|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] 2gih8jz6f1vm8z1z3lcmcwzveevgew1 3657023 3657019 2026-09-18T16:56:47Z Вмуд 185699 /* */ 3657023 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Испания Патшалығы |Шынайы атауы = {{lang-es|Reino de España}}<br>{{lang-ca|Regne d'Espanya}}<br>{{lang-eu|Espainiako Erresuma}}<br>{{lang-gl|Reino de España}}<br>{{lang-oc|Reiaume d'Espanha}} |Атау септігі = Испания |Елтаңба = Escudo de España ajustado a la norma heráldica.svg |Байрақ = Flag of Spain.svg |Ұраны = Plus Ultra<br />«Шектен тыс н/е жаңа көкжиектерге» |Әнұранның аты = Marcha Real |Аудио = Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 55 |lat_sec = 36 |lon_dir = W |lon_deg = 1 |lon_min = 48 |lon_sec = 6 |region = ES |CoordScale = |Картада = EU-Spain.svg |карта тақырыбы = '''Испанияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Конституциялық монархия]] |Құрылды = [[1479 жыл]]<br><small>([[I Изабелла (Кастилия патшайымы)|Изабелла Кастилия билігінде]] және [[II Фердинанд (Арагон королі)|Фердинанд Арагон]])</small><br>[[1515 жыл]]<br><small>(біртұтас монархия)</small> |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Тілі = [[испан тілі]]<ref>Сонымен қатар [[Каталан тілі]] [[Каталония]]да, [[Валенсия]]да, [[Балеар аралдары]]нда, [[Галисич тілі]] [[Галисия]]да, [[Баскс тілі]] [[Басктар елі]]нде және [[Наварра (автономды бірлестік)|Наварре]], [[Аран тілі]] [[Валь-д'Аран]]да</ref> |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Мадрид]] |Ірі қалалары = Мадрид, [[Барселона]], [[Валенсия]], [[Севилья]], [[Сарагоса]], [[Малага]] |Басшы қызметі = [[Испания билеушілері|Патша]]<br />[[Испания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]<br />[[Педро Санчес]] |Жер аумағы = 505 990<ref>{{cite web|title=Anuario estadístico de España 2008. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|website=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|accessdate=14 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924144913/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|archivedate=24 September 2015|df=dmy-all}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 51 |Судың үлесі = 1,04 |Этнохороним = Испандық, испандар |Жұрты = {{өсім}} 46 733 038 <ref>{{cite web|url=https://www.ine.es/en/prensa/cp_j2018_p_en.pdf|title=Population Figures at 01 July 2018. Migrations Statistics. First half of 2018.|date=13 December 2018|publisher=[[Instituto Nacional de Estadística (Spain)|National Statistics Institute]] (INE)|language=es|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170628123003/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archivedate=28 June 2017|df=dmy-all}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 30 |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 92 |Тығыздық бойынша орны = 112 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 1,941&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOES">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=3&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=30 October 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 15 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 41,592<ref name="IMFWEOES"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 30 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 1,398&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOES"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 12 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 29,961<ref name="IMFWEOES"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 30 |АДИ = {{Өсім}} 0,891<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=23 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 |df=dmy-all }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 26 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] € |Интернет үйшігі = [[.es]] |ISO = ES |Телефон коды = 34 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1]], жазда [[UTC+2]] |Түсініктемелер = }} '''Испания''' ({{lang-es|Espaṅa}}), ресми '''Испания Патшалығы''' ({{lang-es|Reino de España}}) — [[Еуропа]]<nowiki/>ның Оңтүстік-батысында орналасқан ел. [[Пиреней түбегі]]нің көп бөлігін және Жерорта теңізіндегі Балеар, Питиус аралдары мен [[Атлант мұхиты]]<nowiki/>ндағы [[Канар аралдары]]н иеленеді. Жер көлемі 505,9 мың км². Испанияға, сондай-ақ, [[Солтүстік Африка]] жағалауларындағы Сеут және Мелилья қалалары мен оларға жақын жатқан Велесде-ла-Гомера, Алусемас, Чафаринас аралдары да қарайды. Халқы 46,5 млн. (2011). Негізінен, [[испандар]], [[Каталондар|католондар]] (5 млн-нан астам), [[галисилер]] (3 млн.), [[Баскілер|баскилер]] (2 млн-нан астам), т.б. Қала халқы 76,79%. Ресми тілі – [[испан тілі]]. Автономиялық құрылымдарда католон, баски, галиси, т.б. тілдер қолданылады. Ел 17 автономиялық құрылымдардан тұрады. Халқы, негізінен, католик дінін ұстанады. Астанасы – [[Мадрид]] қаласы (5 млн.). Бұған қоса [[Барселона]] (1,8 млн.), [[Валенсия]] (1 млн.), [[Севилия]] (750 млн.), т.б. ірі қалалары бар. Ұлттық мейрамы 12 қазан – Испан ұлты күні ([[Христофор Колумб]]тың [[1492]] жылы Американы ашқан күні). Ұлттық ақшасы – песета. Қазіргі адамдар [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегіне алғаш рет шамамен 35 000 жыл бұрын келді. Финикиялық, ежелгі грек, кельт және карфаген қоныстарымен бірге ибериялық мәдениет біздің дәуірімізге дейінгі 200 жылы Рим билігіне өткенге дейін түбекте дамыды. д., содан кейін аймақ 2 [[Рим]] провинциясына бөлінді - Орта Испания және Қиыр Испания. «Испания» атауы бұрынғы финикиялық Sp(a)n немесе Spania атауына негізделген. [[Батыс Рим империясының құлауы|Батыс Рим]] империясының соңында Орталық Еуропадан қоныс аударған герман тайпаларының конфедерациялары Пиреней түбегіне басып кіріп, өздерінің батыс провинцияларында (соның ішінде Суеви, Аландар және Вандалар) салыстырмалы түрде тәуелсіз патшалықтар құрды. Ақырында, вестготтар түбектің барлық тәуелсіз аумақтарын, соның ішінде [[Шығыс Рим империясы|Византия]] Испаниясының Византия провинциясын күшпен біріктірді, ол бұрынғы Рим провинциялары мен патшалықтарының барлығын саяси, шіркеулік және құқықтық жағынан азды-көпті біріктірді, олардың мұрагерлері болды. кейін Римдік Испания деп құжатталды. Ерте заманауи кезеңде Испания тарихтағы ең үлкен империялардың бірін басқарды, ол да ең ерте әлемдік империялардың бірі болды, 570 миллионнан астам испан тілін қамтитын үлкен мәдени және тілдік мұра қалдырды, бұл испан тілін әлемдегі екінші ең көп сөйлейтін тілге айналдырды. Алтын ғасыр кезінде елде [[Диего Веласкес]] сияқты көптеген танымал суретшілердің пайда болуына әкелген көркемдік бум болды. Бұл дәуірде ең әйгілі испан әдеби шығармасы «[[Дон Кихот]]<nowiki/>» да жарық көрді. Испания [[ЮНЕСКО]]-ның Бүкіләлемдік мұра нысандарының саны бойынша үшінші орында. Испания – зайырлы өкілді [[демократия]] және [[Парламенттік монархия|конституциялық монархия]], мемлекет басшысы ретінде король [[Макендондық Филипп II|Филипп VI]]. Испания - табыс деңгейі жоғары дамыған ел, номиналды ЖІӨ бойынша төртінші орында. Ел [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы|Біріккен Ұлттар Ұйымының,]] Еуропалық Одақтың, Еуроаймақтың, [[Еуропа кеңесінің парламенттік ассамблеясы|Еуропа Кеңесінің]], Жерорта теңізі Одағының, Солтүстік Атлантикалық Альянстың, [[Экономикалық өзара көмек советі|Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының]], [[Шенген аймағы|Шенген]] аймағының, Дүниежүзілік сауда ұйымының және көптеген елдердің мүшесі. Басқа халықаралық ұйымдардың Ресми мүшесі болмай-ақ, Испания [[Үлкен жиырмалық|G20]] саммиттерінің «тұрақты бақылаушысы» болып табылады және олардың әрқайсысына қатысады, бұл оны іс жүзінде топтың бір бөлігі етеді. == Этимология == España атауының шығу тегі (демек, оның туындылары) даулы. Иберияның ежелгі римдік атауы, Испания, римдіктер поэтикалық түрде Испания деп атаған Гесперия терминінен шығуы мүмкін. Гесперия сөзінің өзі гректің Εσπερία сөзінен шыққан, яғни «батыс елі», «күн батқан жер» (гректер Италия деп атаған). Римдіктер бұл атауды Испанияға берді, өйткені ол әлі де өз елінің батысында. Шығудың тағы бір нұсқасы «қояндар елі» немесе «шет, маңай» (Испания Жерорта теңізі аймағының шетінде орналасқандығынан) деген мағынаны білдіретін Ispanihad сөзінен шыққан. Ezpanna сөзінен шыққан баск тілінің нұсқасы да бар (яғни, «шет, шекара», өйткені Испания Еуропаның оңтүстік шеті). Гуманист Антонио де Небрича «батыс әлемінің қаласы» дегенді білдіретін ибериялық Hispalis сөзінен шыққан шығу нұсқасын ұсынды. Хесус Луис Кунчилостың айтуынша, тамыр кеңістігі финикиялықтардың «шпион» сөзінен шыққан, ол «металдарды соғу» дегенді білдіреді. Осылайша i-spn-ya «металдар соғылған жер» дегенді білдіреді. == География == Испания - Еуропаның оңтүстігіндегі мемлекет. Ол [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегінің алтыдан бесін, Жерорта теңізіндегі Балеар және Питиус аралдарын және Атлант мұхитындағы Канар аралдарын алып жатыр. Пиреней тауларына жету қиын және Испанияны түбектің батыс бөлігін алып жатқан Португалиядан басқа Еуропаның басқа елдерінен «оқшаулайды». Аумағы бойынша Испания Еуропадағы [[Ресей]], [[Украина]] және [[Франция|Франциядан]] кейінгі төртінші мемлекет және Еуропалық Одақта екінші орында. Испанияны Жерорта теңізі мен Атлант мұхиты шайып жатыр. Құрлықта Испания батыста [[Португалия|Португалиямен]] (ортақ шекара – 1214 км), [[Франция|Франциямен]] – Пиреней тауларының жоталарымен (623 км), [[Андорра|Андоррамен]] (63,7 км), [[Гибралтар|Гибралтармен]] (1,2 км), [[Марокко|Мароккомен]] (1,2 км) шектеседі. м [[Сеута]] — 6,3 км, [[Мелилья]] — 9,6 км). === Елдің рельефі === Испанияның жер бедері әртүрлі, мұнда тау жоталары мен биік үстірттер жүйесі басым рөл атқарады. Территориясының 90%-ға жуығын үстірттер мен таулар құрайды. Ел бетінің жартысына жуығын теңіз деңгейінен орташа биіктігі 660 м болатын Еуропадағы ең үлкен Месета деген үлкен үстірт алып жатыр. Месета үстірттердің, биік тас жоталардың және тау алаптарының кезектесуімен ерекшеленеді. Орталық Кордильера Месетаны екі бөлікке бөледі: солтүстік және оңтүстік. Испания территориясының көп бөлігі шамамен 700 м биіктікте орналасқан.Еуропадағы Швейцариядан кейінгі екінші ең биік мемлекет. [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегінің рельефтік картасы Солтүстікте Месета Бискай шығанағының жағалауын бойлай 600 км-ге созылған, елдің ішкі бөлігін теңіз әсерінен оқшаулайтын қуатты [[Кантабрия]] тауларымен қоршалған. Олардың орталық бөлігінде биіктігі 2648 м-ге дейін жететін Пикос-де-Европа тау тізбегі (испан тілінен – [[Еуропа]] шыңдары) орналасқан.Бұл альпі типті таулар негізінен карбон кезеңінің шөгінділерінен – [[Әктас|әктастар]]<nowiki/>дан, [[кварц]]<nowiki/>иттерден, құмтастардан тұрады. [[Кантабри таулары|Кантабрия таулары]] Испаниядағы ең қуатты тау жүйесі Пиренейдің орографиялық және тектоникалық жалғасы болып табылады. [[Пиреней таулары|Пиренейлер]] - батыстан шығысқа қарай 450 км-ге созылған бірнеше параллель жоталар. Бұл Еуропадағы ең қол жетпес таулы аймақтардың бірі. Олардың биіктігі орта есеппен өте жоғары болмаса да (2500 м-ден сәл астам), оларда ыңғайлы орналасқан және қолжетімді асулардың қажетті саны жоқ. Бұл асулардың барлығы 1500-2000 м биіктікте орналасқан, сондықтан Испаниядан басқа елдерге баратын темір жолдар батыс пен шығыстан Пиренейді айналып өтеді. Таулардың ең кең және ең биік бөлігі орталық, мұнда олардың негізгі шыңы Ането шыңы орналасқан, оның биіктігі 3404 м жетеді.Солтүстік-шығыстан Пиреней таулары жүйесі Месетамен түйіседі, максималды биіктігі (Мон Кайо шыңы) 2313 м. Шығыс Пиреней мен Пиреней тауларының арасында аласа [[Каталония|каталон]] таулары созылып жатыр, олардың оңтүстік беткейлері [[Жерорта теңізі|Жерорта]] теңізінің алдынан дерлік кертпелермен үзіліп жатыр. Каталон таулары (оның орташа биіктігі 900-1200 м, ең биік шыңы - Каро тауы, 1447 м) Жерорта теңізінің жағалауына параллель дерлік 400 км созылып, Арагон үстіртін одан бөліп жатыр. [[Мурсия (автономды бірлестік)|Мурсияда]], [[Валенсия (автономды бірлестік)|Валенсияда]] және Каталонияда және Палос мүйісінен солтүстікке қарай [[Франция]] шекарасына дейін дамыған жағалау жазықтары жоғары құнарлылығымен сипатталады. Пиреней түбегінің бүкіл оңтүстік-шығысын тау жоталары мен жоталар жүйесі болып табылатын Кордильера-Бетике алып жатыр. Сьерра-Невада таулары оның кристалдық осіне айналды. Биіктігі жағынан олар Еуропадағы [[Альпі]] тауларынан кейін екінші орында. Олардың шыңы Муласен тауы, ол 3478 м жетеді, Испания түбегінің ең биік нүктесі. Испаниядағы ең биік тау шыңы [[Тенерифе]] ([[Канар аралдары|Канар]] аралдары) аралында орналасқанымен, бұл биіктігі 3718 м-ге жететін [[Тейде]] жанартауы. == Тарихы == [[Сурет:Spanish Galleon.jpg|thumb|left]] Испания жерінде ежелгі адамдар [[палеолит]] дәуірінде-ақ (б.з.б. 10-мыңжылдыққа дейін) тіршілік ете бастаған. И. жерінде құрылған ең ежелгі мемлекет – Тартесс (б.з.б. 1 мыңжылдықтың бас кезінде болған). Ел территориясына б.з.б. 7 ғасырда [[финикия]]лықтар мен [[грек]]тер келіп қоныстана бастады. Әсіресе финикиялықтар белсенді болды. Олар Гадес (қазіргі [[Кадис (провинция)|Кадис]])<ref>Возникновение Карфагенской державы</ref>Б.з.б. 5 – 3 ғасырларда [[Пиреней түбегі|Пиреней]] арқылы [[кельттер]] келді. Олардың бір бөлігі жергілікті Ибер тайпаларымен араласып, кельтибер деген жаңа этникалық топ пайда болды. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғында Испания жерінің көпшілігі [[Карфаген]] мемлекетіне бағынды. Екінші Пуни соғысы нәтижесінде Карфагенді [[Рим республикасы|Рим Республикасы]] ығыстырды. Б.з.б. 21 – 19 жылы қазіргі Испания аумағын түгелімен бағындырды. Рим империясы үстемдігі кезінде елде испан-рим ақсүйектері пайда болды. Кейін Испанияға вандалдар, аландар, свевтер басып кіріп, Солтүстік-батыста [[Свев корольдігі]] құрылды. Аландар мен вандалдар оңтүстікке, ал 429 жылы Солтүстік Африкаға қоныс аударды. 5 ғасырдың 2-жартысында вестготтар королі Эйрих (466 – 84) Пиреней түбегін түгелімен басып алды. 585 жылы вестготтар Свев корольдігін толығымен бағындырды. 711 – 18 жылы Пиреней түбегін арабтар (мавр деген ортақ атпен белгілі болған [[араб]] және [[бербер]] тайпалары) жаулап алып, Омейя әулетіне бағынышты әмірлік құрды. 756 жылы омейялықтар тәуелсіз [[Кордова әмірлігі]]н, 929 жылы Кордова халифатын құрды (қ. Кордова халифаты). 1031 жылы Кордова халифаты көптеген ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. 11 ғасырда түбектің Солтүстік мен шығысындағы ұсақ христиан иеліктері біртіндеп біріге бастады. Сөйтіп, солтүстікте Кастилия, оңтүстікте Арагон корольдіктері құрылды. Олар біртіндеп Испаниядан арабтарды ығыстыра бастады. 13 ғасырдың ортасында елде тек [[Гранада]] әмірлігі ғана қалды. 1479 жылы Леон-Кастиль және Арагон-Каталон корольдіктері әулеттік неке негізінде бір мемлекетке бірікті. 1492 жылы 12 қазанда 10 жылға созылған соғыстан кейін Гранада әмірлігі жаулап алынды. Бұл күн Х.Колумбтың Американы ашып, ұлы жаңалықтар дәуірінің басталуымен тура келді. 16 ғасырдың 1-жартысында испандар [[Мексика]]ны, [[Перу]]ді, [[Боливия]]ны, [[Чили]]ді, т.б. [[Оңтүстік Америка]] жерлерін басып алды. Еуропада Испания құрамына [[Нидерланд]] қосылды (1516). Испан королі Карл I 1519 жылы Қасиетті Рим империясының императоры тағына отырып, Испания әлемдегі ең ірі мемлекетке айналды. Мануфактуралар құрылып, испан қалалары жібек тоқитын, былғары шығаратын, қару-жарақ жасайтын ірі орталықтарға айналды. Елде [[монархия]] орнады. 16 ғасырдың 2-жартысынан бастап Испания әлсірей бастады. Соған қарамастан, 1580 жылы Испания Португалияны бағындырып, Иберия униясын құрды. Революция және қанды соғыс нәтижесінде Нидерланд Испандардан 1581 жылы бөлініп шықты, 1588 жылы атышулы испан флоты – “Жеңілмейтін армада” Англиядан күйрей жеңілді. 17 ғасырда ел экономикасы онан сайын құлдырап кетті. 18 ғасырда бұрынғы испан иеліктері Англия, Франция, Австрия, т.б. мемлекеттердің өзара күресі нысанына айналды. Испан мұрагерлігі үшін күрес (1701 – 14) француз королі [[XIV Луи]]<nowiki/>дің немересі [[Филипп V.|Филипп V]]-нің Испандар тағына отыруымен аяқталды. Соғыс нәтижесінде Испания өзінің Еуропадағы көптеген иеліктерін жоғалтты. 1781 жылдан бастап Испания [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс]]<nowiki/>қа араласып, Флориданы алды. 18 ғасырдың аяғында [[Франция]]да [[Француз төңкерісі|революция]] басталғаннан кейін, Испания билеушілері 1793 жылы Франциямен соғыс бастады. Бірақ жеңіліске ұшырап, өздері француздардың ықпалына көшті. Испания енді Франция жағында [[Англия]] мен [[Португалия]]ға қарсы соғысты. Бұл Испандардың Америкадағы отарларымен байланысын нашарлатып жіберді. 1799 жылы Наполеон Бонопарт Францияда бірінші консул ретінде билікке келіп, Испания 1763 жылы [[Париж бітім шарттары|Париж бітім шарты]] бойынша алған Луизиананы Францияға қайтарып, сосын АҚШ-қа сатты. Үкімет елге француз әскерлерінің кіруіне рұқсат беріп, халықтың наразылығын туғызды. Бірінші испан революциясы (1808 – 14) елден француздарды қуу және [[либерал]]дық реформалар жүргізу мақсатын көздеді. [[Кадис Конституциясы]] қабылданып (1812), ұлт-азаттық күрес және революция, ағылшын көмегі нәтижесінде ел 1814 жылы 18 мамырда толық азат етілді. Бірақ елге оралған король Фердинанд VII конституцияның күшін жойып, Америкадағы испан отарларындағы көтерілістерді басу үшін әскер жіберді. Екінші испан революциясы (1820 – 23) кезінде Фердинанд VII көтерілісшілердің талабын орындап, 1812 жылғы конституцияны қалпына келтірді. Конституцияға сәйкес 1820 жылы 9 шілдеде ашылған кортестер (парламент) көптеген прогресшіл заңдар қабылдады. Бұл революция Қасиетті одақтың шешімі бойынша француз интервенттері қолымен (1823 жылы сәуір – қыркүйек) басылды. Елде абсолюттік монархия қалпына келтірілді. Осы кезде испан армиясы Америкада жеңіліске ұшырап, Куба мен [[Пуэрто-Рико]]дан басқа барлық отарларынан айырылды. 1833 жылы Испандарда азамат соғысы басталып, ол Үшінші испан революциясына (1834 – 43) ұласты. [[Революция]] кезінде барлық ортағасырлық сарқыншақтар (инквизиция, майорат, т.б.) толығымен жойылып, елде конституциялық монархия орнады. 1840 жылдан бастап өнеркәсіп төңкерісі басталды: металлургия, машина жасау з-ттары, т. ж-дар салына бастады. Төртінші (1854 – 56) және бесінші (1868 – 74) испан революцияларын республикашыл күштер жасады. Тұңғыш республика құрылғанымен (1873 – 74), ол ұзақ өмір сүре алмады. 1874 жылғы төңкерістен кейін үкімет басына қайтадан [[Бурбондар]] келді. 20 ғасырдың басында Испандарда ірі өнеркәсіп монополиялары пайда болды. Елге шет ел капиталы көптеп келе бастады. Республикашылар күресті тоқтатқан жоқ. 1931 жылы 14 сәуірде елде республика орнап, алтыншы испан революциясы (1931 – 39) басталды. 1931 жылы сәуір – 1933 жылы күз аралығында елді республикашыл-социалистер блогы басқарды. Олар а. ш-нда реформа жүргізді, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді, т.б. шаралар жасады. Оған қарсы оңшыл күштер 1936 – 39 жылы фашистік блокқа бірігіп, елде 32 айға созылған азамат соғысы басталды (қараңыз : [[Испан азамат соғысы]]). Испандарда генерал Франконың диктатурасы орнап, саяси партияларға тыйым салынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Франсиско Франко]] [[Нацистік Германия]] мен [[Фашистік Италия|Фашистік Италияға]] көмектесіп, соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ-пен тығыз байланыс орнатты. 1947 жылы ел корольдік болып жарияланды. генерал Франко өлгеннен кейін (1975), Испандарда конституциялық монархия құрылды. Саяси тұтқындар түрмелерден босатылып, саяси партиялардың қызметіне рұқсат етілді. 1977 жылы 15 маусымда тұңғыш рет демократиялық парламент сайлауы өтіп, Конституция қабылданды. 1979 жылы сәуірде алғашқы заңды үкімет жасақталды. 1981 жылы ақпанда әскерилердің мемлекеттік төңкеріс ұйымдастыру әрекеті жүзеге аспай қалды. 1982 жылы қазанда өткен сайлауда Ф.Гонсалес бастаған социалистер жеңіске жетіп, өз үкіметін құрды. Олар 1983, 1986, 1993 жылдары өткен сайлауда да жеңіске жетті. Тек 1996 жылы өткен сайлауда ғана консервативтік Халық партиясы (Х.М. Аспар) жеңіске жетті. == Мемлекеттік құрылымы == Испанияның мемлекеттік құрылымы - [[конституциялық монархия]]. Мемлекет басшысы— [[патша]]. Қазіргі кездегі монарх — [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]. Заң қабылдайтын орган— [[Испанияның генералды кортестері]]: Депутаттар конгресі мен Сенат. Сенат 259 жергілікті сайланған депутаттан құралған. Депутаттардың қызмет ету мерзімі - 4 жыл. Депутаттар Конгресі - саяси партияладын сайланған 350 депутаттан құралған, депуттығының мерзімі - 4 жыл. Атқарушы үкіметті Испанияның Премьер-министрі орындайды, әдетте парламентке сайлау барысында ең көп дауыс жинаған саяси партияның өкілі. Конституциялық бақылау органы - Конституциялық сот (''Tribunal Constitucional''), жоғарғы сот сатысы - Жоғарғы Сот (''Tribunal Supremo''), автономды қоғамдастықтардың жоғарғы сот сатысы - Жоғарғы Әділет Соты (''Tribunal Superior de Justicia''), Апеляциялық инстанция - провинциялық аудиенсиялар (''Audiencias Provinciales''), аймақтық соттар&nbsp;— сот тергеуі және алғашқы саты соттары (''Juzgados de primera instancia e instrucción''), ең төменгі сатысы - судья (''juzgados de paz''), импичмент соты - Ұлттық Аудиенсия (''Audiencia Nacional''), жоғарғы бақылау органы - Есеп Соты (''Tribunal de Cuentas''), соттарды басқару органы - Сот басқаруының генералды кеңесі (''Consejo General del Poder Judicial''). Испанияда 500-ден астам саяси партия және қоғамдық ұйымдар тіркелген. Ең ірі париялар: * Конвергенция және Одақ каталон блогі, * «Эскерра републикана» каталон партиясы, * Баск ұлттық партиясы, * Канар коалициясы. == Экономикасы == Өнеркәсіптің көлемі жағынан Испандар Батыс Еуропада 5-орын, дүние жүзі бойынша 8-орын алады. Елде машина, кеме жасау, ұшақ шығару, электртехникасы, химия, тоқыма өндірістері жақсы дамыған. Соңғы жылдары тау-кен өндірісі жыл сайын кеміп, оның орнына электронды жабдықтар өндірісі дамуда. Ел экономикасында мемл. сектордың үлесі – 30%. Ел пайдалы қазбаларға бай, бірақ 100-ден аса қазбалардың тек 16-сы ғана өндіріледі. А. ш. жақсы дамыған. Шарап (дүние жүзінде 3-орында), цитрустік жемістер, бидай, күріш, темекі, көкөніс, т.б. өсіріледі. Зәйтүн майын шығарудан Испандар дүние жүзінде 1-орында. Мал ш. да жақсы дамыған. Теңізден балық аулау мен теңіз азық-түліктерін пайдаланудан дүние жүзіндегі алғашқы ондыққа кіреді. Елге туризм үлкен табыс әкеледі. Жыл сайын Италияға 62 млн. шет ел туристері келеді. Негізгі сауда серіктестері Еуропалық одақ елдері (импорттың – 61%, экспорттың – 68,5%-ы), АҚШ (7,4% және 5,1%), [[Латын Америкасы]](4% және 5,4%). Алтын-валюта қоры 72,6 млрд. АҚШ долл-ы көлемінде (1997). Испания мен Қазақстан арасында дипломатиялық қарым-қатынастар 1992 жылы орнады. 1998 жылы 13 ақпанда Испания королі Хуан Карлос Алматыда болып қайтты. 2000 жылы 30 қазанда [[Қазақстан]] Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н.Назарбаев]] ресми сапармен Испанияда болып, король [[Хуан Карлос]] Қазақстанмен және үкімет төрағасы Хосе Мария Азнармен кездесті. Кездесу барысында саяси, экон., мәдени байланыстар жөнінде 6 құжатқа қол қойылды. ==Денсаулық сақтау ісі== Испанияда 1970 жылы әрбір 1000 адамға шаққанда баланың тууы 19,6, адам өлімі 8,5, тірі туған әр бір баладан өлгені 27,9. Адам өмірін ұзақтығы орташа 70 жас. Елде жүрек, қан тамыр аурулары, қатерлі ісік,сусамыр, әсірисе гельминтоз ауруы көп таралған. Дүниежүзінде эхинококкоз ауруының ең көп таралған жері - Испания кейбір аудандарда лептозпирос және алапес те кездеседі. Толық емес мәліметтер бойынша, 1969 жылы Испанияда 156,8 мың төсектік 1648 аурухана болды. 1970 жылы 41,4 мың дәрігер, 3,4 тіс дәрәгері, 16 мың фармацевт және 4,1 мың акушер жұмысқа орнатылды. Дәрігерлерді арнайы университетің медициналық факультеттері дайындайды. == Өнері == Испания жеріндегі ең көне ескерткіштер палеолит дәуірінен сақталған. Неолит дәуірінен қыш ыдыстар, иберлерден тас қамалдардың қалдығы мен өрнектелген құмыралар сақталған. Рим империясы үстемдігінен қалған театрлар мен ғибадатханалардың орны кездеседі. Мавритан өнерінің үлгісімен салынған құрылыстар да бар (Кордовадағы мешіт, 10 ғасырдың аяғы). Испаня өнерінің дербес қалыптасуы 8 – 9 ғасырлардан басталады. Осы кезде Испандарның Италия, Франциямен мәдени байланысы күшейді. Тас қорғандар мен қамалдар салуда француздардың тәжірибесі қолданылды. 10 – 12 ғасырларда құрылысқа кірпішті пайдаланды. 13 ғасырдың 1-жартысында Бургос пен Леонда ғибадатханалар салына бастады. 14 ғасырда Испандарда мудехар стиліндегі архитектура қалыптасты. Сол кездегі Испандар бейнелеу өнеріне тән қасиет – тұрмыстық детальдарға ден қою, жалпы пішін мен бет-бейненің шынайылығын қадағалау – каталон мектебінің негізін салушы Феррер Бассаның шығарм-нан айқын көрінді. 15 ғасырдың аяғында Қайта өркендеу дәуірінің ұлттық стилі – “платереско” қалыптасты. 16 ғасырда италиялықтар ықпалының күшейе түсуі испан суретшілерінің кәсіби машықтануына әсер етті. Осы тұста Эль Греко шығарм-ы танымал болды. 17 ғасырда чурригереско [арх. Х.Чурригердің (1665 – 1725) есімімен аталған] деген атпен пайда болған испан бароккосы 18 ғасырда жалпы ұлттық стильге айналды (Гранададағы Ла Картух ғибадатханасы). 1744 жылы Мадридте ұйымдастырылған Көркемсурет академиясы академиялық классицизмнің ұйытқысы болды. 17 ғасырдың 1-жартысында испан кескіндемесі басым бағытта дамыды. Өмір шындығының рухани мәнін ашуға ұмтылу, қарапайым заттарға назар аудару Испания суретшілеріне тән тақырып болды. Өмір мәнін шынайы түрде қабылдау, адам мінезіне ерекше көңіл бөлу – сол кездегі суретшілердің, әсіресе, Д.Веласкестің шығармаларынан тамаша көрініс тапты. 17 ғасырдың 2-жартысындағы Испания өнерінен сән-салтанатқа бой ұру, мистика сарыны байқалады. Испаня өнерінің 18 – 19 ғасырлардағы жаңа өрлеуі Ф.Гойя шығарм-мен байланысты. Модерн стилін қолдаушы арх. А.Гауди (1852 – 1926) мен “оқтай түзу қала салу” жобасының авторы А.Сорио-и-Матаның шығарм-ғы қазіргі заманғы қала салу өнерін ілгері дамытты. 1914 – 18 жылғы 1-дүниежүз. соғыстан кейін “тарихи стильдер” алдыңғы қатарға шығып, ғимараттар осы үлгімен салынды. 1950 жылдан кейін “жаңа архитектура” дамып, функциональдік шешімдермен қоса “органикалық архитектура” жүзеге асты. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Испания бейнелеу өнері дәстүрлі салондық академизмнен қол үзіп, импрессионизмге (Х.Соролья (1863 – 1923), Д. де Регойос) бой ұрды. 20 ғасырдың алғашқы он жылында Испания өнері француздардың ықпалында болды. генерал Франко билігі кезінде көптеген суретшілер өз шығарм-мен антифашистік қозғалысқа үн қосты (А.Ибаррола). Тарихи қалыптасуы мен жергілікті ерекшеліктеріне қарай И. музыкасы 5 түрге бөлінеді: 1) кельт-иберлерден тараған баск музыкасы. Музыкалық аспаптары – чисту, альбока (үрлемелі), тун-тун (әр түрлі барабандар); 2) бастауын кельттер музыкасынан алатын галисия музыкасы. Музыкалық. аспаптары – гайта, гальега; 3) стильдік жағынан Оңтүстік Франция музыкасына жақын каталон музыкасы. Музыкалық аспаптары – флювиоль (шағын флейта) және тамбурин; 4) жалпы И. музыкасына ортақ белгілерді қамтыған кастиль музыкасы. Музыкалық аспабы – гитара; 5) Андалусия музыкасы. Оның өзі екі топқа бөлінеді: а) цыган әуені басым канте хонде (кейін фламенко атанды); ә) нағыз Андалусия музыкасы. Вестготтар билігі дәуірінде (5 – 8 ғасырлар) қалыптасқан И-ның кәсіби муз. өнері гимн шығарудың биік сатысына көтерілді. 12 ғасырда трубадурлар мен хуглярлар (жонглерлер) ерлік-эпикалық әндерді уағыздады. 14 ғасырда трубадурлар кантиго, пастораль сияқты муз. жанрлар қалыптастырды. 16 ғасырда орган музыкасындағы имитация-полифониялық және вариациялық стиль қалыптасты. 18 ғасырда тонадилья атты муз. комедия туды. Мадрид (1830) пен Барселонада (1847) консерваторияның және тұрақты опера театрының ашылуы Испания музыка өмірін жандандырды. 19 ғасырдың 60-жылдарындағы комп-лардың (М.Эслава, Ф.Барбьери, т.б.) шығармашылығы Мадридтегі “Сарсуэла” театрымен тікелей байланысты болды. Испанияда 19 ғасырдың соңғы ширегінде комп. Ф.Педрель (1841 – 1922) басшылығымен ұлттық муз. мәдениет қайта өркендеді. 20 ғасырда пианистер – Х.Турина, Р.Виньес; скрипкашылар – П.Сарасате-и-Наваскуэс (1844 – 1908), Х.Манен; виолончельшілер – П.Касальс (1876 – 1973), Г.Касадо (1897 – 1966); гитарашылар – Ф.Таррега, М.Льобет; дирижерлер – Э.Ф. Арбос, К.Супервиа, т.б. елге танымал болды. 1973 жылы Испания бишісі Кэти Клавихо мен гитарашы [[Гарсия Алонсо]] Алматыда өнер көрсетті. Испанияда театр ойындары римдіктер үстемдік құрған дәуірде-ақ жүйелі түрде өткізіліп тұрған. Орта ғасырларда діни театр (литургиялық драма, мистерия) және комедиялық халық театры өркен жайды. 14 – 15 ғасырларда сарай театрының алғашқы нышаны байқала бастады. 16 ғасырдың ортасында ойындарында қарапайым реквизиттер қолданған кәсіби театр труппалары пайда болды. Алғашқы осындай труппаны драматург және актер Лопе де Руэда ұйымдастырды. 16 ғасырдың 2-жартысында театр ойындарын шіркеу басшылары өз бақылауына алып, Мадрид (“Корраль де ла Крус”, 1579; “Корраль дель Принсипе”, 1582), Севилья, Барселона, Валенсия, т.б. ірі қалаларда корральдар деп аталатын тұрақты көпшілік театрлар ұйымдастырды. Мұнда аса көрнекті драматург Лопе де Вега (1562 – 1635), Х.Руис де Аларкон (1581 – 1639), Тирсо де Молина (1571/83 – 1648) пьесалары қойылып, Қайта өркендеу дәуірінің гуманистік және демокр. драматургиясы қалыптасты. 17 ғасырда ауто жанры дамыды. Ол шіркеу мейрамдары кезінде жылжымалы платформа – арбаларда қойылып отырды. 18 ғасырда француз классицизмі өріс алып, ол пафос пен декламациялық стильге құрылған актерлік өнер дамуына ықпал жасады. Көптеген театрлар 16 – 17 ғасырлардағы испан драматургиясының туындыларын қоюды одан әрі жалғастырды, ал М.Ладвенант, Р.Луна, М.Р. Фернандес сынды үздік актерлер өз өнерінде реалистік дәстүрге сүйенді. Осы дәстүр сайнете, сарсуэла, тонадилья сияқты муз.-драм. жанрларда да өріс алды. Көрнекті актер И.Майкес Мадридтегі “Каньос дель Пераль” (1801 – 05) және “Принсипе” (1805 – 18) театрын басқарып, театр өнерінде бірқатар маңызды реформалар жүргізді. Мадридте “Эспаньоль” (1849), Барселонада “Лисео” (1847), т.б. жаңа театрлар ашылды. 20 ғасырдың басында сахнада “кіші жанрлар”, жеңіл пьесалар мен мелодрамалар, модерндік драматургия басым болды. Аса көрнекті ақын әрі драматург Ф.Гарсиа Лорка (1898 – 1936) мен [[драматург]] А.Касона (1903 – 65), актриса М.Ксиргу театрға реформа жүргізді. Демократияландыруға талпыныс жасалды. [[Театр]] цензурасының қыспағына қарамастан, 1950 жылы бірқатар театрларда испан классик. драматургиясынан қойылымдар қойыла бастады. Қазір Мадридте 20-дан астам театр бар. Актер кадрларын Мадрид пен Барселона консерваториясы және Мадридтің драм. өнер мектебі даярлайды. Испаниядағы тұңғыш көркем фильм 1905 жылы түсірілді. Барселона 1908 жылдан кино өндірісінің орталығына айналды. 20 ғасырдың 20-жылдары жылына 30 – 40 фильм жасалды. 1934 жылы тұңғыш дыбысты фильм – “Топырақ дымы” (режылы Э.Ф. Ардавин) жарық көрді. Осы жылдары жасалған таңдаулы кино шығармалардың бірі – испан шаруалары мен батырақтарының аш-жалаңаш өмірін бейнелейтін “Астықсыз жер” фильмі (1932, режылы Л.Бюнюэль, 1900 – 1983). Режылы Бюнюэльдің “Виридиана” (1961) кинофильмі дүние жүзіне әйгілі болды. 1975 – 85 жылы “Қарғаны асыра” (режылы К.Саура, 1932 жылыт.), “Бақшадағы сайтандар” (режылы М.Гутьеррес Арагона), “Аптаның соңы” (режылы Х.А. Бардем, 1922 жылыт.), “Стико” (режылы Х. де Арминьян), “[[Қанды той]]”, “[[Кармен]]”, “[[Сиқырлы махаббат]]” (режылы .Саура), т.б. фильмдер түсірілді. == Әкімшілік құрылысы == {{Толық мақала|Испания әкімшілік бөлінісі}} Испанияның әкімшілік бөлінісі [[конституция]]мен және қолданыстағы заңнамамен реттеледі. Испаниядағы негізгі әкімшілік-аумақтық бірлік - автономды қауымдастық (автономиялық аймақ). Қазіргі уақытта елде 17 [[Испания әкімшілік бөлінісі|автономды қауымдастық]] бар, [[Баск елі]], [[Каталония]], [[Наварра]], [[Галисия]] және [[Андалусия]] кеңейтілген автономияларға ие. Автономды қауымдастықтар өз кезегінде 50 [[провинция]]ға бөлінеді. Сондай-ақ, Испанияда [[Африка]]дағы автономды деп аталатын екі қала бар - [[Сеута]] мен [[Мелилья]] және де [[Испанияның егеменді аумақтары]]. Провинциялар [[комарка]]ларға бөлінеді, қазіргі уақытта олардың саны 324 құрайды. Комаркалар өз кезегінде [[муниципалитет]]терге бөлінеді, олардың 8 мыңнан астамы бар. * [[Андалусия]] ({{lang-es|Andalucía}}) * [[Арагон]] ({{lang-es|Aragón}}) * [[Астурия]] ({{lang-es|Principado de Asturias}}) * [[Балеар аралдары]] ({{lang-es|Islas Baleares}}, {{lang-ca|Illes Balears}}) * [[Басктер елі]] ({{lang-es|País Vasco}}, {{lang-eu|Euskadi}}) — астанасы [[Витория (қала, Испания)|Витория-Гастейс]] * [[Валенсия (автономды бірлестік)|Валенсия]] ({{lang-es|Comunidad Valenciana}}) — астанасы [[Валенсия]] * [[Галисия]] ({{lang-es|Galicia}}, {{lang-gl|Galiza}}) * [[Канар аралдары]] ({{lang-es|Islas Canarias}}) * [[Кантабрия]] ({{lang-es|Cantabria}}) * [[Кастилия — Ла-Манча]] ({{lang-es|Castilla-La Mancha}}) * [[Кастилия және Леон]] ({{lang-es|Castilla y León}}) * [[Каталония]] ({{lang-es|Cataluña}}, {{lang-ca|Catalunya}}) — астанасы [[Барселона]] * [[Мадрид]] (автономиялық аймақ ретінде) ({{lang-es|Madrid}}) * [[Мурсия (автономды бірлестік)|Мурсия]] ({{lang-es|Región de Murcia}}) * [[Наварра (автономды бірлестік)|Наварра]] ({{lang-es|Navarra}}, {{lang-eu|Nafarroa}}) * [[Риоха]] ({{lang-es|La Rioja}}) * [[Эстремадура]] ({{lang-es|Extremadura}}) == Мемлекет құрылымы == парламенттік сайлауда неғұрлым көп дауыс алған партия көшбасшысы - атқарушы билік [[Премьер-министр]] басқарады. заң шығарушы екі палаталы парламент - Бас kórtesy (депутаттары мен Сенат Конгресс). Сенат тұрады (- 4 жыл мерзімге партиялық тізімдер бойынша сайланады 350 орын) (259 орын - - кейбір депутаттар жалпыға тікелей дауыс сайланады, басқалары провинциалды заң шығарушы тағайындайды, және барлық сенаторлар 4-жылдық мерзімге сайланады) және Конгресс депутаттарының. конституциялық қадағалау органы - Конституциялық Соты (Tribunal Constitucional), ең жоғары сот - Жоғарғы сот (Tribunal Supremo), автономды қауымдастықтар жоғары сот органы - жоғары сот соттар (Tribunal Superior де Justicia), апелляциялық сатыдағы соттар - шалғайдағы Audiencia (Audiencias Provinciales), аудандық соттар - бірінші сатыдағы және тергеу соттары (juzgados де Primera instancia е instrucción), сот жүйесінің төменгі буыны - магистратура (juzgados де ПАЗ), импичмент жариялау жағдайларда сот - Ұлттық Audiencia (Audiencia Nacional), Жоғарғы аудит мекемесі - қарсы сот (трибунал де Cuentas), орган соттар жүйелі жолы - Сот Бас Кеңесі (Consejo Бас дель PÕDER Сот). Жалпы алғанда, Испания ресми 500-ден астам саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар тіркеді. [[Сурет:Madrid - Podemos - La marcha del cambio - 31012015 120055.jpg|thumb|right|Подемос]] === Партия === * Халықтық партия, * Испан Социалистік Еңбекшілер партиясы (ИСЕП) * Азаматтар - Азаматтық партия * Коммунистік партия, * Подемос, Үлкен аймақтық партияларға каталонскалық блок Конвергенция және Одақ, Каталонияның сол жағынан Республикалық партиясы, баскалық ұлтшыл === Ең ірі қалалар === {{Толық мақала|Испания қалаларының тізімі}} [[Сурет:Gran Vía (Madrid), desde Callao.jpg|thumb|right|Мадрид қаласы]] Испанияда халқы саны 1 миллионнан асатан 2 қаласы бар олар: # [[Мадрид]] --- 2 232 000 # [[Барселона]] --- 1 595 000 # [[Валенсия]] --- 797 000 # [[Сарагоса]] --- 664 938 # [[Малага]] --- 569 002 <gallery mode="packed"> Сурет:Palacio de Comunicaciones - 07.jpg|Мадрид Сурет:Pont Triana.jpg|Севилья Сурет:Vista de Santa Cruz de Tenerife.png|Санта-Крус-де-Тенерифе Сурет:Las Palmas de Gran Canaria-Panoramic view over the city.jpg|Лас-Пальмас-де-Гран-Канария Сурет:Torre de Hércules - DivesGallaecia2012-62.jpg|Ла-Корунья Сурет:Ciudad de Burgos.jpg|Бургос Сурет:Toledo Skyline Panorama, Spain - Dec 2006.jpg|Толедо Сурет:Cathedral palma mallorca spain 01 2007 08 15.jpg|Пальма-де-Мальорка Сурет:Port of Alicante 4.jpg|Аликанте </gallery> Мадрид европада үлкендігінен үшінші орын алады. Европаның мәдени қалаларының бірі. Испанияның орталығында орналасқан. Барселона испанияның шығысында орналасқан, Каталония аутономды обылысында орналасқан, аттас провинциясының астанасы. Испанияда үлкендігінен екінші орын алады. Жерорта теңізімен шектеседі.<br /> Валенсия испанияның туризм дамығын қалаларының бірі. Орналасқан жері шығыс испания,Турия өзенінің төменгі ағысында орналасқан. == Әдебиеті == Испания әдебиеті испан (кастиль) және баск, галисий, каталон тілдерінде дамыған. Ол орта ғасырларда халық шығарм-ның және ежелгі дәуір әдебиеті мен араб мәдениетінің ықпалында қалыптасты. Халық шығармалары араб басқыншылығына қарсы күрес кезінде молая түсті. 12 – 13 ғасырларда серілік романдар пайда болды. 14 ғасырда Испания әдебиетінде Х.Альфонс (1221 – 1284) пен Хуан Мануэльдің (1282 – 1348) дидактикалық насихат бағытындағы шығармалары белгілі орын алды. 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырдың басында Испания әдебиетінің өрлеу дәуірі басталды. Өрлеу кезеңінің ірі өкілі Ф. де Рохастың (1465 – 1541) “Селестина” романы (1499) Испания әдебиетінде түрлі жанрлардың тууына, театрдың қалыптасуына ықпал жасады. М. де Сервантестің “Дон Кихот” романы (1605 – 15) дүние жүзі әдебиетіне үлес болып қосылды. 18 ғасырда Испания әдебиетіне француз классицизмінің әсері күшейді. Поэзияда ағартушылық бағыт басым болып, мысал жанры дамыды. Бүл кезеңнің өкілдері М.Х. Кинтан (1772 – 1857), Х.Н. Гальегос (1774 – 1853), А.Лист (1775 – 1848) өз шығармаларында еркіндікті жырласа, Ф.Мартинес де ла Роса (1787 – 1862) драмалары испан романтизмінің өркендеуіне жол салды. 1-дүниежүз. соғыстан (1914 – 18) кейін Испания әдебиетінде көптеген ағымдар пайда болып, оның белді өкілі ретінде Ф.Гарсиа Лорка (1898 – 1936) танылды. Испания да монархия құлаған соң (1931) және соғыс жылдары (1936 – 39) әлеум. тақырыпта көптеген шығармалар жазылды. Елде фаш. режим орнауына байланысты көп жазушылар шет елге кетті. Олардың шығармаларында фашизмге қарсы күрес тақырыбы өріс алды. Ал кейбір жазушылар Франко режимін мадақтады. Франко режиміне қарсы шығармалардың мол жазылуы 1950 жылдардан басталды. Поэзияда Д.Алонсоның “Кек перзенттері” атты жинағы (1944), Г.Селайидің “Иберий жырлары” (1955), Б. де Отероның “Сөз Испания туралы” (1964) атты шығармалары жарияланды. Ал прозада 19 ғасырдың сыншыл реализм дәстүрінде жазылған Х.Гойтисолоның “Жұмақтағы мұң” (1955), “Аралдар” (1961), “Ерекше белгі” (1967) романдары мен А.М. Матутенің “Саудагерлер” трилогиясы (1960 – 69) шықты. М. де Сервантестің “[[Дон Кихот]]” романы 1952 жылы қазақ тілінде басылып шықты. {| class="wikitable" border="1" |- align=right !№|| Қаласы || Аймақ || Провинция || жұрты |- align="right" | 1 || '''[[Мадрид]]''' || [[Мадрид]] || Madrid || 3.232.463 |- align="right" | 2 || '''[[Барселона]]''' || [[Каталония]] || Barcelona || 1.595.110 |- align="right" | 3 || '''[[Валенсия, Испания|Валенсия]]''' || [[Валенсия аймағы]] || Valencia || 797.654 |- align="right" | 4 || '''[[Севилья]]''' || [[Андалусия]] || Seville || 699.145 |- align="right" | 5 || '''[[Сарагоса]]''' || [[Арагон]] || Zaragoza || 654.390 |- align="right" | 6 || '''[[Малага]]''' || [[Андалусия]] || Málaga || 561.250 |- align="right" | 7 || '''[[Мурсия]]''' || [[Мурсия]] || Murcia || 422.861 |- align="right" | 8 || '''[[Пальма де Мальорка]]''' || [[Балеар аралдары]] || Palma de Mallorca || 413.781 |- align="right" | 9 || '''[[Ұлы Канария]] ||''' [[Канар аралдары]] || Las Palmas || 377.203 |- align="right" | 10 || '''[[Бильбао]]''' || [[Баск елі]] || Bilbao || 353.168 |- align="right" |} == Жұрты == Каталондықтар, Испандықтар == Тілдер == Тілі Елдің мемлекеттік тілі- испан(кастиль нұсқасы). Бірақта жеке аймақтарда кастиль тілімен қатар ресми тілдер ретінде және қарым қатынаста каталон, баск(эускера), галисий және валенсий тілдері қолданылады [[Image:Spain languages.svg|thumb|left|300px|'''Испания тілдері''' (жалпыланған) {| style="width:100%; background:none;" | align=top |{{legend|#ddf1b4|'''[[Испан тілі]]''' ресми}} {{legend|#f59053|'''[[Каталан тілі]]''', ресми }} {{legend|#808080|'''[[Баск тілі]]''', ресми }} {{legend|#2b83ba|'''[[Галисия тілі]]''', ресми }} | align=top | {{legend|#d7191c|'''[[Aranese language|Aranese]]''', ресми ([[Окситан тілі]]нің диалекті)}} {{legend|#91cba8|'''[[Астурия тілі]]''' and '''[[Леон тілі]]''', танылған}} {{legend|#fede99|'''[[Арагон тілі]]''', танылған }} |}]] Испания ресми тілі (Romance, Иберо-Romance кіші топтың) Үнді-еуропалық отбасы сілтеме жасап испан болып табылады. Испания - полиэтникалық мемлекет. Castilians қатар каталондық Испания өмір сүріп, Галий, Баско, Окситан, Астурий, Арагон, өз тілдерінде сөйлейтін (Галицкое, немесе каталан, Баск, Окситанский, Астурийс және Арагон). Валенсия (ресми Валенсия тілі болып саналады) ауызша каталан диалект. Каталонға [[Балеар аралдары]] тұрғындары да айтады. Франко режимін барысында этникалық азшылық осы қарамастан, осы халықтардың тілдері жоғалып емес және соңғы онжылдықта жаңғырту бастан, мәжбүрлі ассимиляцияға ұшырауы, бірақ болды. Алайда бұрын есе кең таралған жылы [[Арагон тілі]]н жоғалады, ал қазір тек бірнеше ауылдық жерлерде сақталған. Мықты ассимиляциялық Наварра Баск провинциясында тәжірибелі, бірақ елімізде Баско баск тілі күшті болуын бар. [[Астурия]], [[Кастилия]] және Леон автономды қауымдастықтар кездеседі, Эстремадура, Кантабрия: Сондай-ақ, Астурий тілін (елді мекенге қарай атау нұсқалары: Астурия, Астурия, Леон, Эстремадура) жанданды. === Діни құрамы === [[Сурет:Spain Andalusia Seville BW 2015-10-23 13-04-37.jpg|thumb|250px|Еуропаның ең үлкен готикалық соборы Севильский соборы]] [[Сурет:Cofradia de la Soledad y Santo Sepulcro (Plasencia)-22.jpg|thumb|left|Семана Санта Эстремадура]] Испания - зайырлы мемлекет, оның Конституциясы дін бостандығына кепілдік береді. Халықтың басым бөлігі христиан дініне жатады және Рим-католик шіркеуіне (75%) тиесілі. Испаниядағы алғашқы [[Протестантизм|протестанттық]] қоғамдар XVI ғасырда пайда болды, бірақ испан инквизициясы толығымен жойылды. [[Протестантизм|Протестанттар]] қайтадан Испанияда уағыздай бастады. XIX ғасыр. Қазіргі уақытта елде осы христиандықтың 567 мың мүшесі бар, олардың көпшілігі пятидесятники (312 000)х<ref name="pew">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|archivedate=2013-05-22}}</ref>. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап, жағалаудағы қалаларда православие деп атайтын грек саудагерлері қоныстанды. Шығыс Еуропа православиелік халықтың жаппай еңбек көші-қоны байланысты ХХ ғасырдың соңына қарай айтарлықтай өсті. Испанияда Қазіргі уақытта 900 мың. Православ (негізінен Румыния, Болгария, украин, гректер және серб) өмір сүреді. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап көптеген мұсылмандар Испанияға, ең алдымен Мароккодан келген қызметкерлерге қоныс аударады. ХХ ғасырдың екінші жартысында босқындардың ағыны ұлғая түсті және Солтүстік Африканың басқа елдерінен босқындарды қамтиды. [[2010 жыл]]ға қарай елде 1 миллион мұсылмандар болған (ислам жетекшілері 2 миллион мұсылман туралы айтады). Исламның басым бағыты - бұл сүннизм. Елдегі кішкентай, бірақ ықпалды топ діни [[Яһудилік|еврейлер]] (15000). мигранттардың арасында, сондай-ақ, [[Будда|буддистер]] (47 мың.), индуистер (45 мың.), сикхи, қытай халық дін және афро-бразилиялық Макумба діннің жақтастары бар. Испаниядағы соңғы ұрпақтың өмірінде дінге жатпайтын адамдардың саны айтарлықтай өсті. Қазіргі уақытта ел халқының 19% сенбейтін адамдар<ref>{{cite web |url= http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|title= The Global Religious Landscape|subtitle= A Report on the Size and Distribution of the World’s Major Religious Groups as of 2010|author= |authorlink= |coauthors= |quote= |date= December 2012|format= pdf|work= |publisher= Pew Research Center|accessdate=2015-07-02 |lang= en|description= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Кейбір сауалнамалар бойынша бұл көрсеткіш одан да жоғары. [[2015 жыл]]дың маусымында социологиялық зерттеулер орталығының сауалнама алғанда респонденттердің 25,4% (- табанды атеистер және 15,9% - кәпір 9,5%, оның ішінде) олардың нерелигиозной көрсетілген<ref>{{cite web |url= http://datos.cis.es/pdf/Es3101mar_A.pdf|title= BARÓMETRO DE JUNIO 2015|author= Centro de Investigaciones Sociológicas|date= Junio 2015|work= |publisher= CIS|accessdate=2016-02-28 |lang=}}</ref>. === Мароккомен қарым-қатынас === [[Сурет:Manifestation in Madrid for the independence of the Western Sahara (3).jpg|нобай|солға|Мадридтегі Полисарио белсенділерінің демонстрациясы (2007 жылғы сәуір)]] сыртқы саясатта, Испания, [[Марокко]] ғана, өйткені географиялық жақындығы, егер [[Марокко|Мороккалық патшалығы]], ең маңызды африкалық серіктесі болып табылады, ол үшін басты орындардың бірі болып табылады. Мароккода испан саясаттың негізгі бағыттары мыналар болып табылады: т.б. [[Сеута]] және [[Мелилья]] туралы анклавы мәселелері, Батыс Сахара бар шешілмеген проблема, заңсыз көші-қон проблемасы, есірткі саудасы тоқтату мәселелері және .. Испания мен Магриб елдері арасындағы қарым-қатынас 1982 жылы Испанияда Социалистік партияның келуінен кейін белсенді түрде дами бастады. [[1996 жыл]]дан бастап 2004 жылға дейін билік болды [[Премьер-министр]]і Ж.М. Аснар, бастаған халық партиясы мемлекеттік, қарым-қатынас жақсы деуге болмайды, және олар одан тұрақсыздық сипатталады кезде, атап айтқанда, жарқын орын Perejil (Лейла) аралында қақтығыс болып табылады 2002 жылы. [[2004 жыл]]дың сәуір айында қайтып билікке келген социалистер, Хосе Луис Родригес Сапатеро бастаған, ең алдымен [[Марокко]] отырып, көршілерімен қарым-қатынастарды жақсарту үшін берік ниеті болды. [[2005 жыл]]ы VI Мохамед мен Хуан Карлос арасындағы кездесуден кейін екі монархтың арасындағы қарым-қатынас айтарлықтай жақсарды. [[Батыс Сахара]]ның қақтығысы бұрыннан бері туындаған, әрқашан екі ел арасындағы қарым-қатынасқа жағымсыз әсер етті. Бірде [[1975 жыл]]ы төрт жақты конференция, [[Марокко]] айырылған, ол Испаниядан Батыс Сахараның «тазартуға» мақсатында Батыс Сахара ішіне «Грин Март» уәкілетті. нәтижесі [[Марокко]] және [[Мавритания]] Сахара астам уақытша бақылау аудару туралы Испания, Марокко және Мавритания арасындағы келісім болды. Екі ел арасындағы маңызды тығыз байланыстар тығыз экономикалық байланыстар болып табылады. [[1995 жыл]]ы [[Марокко]] үкіметі шетелдік инвесторларға бәрін қоюға шешім қабылдады, олардың ең маңыздысы Испания мен [[Франция]]. == Тағы қараныз == * [[Испан Республикасы]] * [[Испан империясы]] * [[Испания тарихы]] * [[Испанияның әкімшілік бөлінісі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commons|Category:Spain}} {{Навигациялық блок |тақырып = Испания |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Жерорта теңізімен шектесетін елдер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы }} [[Санат:Испания|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] l0y23kr6fu1s3wyeigmil5q5ikjlhrt 3657025 3657023 2026-09-18T16:58:03Z Вмуд 185699 /* */ 3657025 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Испания Патшалығы |Шынайы атауы = {{lang-es|Reino de España}}<br>{{lang-ca|Regne d'Espanya}}<br>{{lang-eu|Espainiako Erresuma}}<br>{{lang-gl|Reino de España}}<br>{{lang-oc|Reiaume d'Espanha}} |Атау септігі = Испания |Елтаңба = Escudo de España ajustado a la norma heráldica.svg |Байрақ = Flag of Spain.svg |Ұраны = Plus Ultra<br />«Шектен тыс н/е жаңа көкжиектерге» |Әнұранның аты = Marcha Real |Аудио = Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 55 |lat_sec = 36 |lon_dir = W |lon_deg = 1 |lon_min = 48 |lon_sec = 6 |region = ES |CoordScale = |Картада = EU-Spain.svg |карта тақырыбы = '''Испанияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Конституциялық монархия]] |Құрылды = [[1479 жыл]]<br><small>([[I Изабелла (Кастилия патшайымы)|Изабелла Кастилия билігінде]] және [[II Фердинанд (Арагон королі)|Фердинанд Арагон]])</small><br>[[1515 жыл]]<br><small>(біртұтас монархия)</small> |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Тілі = [[испан тілі]]<ref>Сонымен қатар [[Каталан тілі]] [[Каталония]]да, [[Валенсия]]да, [[Балеар аралдары]]нда, [[Галисич тілі]] [[Галисия]]да, [[Баскс тілі]] [[Басктар елі]]нде және [[Наварра (автономды бірлестік)|Наварре]], [[Аран тілі]] [[Валь-д'Аран]]да</ref> |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Мадрид]] |Ірі қалалары = Мадрид, [[Барселона]], [[Валенсия]], [[Севилья]], [[Сарагоса]], [[Малага]] |Басшы қызметі = [[Испания билеушілері|Патша]]<br />[[Испания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]<br />[[Педро Санчес]] |Жер аумағы = 505 990<ref>{{cite web|title=Anuario estadístico de España 2008. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|website=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|accessdate=14 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924144913/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|archivedate=24 September 2015|df=dmy-all}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 51 |Судың үлесі = 1,04 |Этнохороним = Испандық, испандар |Жұрты = {{өсім}} 46 733 038 <ref>{{cite web|url=https://www.ine.es/en/prensa/cp_j2018_p_en.pdf|title=Population Figures at 01 July 2018. Migrations Statistics. First half of 2018.|date=13 December 2018|publisher=[[Instituto Nacional de Estadística (Spain)|National Statistics Institute]] (INE)|language=es|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170628123003/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archivedate=28 June 2017|df=dmy-all}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 30 |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 92 |Тығыздық бойынша орны = 112 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 1,941&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOES">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=3&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=30 October 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 15 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 41,592<ref name="IMFWEOES"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 30 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 1,398&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOES"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 12 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 29,961<ref name="IMFWEOES"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 30 |АДИ = {{Өсім}} 0,891<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=23 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 |df=dmy-all }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 26 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] € |Интернет үйшігі = [[.es]] |ISO = ES |Телефон коды = 34 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1]], жазда [[UTC+2]] |Түсініктемелер = }} '''Испания''' ({{lang-es|Espaṅa}}), ресми '''Испания Патшалығы''' ({{lang-es|Reino de España}}) — [[Еуропа]]<nowiki/>ның Оңтүстік-батысында орналасқан ел. [[Пиреней түбегі]]нің көп бөлігін және Жерорта теңізіндегі Балеар, Питиус аралдары мен [[Атлант мұхиты]]<nowiki/>ндағы [[Канар аралдары]]н иеленеді. Жер көлемі 505,9 мың км². Испанияға, сондай-ақ, [[Солтүстік Африка]] жағалауларындағы Сеут және [[Мелилья]] қалалары мен оларға жақын жатқан Велесде-ла-Гомера, Алусемас, Чафаринас аралдары да қарайды. Халқы 46,5 млн. (2011). Негізінен, [[испандар]], [[Каталондар|католондар]] (5 млн-нан астам), [[галисилер]] (3 млн.), [[Баскілер|баскилер]] (2 млн-нан астам), т.б. Қала халқы 76,79%. Ресми тілі – [[испан тілі]]. Автономиялық құрылымдарда католон, баски, галиси, т.б. тілдер қолданылады. Ел 17 автономиялық құрылымдардан тұрады. Халқы, негізінен, католик дінін ұстанады. Астанасы – [[Мадрид]] қаласы (5 млн.). Бұған қоса [[Барселона]] (1,8 млн.), [[Валенсия]] (1 млн.), [[Севилия]] (750 млн.), т.б. ірі қалалары бар. Ұлттық мейрамы 12 қазан – Испан ұлты күні ([[Христофор Колумб]]тың [[1492]] жылы Американы ашқан күні). Ұлттық ақшасы – песета. Қазіргі адамдар [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегіне алғаш рет шамамен 35 000 жыл бұрын келді. Финикиялық, ежелгі грек, кельт және карфаген қоныстарымен бірге ибериялық мәдениет біздің дәуірімізге дейінгі 200 жылы Рим билігіне өткенге дейін түбекте дамыды. д., содан кейін аймақ 2 [[Рим]] провинциясына бөлінді - Орта Испания және Қиыр Испания. «Испания» атауы бұрынғы финикиялық Sp(a)n немесе Spania атауына негізделген. [[Батыс Рим империясының құлауы|Батыс Рим]] империясының соңында Орталық Еуропадан қоныс аударған герман тайпаларының конфедерациялары Пиреней түбегіне басып кіріп, өздерінің батыс провинцияларында (соның ішінде Суеви, Аландар және Вандалар) салыстырмалы түрде тәуелсіз патшалықтар құрды. Ақырында, вестготтар түбектің барлық тәуелсіз аумақтарын, соның ішінде [[Шығыс Рим империясы|Византия]] Испаниясының Византия провинциясын күшпен біріктірді, ол бұрынғы Рим провинциялары мен патшалықтарының барлығын саяси, шіркеулік және құқықтық жағынан азды-көпті біріктірді, олардың мұрагерлері болды. кейін Римдік Испания деп құжатталды. Ерте заманауи кезеңде Испания тарихтағы ең үлкен империялардың бірін басқарды, ол да ең ерте әлемдік империялардың бірі болды, 570 миллионнан астам испан тілін қамтитын үлкен мәдени және тілдік мұра қалдырды, бұл испан тілін әлемдегі екінші ең көп сөйлейтін тілге айналдырды. Алтын ғасыр кезінде елде [[Диего Веласкес]] сияқты көптеген танымал суретшілердің пайда болуына әкелген көркемдік бум болды. Бұл дәуірде ең әйгілі испан әдеби шығармасы «[[Дон Кихот]]<nowiki/>» да жарық көрді. Испания [[ЮНЕСКО]]-ның Бүкіләлемдік мұра нысандарының саны бойынша үшінші орында. Испания – зайырлы өкілді [[демократия]] және [[Парламенттік монархия|конституциялық монархия]], мемлекет басшысы ретінде король [[Макендондық Филипп II|Филипп VI]]. Испания - табыс деңгейі жоғары дамыған ел, номиналды ЖІӨ бойынша төртінші орында. Ел [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы|Біріккен Ұлттар Ұйымының,]] Еуропалық Одақтың, Еуроаймақтың, [[Еуропа кеңесінің парламенттік ассамблеясы|Еуропа Кеңесінің]], Жерорта теңізі Одағының, Солтүстік Атлантикалық Альянстың, [[Экономикалық өзара көмек советі|Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының]], [[Шенген аймағы|Шенген]] аймағының, Дүниежүзілік сауда ұйымының және көптеген елдердің мүшесі. Басқа халықаралық ұйымдардың Ресми мүшесі болмай-ақ, Испания [[Үлкен жиырмалық|G20]] саммиттерінің «тұрақты бақылаушысы» болып табылады және олардың әрқайсысына қатысады, бұл оны іс жүзінде топтың бір бөлігі етеді. == Этимология == España атауының шығу тегі (демек, оның туындылары) даулы. Иберияның ежелгі римдік атауы, Испания, римдіктер поэтикалық түрде Испания деп атаған Гесперия терминінен шығуы мүмкін. Гесперия сөзінің өзі гректің Εσπερία сөзінен шыққан, яғни «батыс елі», «күн батқан жер» (гректер Италия деп атаған). Римдіктер бұл атауды Испанияға берді, өйткені ол әлі де өз елінің батысында. Шығудың тағы бір нұсқасы «қояндар елі» немесе «шет, маңай» (Испания Жерорта теңізі аймағының шетінде орналасқандығынан) деген мағынаны білдіретін Ispanihad сөзінен шыққан. Ezpanna сөзінен шыққан баск тілінің нұсқасы да бар (яғни, «шет, шекара», өйткені Испания Еуропаның оңтүстік шеті). Гуманист Антонио де Небрича «батыс әлемінің қаласы» дегенді білдіретін ибериялық Hispalis сөзінен шыққан шығу нұсқасын ұсынды. Хесус Луис Кунчилостың айтуынша, тамыр кеңістігі финикиялықтардың «шпион» сөзінен шыққан, ол «металдарды соғу» дегенді білдіреді. Осылайша i-spn-ya «металдар соғылған жер» дегенді білдіреді. == География == Испания - Еуропаның оңтүстігіндегі мемлекет. Ол [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегінің алтыдан бесін, Жерорта теңізіндегі Балеар және Питиус аралдарын және Атлант мұхитындағы Канар аралдарын алып жатыр. Пиреней тауларына жету қиын және Испанияны түбектің батыс бөлігін алып жатқан Португалиядан басқа Еуропаның басқа елдерінен «оқшаулайды». Аумағы бойынша Испания Еуропадағы [[Ресей]], [[Украина]] және [[Франция|Франциядан]] кейінгі төртінші мемлекет және Еуропалық Одақта екінші орында. Испанияны Жерорта теңізі мен Атлант мұхиты шайып жатыр. Құрлықта Испания батыста [[Португалия|Португалиямен]] (ортақ шекара – 1214 км), [[Франция|Франциямен]] – Пиреней тауларының жоталарымен (623 км), [[Андорра|Андоррамен]] (63,7 км), [[Гибралтар|Гибралтармен]] (1,2 км), [[Марокко|Мароккомен]] (1,2 км) шектеседі. м [[Сеута]] — 6,3 км, [[Мелилья]] — 9,6 км). === Елдің рельефі === Испанияның жер бедері әртүрлі, мұнда тау жоталары мен биік үстірттер жүйесі басым рөл атқарады. Территориясының 90%-ға жуығын үстірттер мен таулар құрайды. Ел бетінің жартысына жуығын теңіз деңгейінен орташа биіктігі 660 м болатын Еуропадағы ең үлкен Месета деген үлкен үстірт алып жатыр. Месета үстірттердің, биік тас жоталардың және тау алаптарының кезектесуімен ерекшеленеді. Орталық Кордильера Месетаны екі бөлікке бөледі: солтүстік және оңтүстік. Испания территориясының көп бөлігі шамамен 700 м биіктікте орналасқан.Еуропадағы Швейцариядан кейінгі екінші ең биік мемлекет. [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегінің рельефтік картасы Солтүстікте Месета Бискай шығанағының жағалауын бойлай 600 км-ге созылған, елдің ішкі бөлігін теңіз әсерінен оқшаулайтын қуатты [[Кантабрия]] тауларымен қоршалған. Олардың орталық бөлігінде биіктігі 2648 м-ге дейін жететін Пикос-де-Европа тау тізбегі (испан тілінен – [[Еуропа]] шыңдары) орналасқан.Бұл альпі типті таулар негізінен карбон кезеңінің шөгінділерінен – [[Әктас|әктастар]]<nowiki/>дан, [[кварц]]<nowiki/>иттерден, құмтастардан тұрады. [[Кантабри таулары|Кантабрия таулары]] Испаниядағы ең қуатты тау жүйесі Пиренейдің орографиялық және тектоникалық жалғасы болып табылады. [[Пиреней таулары|Пиренейлер]] - батыстан шығысқа қарай 450 км-ге созылған бірнеше параллель жоталар. Бұл Еуропадағы ең қол жетпес таулы аймақтардың бірі. Олардың биіктігі орта есеппен өте жоғары болмаса да (2500 м-ден сәл астам), оларда ыңғайлы орналасқан және қолжетімді асулардың қажетті саны жоқ. Бұл асулардың барлығы 1500-2000 м биіктікте орналасқан, сондықтан Испаниядан басқа елдерге баратын темір жолдар батыс пен шығыстан Пиренейді айналып өтеді. Таулардың ең кең және ең биік бөлігі орталық, мұнда олардың негізгі шыңы Ането шыңы орналасқан, оның биіктігі 3404 м жетеді.Солтүстік-шығыстан Пиреней таулары жүйесі Месетамен түйіседі, максималды биіктігі (Мон Кайо шыңы) 2313 м. Шығыс Пиреней мен Пиреней тауларының арасында аласа [[Каталония|каталон]] таулары созылып жатыр, олардың оңтүстік беткейлері [[Жерорта теңізі|Жерорта]] теңізінің алдынан дерлік кертпелермен үзіліп жатыр. Каталон таулары (оның орташа биіктігі 900-1200 м, ең биік шыңы - Каро тауы, 1447 м) Жерорта теңізінің жағалауына параллель дерлік 400 км созылып, Арагон үстіртін одан бөліп жатыр. [[Мурсия (автономды бірлестік)|Мурсияда]], [[Валенсия (автономды бірлестік)|Валенсияда]] және Каталонияда және Палос мүйісінен солтүстікке қарай [[Франция]] шекарасына дейін дамыған жағалау жазықтары жоғары құнарлылығымен сипатталады. Пиреней түбегінің бүкіл оңтүстік-шығысын тау жоталары мен жоталар жүйесі болып табылатын Кордильера-Бетике алып жатыр. Сьерра-Невада таулары оның кристалдық осіне айналды. Биіктігі жағынан олар Еуропадағы [[Альпі]] тауларынан кейін екінші орында. Олардың шыңы Муласен тауы, ол 3478 м жетеді, Испания түбегінің ең биік нүктесі. Испаниядағы ең биік тау шыңы [[Тенерифе]] ([[Канар аралдары|Канар]] аралдары) аралында орналасқанымен, бұл биіктігі 3718 м-ге жететін [[Тейде]] жанартауы. == Тарихы == [[Сурет:Spanish Galleon.jpg|thumb|left]] Испания жерінде ежелгі адамдар [[палеолит]] дәуірінде-ақ (б.з.б. 10-мыңжылдыққа дейін) тіршілік ете бастаған. И. жерінде құрылған ең ежелгі мемлекет – Тартесс (б.з.б. 1 мыңжылдықтың бас кезінде болған). Ел территориясына б.з.б. 7 ғасырда [[финикия]]лықтар мен [[грек]]тер келіп қоныстана бастады. Әсіресе финикиялықтар белсенді болды. Олар Гадес (қазіргі [[Кадис (провинция)|Кадис]])<ref>Возникновение Карфагенской державы</ref>Б.з.б. 5 – 3 ғасырларда [[Пиреней түбегі|Пиреней]] арқылы [[кельттер]] келді. Олардың бір бөлігі жергілікті Ибер тайпаларымен араласып, кельтибер деген жаңа этникалық топ пайда болды. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғында Испания жерінің көпшілігі [[Карфаген]] мемлекетіне бағынды. Екінші Пуни соғысы нәтижесінде Карфагенді [[Рим республикасы|Рим Республикасы]] ығыстырды. Б.з.б. 21 – 19 жылы қазіргі Испания аумағын түгелімен бағындырды. Рим империясы үстемдігі кезінде елде испан-рим ақсүйектері пайда болды. Кейін Испанияға вандалдар, аландар, свевтер басып кіріп, Солтүстік-батыста [[Свев корольдігі]] құрылды. Аландар мен вандалдар оңтүстікке, ал 429 жылы Солтүстік Африкаға қоныс аударды. 5 ғасырдың 2-жартысында вестготтар королі Эйрих (466 – 84) Пиреней түбегін түгелімен басып алды. 585 жылы вестготтар Свев корольдігін толығымен бағындырды. 711 – 18 жылы Пиреней түбегін арабтар (мавр деген ортақ атпен белгілі болған [[араб]] және [[бербер]] тайпалары) жаулап алып, Омейя әулетіне бағынышты әмірлік құрды. 756 жылы омейялықтар тәуелсіз [[Кордова әмірлігі]]н, 929 жылы Кордова халифатын құрды (қ. Кордова халифаты). 1031 жылы Кордова халифаты көптеген ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. 11 ғасырда түбектің Солтүстік мен шығысындағы ұсақ христиан иеліктері біртіндеп біріге бастады. Сөйтіп, солтүстікте Кастилия, оңтүстікте Арагон корольдіктері құрылды. Олар біртіндеп Испаниядан арабтарды ығыстыра бастады. 13 ғасырдың ортасында елде тек [[Гранада]] әмірлігі ғана қалды. 1479 жылы Леон-Кастиль және Арагон-Каталон корольдіктері әулеттік неке негізінде бір мемлекетке бірікті. 1492 жылы 12 қазанда 10 жылға созылған соғыстан кейін Гранада әмірлігі жаулап алынды. Бұл күн Х.Колумбтың Американы ашып, ұлы жаңалықтар дәуірінің басталуымен тура келді. 16 ғасырдың 1-жартысында испандар [[Мексика]]ны, [[Перу]]ді, [[Боливия]]ны, [[Чили]]ді, т.б. [[Оңтүстік Америка]] жерлерін басып алды. Еуропада Испания құрамына [[Нидерланд]] қосылды (1516). Испан королі Карл I 1519 жылы Қасиетті Рим империясының императоры тағына отырып, Испания әлемдегі ең ірі мемлекетке айналды. Мануфактуралар құрылып, испан қалалары жібек тоқитын, былғары шығаратын, қару-жарақ жасайтын ірі орталықтарға айналды. Елде [[монархия]] орнады. 16 ғасырдың 2-жартысынан бастап Испания әлсірей бастады. Соған қарамастан, 1580 жылы Испания Португалияны бағындырып, Иберия униясын құрды. Революция және қанды соғыс нәтижесінде Нидерланд Испандардан 1581 жылы бөлініп шықты, 1588 жылы атышулы испан флоты – “Жеңілмейтін армада” Англиядан күйрей жеңілді. 17 ғасырда ел экономикасы онан сайын құлдырап кетті. 18 ғасырда бұрынғы испан иеліктері Англия, Франция, Австрия, т.б. мемлекеттердің өзара күресі нысанына айналды. Испан мұрагерлігі үшін күрес (1701 – 14) француз королі [[XIV Луи]]<nowiki/>дің немересі [[Филипп V.|Филипп V]]-нің Испандар тағына отыруымен аяқталды. Соғыс нәтижесінде Испания өзінің Еуропадағы көптеген иеліктерін жоғалтты. 1781 жылдан бастап Испания [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс]]<nowiki/>қа араласып, Флориданы алды. 18 ғасырдың аяғында [[Франция]]да [[Француз төңкерісі|революция]] басталғаннан кейін, Испания билеушілері 1793 жылы Франциямен соғыс бастады. Бірақ жеңіліске ұшырап, өздері француздардың ықпалына көшті. Испания енді Франция жағында [[Англия]] мен [[Португалия]]ға қарсы соғысты. Бұл Испандардың Америкадағы отарларымен байланысын нашарлатып жіберді. 1799 жылы Наполеон Бонопарт Францияда бірінші консул ретінде билікке келіп, Испания 1763 жылы [[Париж бітім шарттары|Париж бітім шарты]] бойынша алған Луизиананы Францияға қайтарып, сосын АҚШ-қа сатты. Үкімет елге француз әскерлерінің кіруіне рұқсат беріп, халықтың наразылығын туғызды. Бірінші испан революциясы (1808 – 14) елден француздарды қуу және [[либерал]]дық реформалар жүргізу мақсатын көздеді. [[Кадис Конституциясы]] қабылданып (1812), ұлт-азаттық күрес және революция, ағылшын көмегі нәтижесінде ел 1814 жылы 18 мамырда толық азат етілді. Бірақ елге оралған король Фердинанд VII конституцияның күшін жойып, Америкадағы испан отарларындағы көтерілістерді басу үшін әскер жіберді. Екінші испан революциясы (1820 – 23) кезінде Фердинанд VII көтерілісшілердің талабын орындап, 1812 жылғы конституцияны қалпына келтірді. Конституцияға сәйкес 1820 жылы 9 шілдеде ашылған кортестер (парламент) көптеген прогресшіл заңдар қабылдады. Бұл революция Қасиетті одақтың шешімі бойынша француз интервенттері қолымен (1823 жылы сәуір – қыркүйек) басылды. Елде абсолюттік монархия қалпына келтірілді. Осы кезде испан армиясы Америкада жеңіліске ұшырап, Куба мен [[Пуэрто-Рико]]дан басқа барлық отарларынан айырылды. 1833 жылы Испандарда азамат соғысы басталып, ол Үшінші испан революциясына (1834 – 43) ұласты. [[Революция]] кезінде барлық ортағасырлық сарқыншақтар (инквизиция, майорат, т.б.) толығымен жойылып, елде конституциялық монархия орнады. 1840 жылдан бастап өнеркәсіп төңкерісі басталды: металлургия, машина жасау з-ттары, т. ж-дар салына бастады. Төртінші (1854 – 56) және бесінші (1868 – 74) испан революцияларын республикашыл күштер жасады. Тұңғыш республика құрылғанымен (1873 – 74), ол ұзақ өмір сүре алмады. 1874 жылғы төңкерістен кейін үкімет басына қайтадан [[Бурбондар]] келді. 20 ғасырдың басында Испандарда ірі өнеркәсіп монополиялары пайда болды. Елге шет ел капиталы көптеп келе бастады. Республикашылар күресті тоқтатқан жоқ. 1931 жылы 14 сәуірде елде республика орнап, алтыншы испан революциясы (1931 – 39) басталды. 1931 жылы сәуір – 1933 жылы күз аралығында елді республикашыл-социалистер блогы басқарды. Олар а. ш-нда реформа жүргізді, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді, т.б. шаралар жасады. Оған қарсы оңшыл күштер 1936 – 39 жылы фашистік блокқа бірігіп, елде 32 айға созылған азамат соғысы басталды (қараңыз : [[Испан азамат соғысы]]). Испандарда генерал Франконың диктатурасы орнап, саяси партияларға тыйым салынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Франсиско Франко]] [[Нацистік Германия]] мен [[Фашистік Италия|Фашистік Италияға]] көмектесіп, соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ-пен тығыз байланыс орнатты. 1947 жылы ел корольдік болып жарияланды. генерал Франко өлгеннен кейін (1975), Испандарда конституциялық монархия құрылды. Саяси тұтқындар түрмелерден босатылып, саяси партиялардың қызметіне рұқсат етілді. 1977 жылы 15 маусымда тұңғыш рет демократиялық парламент сайлауы өтіп, Конституция қабылданды. 1979 жылы сәуірде алғашқы заңды үкімет жасақталды. 1981 жылы ақпанда әскерилердің мемлекеттік төңкеріс ұйымдастыру әрекеті жүзеге аспай қалды. 1982 жылы қазанда өткен сайлауда Ф.Гонсалес бастаған социалистер жеңіске жетіп, өз үкіметін құрды. Олар 1983, 1986, 1993 жылдары өткен сайлауда да жеңіске жетті. Тек 1996 жылы өткен сайлауда ғана консервативтік Халық партиясы (Х.М. Аспар) жеңіске жетті. == Мемлекеттік құрылымы == Испанияның мемлекеттік құрылымы - [[конституциялық монархия]]. Мемлекет басшысы— [[патша]]. Қазіргі кездегі монарх — [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]. Заң қабылдайтын орган— [[Испанияның генералды кортестері]]: Депутаттар конгресі мен Сенат. Сенат 259 жергілікті сайланған депутаттан құралған. Депутаттардың қызмет ету мерзімі - 4 жыл. Депутаттар Конгресі - саяси партияладын сайланған 350 депутаттан құралған, депуттығының мерзімі - 4 жыл. Атқарушы үкіметті Испанияның Премьер-министрі орындайды, әдетте парламентке сайлау барысында ең көп дауыс жинаған саяси партияның өкілі. Конституциялық бақылау органы - Конституциялық сот (''Tribunal Constitucional''), жоғарғы сот сатысы - Жоғарғы Сот (''Tribunal Supremo''), автономды қоғамдастықтардың жоғарғы сот сатысы - Жоғарғы Әділет Соты (''Tribunal Superior de Justicia''), Апеляциялық инстанция - провинциялық аудиенсиялар (''Audiencias Provinciales''), аймақтық соттар&nbsp;— сот тергеуі және алғашқы саты соттары (''Juzgados de primera instancia e instrucción''), ең төменгі сатысы - судья (''juzgados de paz''), импичмент соты - Ұлттық Аудиенсия (''Audiencia Nacional''), жоғарғы бақылау органы - Есеп Соты (''Tribunal de Cuentas''), соттарды басқару органы - Сот басқаруының генералды кеңесі (''Consejo General del Poder Judicial''). Испанияда 500-ден астам саяси партия және қоғамдық ұйымдар тіркелген. Ең ірі париялар: * Конвергенция және Одақ каталон блогі, * «Эскерра републикана» каталон партиясы, * Баск ұлттық партиясы, * Канар коалициясы. == Экономикасы == Өнеркәсіптің көлемі жағынан Испандар Батыс Еуропада 5-орын, дүние жүзі бойынша 8-орын алады. Елде машина, кеме жасау, ұшақ шығару, электртехникасы, химия, тоқыма өндірістері жақсы дамыған. Соңғы жылдары тау-кен өндірісі жыл сайын кеміп, оның орнына электронды жабдықтар өндірісі дамуда. Ел экономикасында мемл. сектордың үлесі – 30%. Ел пайдалы қазбаларға бай, бірақ 100-ден аса қазбалардың тек 16-сы ғана өндіріледі. А. ш. жақсы дамыған. Шарап (дүние жүзінде 3-орында), цитрустік жемістер, бидай, күріш, темекі, көкөніс, т.б. өсіріледі. Зәйтүн майын шығарудан Испандар дүние жүзінде 1-орында. Мал ш. да жақсы дамыған. Теңізден балық аулау мен теңіз азық-түліктерін пайдаланудан дүние жүзіндегі алғашқы ондыққа кіреді. Елге туризм үлкен табыс әкеледі. Жыл сайын Италияға 62 млн. шет ел туристері келеді. Негізгі сауда серіктестері Еуропалық одақ елдері (импорттың – 61%, экспорттың – 68,5%-ы), АҚШ (7,4% және 5,1%), [[Латын Америкасы]](4% және 5,4%). Алтын-валюта қоры 72,6 млрд. АҚШ долл-ы көлемінде (1997). Испания мен Қазақстан арасында дипломатиялық қарым-қатынастар 1992 жылы орнады. 1998 жылы 13 ақпанда Испания королі Хуан Карлос Алматыда болып қайтты. 2000 жылы 30 қазанда [[Қазақстан]] Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н.Назарбаев]] ресми сапармен Испанияда болып, король [[Хуан Карлос]] Қазақстанмен және үкімет төрағасы Хосе Мария Азнармен кездесті. Кездесу барысында саяси, экон., мәдени байланыстар жөнінде 6 құжатқа қол қойылды. ==Денсаулық сақтау ісі== Испанияда 1970 жылы әрбір 1000 адамға шаққанда баланың тууы 19,6, адам өлімі 8,5, тірі туған әр бір баладан өлгені 27,9. Адам өмірін ұзақтығы орташа 70 жас. Елде жүрек, қан тамыр аурулары, қатерлі ісік,сусамыр, әсірисе гельминтоз ауруы көп таралған. Дүниежүзінде эхинококкоз ауруының ең көп таралған жері - Испания кейбір аудандарда лептозпирос және алапес те кездеседі. Толық емес мәліметтер бойынша, 1969 жылы Испанияда 156,8 мың төсектік 1648 аурухана болды. 1970 жылы 41,4 мың дәрігер, 3,4 тіс дәрәгері, 16 мың фармацевт және 4,1 мың акушер жұмысқа орнатылды. Дәрігерлерді арнайы университетің медициналық факультеттері дайындайды. == Өнері == Испания жеріндегі ең көне ескерткіштер палеолит дәуірінен сақталған. Неолит дәуірінен қыш ыдыстар, иберлерден тас қамалдардың қалдығы мен өрнектелген құмыралар сақталған. Рим империясы үстемдігінен қалған театрлар мен ғибадатханалардың орны кездеседі. Мавритан өнерінің үлгісімен салынған құрылыстар да бар (Кордовадағы мешіт, 10 ғасырдың аяғы). Испаня өнерінің дербес қалыптасуы 8 – 9 ғасырлардан басталады. Осы кезде Испандарның Италия, Франциямен мәдени байланысы күшейді. Тас қорғандар мен қамалдар салуда француздардың тәжірибесі қолданылды. 10 – 12 ғасырларда құрылысқа кірпішті пайдаланды. 13 ғасырдың 1-жартысында Бургос пен Леонда ғибадатханалар салына бастады. 14 ғасырда Испандарда мудехар стиліндегі архитектура қалыптасты. Сол кездегі Испандар бейнелеу өнеріне тән қасиет – тұрмыстық детальдарға ден қою, жалпы пішін мен бет-бейненің шынайылығын қадағалау – каталон мектебінің негізін салушы Феррер Бассаның шығарм-нан айқын көрінді. 15 ғасырдың аяғында Қайта өркендеу дәуірінің ұлттық стилі – “платереско” қалыптасты. 16 ғасырда италиялықтар ықпалының күшейе түсуі испан суретшілерінің кәсіби машықтануына әсер етті. Осы тұста Эль Греко шығарм-ы танымал болды. 17 ғасырда чурригереско [арх. Х.Чурригердің (1665 – 1725) есімімен аталған] деген атпен пайда болған испан бароккосы 18 ғасырда жалпы ұлттық стильге айналды (Гранададағы Ла Картух ғибадатханасы). 1744 жылы Мадридте ұйымдастырылған Көркемсурет академиясы академиялық классицизмнің ұйытқысы болды. 17 ғасырдың 1-жартысында испан кескіндемесі басым бағытта дамыды. Өмір шындығының рухани мәнін ашуға ұмтылу, қарапайым заттарға назар аудару Испания суретшілеріне тән тақырып болды. Өмір мәнін шынайы түрде қабылдау, адам мінезіне ерекше көңіл бөлу – сол кездегі суретшілердің, әсіресе, Д.Веласкестің шығармаларынан тамаша көрініс тапты. 17 ғасырдың 2-жартысындағы Испания өнерінен сән-салтанатқа бой ұру, мистика сарыны байқалады. Испаня өнерінің 18 – 19 ғасырлардағы жаңа өрлеуі Ф.Гойя шығарм-мен байланысты. Модерн стилін қолдаушы арх. А.Гауди (1852 – 1926) мен “оқтай түзу қала салу” жобасының авторы А.Сорио-и-Матаның шығарм-ғы қазіргі заманғы қала салу өнерін ілгері дамытты. 1914 – 18 жылғы 1-дүниежүз. соғыстан кейін “тарихи стильдер” алдыңғы қатарға шығып, ғимараттар осы үлгімен салынды. 1950 жылдан кейін “жаңа архитектура” дамып, функциональдік шешімдермен қоса “органикалық архитектура” жүзеге асты. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Испания бейнелеу өнері дәстүрлі салондық академизмнен қол үзіп, импрессионизмге (Х.Соролья (1863 – 1923), Д. де Регойос) бой ұрды. 20 ғасырдың алғашқы он жылында Испания өнері француздардың ықпалында болды. генерал Франко билігі кезінде көптеген суретшілер өз шығарм-мен антифашистік қозғалысқа үн қосты (А.Ибаррола). Тарихи қалыптасуы мен жергілікті ерекшеліктеріне қарай И. музыкасы 5 түрге бөлінеді: 1) кельт-иберлерден тараған баск музыкасы. Музыкалық аспаптары – чисту, альбока (үрлемелі), тун-тун (әр түрлі барабандар); 2) бастауын кельттер музыкасынан алатын галисия музыкасы. Музыкалық. аспаптары – гайта, гальега; 3) стильдік жағынан Оңтүстік Франция музыкасына жақын каталон музыкасы. Музыкалық аспаптары – флювиоль (шағын флейта) және тамбурин; 4) жалпы И. музыкасына ортақ белгілерді қамтыған кастиль музыкасы. Музыкалық аспабы – гитара; 5) Андалусия музыкасы. Оның өзі екі топқа бөлінеді: а) цыган әуені басым канте хонде (кейін фламенко атанды); ә) нағыз Андалусия музыкасы. Вестготтар билігі дәуірінде (5 – 8 ғасырлар) қалыптасқан И-ның кәсіби муз. өнері гимн шығарудың биік сатысына көтерілді. 12 ғасырда трубадурлар мен хуглярлар (жонглерлер) ерлік-эпикалық әндерді уағыздады. 14 ғасырда трубадурлар кантиго, пастораль сияқты муз. жанрлар қалыптастырды. 16 ғасырда орган музыкасындағы имитация-полифониялық және вариациялық стиль қалыптасты. 18 ғасырда тонадилья атты муз. комедия туды. Мадрид (1830) пен Барселонада (1847) консерваторияның және тұрақты опера театрының ашылуы Испания музыка өмірін жандандырды. 19 ғасырдың 60-жылдарындағы комп-лардың (М.Эслава, Ф.Барбьери, т.б.) шығармашылығы Мадридтегі “Сарсуэла” театрымен тікелей байланысты болды. Испанияда 19 ғасырдың соңғы ширегінде комп. Ф.Педрель (1841 – 1922) басшылығымен ұлттық муз. мәдениет қайта өркендеді. 20 ғасырда пианистер – Х.Турина, Р.Виньес; скрипкашылар – П.Сарасате-и-Наваскуэс (1844 – 1908), Х.Манен; виолончельшілер – П.Касальс (1876 – 1973), Г.Касадо (1897 – 1966); гитарашылар – Ф.Таррега, М.Льобет; дирижерлер – Э.Ф. Арбос, К.Супервиа, т.б. елге танымал болды. 1973 жылы Испания бишісі Кэти Клавихо мен гитарашы [[Гарсия Алонсо]] Алматыда өнер көрсетті. Испанияда театр ойындары римдіктер үстемдік құрған дәуірде-ақ жүйелі түрде өткізіліп тұрған. Орта ғасырларда діни театр (литургиялық драма, мистерия) және комедиялық халық театры өркен жайды. 14 – 15 ғасырларда сарай театрының алғашқы нышаны байқала бастады. 16 ғасырдың ортасында ойындарында қарапайым реквизиттер қолданған кәсіби театр труппалары пайда болды. Алғашқы осындай труппаны драматург және актер Лопе де Руэда ұйымдастырды. 16 ғасырдың 2-жартысында театр ойындарын шіркеу басшылары өз бақылауына алып, Мадрид (“Корраль де ла Крус”, 1579; “Корраль дель Принсипе”, 1582), Севилья, Барселона, Валенсия, т.б. ірі қалаларда корральдар деп аталатын тұрақты көпшілік театрлар ұйымдастырды. Мұнда аса көрнекті драматург Лопе де Вега (1562 – 1635), Х.Руис де Аларкон (1581 – 1639), Тирсо де Молина (1571/83 – 1648) пьесалары қойылып, Қайта өркендеу дәуірінің гуманистік және демокр. драматургиясы қалыптасты. 17 ғасырда ауто жанры дамыды. Ол шіркеу мейрамдары кезінде жылжымалы платформа – арбаларда қойылып отырды. 18 ғасырда француз классицизмі өріс алып, ол пафос пен декламациялық стильге құрылған актерлік өнер дамуына ықпал жасады. Көптеген театрлар 16 – 17 ғасырлардағы испан драматургиясының туындыларын қоюды одан әрі жалғастырды, ал М.Ладвенант, Р.Луна, М.Р. Фернандес сынды үздік актерлер өз өнерінде реалистік дәстүрге сүйенді. Осы дәстүр сайнете, сарсуэла, тонадилья сияқты муз.-драм. жанрларда да өріс алды. Көрнекті актер И.Майкес Мадридтегі “Каньос дель Пераль” (1801 – 05) және “Принсипе” (1805 – 18) театрын басқарып, театр өнерінде бірқатар маңызды реформалар жүргізді. Мадридте “Эспаньоль” (1849), Барселонада “Лисео” (1847), т.б. жаңа театрлар ашылды. 20 ғасырдың басында сахнада “кіші жанрлар”, жеңіл пьесалар мен мелодрамалар, модерндік драматургия басым болды. Аса көрнекті ақын әрі драматург Ф.Гарсиа Лорка (1898 – 1936) мен [[драматург]] А.Касона (1903 – 65), актриса М.Ксиргу театрға реформа жүргізді. Демократияландыруға талпыныс жасалды. [[Театр]] цензурасының қыспағына қарамастан, 1950 жылы бірқатар театрларда испан классик. драматургиясынан қойылымдар қойыла бастады. Қазір Мадридте 20-дан астам театр бар. Актер кадрларын Мадрид пен Барселона консерваториясы және Мадридтің драм. өнер мектебі даярлайды. Испаниядағы тұңғыш көркем фильм 1905 жылы түсірілді. Барселона 1908 жылдан кино өндірісінің орталығына айналды. 20 ғасырдың 20-жылдары жылына 30 – 40 фильм жасалды. 1934 жылы тұңғыш дыбысты фильм – “Топырақ дымы” (режылы Э.Ф. Ардавин) жарық көрді. Осы жылдары жасалған таңдаулы кино шығармалардың бірі – испан шаруалары мен батырақтарының аш-жалаңаш өмірін бейнелейтін “Астықсыз жер” фильмі (1932, режылы Л.Бюнюэль, 1900 – 1983). Режылы Бюнюэльдің “Виридиана” (1961) кинофильмі дүние жүзіне әйгілі болды. 1975 – 85 жылы “Қарғаны асыра” (режылы К.Саура, 1932 жылыт.), “Бақшадағы сайтандар” (режылы М.Гутьеррес Арагона), “Аптаның соңы” (режылы Х.А. Бардем, 1922 жылыт.), “Стико” (режылы Х. де Арминьян), “[[Қанды той]]”, “[[Кармен]]”, “[[Сиқырлы махаббат]]” (режылы .Саура), т.б. фильмдер түсірілді. == Әкімшілік құрылысы == {{Толық мақала|Испания әкімшілік бөлінісі}} Испанияның әкімшілік бөлінісі [[конституция]]мен және қолданыстағы заңнамамен реттеледі. Испаниядағы негізгі әкімшілік-аумақтық бірлік - автономды қауымдастық (автономиялық аймақ). Қазіргі уақытта елде 17 [[Испания әкімшілік бөлінісі|автономды қауымдастық]] бар, [[Баск елі]], [[Каталония]], [[Наварра]], [[Галисия]] және [[Андалусия]] кеңейтілген автономияларға ие. Автономды қауымдастықтар өз кезегінде 50 [[провинция]]ға бөлінеді. Сондай-ақ, Испанияда [[Африка]]дағы автономды деп аталатын екі қала бар - [[Сеута]] мен [[Мелилья]] және де [[Испанияның егеменді аумақтары]]. Провинциялар [[комарка]]ларға бөлінеді, қазіргі уақытта олардың саны 324 құрайды. Комаркалар өз кезегінде [[муниципалитет]]терге бөлінеді, олардың 8 мыңнан астамы бар. * [[Андалусия]] ({{lang-es|Andalucía}}) * [[Арагон]] ({{lang-es|Aragón}}) * [[Астурия]] ({{lang-es|Principado de Asturias}}) * [[Балеар аралдары]] ({{lang-es|Islas Baleares}}, {{lang-ca|Illes Balears}}) * [[Басктер елі]] ({{lang-es|País Vasco}}, {{lang-eu|Euskadi}}) — астанасы [[Витория (қала, Испания)|Витория-Гастейс]] * [[Валенсия (автономды бірлестік)|Валенсия]] ({{lang-es|Comunidad Valenciana}}) — астанасы [[Валенсия]] * [[Галисия]] ({{lang-es|Galicia}}, {{lang-gl|Galiza}}) * [[Канар аралдары]] ({{lang-es|Islas Canarias}}) * [[Кантабрия]] ({{lang-es|Cantabria}}) * [[Кастилия — Ла-Манча]] ({{lang-es|Castilla-La Mancha}}) * [[Кастилия және Леон]] ({{lang-es|Castilla y León}}) * [[Каталония]] ({{lang-es|Cataluña}}, {{lang-ca|Catalunya}}) — астанасы [[Барселона]] * [[Мадрид]] (автономиялық аймақ ретінде) ({{lang-es|Madrid}}) * [[Мурсия (автономды бірлестік)|Мурсия]] ({{lang-es|Región de Murcia}}) * [[Наварра (автономды бірлестік)|Наварра]] ({{lang-es|Navarra}}, {{lang-eu|Nafarroa}}) * [[Риоха]] ({{lang-es|La Rioja}}) * [[Эстремадура]] ({{lang-es|Extremadura}}) == Мемлекет құрылымы == парламенттік сайлауда неғұрлым көп дауыс алған партия көшбасшысы - атқарушы билік [[Премьер-министр]] басқарады. заң шығарушы екі палаталы парламент - Бас kórtesy (депутаттары мен Сенат Конгресс). Сенат тұрады (- 4 жыл мерзімге партиялық тізімдер бойынша сайланады 350 орын) (259 орын - - кейбір депутаттар жалпыға тікелей дауыс сайланады, басқалары провинциалды заң шығарушы тағайындайды, және барлық сенаторлар 4-жылдық мерзімге сайланады) және Конгресс депутаттарының. конституциялық қадағалау органы - Конституциялық Соты (Tribunal Constitucional), ең жоғары сот - Жоғарғы сот (Tribunal Supremo), автономды қауымдастықтар жоғары сот органы - жоғары сот соттар (Tribunal Superior де Justicia), апелляциялық сатыдағы соттар - шалғайдағы Audiencia (Audiencias Provinciales), аудандық соттар - бірінші сатыдағы және тергеу соттары (juzgados де Primera instancia е instrucción), сот жүйесінің төменгі буыны - магистратура (juzgados де ПАЗ), импичмент жариялау жағдайларда сот - Ұлттық Audiencia (Audiencia Nacional), Жоғарғы аудит мекемесі - қарсы сот (трибунал де Cuentas), орган соттар жүйелі жолы - Сот Бас Кеңесі (Consejo Бас дель PÕDER Сот). Жалпы алғанда, Испания ресми 500-ден астам саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар тіркеді. [[Сурет:Madrid - Podemos - La marcha del cambio - 31012015 120055.jpg|thumb|right|Подемос]] === Партия === * Халықтық партия, * Испан Социалистік Еңбекшілер партиясы (ИСЕП) * Азаматтар - Азаматтық партия * Коммунистік партия, * Подемос, Үлкен аймақтық партияларға каталонскалық блок Конвергенция және Одақ, Каталонияның сол жағынан Республикалық партиясы, баскалық ұлтшыл === Ең ірі қалалар === {{Толық мақала|Испания қалаларының тізімі}} [[Сурет:Gran Vía (Madrid), desde Callao.jpg|thumb|right|Мадрид қаласы]] Испанияда халқы саны 1 миллионнан асатан 2 қаласы бар олар: # [[Мадрид]] --- 2 232 000 # [[Барселона]] --- 1 595 000 # [[Валенсия]] --- 797 000 # [[Сарагоса]] --- 664 938 # [[Малага]] --- 569 002 <gallery mode="packed"> Сурет:Palacio de Comunicaciones - 07.jpg|Мадрид Сурет:Pont Triana.jpg|Севилья Сурет:Vista de Santa Cruz de Tenerife.png|Санта-Крус-де-Тенерифе Сурет:Las Palmas de Gran Canaria-Panoramic view over the city.jpg|Лас-Пальмас-де-Гран-Канария Сурет:Torre de Hércules - DivesGallaecia2012-62.jpg|Ла-Корунья Сурет:Ciudad de Burgos.jpg|Бургос Сурет:Toledo Skyline Panorama, Spain - Dec 2006.jpg|Толедо Сурет:Cathedral palma mallorca spain 01 2007 08 15.jpg|Пальма-де-Мальорка Сурет:Port of Alicante 4.jpg|Аликанте </gallery> Мадрид европада үлкендігінен үшінші орын алады. Европаның мәдени қалаларының бірі. Испанияның орталығында орналасқан. Барселона испанияның шығысында орналасқан, Каталония аутономды обылысында орналасқан, аттас провинциясының астанасы. Испанияда үлкендігінен екінші орын алады. Жерорта теңізімен шектеседі.<br /> Валенсия испанияның туризм дамығын қалаларының бірі. Орналасқан жері шығыс испания,Турия өзенінің төменгі ағысында орналасқан. == Әдебиеті == Испания әдебиеті испан (кастиль) және баск, галисий, каталон тілдерінде дамыған. Ол орта ғасырларда халық шығарм-ның және ежелгі дәуір әдебиеті мен араб мәдениетінің ықпалында қалыптасты. Халық шығармалары араб басқыншылығына қарсы күрес кезінде молая түсті. 12 – 13 ғасырларда серілік романдар пайда болды. 14 ғасырда Испания әдебиетінде Х.Альфонс (1221 – 1284) пен Хуан Мануэльдің (1282 – 1348) дидактикалық насихат бағытындағы шығармалары белгілі орын алды. 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырдың басында Испания әдебиетінің өрлеу дәуірі басталды. Өрлеу кезеңінің ірі өкілі Ф. де Рохастың (1465 – 1541) “Селестина” романы (1499) Испания әдебиетінде түрлі жанрлардың тууына, театрдың қалыптасуына ықпал жасады. М. де Сервантестің “Дон Кихот” романы (1605 – 15) дүние жүзі әдебиетіне үлес болып қосылды. 18 ғасырда Испания әдебиетіне француз классицизмінің әсері күшейді. Поэзияда ағартушылық бағыт басым болып, мысал жанры дамыды. Бүл кезеңнің өкілдері М.Х. Кинтан (1772 – 1857), Х.Н. Гальегос (1774 – 1853), А.Лист (1775 – 1848) өз шығармаларында еркіндікті жырласа, Ф.Мартинес де ла Роса (1787 – 1862) драмалары испан романтизмінің өркендеуіне жол салды. 1-дүниежүз. соғыстан (1914 – 18) кейін Испания әдебиетінде көптеген ағымдар пайда болып, оның белді өкілі ретінде Ф.Гарсиа Лорка (1898 – 1936) танылды. Испания да монархия құлаған соң (1931) және соғыс жылдары (1936 – 39) әлеум. тақырыпта көптеген шығармалар жазылды. Елде фаш. режим орнауына байланысты көп жазушылар шет елге кетті. Олардың шығармаларында фашизмге қарсы күрес тақырыбы өріс алды. Ал кейбір жазушылар Франко режимін мадақтады. Франко режиміне қарсы шығармалардың мол жазылуы 1950 жылдардан басталды. Поэзияда Д.Алонсоның “Кек перзенттері” атты жинағы (1944), Г.Селайидің “Иберий жырлары” (1955), Б. де Отероның “Сөз Испания туралы” (1964) атты шығармалары жарияланды. Ал прозада 19 ғасырдың сыншыл реализм дәстүрінде жазылған Х.Гойтисолоның “Жұмақтағы мұң” (1955), “Аралдар” (1961), “Ерекше белгі” (1967) романдары мен А.М. Матутенің “Саудагерлер” трилогиясы (1960 – 69) шықты. М. де Сервантестің “[[Дон Кихот]]” романы 1952 жылы қазақ тілінде басылып шықты. {| class="wikitable" border="1" |- align=right !№|| Қаласы || Аймақ || Провинция || жұрты |- align="right" | 1 || '''[[Мадрид]]''' || [[Мадрид]] || Madrid || 3.232.463 |- align="right" | 2 || '''[[Барселона]]''' || [[Каталония]] || Barcelona || 1.595.110 |- align="right" | 3 || '''[[Валенсия, Испания|Валенсия]]''' || [[Валенсия аймағы]] || Valencia || 797.654 |- align="right" | 4 || '''[[Севилья]]''' || [[Андалусия]] || Seville || 699.145 |- align="right" | 5 || '''[[Сарагоса]]''' || [[Арагон]] || Zaragoza || 654.390 |- align="right" | 6 || '''[[Малага]]''' || [[Андалусия]] || Málaga || 561.250 |- align="right" | 7 || '''[[Мурсия]]''' || [[Мурсия]] || Murcia || 422.861 |- align="right" | 8 || '''[[Пальма де Мальорка]]''' || [[Балеар аралдары]] || Palma de Mallorca || 413.781 |- align="right" | 9 || '''[[Ұлы Канария]] ||''' [[Канар аралдары]] || Las Palmas || 377.203 |- align="right" | 10 || '''[[Бильбао]]''' || [[Баск елі]] || Bilbao || 353.168 |- align="right" |} == Жұрты == Каталондықтар, Испандықтар == Тілдер == Тілі Елдің мемлекеттік тілі- испан(кастиль нұсқасы). Бірақта жеке аймақтарда кастиль тілімен қатар ресми тілдер ретінде және қарым қатынаста каталон, баск(эускера), галисий және валенсий тілдері қолданылады [[Image:Spain languages.svg|thumb|left|300px|'''Испания тілдері''' (жалпыланған) {| style="width:100%; background:none;" | align=top |{{legend|#ddf1b4|'''[[Испан тілі]]''' ресми}} {{legend|#f59053|'''[[Каталан тілі]]''', ресми }} {{legend|#808080|'''[[Баск тілі]]''', ресми }} {{legend|#2b83ba|'''[[Галисия тілі]]''', ресми }} | align=top | {{legend|#d7191c|'''[[Aranese language|Aranese]]''', ресми ([[Окситан тілі]]нің диалекті)}} {{legend|#91cba8|'''[[Астурия тілі]]''' and '''[[Леон тілі]]''', танылған}} {{legend|#fede99|'''[[Арагон тілі]]''', танылған }} |}]] Испания ресми тілі (Romance, Иберо-Romance кіші топтың) Үнді-еуропалық отбасы сілтеме жасап испан болып табылады. Испания - полиэтникалық мемлекет. Castilians қатар каталондық Испания өмір сүріп, Галий, Баско, Окситан, Астурий, Арагон, өз тілдерінде сөйлейтін (Галицкое, немесе каталан, Баск, Окситанский, Астурийс және Арагон). Валенсия (ресми Валенсия тілі болып саналады) ауызша каталан диалект. Каталонға [[Балеар аралдары]] тұрғындары да айтады. Франко режимін барысында этникалық азшылық осы қарамастан, осы халықтардың тілдері жоғалып емес және соңғы онжылдықта жаңғырту бастан, мәжбүрлі ассимиляцияға ұшырауы, бірақ болды. Алайда бұрын есе кең таралған жылы [[Арагон тілі]]н жоғалады, ал қазір тек бірнеше ауылдық жерлерде сақталған. Мықты ассимиляциялық Наварра Баск провинциясында тәжірибелі, бірақ елімізде Баско баск тілі күшті болуын бар. [[Астурия]], [[Кастилия]] және Леон автономды қауымдастықтар кездеседі, Эстремадура, Кантабрия: Сондай-ақ, Астурий тілін (елді мекенге қарай атау нұсқалары: Астурия, Астурия, Леон, Эстремадура) жанданды. === Діни құрамы === [[Сурет:Spain Andalusia Seville BW 2015-10-23 13-04-37.jpg|thumb|250px|Еуропаның ең үлкен готикалық соборы Севильский соборы]] [[Сурет:Cofradia de la Soledad y Santo Sepulcro (Plasencia)-22.jpg|thumb|left|Семана Санта Эстремадура]] Испания - зайырлы мемлекет, оның Конституциясы дін бостандығына кепілдік береді. Халықтың басым бөлігі христиан дініне жатады және Рим-католик шіркеуіне (75%) тиесілі. Испаниядағы алғашқы [[Протестантизм|протестанттық]] қоғамдар XVI ғасырда пайда болды, бірақ испан инквизициясы толығымен жойылды. [[Протестантизм|Протестанттар]] қайтадан Испанияда уағыздай бастады. XIX ғасыр. Қазіргі уақытта елде осы христиандықтың 567 мың мүшесі бар, олардың көпшілігі пятидесятники (312 000)х<ref name="pew">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|archivedate=2013-05-22}}</ref>. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап, жағалаудағы қалаларда православие деп атайтын грек саудагерлері қоныстанды. Шығыс Еуропа православиелік халықтың жаппай еңбек көші-қоны байланысты ХХ ғасырдың соңына қарай айтарлықтай өсті. Испанияда Қазіргі уақытта 900 мың. Православ (негізінен Румыния, Болгария, украин, гректер және серб) өмір сүреді. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап көптеген мұсылмандар Испанияға, ең алдымен Мароккодан келген қызметкерлерге қоныс аударады. ХХ ғасырдың екінші жартысында босқындардың ағыны ұлғая түсті және Солтүстік Африканың басқа елдерінен босқындарды қамтиды. [[2010 жыл]]ға қарай елде 1 миллион мұсылмандар болған (ислам жетекшілері 2 миллион мұсылман туралы айтады). Исламның басым бағыты - бұл сүннизм. Елдегі кішкентай, бірақ ықпалды топ діни [[Яһудилік|еврейлер]] (15000). мигранттардың арасында, сондай-ақ, [[Будда|буддистер]] (47 мың.), индуистер (45 мың.), сикхи, қытай халық дін және афро-бразилиялық Макумба діннің жақтастары бар. Испаниядағы соңғы ұрпақтың өмірінде дінге жатпайтын адамдардың саны айтарлықтай өсті. Қазіргі уақытта ел халқының 19% сенбейтін адамдар<ref>{{cite web |url= http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|title= The Global Religious Landscape|subtitle= A Report on the Size and Distribution of the World’s Major Religious Groups as of 2010|author= |authorlink= |coauthors= |quote= |date= December 2012|format= pdf|work= |publisher= Pew Research Center|accessdate=2015-07-02 |lang= en|description= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Кейбір сауалнамалар бойынша бұл көрсеткіш одан да жоғары. [[2015 жыл]]дың маусымында социологиялық зерттеулер орталығының сауалнама алғанда респонденттердің 25,4% (- табанды атеистер және 15,9% - кәпір 9,5%, оның ішінде) олардың нерелигиозной көрсетілген<ref>{{cite web |url= http://datos.cis.es/pdf/Es3101mar_A.pdf|title= BARÓMETRO DE JUNIO 2015|author= Centro de Investigaciones Sociológicas|date= Junio 2015|work= |publisher= CIS|accessdate=2016-02-28 |lang=}}</ref>. === Мароккомен қарым-қатынас === [[Сурет:Manifestation in Madrid for the independence of the Western Sahara (3).jpg|нобай|солға|Мадридтегі Полисарио белсенділерінің демонстрациясы (2007 жылғы сәуір)]] сыртқы саясатта, Испания, [[Марокко]] ғана, өйткені географиялық жақындығы, егер [[Марокко|Мороккалық патшалығы]], ең маңызды африкалық серіктесі болып табылады, ол үшін басты орындардың бірі болып табылады. Мароккода испан саясаттың негізгі бағыттары мыналар болып табылады: т.б. [[Сеута]] және [[Мелилья]] туралы анклавы мәселелері, Батыс Сахара бар шешілмеген проблема, заңсыз көші-қон проблемасы, есірткі саудасы тоқтату мәселелері және .. Испания мен Магриб елдері арасындағы қарым-қатынас 1982 жылы Испанияда Социалистік партияның келуінен кейін белсенді түрде дами бастады. [[1996 жыл]]дан бастап 2004 жылға дейін билік болды [[Премьер-министр]]і Ж.М. Аснар, бастаған халық партиясы мемлекеттік, қарым-қатынас жақсы деуге болмайды, және олар одан тұрақсыздық сипатталады кезде, атап айтқанда, жарқын орын Perejil (Лейла) аралында қақтығыс болып табылады 2002 жылы. [[2004 жыл]]дың сәуір айында қайтып билікке келген социалистер, Хосе Луис Родригес Сапатеро бастаған, ең алдымен [[Марокко]] отырып, көршілерімен қарым-қатынастарды жақсарту үшін берік ниеті болды. [[2005 жыл]]ы VI Мохамед мен Хуан Карлос арасындағы кездесуден кейін екі монархтың арасындағы қарым-қатынас айтарлықтай жақсарды. [[Батыс Сахара]]ның қақтығысы бұрыннан бері туындаған, әрқашан екі ел арасындағы қарым-қатынасқа жағымсыз әсер етті. Бірде [[1975 жыл]]ы төрт жақты конференция, [[Марокко]] айырылған, ол Испаниядан Батыс Сахараның «тазартуға» мақсатында Батыс Сахара ішіне «Грин Март» уәкілетті. нәтижесі [[Марокко]] және [[Мавритания]] Сахара астам уақытша бақылау аудару туралы Испания, Марокко және Мавритания арасындағы келісім болды. Екі ел арасындағы маңызды тығыз байланыстар тығыз экономикалық байланыстар болып табылады. [[1995 жыл]]ы [[Марокко]] үкіметі шетелдік инвесторларға бәрін қоюға шешім қабылдады, олардың ең маңыздысы Испания мен [[Франция]]. == Тағы қараныз == * [[Испан Республикасы]] * [[Испан империясы]] * [[Испания тарихы]] * [[Испанияның әкімшілік бөлінісі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commons|Category:Spain}} {{Навигациялық блок |тақырып = Испания |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Жерорта теңізімен шектесетін елдер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы }} [[Санат:Испания|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] 3h04vkgoy3xbuq7rj7wx19snmj9r4l4 3657026 3657025 2026-09-18T16:58:50Z Вмуд 185699 /* */ 3657026 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Испания Патшалығы |Шынайы атауы = {{lang-es|Reino de España}}<br>{{lang-ca|Regne d'Espanya}}<br>{{lang-eu|Espainiako Erresuma}}<br>{{lang-gl|Reino de España}}<br>{{lang-oc|Reiaume d'Espanha}} |Атау септігі = Испания |Елтаңба = Escudo de España ajustado a la norma heráldica.svg |Байрақ = Flag of Spain.svg |Ұраны = Plus Ultra<br />«Шектен тыс н/е жаңа көкжиектерге» |Әнұранның аты = Marcha Real |Аудио = Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 55 |lat_sec = 36 |lon_dir = W |lon_deg = 1 |lon_min = 48 |lon_sec = 6 |region = ES |CoordScale = |Картада = EU-Spain.svg |карта тақырыбы = '''Испанияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Конституциялық монархия]] |Құрылды = [[1479 жыл]]<br><small>([[I Изабелла (Кастилия патшайымы)|Изабелла Кастилия билігінде]] және [[II Фердинанд (Арагон королі)|Фердинанд Арагон]])</small><br>[[1515 жыл]]<br><small>(біртұтас монархия)</small> |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Тілі = [[испан тілі]]<ref>Сонымен қатар [[Каталан тілі]] [[Каталония]]да, [[Валенсия]]да, [[Балеар аралдары]]нда, [[Галисич тілі]] [[Галисия]]да, [[Баскс тілі]] [[Басктар елі]]нде және [[Наварра (автономды бірлестік)|Наварре]], [[Аран тілі]] [[Валь-д'Аран]]да</ref> |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Мадрид]] |Ірі қалалары = Мадрид, [[Барселона]], [[Валенсия]], [[Севилья]], [[Сарагоса]], [[Малага]] |Басшы қызметі = [[Испания билеушілері|Патша]]<br />[[Испания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]<br />[[Педро Санчес]] |Жер аумағы = 505 990<ref>{{cite web|title=Anuario estadístico de España 2008. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|website=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|accessdate=14 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924144913/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|archivedate=24 September 2015|df=dmy-all}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 51 |Судың үлесі = 1,04 |Этнохороним = Испандық, испандар |Жұрты = {{өсім}} 46 733 038 <ref>{{cite web|url=https://www.ine.es/en/prensa/cp_j2018_p_en.pdf|title=Population Figures at 01 July 2018. Migrations Statistics. First half of 2018.|date=13 December 2018|publisher=[[Instituto Nacional de Estadística (Spain)|National Statistics Institute]] (INE)|language=es|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170628123003/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archivedate=28 June 2017|df=dmy-all}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 30 |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 92 |Тығыздық бойынша орны = 112 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 1,941&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOES">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=3&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=30 October 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 15 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 41,592<ref name="IMFWEOES"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 30 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 1,398&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOES"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 12 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 29,961<ref name="IMFWEOES"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 30 |АДИ = {{Өсім}} 0,891<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=23 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 |df=dmy-all }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 26 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] € |Интернет үйшігі = [[.es]] |ISO = ES |Телефон коды = 34 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1]], жазда [[UTC+2]] |Түсініктемелер = }} '''Испания''' ({{lang-es|Espaṅa}}), ресми '''Испания Патшалығы''' ({{lang-es|Reino de España}}) — [[Еуропа]]<nowiki/>ның Оңтүстік-батысында орналасқан ел. [[Пиреней түбегі]]нің көп бөлігін және Жерорта теңізіндегі Балеар, Питиус аралдары мен [[Атлант мұхиты]]<nowiki/>ндағы [[Канар аралдары]]н иеленеді. Жер көлемі 505,9 мың км². Испанияға, сондай-ақ, [[Солтүстік Африка]] жағалауларындағы Сеут және [[Мелилья]] қалалары мен оларға жақын жатқан Велесде-ла-Гомера, Алусемас, Чафаринас аралдары да қарайды. Халқы 46,5 млн. (2011). Негізінен, [[испандар]], [[Каталондар|католондар]] (5 млн-нан астам), [[галисилер]] (3 млн.), [[Баскілер|баскилер]] (2 млн-нан астам), т.б. Қала халқы 76,79%. Ресми тілі – [[испан тілі]]. Автономиялық құрылымдарда католон, баски, галиси, т.б. тілдер қолданылады. Ел 17 автономиялық құрылымдардан тұрады. Халқы, негізінен, католик дінін ұстанады. Астанасы – [[Мадрид]] қаласы (5 млн.). Бұған қоса [[Барселона]] (1,8 млн.), [[Валенсия]] (1 млн.), [[Севилия]] (750 млн.), т.б. ірі қалалары бар. Ұлттық мейрамы 12 қазан – Испан ұлты күні ([[Христофор Колумб]]тың [[1492]] жылы Американы ашқан күні). Ұлттық ақшасы – песета. Қазіргі адамдар [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегіне алғаш рет шамамен 35 000 жыл бұрын келді. Финикиялық, ежелгі грек, кельт және карфаген қоныстарымен бірге ибериялық мәдениет біздің дәуірімізге дейінгі 200 жылы [[Рим]] билігіне өткенге дейін түбекте дамыды. д., содан кейін аймақ 2 [[Рим]] провинциясына бөлінді - Орта Испания және Қиыр Испания. «Испания» атауы бұрынғы финикиялық Sp(a)n немесе Spania атауына негізделген. [[Батыс Рим империясының құлауы|Батыс Рим]] империясының соңында Орталық Еуропадан қоныс аударған герман тайпаларының конфедерациялары Пиреней түбегіне басып кіріп, өздерінің батыс провинцияларында (соның ішінде Суеви, Аландар және Вандалар) салыстырмалы түрде тәуелсіз патшалықтар құрды. Ақырында, вестготтар түбектің барлық тәуелсіз аумақтарын, соның ішінде [[Шығыс Рим империясы|Византия]] Испаниясының Византия провинциясын күшпен біріктірді, ол бұрынғы Рим провинциялары мен патшалықтарының барлығын саяси, шіркеулік және құқықтық жағынан азды-көпті біріктірді, олардың мұрагерлері болды. кейін Римдік Испания деп құжатталды. Ерте заманауи кезеңде Испания тарихтағы ең үлкен империялардың бірін басқарды, ол да ең ерте әлемдік империялардың бірі болды, 570 миллионнан астам испан тілін қамтитын үлкен мәдени және тілдік мұра қалдырды, бұл испан тілін әлемдегі екінші ең көп сөйлейтін тілге айналдырды. Алтын ғасыр кезінде елде [[Диего Веласкес]] сияқты көптеген танымал суретшілердің пайда болуына әкелген көркемдік бум болды. Бұл дәуірде ең әйгілі испан әдеби шығармасы «[[Дон Кихот]]<nowiki/>» да жарық көрді. Испания [[ЮНЕСКО]]-ның Бүкіләлемдік мұра нысандарының саны бойынша үшінші орында. Испания – зайырлы өкілді [[демократия]] және [[Парламенттік монархия|конституциялық монархия]], мемлекет басшысы ретінде король [[Макендондық Филипп II|Филипп VI]]. Испания - табыс деңгейі жоғары дамыған ел, номиналды ЖІӨ бойынша төртінші орында. Ел [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы|Біріккен Ұлттар Ұйымының,]] Еуропалық Одақтың, Еуроаймақтың, [[Еуропа кеңесінің парламенттік ассамблеясы|Еуропа Кеңесінің]], Жерорта теңізі Одағының, Солтүстік Атлантикалық Альянстың, [[Экономикалық өзара көмек советі|Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының]], [[Шенген аймағы|Шенген]] аймағының, Дүниежүзілік сауда ұйымының және көптеген елдердің мүшесі. Басқа халықаралық ұйымдардың Ресми мүшесі болмай-ақ, Испания [[Үлкен жиырмалық|G20]] саммиттерінің «тұрақты бақылаушысы» болып табылады және олардың әрқайсысына қатысады, бұл оны іс жүзінде топтың бір бөлігі етеді. == Этимология == España атауының шығу тегі (демек, оның туындылары) даулы. Иберияның ежелгі римдік атауы, Испания, римдіктер поэтикалық түрде Испания деп атаған Гесперия терминінен шығуы мүмкін. Гесперия сөзінің өзі гректің Εσπερία сөзінен шыққан, яғни «батыс елі», «күн батқан жер» (гректер Италия деп атаған). Римдіктер бұл атауды Испанияға берді, өйткені ол әлі де өз елінің батысында. Шығудың тағы бір нұсқасы «қояндар елі» немесе «шет, маңай» (Испания Жерорта теңізі аймағының шетінде орналасқандығынан) деген мағынаны білдіретін Ispanihad сөзінен шыққан. Ezpanna сөзінен шыққан баск тілінің нұсқасы да бар (яғни, «шет, шекара», өйткені Испания Еуропаның оңтүстік шеті). Гуманист Антонио де Небрича «батыс әлемінің қаласы» дегенді білдіретін ибериялық Hispalis сөзінен шыққан шығу нұсқасын ұсынды. Хесус Луис Кунчилостың айтуынша, тамыр кеңістігі финикиялықтардың «шпион» сөзінен шыққан, ол «металдарды соғу» дегенді білдіреді. Осылайша i-spn-ya «металдар соғылған жер» дегенді білдіреді. == География == Испания - Еуропаның оңтүстігіндегі мемлекет. Ол [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегінің алтыдан бесін, Жерорта теңізіндегі Балеар және Питиус аралдарын және Атлант мұхитындағы Канар аралдарын алып жатыр. Пиреней тауларына жету қиын және Испанияны түбектің батыс бөлігін алып жатқан Португалиядан басқа Еуропаның басқа елдерінен «оқшаулайды». Аумағы бойынша Испания Еуропадағы [[Ресей]], [[Украина]] және [[Франция|Франциядан]] кейінгі төртінші мемлекет және Еуропалық Одақта екінші орында. Испанияны Жерорта теңізі мен Атлант мұхиты шайып жатыр. Құрлықта Испания батыста [[Португалия|Португалиямен]] (ортақ шекара – 1214 км), [[Франция|Франциямен]] – Пиреней тауларының жоталарымен (623 км), [[Андорра|Андоррамен]] (63,7 км), [[Гибралтар|Гибралтармен]] (1,2 км), [[Марокко|Мароккомен]] (1,2 км) шектеседі. м [[Сеута]] — 6,3 км, [[Мелилья]] — 9,6 км). === Елдің рельефі === Испанияның жер бедері әртүрлі, мұнда тау жоталары мен биік үстірттер жүйесі басым рөл атқарады. Территориясының 90%-ға жуығын үстірттер мен таулар құрайды. Ел бетінің жартысына жуығын теңіз деңгейінен орташа биіктігі 660 м болатын Еуропадағы ең үлкен Месета деген үлкен үстірт алып жатыр. Месета үстірттердің, биік тас жоталардың және тау алаптарының кезектесуімен ерекшеленеді. Орталық Кордильера Месетаны екі бөлікке бөледі: солтүстік және оңтүстік. Испания территориясының көп бөлігі шамамен 700 м биіктікте орналасқан.Еуропадағы Швейцариядан кейінгі екінші ең биік мемлекет. [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегінің рельефтік картасы Солтүстікте Месета Бискай шығанағының жағалауын бойлай 600 км-ге созылған, елдің ішкі бөлігін теңіз әсерінен оқшаулайтын қуатты [[Кантабрия]] тауларымен қоршалған. Олардың орталық бөлігінде биіктігі 2648 м-ге дейін жететін Пикос-де-Европа тау тізбегі (испан тілінен – [[Еуропа]] шыңдары) орналасқан.Бұл альпі типті таулар негізінен карбон кезеңінің шөгінділерінен – [[Әктас|әктастар]]<nowiki/>дан, [[кварц]]<nowiki/>иттерден, құмтастардан тұрады. [[Кантабри таулары|Кантабрия таулары]] Испаниядағы ең қуатты тау жүйесі Пиренейдің орографиялық және тектоникалық жалғасы болып табылады. [[Пиреней таулары|Пиренейлер]] - батыстан шығысқа қарай 450 км-ге созылған бірнеше параллель жоталар. Бұл Еуропадағы ең қол жетпес таулы аймақтардың бірі. Олардың биіктігі орта есеппен өте жоғары болмаса да (2500 м-ден сәл астам), оларда ыңғайлы орналасқан және қолжетімді асулардың қажетті саны жоқ. Бұл асулардың барлығы 1500-2000 м биіктікте орналасқан, сондықтан Испаниядан басқа елдерге баратын темір жолдар батыс пен шығыстан Пиренейді айналып өтеді. Таулардың ең кең және ең биік бөлігі орталық, мұнда олардың негізгі шыңы Ането шыңы орналасқан, оның биіктігі 3404 м жетеді.Солтүстік-шығыстан Пиреней таулары жүйесі Месетамен түйіседі, максималды биіктігі (Мон Кайо шыңы) 2313 м. Шығыс Пиреней мен Пиреней тауларының арасында аласа [[Каталония|каталон]] таулары созылып жатыр, олардың оңтүстік беткейлері [[Жерорта теңізі|Жерорта]] теңізінің алдынан дерлік кертпелермен үзіліп жатыр. Каталон таулары (оның орташа биіктігі 900-1200 м, ең биік шыңы - Каро тауы, 1447 м) Жерорта теңізінің жағалауына параллель дерлік 400 км созылып, Арагон үстіртін одан бөліп жатыр. [[Мурсия (автономды бірлестік)|Мурсияда]], [[Валенсия (автономды бірлестік)|Валенсияда]] және Каталонияда және Палос мүйісінен солтүстікке қарай [[Франция]] шекарасына дейін дамыған жағалау жазықтары жоғары құнарлылығымен сипатталады. Пиреней түбегінің бүкіл оңтүстік-шығысын тау жоталары мен жоталар жүйесі болып табылатын Кордильера-Бетике алып жатыр. Сьерра-Невада таулары оның кристалдық осіне айналды. Биіктігі жағынан олар Еуропадағы [[Альпі]] тауларынан кейін екінші орында. Олардың шыңы Муласен тауы, ол 3478 м жетеді, Испания түбегінің ең биік нүктесі. Испаниядағы ең биік тау шыңы [[Тенерифе]] ([[Канар аралдары|Канар]] аралдары) аралында орналасқанымен, бұл биіктігі 3718 м-ге жететін [[Тейде]] жанартауы. == Тарихы == [[Сурет:Spanish Galleon.jpg|thumb|left]] Испания жерінде ежелгі адамдар [[палеолит]] дәуірінде-ақ (б.з.б. 10-мыңжылдыққа дейін) тіршілік ете бастаған. И. жерінде құрылған ең ежелгі мемлекет – Тартесс (б.з.б. 1 мыңжылдықтың бас кезінде болған). Ел территориясына б.з.б. 7 ғасырда [[финикия]]лықтар мен [[грек]]тер келіп қоныстана бастады. Әсіресе финикиялықтар белсенді болды. Олар Гадес (қазіргі [[Кадис (провинция)|Кадис]])<ref>Возникновение Карфагенской державы</ref>Б.з.б. 5 – 3 ғасырларда [[Пиреней түбегі|Пиреней]] арқылы [[кельттер]] келді. Олардың бір бөлігі жергілікті Ибер тайпаларымен араласып, кельтибер деген жаңа этникалық топ пайда болды. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғында Испания жерінің көпшілігі [[Карфаген]] мемлекетіне бағынды. Екінші Пуни соғысы нәтижесінде Карфагенді [[Рим республикасы|Рим Республикасы]] ығыстырды. Б.з.б. 21 – 19 жылы қазіргі Испания аумағын түгелімен бағындырды. Рим империясы үстемдігі кезінде елде испан-рим ақсүйектері пайда болды. Кейін Испанияға вандалдар, аландар, свевтер басып кіріп, Солтүстік-батыста [[Свев корольдігі]] құрылды. Аландар мен вандалдар оңтүстікке, ал 429 жылы Солтүстік Африкаға қоныс аударды. 5 ғасырдың 2-жартысында вестготтар королі Эйрих (466 – 84) Пиреней түбегін түгелімен басып алды. 585 жылы вестготтар Свев корольдігін толығымен бағындырды. 711 – 18 жылы Пиреней түбегін арабтар (мавр деген ортақ атпен белгілі болған [[араб]] және [[бербер]] тайпалары) жаулап алып, Омейя әулетіне бағынышты әмірлік құрды. 756 жылы омейялықтар тәуелсіз [[Кордова әмірлігі]]н, 929 жылы Кордова халифатын құрды (қ. Кордова халифаты). 1031 жылы Кордова халифаты көптеген ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. 11 ғасырда түбектің Солтүстік мен шығысындағы ұсақ христиан иеліктері біртіндеп біріге бастады. Сөйтіп, солтүстікте Кастилия, оңтүстікте Арагон корольдіктері құрылды. Олар біртіндеп Испаниядан арабтарды ығыстыра бастады. 13 ғасырдың ортасында елде тек [[Гранада]] әмірлігі ғана қалды. 1479 жылы Леон-Кастиль және Арагон-Каталон корольдіктері әулеттік неке негізінде бір мемлекетке бірікті. 1492 жылы 12 қазанда 10 жылға созылған соғыстан кейін Гранада әмірлігі жаулап алынды. Бұл күн Х.Колумбтың Американы ашып, ұлы жаңалықтар дәуірінің басталуымен тура келді. 16 ғасырдың 1-жартысында испандар [[Мексика]]ны, [[Перу]]ді, [[Боливия]]ны, [[Чили]]ді, т.б. [[Оңтүстік Америка]] жерлерін басып алды. Еуропада Испания құрамына [[Нидерланд]] қосылды (1516). Испан королі Карл I 1519 жылы Қасиетті Рим империясының императоры тағына отырып, Испания әлемдегі ең ірі мемлекетке айналды. Мануфактуралар құрылып, испан қалалары жібек тоқитын, былғары шығаратын, қару-жарақ жасайтын ірі орталықтарға айналды. Елде [[монархия]] орнады. 16 ғасырдың 2-жартысынан бастап Испания әлсірей бастады. Соған қарамастан, 1580 жылы Испания Португалияны бағындырып, Иберия униясын құрды. Революция және қанды соғыс нәтижесінде Нидерланд Испандардан 1581 жылы бөлініп шықты, 1588 жылы атышулы испан флоты – “Жеңілмейтін армада” Англиядан күйрей жеңілді. 17 ғасырда ел экономикасы онан сайын құлдырап кетті. 18 ғасырда бұрынғы испан иеліктері Англия, Франция, Австрия, т.б. мемлекеттердің өзара күресі нысанына айналды. Испан мұрагерлігі үшін күрес (1701 – 14) француз королі [[XIV Луи]]<nowiki/>дің немересі [[Филипп V.|Филипп V]]-нің Испандар тағына отыруымен аяқталды. Соғыс нәтижесінде Испания өзінің Еуропадағы көптеген иеліктерін жоғалтты. 1781 жылдан бастап Испания [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс]]<nowiki/>қа араласып, Флориданы алды. 18 ғасырдың аяғында [[Франция]]да [[Француз төңкерісі|революция]] басталғаннан кейін, Испания билеушілері 1793 жылы Франциямен соғыс бастады. Бірақ жеңіліске ұшырап, өздері француздардың ықпалына көшті. Испания енді Франция жағында [[Англия]] мен [[Португалия]]ға қарсы соғысты. Бұл Испандардың Америкадағы отарларымен байланысын нашарлатып жіберді. 1799 жылы Наполеон Бонопарт Францияда бірінші консул ретінде билікке келіп, Испания 1763 жылы [[Париж бітім шарттары|Париж бітім шарты]] бойынша алған Луизиананы Францияға қайтарып, сосын АҚШ-қа сатты. Үкімет елге француз әскерлерінің кіруіне рұқсат беріп, халықтың наразылығын туғызды. Бірінші испан революциясы (1808 – 14) елден француздарды қуу және [[либерал]]дық реформалар жүргізу мақсатын көздеді. [[Кадис Конституциясы]] қабылданып (1812), ұлт-азаттық күрес және революция, ағылшын көмегі нәтижесінде ел 1814 жылы 18 мамырда толық азат етілді. Бірақ елге оралған король Фердинанд VII конституцияның күшін жойып, Америкадағы испан отарларындағы көтерілістерді басу үшін әскер жіберді. Екінші испан революциясы (1820 – 23) кезінде Фердинанд VII көтерілісшілердің талабын орындап, 1812 жылғы конституцияны қалпына келтірді. Конституцияға сәйкес 1820 жылы 9 шілдеде ашылған кортестер (парламент) көптеген прогресшіл заңдар қабылдады. Бұл революция Қасиетті одақтың шешімі бойынша француз интервенттері қолымен (1823 жылы сәуір – қыркүйек) басылды. Елде абсолюттік монархия қалпына келтірілді. Осы кезде испан армиясы Америкада жеңіліске ұшырап, Куба мен [[Пуэрто-Рико]]дан басқа барлық отарларынан айырылды. 1833 жылы Испандарда азамат соғысы басталып, ол Үшінші испан революциясына (1834 – 43) ұласты. [[Революция]] кезінде барлық ортағасырлық сарқыншақтар (инквизиция, майорат, т.б.) толығымен жойылып, елде конституциялық монархия орнады. 1840 жылдан бастап өнеркәсіп төңкерісі басталды: металлургия, машина жасау з-ттары, т. ж-дар салына бастады. Төртінші (1854 – 56) және бесінші (1868 – 74) испан революцияларын республикашыл күштер жасады. Тұңғыш республика құрылғанымен (1873 – 74), ол ұзақ өмір сүре алмады. 1874 жылғы төңкерістен кейін үкімет басына қайтадан [[Бурбондар]] келді. 20 ғасырдың басында Испандарда ірі өнеркәсіп монополиялары пайда болды. Елге шет ел капиталы көптеп келе бастады. Республикашылар күресті тоқтатқан жоқ. 1931 жылы 14 сәуірде елде республика орнап, алтыншы испан революциясы (1931 – 39) басталды. 1931 жылы сәуір – 1933 жылы күз аралығында елді республикашыл-социалистер блогы басқарды. Олар а. ш-нда реформа жүргізді, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді, т.б. шаралар жасады. Оған қарсы оңшыл күштер 1936 – 39 жылы фашистік блокқа бірігіп, елде 32 айға созылған азамат соғысы басталды (қараңыз : [[Испан азамат соғысы]]). Испандарда генерал Франконың диктатурасы орнап, саяси партияларға тыйым салынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Франсиско Франко]] [[Нацистік Германия]] мен [[Фашистік Италия|Фашистік Италияға]] көмектесіп, соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ-пен тығыз байланыс орнатты. 1947 жылы ел корольдік болып жарияланды. генерал Франко өлгеннен кейін (1975), Испандарда конституциялық монархия құрылды. Саяси тұтқындар түрмелерден босатылып, саяси партиялардың қызметіне рұқсат етілді. 1977 жылы 15 маусымда тұңғыш рет демократиялық парламент сайлауы өтіп, Конституция қабылданды. 1979 жылы сәуірде алғашқы заңды үкімет жасақталды. 1981 жылы ақпанда әскерилердің мемлекеттік төңкеріс ұйымдастыру әрекеті жүзеге аспай қалды. 1982 жылы қазанда өткен сайлауда Ф.Гонсалес бастаған социалистер жеңіске жетіп, өз үкіметін құрды. Олар 1983, 1986, 1993 жылдары өткен сайлауда да жеңіске жетті. Тек 1996 жылы өткен сайлауда ғана консервативтік Халық партиясы (Х.М. Аспар) жеңіске жетті. == Мемлекеттік құрылымы == Испанияның мемлекеттік құрылымы - [[конституциялық монархия]]. Мемлекет басшысы— [[патша]]. Қазіргі кездегі монарх — [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]. Заң қабылдайтын орган— [[Испанияның генералды кортестері]]: Депутаттар конгресі мен Сенат. Сенат 259 жергілікті сайланған депутаттан құралған. Депутаттардың қызмет ету мерзімі - 4 жыл. Депутаттар Конгресі - саяси партияладын сайланған 350 депутаттан құралған, депуттығының мерзімі - 4 жыл. Атқарушы үкіметті Испанияның Премьер-министрі орындайды, әдетте парламентке сайлау барысында ең көп дауыс жинаған саяси партияның өкілі. Конституциялық бақылау органы - Конституциялық сот (''Tribunal Constitucional''), жоғарғы сот сатысы - Жоғарғы Сот (''Tribunal Supremo''), автономды қоғамдастықтардың жоғарғы сот сатысы - Жоғарғы Әділет Соты (''Tribunal Superior de Justicia''), Апеляциялық инстанция - провинциялық аудиенсиялар (''Audiencias Provinciales''), аймақтық соттар&nbsp;— сот тергеуі және алғашқы саты соттары (''Juzgados de primera instancia e instrucción''), ең төменгі сатысы - судья (''juzgados de paz''), импичмент соты - Ұлттық Аудиенсия (''Audiencia Nacional''), жоғарғы бақылау органы - Есеп Соты (''Tribunal de Cuentas''), соттарды басқару органы - Сот басқаруының генералды кеңесі (''Consejo General del Poder Judicial''). Испанияда 500-ден астам саяси партия және қоғамдық ұйымдар тіркелген. Ең ірі париялар: * Конвергенция және Одақ каталон блогі, * «Эскерра републикана» каталон партиясы, * Баск ұлттық партиясы, * Канар коалициясы. == Экономикасы == Өнеркәсіптің көлемі жағынан Испандар Батыс Еуропада 5-орын, дүние жүзі бойынша 8-орын алады. Елде машина, кеме жасау, ұшақ шығару, электртехникасы, химия, тоқыма өндірістері жақсы дамыған. Соңғы жылдары тау-кен өндірісі жыл сайын кеміп, оның орнына электронды жабдықтар өндірісі дамуда. Ел экономикасында мемл. сектордың үлесі – 30%. Ел пайдалы қазбаларға бай, бірақ 100-ден аса қазбалардың тек 16-сы ғана өндіріледі. А. ш. жақсы дамыған. Шарап (дүние жүзінде 3-орында), цитрустік жемістер, бидай, күріш, темекі, көкөніс, т.б. өсіріледі. Зәйтүн майын шығарудан Испандар дүние жүзінде 1-орында. Мал ш. да жақсы дамыған. Теңізден балық аулау мен теңіз азық-түліктерін пайдаланудан дүние жүзіндегі алғашқы ондыққа кіреді. Елге туризм үлкен табыс әкеледі. Жыл сайын Италияға 62 млн. шет ел туристері келеді. Негізгі сауда серіктестері Еуропалық одақ елдері (импорттың – 61%, экспорттың – 68,5%-ы), АҚШ (7,4% және 5,1%), [[Латын Америкасы]](4% және 5,4%). Алтын-валюта қоры 72,6 млрд. АҚШ долл-ы көлемінде (1997). Испания мен Қазақстан арасында дипломатиялық қарым-қатынастар 1992 жылы орнады. 1998 жылы 13 ақпанда Испания королі Хуан Карлос Алматыда болып қайтты. 2000 жылы 30 қазанда [[Қазақстан]] Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н.Назарбаев]] ресми сапармен Испанияда болып, король [[Хуан Карлос]] Қазақстанмен және үкімет төрағасы Хосе Мария Азнармен кездесті. Кездесу барысында саяси, экон., мәдени байланыстар жөнінде 6 құжатқа қол қойылды. ==Денсаулық сақтау ісі== Испанияда 1970 жылы әрбір 1000 адамға шаққанда баланың тууы 19,6, адам өлімі 8,5, тірі туған әр бір баладан өлгені 27,9. Адам өмірін ұзақтығы орташа 70 жас. Елде жүрек, қан тамыр аурулары, қатерлі ісік,сусамыр, әсірисе гельминтоз ауруы көп таралған. Дүниежүзінде эхинококкоз ауруының ең көп таралған жері - Испания кейбір аудандарда лептозпирос және алапес те кездеседі. Толық емес мәліметтер бойынша, 1969 жылы Испанияда 156,8 мың төсектік 1648 аурухана болды. 1970 жылы 41,4 мың дәрігер, 3,4 тіс дәрәгері, 16 мың фармацевт және 4,1 мың акушер жұмысқа орнатылды. Дәрігерлерді арнайы университетің медициналық факультеттері дайындайды. == Өнері == Испания жеріндегі ең көне ескерткіштер палеолит дәуірінен сақталған. Неолит дәуірінен қыш ыдыстар, иберлерден тас қамалдардың қалдығы мен өрнектелген құмыралар сақталған. Рим империясы үстемдігінен қалған театрлар мен ғибадатханалардың орны кездеседі. Мавритан өнерінің үлгісімен салынған құрылыстар да бар (Кордовадағы мешіт, 10 ғасырдың аяғы). Испаня өнерінің дербес қалыптасуы 8 – 9 ғасырлардан басталады. Осы кезде Испандарның Италия, Франциямен мәдени байланысы күшейді. Тас қорғандар мен қамалдар салуда француздардың тәжірибесі қолданылды. 10 – 12 ғасырларда құрылысқа кірпішті пайдаланды. 13 ғасырдың 1-жартысында Бургос пен Леонда ғибадатханалар салына бастады. 14 ғасырда Испандарда мудехар стиліндегі архитектура қалыптасты. Сол кездегі Испандар бейнелеу өнеріне тән қасиет – тұрмыстық детальдарға ден қою, жалпы пішін мен бет-бейненің шынайылығын қадағалау – каталон мектебінің негізін салушы Феррер Бассаның шығарм-нан айқын көрінді. 15 ғасырдың аяғында Қайта өркендеу дәуірінің ұлттық стилі – “платереско” қалыптасты. 16 ғасырда италиялықтар ықпалының күшейе түсуі испан суретшілерінің кәсіби машықтануына әсер етті. Осы тұста Эль Греко шығарм-ы танымал болды. 17 ғасырда чурригереско [арх. Х.Чурригердің (1665 – 1725) есімімен аталған] деген атпен пайда болған испан бароккосы 18 ғасырда жалпы ұлттық стильге айналды (Гранададағы Ла Картух ғибадатханасы). 1744 жылы Мадридте ұйымдастырылған Көркемсурет академиясы академиялық классицизмнің ұйытқысы болды. 17 ғасырдың 1-жартысында испан кескіндемесі басым бағытта дамыды. Өмір шындығының рухани мәнін ашуға ұмтылу, қарапайым заттарға назар аудару Испания суретшілеріне тән тақырып болды. Өмір мәнін шынайы түрде қабылдау, адам мінезіне ерекше көңіл бөлу – сол кездегі суретшілердің, әсіресе, Д.Веласкестің шығармаларынан тамаша көрініс тапты. 17 ғасырдың 2-жартысындағы Испания өнерінен сән-салтанатқа бой ұру, мистика сарыны байқалады. Испаня өнерінің 18 – 19 ғасырлардағы жаңа өрлеуі Ф.Гойя шығарм-мен байланысты. Модерн стилін қолдаушы арх. А.Гауди (1852 – 1926) мен “оқтай түзу қала салу” жобасының авторы А.Сорио-и-Матаның шығарм-ғы қазіргі заманғы қала салу өнерін ілгері дамытты. 1914 – 18 жылғы 1-дүниежүз. соғыстан кейін “тарихи стильдер” алдыңғы қатарға шығып, ғимараттар осы үлгімен салынды. 1950 жылдан кейін “жаңа архитектура” дамып, функциональдік шешімдермен қоса “органикалық архитектура” жүзеге асты. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Испания бейнелеу өнері дәстүрлі салондық академизмнен қол үзіп, импрессионизмге (Х.Соролья (1863 – 1923), Д. де Регойос) бой ұрды. 20 ғасырдың алғашқы он жылында Испания өнері француздардың ықпалында болды. генерал Франко билігі кезінде көптеген суретшілер өз шығарм-мен антифашистік қозғалысқа үн қосты (А.Ибаррола). Тарихи қалыптасуы мен жергілікті ерекшеліктеріне қарай И. музыкасы 5 түрге бөлінеді: 1) кельт-иберлерден тараған баск музыкасы. Музыкалық аспаптары – чисту, альбока (үрлемелі), тун-тун (әр түрлі барабандар); 2) бастауын кельттер музыкасынан алатын галисия музыкасы. Музыкалық. аспаптары – гайта, гальега; 3) стильдік жағынан Оңтүстік Франция музыкасына жақын каталон музыкасы. Музыкалық аспаптары – флювиоль (шағын флейта) және тамбурин; 4) жалпы И. музыкасына ортақ белгілерді қамтыған кастиль музыкасы. Музыкалық аспабы – гитара; 5) Андалусия музыкасы. Оның өзі екі топқа бөлінеді: а) цыган әуені басым канте хонде (кейін фламенко атанды); ә) нағыз Андалусия музыкасы. Вестготтар билігі дәуірінде (5 – 8 ғасырлар) қалыптасқан И-ның кәсіби муз. өнері гимн шығарудың биік сатысына көтерілді. 12 ғасырда трубадурлар мен хуглярлар (жонглерлер) ерлік-эпикалық әндерді уағыздады. 14 ғасырда трубадурлар кантиго, пастораль сияқты муз. жанрлар қалыптастырды. 16 ғасырда орган музыкасындағы имитация-полифониялық және вариациялық стиль қалыптасты. 18 ғасырда тонадилья атты муз. комедия туды. Мадрид (1830) пен Барселонада (1847) консерваторияның және тұрақты опера театрының ашылуы Испания музыка өмірін жандандырды. 19 ғасырдың 60-жылдарындағы комп-лардың (М.Эслава, Ф.Барбьери, т.б.) шығармашылығы Мадридтегі “Сарсуэла” театрымен тікелей байланысты болды. Испанияда 19 ғасырдың соңғы ширегінде комп. Ф.Педрель (1841 – 1922) басшылығымен ұлттық муз. мәдениет қайта өркендеді. 20 ғасырда пианистер – Х.Турина, Р.Виньес; скрипкашылар – П.Сарасате-и-Наваскуэс (1844 – 1908), Х.Манен; виолончельшілер – П.Касальс (1876 – 1973), Г.Касадо (1897 – 1966); гитарашылар – Ф.Таррега, М.Льобет; дирижерлер – Э.Ф. Арбос, К.Супервиа, т.б. елге танымал болды. 1973 жылы Испания бишісі Кэти Клавихо мен гитарашы [[Гарсия Алонсо]] Алматыда өнер көрсетті. Испанияда театр ойындары римдіктер үстемдік құрған дәуірде-ақ жүйелі түрде өткізіліп тұрған. Орта ғасырларда діни театр (литургиялық драма, мистерия) және комедиялық халық театры өркен жайды. 14 – 15 ғасырларда сарай театрының алғашқы нышаны байқала бастады. 16 ғасырдың ортасында ойындарында қарапайым реквизиттер қолданған кәсіби театр труппалары пайда болды. Алғашқы осындай труппаны драматург және актер Лопе де Руэда ұйымдастырды. 16 ғасырдың 2-жартысында театр ойындарын шіркеу басшылары өз бақылауына алып, Мадрид (“Корраль де ла Крус”, 1579; “Корраль дель Принсипе”, 1582), Севилья, Барселона, Валенсия, т.б. ірі қалаларда корральдар деп аталатын тұрақты көпшілік театрлар ұйымдастырды. Мұнда аса көрнекті драматург Лопе де Вега (1562 – 1635), Х.Руис де Аларкон (1581 – 1639), Тирсо де Молина (1571/83 – 1648) пьесалары қойылып, Қайта өркендеу дәуірінің гуманистік және демокр. драматургиясы қалыптасты. 17 ғасырда ауто жанры дамыды. Ол шіркеу мейрамдары кезінде жылжымалы платформа – арбаларда қойылып отырды. 18 ғасырда француз классицизмі өріс алып, ол пафос пен декламациялық стильге құрылған актерлік өнер дамуына ықпал жасады. Көптеген театрлар 16 – 17 ғасырлардағы испан драматургиясының туындыларын қоюды одан әрі жалғастырды, ал М.Ладвенант, Р.Луна, М.Р. Фернандес сынды үздік актерлер өз өнерінде реалистік дәстүрге сүйенді. Осы дәстүр сайнете, сарсуэла, тонадилья сияқты муз.-драм. жанрларда да өріс алды. Көрнекті актер И.Майкес Мадридтегі “Каньос дель Пераль” (1801 – 05) және “Принсипе” (1805 – 18) театрын басқарып, театр өнерінде бірқатар маңызды реформалар жүргізді. Мадридте “Эспаньоль” (1849), Барселонада “Лисео” (1847), т.б. жаңа театрлар ашылды. 20 ғасырдың басында сахнада “кіші жанрлар”, жеңіл пьесалар мен мелодрамалар, модерндік драматургия басым болды. Аса көрнекті ақын әрі драматург Ф.Гарсиа Лорка (1898 – 1936) мен [[драматург]] А.Касона (1903 – 65), актриса М.Ксиргу театрға реформа жүргізді. Демократияландыруға талпыныс жасалды. [[Театр]] цензурасының қыспағына қарамастан, 1950 жылы бірқатар театрларда испан классик. драматургиясынан қойылымдар қойыла бастады. Қазір Мадридте 20-дан астам театр бар. Актер кадрларын Мадрид пен Барселона консерваториясы және Мадридтің драм. өнер мектебі даярлайды. Испаниядағы тұңғыш көркем фильм 1905 жылы түсірілді. Барселона 1908 жылдан кино өндірісінің орталығына айналды. 20 ғасырдың 20-жылдары жылына 30 – 40 фильм жасалды. 1934 жылы тұңғыш дыбысты фильм – “Топырақ дымы” (режылы Э.Ф. Ардавин) жарық көрді. Осы жылдары жасалған таңдаулы кино шығармалардың бірі – испан шаруалары мен батырақтарының аш-жалаңаш өмірін бейнелейтін “Астықсыз жер” фильмі (1932, режылы Л.Бюнюэль, 1900 – 1983). Режылы Бюнюэльдің “Виридиана” (1961) кинофильмі дүние жүзіне әйгілі болды. 1975 – 85 жылы “Қарғаны асыра” (режылы К.Саура, 1932 жылыт.), “Бақшадағы сайтандар” (режылы М.Гутьеррес Арагона), “Аптаның соңы” (режылы Х.А. Бардем, 1922 жылыт.), “Стико” (режылы Х. де Арминьян), “[[Қанды той]]”, “[[Кармен]]”, “[[Сиқырлы махаббат]]” (режылы .Саура), т.б. фильмдер түсірілді. == Әкімшілік құрылысы == {{Толық мақала|Испания әкімшілік бөлінісі}} Испанияның әкімшілік бөлінісі [[конституция]]мен және қолданыстағы заңнамамен реттеледі. Испаниядағы негізгі әкімшілік-аумақтық бірлік - автономды қауымдастық (автономиялық аймақ). Қазіргі уақытта елде 17 [[Испания әкімшілік бөлінісі|автономды қауымдастық]] бар, [[Баск елі]], [[Каталония]], [[Наварра]], [[Галисия]] және [[Андалусия]] кеңейтілген автономияларға ие. Автономды қауымдастықтар өз кезегінде 50 [[провинция]]ға бөлінеді. Сондай-ақ, Испанияда [[Африка]]дағы автономды деп аталатын екі қала бар - [[Сеута]] мен [[Мелилья]] және де [[Испанияның егеменді аумақтары]]. Провинциялар [[комарка]]ларға бөлінеді, қазіргі уақытта олардың саны 324 құрайды. Комаркалар өз кезегінде [[муниципалитет]]терге бөлінеді, олардың 8 мыңнан астамы бар. * [[Андалусия]] ({{lang-es|Andalucía}}) * [[Арагон]] ({{lang-es|Aragón}}) * [[Астурия]] ({{lang-es|Principado de Asturias}}) * [[Балеар аралдары]] ({{lang-es|Islas Baleares}}, {{lang-ca|Illes Balears}}) * [[Басктер елі]] ({{lang-es|País Vasco}}, {{lang-eu|Euskadi}}) — астанасы [[Витория (қала, Испания)|Витория-Гастейс]] * [[Валенсия (автономды бірлестік)|Валенсия]] ({{lang-es|Comunidad Valenciana}}) — астанасы [[Валенсия]] * [[Галисия]] ({{lang-es|Galicia}}, {{lang-gl|Galiza}}) * [[Канар аралдары]] ({{lang-es|Islas Canarias}}) * [[Кантабрия]] ({{lang-es|Cantabria}}) * [[Кастилия — Ла-Манча]] ({{lang-es|Castilla-La Mancha}}) * [[Кастилия және Леон]] ({{lang-es|Castilla y León}}) * [[Каталония]] ({{lang-es|Cataluña}}, {{lang-ca|Catalunya}}) — астанасы [[Барселона]] * [[Мадрид]] (автономиялық аймақ ретінде) ({{lang-es|Madrid}}) * [[Мурсия (автономды бірлестік)|Мурсия]] ({{lang-es|Región de Murcia}}) * [[Наварра (автономды бірлестік)|Наварра]] ({{lang-es|Navarra}}, {{lang-eu|Nafarroa}}) * [[Риоха]] ({{lang-es|La Rioja}}) * [[Эстремадура]] ({{lang-es|Extremadura}}) == Мемлекет құрылымы == парламенттік сайлауда неғұрлым көп дауыс алған партия көшбасшысы - атқарушы билік [[Премьер-министр]] басқарады. заң шығарушы екі палаталы парламент - Бас kórtesy (депутаттары мен Сенат Конгресс). Сенат тұрады (- 4 жыл мерзімге партиялық тізімдер бойынша сайланады 350 орын) (259 орын - - кейбір депутаттар жалпыға тікелей дауыс сайланады, басқалары провинциалды заң шығарушы тағайындайды, және барлық сенаторлар 4-жылдық мерзімге сайланады) және Конгресс депутаттарының. конституциялық қадағалау органы - Конституциялық Соты (Tribunal Constitucional), ең жоғары сот - Жоғарғы сот (Tribunal Supremo), автономды қауымдастықтар жоғары сот органы - жоғары сот соттар (Tribunal Superior де Justicia), апелляциялық сатыдағы соттар - шалғайдағы Audiencia (Audiencias Provinciales), аудандық соттар - бірінші сатыдағы және тергеу соттары (juzgados де Primera instancia е instrucción), сот жүйесінің төменгі буыны - магистратура (juzgados де ПАЗ), импичмент жариялау жағдайларда сот - Ұлттық Audiencia (Audiencia Nacional), Жоғарғы аудит мекемесі - қарсы сот (трибунал де Cuentas), орган соттар жүйелі жолы - Сот Бас Кеңесі (Consejo Бас дель PÕDER Сот). Жалпы алғанда, Испания ресми 500-ден астам саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар тіркеді. [[Сурет:Madrid - Podemos - La marcha del cambio - 31012015 120055.jpg|thumb|right|Подемос]] === Партия === * Халықтық партия, * Испан Социалистік Еңбекшілер партиясы (ИСЕП) * Азаматтар - Азаматтық партия * Коммунистік партия, * Подемос, Үлкен аймақтық партияларға каталонскалық блок Конвергенция және Одақ, Каталонияның сол жағынан Республикалық партиясы, баскалық ұлтшыл === Ең ірі қалалар === {{Толық мақала|Испания қалаларының тізімі}} [[Сурет:Gran Vía (Madrid), desde Callao.jpg|thumb|right|Мадрид қаласы]] Испанияда халқы саны 1 миллионнан асатан 2 қаласы бар олар: # [[Мадрид]] --- 2 232 000 # [[Барселона]] --- 1 595 000 # [[Валенсия]] --- 797 000 # [[Сарагоса]] --- 664 938 # [[Малага]] --- 569 002 <gallery mode="packed"> Сурет:Palacio de Comunicaciones - 07.jpg|Мадрид Сурет:Pont Triana.jpg|Севилья Сурет:Vista de Santa Cruz de Tenerife.png|Санта-Крус-де-Тенерифе Сурет:Las Palmas de Gran Canaria-Panoramic view over the city.jpg|Лас-Пальмас-де-Гран-Канария Сурет:Torre de Hércules - DivesGallaecia2012-62.jpg|Ла-Корунья Сурет:Ciudad de Burgos.jpg|Бургос Сурет:Toledo Skyline Panorama, Spain - Dec 2006.jpg|Толедо Сурет:Cathedral palma mallorca spain 01 2007 08 15.jpg|Пальма-де-Мальорка Сурет:Port of Alicante 4.jpg|Аликанте </gallery> Мадрид европада үлкендігінен үшінші орын алады. Европаның мәдени қалаларының бірі. Испанияның орталығында орналасқан. Барселона испанияның шығысында орналасқан, Каталония аутономды обылысында орналасқан, аттас провинциясының астанасы. Испанияда үлкендігінен екінші орын алады. Жерорта теңізімен шектеседі.<br /> Валенсия испанияның туризм дамығын қалаларының бірі. Орналасқан жері шығыс испания,Турия өзенінің төменгі ағысында орналасқан. == Әдебиеті == Испания әдебиеті испан (кастиль) және баск, галисий, каталон тілдерінде дамыған. Ол орта ғасырларда халық шығарм-ның және ежелгі дәуір әдебиеті мен араб мәдениетінің ықпалында қалыптасты. Халық шығармалары араб басқыншылығына қарсы күрес кезінде молая түсті. 12 – 13 ғасырларда серілік романдар пайда болды. 14 ғасырда Испания әдебиетінде Х.Альфонс (1221 – 1284) пен Хуан Мануэльдің (1282 – 1348) дидактикалық насихат бағытындағы шығармалары белгілі орын алды. 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырдың басында Испания әдебиетінің өрлеу дәуірі басталды. Өрлеу кезеңінің ірі өкілі Ф. де Рохастың (1465 – 1541) “Селестина” романы (1499) Испания әдебиетінде түрлі жанрлардың тууына, театрдың қалыптасуына ықпал жасады. М. де Сервантестің “Дон Кихот” романы (1605 – 15) дүние жүзі әдебиетіне үлес болып қосылды. 18 ғасырда Испания әдебиетіне француз классицизмінің әсері күшейді. Поэзияда ағартушылық бағыт басым болып, мысал жанры дамыды. Бүл кезеңнің өкілдері М.Х. Кинтан (1772 – 1857), Х.Н. Гальегос (1774 – 1853), А.Лист (1775 – 1848) өз шығармаларында еркіндікті жырласа, Ф.Мартинес де ла Роса (1787 – 1862) драмалары испан романтизмінің өркендеуіне жол салды. 1-дүниежүз. соғыстан (1914 – 18) кейін Испания әдебиетінде көптеген ағымдар пайда болып, оның белді өкілі ретінде Ф.Гарсиа Лорка (1898 – 1936) танылды. Испания да монархия құлаған соң (1931) және соғыс жылдары (1936 – 39) әлеум. тақырыпта көптеген шығармалар жазылды. Елде фаш. режим орнауына байланысты көп жазушылар шет елге кетті. Олардың шығармаларында фашизмге қарсы күрес тақырыбы өріс алды. Ал кейбір жазушылар Франко режимін мадақтады. Франко режиміне қарсы шығармалардың мол жазылуы 1950 жылдардан басталды. Поэзияда Д.Алонсоның “Кек перзенттері” атты жинағы (1944), Г.Селайидің “Иберий жырлары” (1955), Б. де Отероның “Сөз Испания туралы” (1964) атты шығармалары жарияланды. Ал прозада 19 ғасырдың сыншыл реализм дәстүрінде жазылған Х.Гойтисолоның “Жұмақтағы мұң” (1955), “Аралдар” (1961), “Ерекше белгі” (1967) романдары мен А.М. Матутенің “Саудагерлер” трилогиясы (1960 – 69) шықты. М. де Сервантестің “[[Дон Кихот]]” романы 1952 жылы қазақ тілінде басылып шықты. {| class="wikitable" border="1" |- align=right !№|| Қаласы || Аймақ || Провинция || жұрты |- align="right" | 1 || '''[[Мадрид]]''' || [[Мадрид]] || Madrid || 3.232.463 |- align="right" | 2 || '''[[Барселона]]''' || [[Каталония]] || Barcelona || 1.595.110 |- align="right" | 3 || '''[[Валенсия, Испания|Валенсия]]''' || [[Валенсия аймағы]] || Valencia || 797.654 |- align="right" | 4 || '''[[Севилья]]''' || [[Андалусия]] || Seville || 699.145 |- align="right" | 5 || '''[[Сарагоса]]''' || [[Арагон]] || Zaragoza || 654.390 |- align="right" | 6 || '''[[Малага]]''' || [[Андалусия]] || Málaga || 561.250 |- align="right" | 7 || '''[[Мурсия]]''' || [[Мурсия]] || Murcia || 422.861 |- align="right" | 8 || '''[[Пальма де Мальорка]]''' || [[Балеар аралдары]] || Palma de Mallorca || 413.781 |- align="right" | 9 || '''[[Ұлы Канария]] ||''' [[Канар аралдары]] || Las Palmas || 377.203 |- align="right" | 10 || '''[[Бильбао]]''' || [[Баск елі]] || Bilbao || 353.168 |- align="right" |} == Жұрты == Каталондықтар, Испандықтар == Тілдер == Тілі Елдің мемлекеттік тілі- испан(кастиль нұсқасы). Бірақта жеке аймақтарда кастиль тілімен қатар ресми тілдер ретінде және қарым қатынаста каталон, баск(эускера), галисий және валенсий тілдері қолданылады [[Image:Spain languages.svg|thumb|left|300px|'''Испания тілдері''' (жалпыланған) {| style="width:100%; background:none;" | align=top |{{legend|#ddf1b4|'''[[Испан тілі]]''' ресми}} {{legend|#f59053|'''[[Каталан тілі]]''', ресми }} {{legend|#808080|'''[[Баск тілі]]''', ресми }} {{legend|#2b83ba|'''[[Галисия тілі]]''', ресми }} | align=top | {{legend|#d7191c|'''[[Aranese language|Aranese]]''', ресми ([[Окситан тілі]]нің диалекті)}} {{legend|#91cba8|'''[[Астурия тілі]]''' and '''[[Леон тілі]]''', танылған}} {{legend|#fede99|'''[[Арагон тілі]]''', танылған }} |}]] Испания ресми тілі (Romance, Иберо-Romance кіші топтың) Үнді-еуропалық отбасы сілтеме жасап испан болып табылады. Испания - полиэтникалық мемлекет. Castilians қатар каталондық Испания өмір сүріп, Галий, Баско, Окситан, Астурий, Арагон, өз тілдерінде сөйлейтін (Галицкое, немесе каталан, Баск, Окситанский, Астурийс және Арагон). Валенсия (ресми Валенсия тілі болып саналады) ауызша каталан диалект. Каталонға [[Балеар аралдары]] тұрғындары да айтады. Франко режимін барысында этникалық азшылық осы қарамастан, осы халықтардың тілдері жоғалып емес және соңғы онжылдықта жаңғырту бастан, мәжбүрлі ассимиляцияға ұшырауы, бірақ болды. Алайда бұрын есе кең таралған жылы [[Арагон тілі]]н жоғалады, ал қазір тек бірнеше ауылдық жерлерде сақталған. Мықты ассимиляциялық Наварра Баск провинциясында тәжірибелі, бірақ елімізде Баско баск тілі күшті болуын бар. [[Астурия]], [[Кастилия]] және Леон автономды қауымдастықтар кездеседі, Эстремадура, Кантабрия: Сондай-ақ, Астурий тілін (елді мекенге қарай атау нұсқалары: Астурия, Астурия, Леон, Эстремадура) жанданды. === Діни құрамы === [[Сурет:Spain Andalusia Seville BW 2015-10-23 13-04-37.jpg|thumb|250px|Еуропаның ең үлкен готикалық соборы Севильский соборы]] [[Сурет:Cofradia de la Soledad y Santo Sepulcro (Plasencia)-22.jpg|thumb|left|Семана Санта Эстремадура]] Испания - зайырлы мемлекет, оның Конституциясы дін бостандығына кепілдік береді. Халықтың басым бөлігі христиан дініне жатады және Рим-католик шіркеуіне (75%) тиесілі. Испаниядағы алғашқы [[Протестантизм|протестанттық]] қоғамдар XVI ғасырда пайда болды, бірақ испан инквизициясы толығымен жойылды. [[Протестантизм|Протестанттар]] қайтадан Испанияда уағыздай бастады. XIX ғасыр. Қазіргі уақытта елде осы христиандықтың 567 мың мүшесі бар, олардың көпшілігі пятидесятники (312 000)х<ref name="pew">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|archivedate=2013-05-22}}</ref>. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап, жағалаудағы қалаларда православие деп атайтын грек саудагерлері қоныстанды. Шығыс Еуропа православиелік халықтың жаппай еңбек көші-қоны байланысты ХХ ғасырдың соңына қарай айтарлықтай өсті. Испанияда Қазіргі уақытта 900 мың. Православ (негізінен Румыния, Болгария, украин, гректер және серб) өмір сүреді. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап көптеген мұсылмандар Испанияға, ең алдымен Мароккодан келген қызметкерлерге қоныс аударады. ХХ ғасырдың екінші жартысында босқындардың ағыны ұлғая түсті және Солтүстік Африканың басқа елдерінен босқындарды қамтиды. [[2010 жыл]]ға қарай елде 1 миллион мұсылмандар болған (ислам жетекшілері 2 миллион мұсылман туралы айтады). Исламның басым бағыты - бұл сүннизм. Елдегі кішкентай, бірақ ықпалды топ діни [[Яһудилік|еврейлер]] (15000). мигранттардың арасында, сондай-ақ, [[Будда|буддистер]] (47 мың.), индуистер (45 мың.), сикхи, қытай халық дін және афро-бразилиялық Макумба діннің жақтастары бар. Испаниядағы соңғы ұрпақтың өмірінде дінге жатпайтын адамдардың саны айтарлықтай өсті. Қазіргі уақытта ел халқының 19% сенбейтін адамдар<ref>{{cite web |url= http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|title= The Global Religious Landscape|subtitle= A Report on the Size and Distribution of the World’s Major Religious Groups as of 2010|author= |authorlink= |coauthors= |quote= |date= December 2012|format= pdf|work= |publisher= Pew Research Center|accessdate=2015-07-02 |lang= en|description= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Кейбір сауалнамалар бойынша бұл көрсеткіш одан да жоғары. [[2015 жыл]]дың маусымында социологиялық зерттеулер орталығының сауалнама алғанда респонденттердің 25,4% (- табанды атеистер және 15,9% - кәпір 9,5%, оның ішінде) олардың нерелигиозной көрсетілген<ref>{{cite web |url= http://datos.cis.es/pdf/Es3101mar_A.pdf|title= BARÓMETRO DE JUNIO 2015|author= Centro de Investigaciones Sociológicas|date= Junio 2015|work= |publisher= CIS|accessdate=2016-02-28 |lang=}}</ref>. === Мароккомен қарым-қатынас === [[Сурет:Manifestation in Madrid for the independence of the Western Sahara (3).jpg|нобай|солға|Мадридтегі Полисарио белсенділерінің демонстрациясы (2007 жылғы сәуір)]] сыртқы саясатта, Испания, [[Марокко]] ғана, өйткені географиялық жақындығы, егер [[Марокко|Мороккалық патшалығы]], ең маңызды африкалық серіктесі болып табылады, ол үшін басты орындардың бірі болып табылады. Мароккода испан саясаттың негізгі бағыттары мыналар болып табылады: т.б. [[Сеута]] және [[Мелилья]] туралы анклавы мәселелері, Батыс Сахара бар шешілмеген проблема, заңсыз көші-қон проблемасы, есірткі саудасы тоқтату мәселелері және .. Испания мен Магриб елдері арасындағы қарым-қатынас 1982 жылы Испанияда Социалистік партияның келуінен кейін белсенді түрде дами бастады. [[1996 жыл]]дан бастап 2004 жылға дейін билік болды [[Премьер-министр]]і Ж.М. Аснар, бастаған халық партиясы мемлекеттік, қарым-қатынас жақсы деуге болмайды, және олар одан тұрақсыздық сипатталады кезде, атап айтқанда, жарқын орын Perejil (Лейла) аралында қақтығыс болып табылады 2002 жылы. [[2004 жыл]]дың сәуір айында қайтып билікке келген социалистер, Хосе Луис Родригес Сапатеро бастаған, ең алдымен [[Марокко]] отырып, көршілерімен қарым-қатынастарды жақсарту үшін берік ниеті болды. [[2005 жыл]]ы VI Мохамед мен Хуан Карлос арасындағы кездесуден кейін екі монархтың арасындағы қарым-қатынас айтарлықтай жақсарды. [[Батыс Сахара]]ның қақтығысы бұрыннан бері туындаған, әрқашан екі ел арасындағы қарым-қатынасқа жағымсыз әсер етті. Бірде [[1975 жыл]]ы төрт жақты конференция, [[Марокко]] айырылған, ол Испаниядан Батыс Сахараның «тазартуға» мақсатында Батыс Сахара ішіне «Грин Март» уәкілетті. нәтижесі [[Марокко]] және [[Мавритания]] Сахара астам уақытша бақылау аудару туралы Испания, Марокко және Мавритания арасындағы келісім болды. Екі ел арасындағы маңызды тығыз байланыстар тығыз экономикалық байланыстар болып табылады. [[1995 жыл]]ы [[Марокко]] үкіметі шетелдік инвесторларға бәрін қоюға шешім қабылдады, олардың ең маңыздысы Испания мен [[Франция]]. == Тағы қараныз == * [[Испан Республикасы]] * [[Испан империясы]] * [[Испания тарихы]] * [[Испанияның әкімшілік бөлінісі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commons|Category:Spain}} {{Навигациялық блок |тақырып = Испания |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Жерорта теңізімен шектесетін елдер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы }} [[Санат:Испания|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] kcmjsfd1uuneyrdwy6dznrb58z7aip9 3657029 3657026 2026-09-18T17:00:03Z Вмуд 185699 /* */ 3657029 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Испания Патшалығы |Шынайы атауы = {{lang-es|Reino de España}}<br>{{lang-ca|Regne d'Espanya}}<br>{{lang-eu|Espainiako Erresuma}}<br>{{lang-gl|Reino de España}}<br>{{lang-oc|Reiaume d'Espanha}} |Атау септігі = Испания |Елтаңба = Escudo de España ajustado a la norma heráldica.svg |Байрақ = Flag of Spain.svg |Ұраны = Plus Ultra<br />«Шектен тыс н/е жаңа көкжиектерге» |Әнұранның аты = Marcha Real |Аудио = Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 55 |lat_sec = 36 |lon_dir = W |lon_deg = 1 |lon_min = 48 |lon_sec = 6 |region = ES |CoordScale = |Картада = EU-Spain.svg |карта тақырыбы = '''Испанияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Конституциялық монархия]] |Құрылды = [[1479 жыл]]<br><small>([[I Изабелла (Кастилия патшайымы)|Изабелла Кастилия билігінде]] және [[II Фердинанд (Арагон королі)|Фердинанд Арагон]])</small><br>[[1515 жыл]]<br><small>(біртұтас монархия)</small> |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Тілі = [[испан тілі]]<ref>Сонымен қатар [[Каталан тілі]] [[Каталония]]да, [[Валенсия]]да, [[Балеар аралдары]]нда, [[Галисич тілі]] [[Галисия]]да, [[Баскс тілі]] [[Басктар елі]]нде және [[Наварра (автономды бірлестік)|Наварре]], [[Аран тілі]] [[Валь-д'Аран]]да</ref> |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Мадрид]] |Ірі қалалары = Мадрид, [[Барселона]], [[Валенсия]], [[Севилья]], [[Сарагоса]], [[Малага]] |Басшы қызметі = [[Испания билеушілері|Патша]]<br />[[Испания Премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]<br />[[Педро Санчес]] |Жер аумағы = 505 990<ref>{{cite web|title=Anuario estadístico de España 2008. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|website=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|accessdate=14 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924144913/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|archivedate=24 September 2015|df=dmy-all}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 51 |Судың үлесі = 1,04 |Этнохороним = Испандық, испандар |Жұрты = {{өсім}} 46 733 038 <ref>{{cite web|url=https://www.ine.es/en/prensa/cp_j2018_p_en.pdf|title=Population Figures at 01 July 2018. Migrations Statistics. First half of 2018.|date=13 December 2018|publisher=[[Instituto Nacional de Estadística (Spain)|National Statistics Institute]] (INE)|language=es|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170628123003/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archivedate=28 June 2017|df=dmy-all}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 30 |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 92 |Тығыздық бойынша орны = 112 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 1,941&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOES">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=3&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=30 October 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 15 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 41,592<ref name="IMFWEOES"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 30 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 1,398&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEOES"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 12 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 29,961<ref name="IMFWEOES"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 30 |АДИ = {{Өсім}} 0,891<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=23 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 |df=dmy-all }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 26 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] € |Интернет үйшігі = [[.es]] |ISO = ES |Телефон коды = 34 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1]], жазда [[UTC+2]] |Түсініктемелер = }} '''Испания''' ({{lang-es|Espaṅa}}), ресми '''Испания Патшалығы''' ({{lang-es|Reino de España}}) — [[Еуропа]]<nowiki/>ның Оңтүстік-батысында орналасқан ел. [[Пиреней түбегі]]нің көп бөлігін және Жерорта теңізіндегі Балеар, Питиус аралдары мен [[Атлант мұхиты]]<nowiki/>ндағы [[Канар аралдары]]н иеленеді. Жер көлемі 505,9 мың км². Испанияға, сондай-ақ, [[Солтүстік Африка]] жағалауларындағы Сеут және [[Мелилья]] қалалары мен оларға жақын жатқан Велесде-ла-Гомера, Алусемас, Чафаринас аралдары да қарайды. Халқы 46,5 млн. (2011). Негізінен, [[испандар]], [[Каталондар|католондар]] (5 млн-нан астам), [[галисилер]] (3 млн.), [[Баскілер|баскилер]] (2 млн-нан астам), т.б. Қала халқы 76,79%. Ресми тілі – [[испан тілі]]. Автономиялық құрылымдарда католон, баски, галиси, т.б. тілдер қолданылады. Ел 17 автономиялық құрылымдардан тұрады. Халқы, негізінен, католик дінін ұстанады. Астанасы – [[Мадрид]] қаласы (5 млн.). Бұған қоса [[Барселона]] (1,8 млн.), [[Валенсия]] (1 млн.), [[Севилия]] (750 млн.), т.б. ірі қалалары бар. Ұлттық мейрамы 12 қазан – Испан ұлты күні ([[Христофор Колумб]]тың [[1492]] жылы Американы ашқан күні). Ұлттық ақшасы – песета. Қазіргі адамдар [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегіне алғаш рет шамамен 35 000 жыл бұрын келді. Финикиялық, ежелгі грек, кельт және карфаген қоныстарымен бірге ибериялық мәдениет біздің дәуірімізге дейінгі 200 жылы [[Рим]] билігіне өткенге дейін түбекте дамыды. д., содан кейін аймақ 2 [[Рим]] провинциясына бөлінді - Орта Испания және Қиыр Испания. «Испания» атауы бұрынғы финикиялық Sp(a)n немесе Spania атауына негізделген. [[Батыс Рим империясының құлауы|Батыс Рим]] империясының соңында Орталық Еуропадан қоныс аударған герман тайпаларының конфедерациялары Пиреней түбегіне басып кіріп, өздерінің батыс провинцияларында (соның ішінде Суеви, Аландар және Вандалар) салыстырмалы түрде тәуелсіз патшалықтар құрды. Ақырында, вестготтар түбектің барлық тәуелсіз аумақтарын, соның ішінде [[Шығыс Рим империясы|Византия]] Испаниясының Византия провинциясын күшпен біріктірді, ол бұрынғы Рим провинциялары мен патшалықтарының барлығын саяси, шіркеулік және құқықтық жағынан азды-көпті біріктірді, олардың мұрагерлері болды. кейін Римдік Испания деп құжатталды. Ерте заманауи кезеңде Испания тарихтағы ең үлкен империялардың бірін басқарды, ол да ең ерте әлемдік империялардың бірі болды, 570 миллионнан астам [[испан тілі]]<nowiki/>н қамтитын үлкен мәдени және тілдік мұра қалдырды, бұл испан тілін әлемдегі екінші ең көп сөйлейтін тілге айналдырды. Алтын ғасыр кезінде елде [[Диего Веласкес]] сияқты көптеген танымал суретшілердің пайда болуына әкелген көркемдік бум болды. Бұл дәуірде ең әйгілі испан әдеби шығармасы «[[Дон Кихот]]<nowiki/>» да жарық көрді. Испания [[ЮНЕСКО]]-ның Бүкіләлемдік мұра нысандарының саны бойынша үшінші орында. Испания – зайырлы өкілді [[демократия]] және [[Парламенттік монархия|конституциялық монархия]], мемлекет басшысы ретінде король [[Макендондық Филипп II|Филипп VI]]. Испания - табыс деңгейі жоғары дамыған ел, номиналды ЖІӨ бойынша төртінші орында. Ел [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы|Біріккен Ұлттар Ұйымының,]] Еуропалық Одақтың, Еуроаймақтың, [[Еуропа кеңесінің парламенттік ассамблеясы|Еуропа Кеңесінің]], Жерорта теңізі Одағының, Солтүстік Атлантикалық Альянстың, [[Экономикалық өзара көмек советі|Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының]], [[Шенген аймағы|Шенген]] аймағының, Дүниежүзілік сауда ұйымының және көптеген елдердің мүшесі. Басқа халықаралық ұйымдардың Ресми мүшесі болмай-ақ, Испания [[Үлкен жиырмалық|G20]] саммиттерінің «тұрақты бақылаушысы» болып табылады және олардың әрқайсысына қатысады, бұл оны іс жүзінде топтың бір бөлігі етеді. == Этимология == España атауының шығу тегі (демек, оның туындылары) даулы. Иберияның ежелгі римдік атауы, Испания, римдіктер поэтикалық түрде Испания деп атаған Гесперия терминінен шығуы мүмкін. Гесперия сөзінің өзі гректің Εσπερία сөзінен шыққан, яғни «батыс елі», «күн батқан жер» (гректер Италия деп атаған). Римдіктер бұл атауды Испанияға берді, өйткені ол әлі де өз елінің батысында. Шығудың тағы бір нұсқасы «қояндар елі» немесе «шет, маңай» (Испания Жерорта теңізі аймағының шетінде орналасқандығынан) деген мағынаны білдіретін Ispanihad сөзінен шыққан. Ezpanna сөзінен шыққан баск тілінің нұсқасы да бар (яғни, «шет, шекара», өйткені Испания Еуропаның оңтүстік шеті). Гуманист Антонио де Небрича «батыс әлемінің қаласы» дегенді білдіретін ибериялық Hispalis сөзінен шыққан шығу нұсқасын ұсынды. Хесус Луис Кунчилостың айтуынша, тамыр кеңістігі финикиялықтардың «шпион» сөзінен шыққан, ол «металдарды соғу» дегенді білдіреді. Осылайша i-spn-ya «металдар соғылған жер» дегенді білдіреді. == География == Испания - Еуропаның оңтүстігіндегі мемлекет. Ол [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегінің алтыдан бесін, Жерорта теңізіндегі Балеар және Питиус аралдарын және Атлант мұхитындағы Канар аралдарын алып жатыр. Пиреней тауларына жету қиын және Испанияны түбектің батыс бөлігін алып жатқан Португалиядан басқа Еуропаның басқа елдерінен «оқшаулайды». Аумағы бойынша Испания Еуропадағы [[Ресей]], [[Украина]] және [[Франция|Франциядан]] кейінгі төртінші мемлекет және Еуропалық Одақта екінші орында. Испанияны Жерорта теңізі мен Атлант мұхиты шайып жатыр. Құрлықта Испания батыста [[Португалия|Португалиямен]] (ортақ шекара – 1214 км), [[Франция|Франциямен]] – Пиреней тауларының жоталарымен (623 км), [[Андорра|Андоррамен]] (63,7 км), [[Гибралтар|Гибралтармен]] (1,2 км), [[Марокко|Мароккомен]] (1,2 км) шектеседі. м [[Сеута]] — 6,3 км, [[Мелилья]] — 9,6 км). === Елдің рельефі === Испанияның жер бедері әртүрлі, мұнда тау жоталары мен биік үстірттер жүйесі басым рөл атқарады. Территориясының 90%-ға жуығын үстірттер мен таулар құрайды. Ел бетінің жартысына жуығын теңіз деңгейінен орташа биіктігі 660 м болатын Еуропадағы ең үлкен Месета деген үлкен үстірт алып жатыр. Месета үстірттердің, биік тас жоталардың және тау алаптарының кезектесуімен ерекшеленеді. Орталық Кордильера Месетаны екі бөлікке бөледі: солтүстік және оңтүстік. Испания территориясының көп бөлігі шамамен 700 м биіктікте орналасқан.Еуропадағы Швейцариядан кейінгі екінші ең биік мемлекет. [[Пиреней түбегі|Пиреней]] түбегінің рельефтік картасы Солтүстікте Месета Бискай шығанағының жағалауын бойлай 600 км-ге созылған, елдің ішкі бөлігін теңіз әсерінен оқшаулайтын қуатты [[Кантабрия]] тауларымен қоршалған. Олардың орталық бөлігінде биіктігі 2648 м-ге дейін жететін Пикос-де-Европа тау тізбегі (испан тілінен – [[Еуропа]] шыңдары) орналасқан.Бұл альпі типті таулар негізінен карбон кезеңінің шөгінділерінен – [[Әктас|әктастар]]<nowiki/>дан, [[кварц]]<nowiki/>иттерден, құмтастардан тұрады. [[Кантабри таулары|Кантабрия таулары]] Испаниядағы ең қуатты тау жүйесі Пиренейдің орографиялық және тектоникалық жалғасы болып табылады. [[Пиреней таулары|Пиренейлер]] - батыстан шығысқа қарай 450 км-ге созылған бірнеше параллель жоталар. Бұл Еуропадағы ең қол жетпес таулы аймақтардың бірі. Олардың биіктігі орта есеппен өте жоғары болмаса да (2500 м-ден сәл астам), оларда ыңғайлы орналасқан және қолжетімді асулардың қажетті саны жоқ. Бұл асулардың барлығы 1500-2000 м биіктікте орналасқан, сондықтан Испаниядан басқа елдерге баратын темір жолдар батыс пен шығыстан Пиренейді айналып өтеді. Таулардың ең кең және ең биік бөлігі орталық, мұнда олардың негізгі шыңы Ането шыңы орналасқан, оның биіктігі 3404 м жетеді.Солтүстік-шығыстан Пиреней таулары жүйесі Месетамен түйіседі, максималды биіктігі (Мон Кайо шыңы) 2313 м. Шығыс Пиреней мен Пиреней тауларының арасында аласа [[Каталония|каталон]] таулары созылып жатыр, олардың оңтүстік беткейлері [[Жерорта теңізі|Жерорта]] теңізінің алдынан дерлік кертпелермен үзіліп жатыр. Каталон таулары (оның орташа биіктігі 900-1200 м, ең биік шыңы - Каро тауы, 1447 м) Жерорта теңізінің жағалауына параллель дерлік 400 км созылып, Арагон үстіртін одан бөліп жатыр. [[Мурсия (автономды бірлестік)|Мурсияда]], [[Валенсия (автономды бірлестік)|Валенсияда]] және Каталонияда және Палос мүйісінен солтүстікке қарай [[Франция]] шекарасына дейін дамыған жағалау жазықтары жоғары құнарлылығымен сипатталады. Пиреней түбегінің бүкіл оңтүстік-шығысын тау жоталары мен жоталар жүйесі болып табылатын Кордильера-Бетике алып жатыр. Сьерра-Невада таулары оның кристалдық осіне айналды. Биіктігі жағынан олар Еуропадағы [[Альпі]] тауларынан кейін екінші орында. Олардың шыңы Муласен тауы, ол 3478 м жетеді, Испания түбегінің ең биік нүктесі. Испаниядағы ең биік тау шыңы [[Тенерифе]] ([[Канар аралдары|Канар]] аралдары) аралында орналасқанымен, бұл биіктігі 3718 м-ге жететін [[Тейде]] жанартауы. == Тарихы == [[Сурет:Spanish Galleon.jpg|thumb|left]] Испания жерінде ежелгі адамдар [[палеолит]] дәуірінде-ақ (б.з.б. 10-мыңжылдыққа дейін) тіршілік ете бастаған. И. жерінде құрылған ең ежелгі мемлекет – Тартесс (б.з.б. 1 мыңжылдықтың бас кезінде болған). Ел территориясына б.з.б. 7 ғасырда [[финикия]]лықтар мен [[грек]]тер келіп қоныстана бастады. Әсіресе финикиялықтар белсенді болды. Олар Гадес (қазіргі [[Кадис (провинция)|Кадис]])<ref>Возникновение Карфагенской державы</ref>Б.з.б. 5 – 3 ғасырларда [[Пиреней түбегі|Пиреней]] арқылы [[кельттер]] келді. Олардың бір бөлігі жергілікті Ибер тайпаларымен араласып, кельтибер деген жаңа этникалық топ пайда болды. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғында Испания жерінің көпшілігі [[Карфаген]] мемлекетіне бағынды. Екінші Пуни соғысы нәтижесінде Карфагенді [[Рим республикасы|Рим Республикасы]] ығыстырды. Б.з.б. 21 – 19 жылы қазіргі Испания аумағын түгелімен бағындырды. Рим империясы үстемдігі кезінде елде испан-рим ақсүйектері пайда болды. Кейін Испанияға вандалдар, аландар, свевтер басып кіріп, Солтүстік-батыста [[Свев корольдігі]] құрылды. Аландар мен вандалдар оңтүстікке, ал 429 жылы Солтүстік Африкаға қоныс аударды. 5 ғасырдың 2-жартысында вестготтар королі Эйрих (466 – 84) Пиреней түбегін түгелімен басып алды. 585 жылы вестготтар Свев корольдігін толығымен бағындырды. 711 – 18 жылы Пиреней түбегін арабтар (мавр деген ортақ атпен белгілі болған [[араб]] және [[бербер]] тайпалары) жаулап алып, Омейя әулетіне бағынышты әмірлік құрды. 756 жылы омейялықтар тәуелсіз [[Кордова әмірлігі]]н, 929 жылы Кордова халифатын құрды (қ. Кордова халифаты). 1031 жылы Кордова халифаты көптеген ұсақ иеліктерге бөлініп кетті. 11 ғасырда түбектің Солтүстік мен шығысындағы ұсақ христиан иеліктері біртіндеп біріге бастады. Сөйтіп, солтүстікте Кастилия, оңтүстікте Арагон корольдіктері құрылды. Олар біртіндеп Испаниядан арабтарды ығыстыра бастады. 13 ғасырдың ортасында елде тек [[Гранада]] әмірлігі ғана қалды. 1479 жылы Леон-Кастиль және Арагон-Каталон корольдіктері әулеттік неке негізінде бір мемлекетке бірікті. 1492 жылы 12 қазанда 10 жылға созылған соғыстан кейін Гранада әмірлігі жаулап алынды. Бұл күн Х.Колумбтың Американы ашып, ұлы жаңалықтар дәуірінің басталуымен тура келді. 16 ғасырдың 1-жартысында испандар [[Мексика]]ны, [[Перу]]ді, [[Боливия]]ны, [[Чили]]ді, т.б. [[Оңтүстік Америка]] жерлерін басып алды. Еуропада Испания құрамына [[Нидерланд]] қосылды (1516). Испан королі Карл I 1519 жылы Қасиетті Рим империясының императоры тағына отырып, Испания әлемдегі ең ірі мемлекетке айналды. Мануфактуралар құрылып, испан қалалары жібек тоқитын, былғары шығаратын, қару-жарақ жасайтын ірі орталықтарға айналды. Елде [[монархия]] орнады. 16 ғасырдың 2-жартысынан бастап Испания әлсірей бастады. Соған қарамастан, 1580 жылы Испания Португалияны бағындырып, Иберия униясын құрды. Революция және қанды соғыс нәтижесінде Нидерланд Испандардан 1581 жылы бөлініп шықты, 1588 жылы атышулы испан флоты – “Жеңілмейтін армада” Англиядан күйрей жеңілді. 17 ғасырда ел экономикасы онан сайын құлдырап кетті. 18 ғасырда бұрынғы испан иеліктері Англия, Франция, Австрия, т.б. мемлекеттердің өзара күресі нысанына айналды. Испан мұрагерлігі үшін күрес (1701 – 14) француз королі [[XIV Луи]]<nowiki/>дің немересі [[Филипп V.|Филипп V]]-нің Испандар тағына отыруымен аяқталды. Соғыс нәтижесінде Испания өзінің Еуропадағы көптеген иеліктерін жоғалтты. 1781 жылдан бастап Испания [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс]]<nowiki/>қа араласып, Флориданы алды. 18 ғасырдың аяғында [[Франция]]да [[Француз төңкерісі|революция]] басталғаннан кейін, Испания билеушілері 1793 жылы Франциямен соғыс бастады. Бірақ жеңіліске ұшырап, өздері француздардың ықпалына көшті. Испания енді Франция жағында [[Англия]] мен [[Португалия]]ға қарсы соғысты. Бұл Испандардың Америкадағы отарларымен байланысын нашарлатып жіберді. 1799 жылы Наполеон Бонопарт Францияда бірінші консул ретінде билікке келіп, Испания 1763 жылы [[Париж бітім шарттары|Париж бітім шарты]] бойынша алған Луизиананы Францияға қайтарып, сосын АҚШ-қа сатты. Үкімет елге француз әскерлерінің кіруіне рұқсат беріп, халықтың наразылығын туғызды. Бірінші испан революциясы (1808 – 14) елден француздарды қуу және [[либерал]]дық реформалар жүргізу мақсатын көздеді. [[Кадис Конституциясы]] қабылданып (1812), ұлт-азаттық күрес және революция, ағылшын көмегі нәтижесінде ел 1814 жылы 18 мамырда толық азат етілді. Бірақ елге оралған король Фердинанд VII конституцияның күшін жойып, Америкадағы испан отарларындағы көтерілістерді басу үшін әскер жіберді. Екінші испан революциясы (1820 – 23) кезінде Фердинанд VII көтерілісшілердің талабын орындап, 1812 жылғы конституцияны қалпына келтірді. Конституцияға сәйкес 1820 жылы 9 шілдеде ашылған кортестер (парламент) көптеген прогресшіл заңдар қабылдады. Бұл революция Қасиетті одақтың шешімі бойынша француз интервенттері қолымен (1823 жылы сәуір – қыркүйек) басылды. Елде абсолюттік монархия қалпына келтірілді. Осы кезде испан армиясы Америкада жеңіліске ұшырап, Куба мен [[Пуэрто-Рико]]дан басқа барлық отарларынан айырылды. 1833 жылы Испандарда азамат соғысы басталып, ол Үшінші испан революциясына (1834 – 43) ұласты. [[Революция]] кезінде барлық ортағасырлық сарқыншақтар (инквизиция, майорат, т.б.) толығымен жойылып, елде конституциялық монархия орнады. 1840 жылдан бастап өнеркәсіп төңкерісі басталды: металлургия, машина жасау з-ттары, т. ж-дар салына бастады. Төртінші (1854 – 56) және бесінші (1868 – 74) испан революцияларын республикашыл күштер жасады. Тұңғыш республика құрылғанымен (1873 – 74), ол ұзақ өмір сүре алмады. 1874 жылғы төңкерістен кейін үкімет басына қайтадан [[Бурбондар]] келді. 20 ғасырдың басында Испандарда ірі өнеркәсіп монополиялары пайда болды. Елге шет ел капиталы көптеп келе бастады. Республикашылар күресті тоқтатқан жоқ. 1931 жылы 14 сәуірде елде республика орнап, алтыншы испан революциясы (1931 – 39) басталды. 1931 жылы сәуір – 1933 жылы күз аралығында елді республикашыл-социалистер блогы басқарды. Олар а. ш-нда реформа жүргізді, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді, т.б. шаралар жасады. Оған қарсы оңшыл күштер 1936 – 39 жылы фашистік блокқа бірігіп, елде 32 айға созылған азамат соғысы басталды (қараңыз : [[Испан азамат соғысы]]). Испандарда генерал Франконың диктатурасы орнап, саяси партияларға тыйым салынды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Франсиско Франко]] [[Нацистік Германия]] мен [[Фашистік Италия|Фашистік Италияға]] көмектесіп, соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ-пен тығыз байланыс орнатты. 1947 жылы ел корольдік болып жарияланды. генерал Франко өлгеннен кейін (1975), Испандарда конституциялық монархия құрылды. Саяси тұтқындар түрмелерден босатылып, саяси партиялардың қызметіне рұқсат етілді. 1977 жылы 15 маусымда тұңғыш рет демократиялық парламент сайлауы өтіп, Конституция қабылданды. 1979 жылы сәуірде алғашқы заңды үкімет жасақталды. 1981 жылы ақпанда әскерилердің мемлекеттік төңкеріс ұйымдастыру әрекеті жүзеге аспай қалды. 1982 жылы қазанда өткен сайлауда Ф.Гонсалес бастаған социалистер жеңіске жетіп, өз үкіметін құрды. Олар 1983, 1986, 1993 жылдары өткен сайлауда да жеңіске жетті. Тек 1996 жылы өткен сайлауда ғана консервативтік Халық партиясы (Х.М. Аспар) жеңіске жетті. == Мемлекеттік құрылымы == Испанияның мемлекеттік құрылымы - [[конституциялық монархия]]. Мемлекет басшысы— [[патша]]. Қазіргі кездегі монарх — [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]. Заң қабылдайтын орган— [[Испанияның генералды кортестері]]: Депутаттар конгресі мен Сенат. Сенат 259 жергілікті сайланған депутаттан құралған. Депутаттардың қызмет ету мерзімі - 4 жыл. Депутаттар Конгресі - саяси партияладын сайланған 350 депутаттан құралған, депуттығының мерзімі - 4 жыл. Атқарушы үкіметті Испанияның Премьер-министрі орындайды, әдетте парламентке сайлау барысында ең көп дауыс жинаған саяси партияның өкілі. Конституциялық бақылау органы - Конституциялық сот (''Tribunal Constitucional''), жоғарғы сот сатысы - Жоғарғы Сот (''Tribunal Supremo''), автономды қоғамдастықтардың жоғарғы сот сатысы - Жоғарғы Әділет Соты (''Tribunal Superior de Justicia''), Апеляциялық инстанция - провинциялық аудиенсиялар (''Audiencias Provinciales''), аймақтық соттар&nbsp;— сот тергеуі және алғашқы саты соттары (''Juzgados de primera instancia e instrucción''), ең төменгі сатысы - судья (''juzgados de paz''), импичмент соты - Ұлттық Аудиенсия (''Audiencia Nacional''), жоғарғы бақылау органы - Есеп Соты (''Tribunal de Cuentas''), соттарды басқару органы - Сот басқаруының генералды кеңесі (''Consejo General del Poder Judicial''). Испанияда 500-ден астам саяси партия және қоғамдық ұйымдар тіркелген. Ең ірі париялар: * Конвергенция және Одақ каталон блогі, * «Эскерра републикана» каталон партиясы, * Баск ұлттық партиясы, * Канар коалициясы. == Экономикасы == Өнеркәсіптің көлемі жағынан Испандар Батыс Еуропада 5-орын, дүние жүзі бойынша 8-орын алады. Елде машина, кеме жасау, ұшақ шығару, электртехникасы, химия, тоқыма өндірістері жақсы дамыған. Соңғы жылдары тау-кен өндірісі жыл сайын кеміп, оның орнына электронды жабдықтар өндірісі дамуда. Ел экономикасында мемл. сектордың үлесі – 30%. Ел пайдалы қазбаларға бай, бірақ 100-ден аса қазбалардың тек 16-сы ғана өндіріледі. А. ш. жақсы дамыған. Шарап (дүние жүзінде 3-орында), цитрустік жемістер, бидай, күріш, темекі, көкөніс, т.б. өсіріледі. Зәйтүн майын шығарудан Испандар дүние жүзінде 1-орында. Мал ш. да жақсы дамыған. Теңізден балық аулау мен теңіз азық-түліктерін пайдаланудан дүние жүзіндегі алғашқы ондыққа кіреді. Елге туризм үлкен табыс әкеледі. Жыл сайын Италияға 62 млн. шет ел туристері келеді. Негізгі сауда серіктестері Еуропалық одақ елдері (импорттың – 61%, экспорттың – 68,5%-ы), АҚШ (7,4% және 5,1%), [[Латын Америкасы]](4% және 5,4%). Алтын-валюта қоры 72,6 млрд. АҚШ долл-ы көлемінде (1997). Испания мен Қазақстан арасында дипломатиялық қарым-қатынастар 1992 жылы орнады. 1998 жылы 13 ақпанда Испания королі Хуан Карлос Алматыда болып қайтты. 2000 жылы 30 қазанда [[Қазақстан]] Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н.Назарбаев]] ресми сапармен Испанияда болып, король [[Хуан Карлос]] Қазақстанмен және үкімет төрағасы Хосе Мария Азнармен кездесті. Кездесу барысында саяси, экон., мәдени байланыстар жөнінде 6 құжатқа қол қойылды. ==Денсаулық сақтау ісі== Испанияда 1970 жылы әрбір 1000 адамға шаққанда баланың тууы 19,6, адам өлімі 8,5, тірі туған әр бір баладан өлгені 27,9. Адам өмірін ұзақтығы орташа 70 жас. Елде жүрек, қан тамыр аурулары, қатерлі ісік,сусамыр, әсірисе гельминтоз ауруы көп таралған. Дүниежүзінде эхинококкоз ауруының ең көп таралған жері - Испания кейбір аудандарда лептозпирос және алапес те кездеседі. Толық емес мәліметтер бойынша, 1969 жылы Испанияда 156,8 мың төсектік 1648 аурухана болды. 1970 жылы 41,4 мың дәрігер, 3,4 тіс дәрәгері, 16 мың фармацевт және 4,1 мың акушер жұмысқа орнатылды. Дәрігерлерді арнайы университетің медициналық факультеттері дайындайды. == Өнері == Испания жеріндегі ең көне ескерткіштер палеолит дәуірінен сақталған. Неолит дәуірінен қыш ыдыстар, иберлерден тас қамалдардың қалдығы мен өрнектелген құмыралар сақталған. Рим империясы үстемдігінен қалған театрлар мен ғибадатханалардың орны кездеседі. Мавритан өнерінің үлгісімен салынған құрылыстар да бар (Кордовадағы мешіт, 10 ғасырдың аяғы). Испаня өнерінің дербес қалыптасуы 8 – 9 ғасырлардан басталады. Осы кезде Испандарның Италия, Франциямен мәдени байланысы күшейді. Тас қорғандар мен қамалдар салуда француздардың тәжірибесі қолданылды. 10 – 12 ғасырларда құрылысқа кірпішті пайдаланды. 13 ғасырдың 1-жартысында Бургос пен Леонда ғибадатханалар салына бастады. 14 ғасырда Испандарда мудехар стиліндегі архитектура қалыптасты. Сол кездегі Испандар бейнелеу өнеріне тән қасиет – тұрмыстық детальдарға ден қою, жалпы пішін мен бет-бейненің шынайылығын қадағалау – каталон мектебінің негізін салушы Феррер Бассаның шығарм-нан айқын көрінді. 15 ғасырдың аяғында Қайта өркендеу дәуірінің ұлттық стилі – “платереско” қалыптасты. 16 ғасырда италиялықтар ықпалының күшейе түсуі испан суретшілерінің кәсіби машықтануына әсер етті. Осы тұста Эль Греко шығарм-ы танымал болды. 17 ғасырда чурригереско [арх. Х.Чурригердің (1665 – 1725) есімімен аталған] деген атпен пайда болған испан бароккосы 18 ғасырда жалпы ұлттық стильге айналды (Гранададағы Ла Картух ғибадатханасы). 1744 жылы Мадридте ұйымдастырылған Көркемсурет академиясы академиялық классицизмнің ұйытқысы болды. 17 ғасырдың 1-жартысында испан кескіндемесі басым бағытта дамыды. Өмір шындығының рухани мәнін ашуға ұмтылу, қарапайым заттарға назар аудару Испания суретшілеріне тән тақырып болды. Өмір мәнін шынайы түрде қабылдау, адам мінезіне ерекше көңіл бөлу – сол кездегі суретшілердің, әсіресе, Д.Веласкестің шығармаларынан тамаша көрініс тапты. 17 ғасырдың 2-жартысындағы Испания өнерінен сән-салтанатқа бой ұру, мистика сарыны байқалады. Испаня өнерінің 18 – 19 ғасырлардағы жаңа өрлеуі Ф.Гойя шығарм-мен байланысты. Модерн стилін қолдаушы арх. А.Гауди (1852 – 1926) мен “оқтай түзу қала салу” жобасының авторы А.Сорио-и-Матаның шығарм-ғы қазіргі заманғы қала салу өнерін ілгері дамытты. 1914 – 18 жылғы 1-дүниежүз. соғыстан кейін “тарихи стильдер” алдыңғы қатарға шығып, ғимараттар осы үлгімен салынды. 1950 жылдан кейін “жаңа архитектура” дамып, функциональдік шешімдермен қоса “органикалық архитектура” жүзеге асты. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Испания бейнелеу өнері дәстүрлі салондық академизмнен қол үзіп, импрессионизмге (Х.Соролья (1863 – 1923), Д. де Регойос) бой ұрды. 20 ғасырдың алғашқы он жылында Испания өнері француздардың ықпалында болды. генерал Франко билігі кезінде көптеген суретшілер өз шығарм-мен антифашистік қозғалысқа үн қосты (А.Ибаррола). Тарихи қалыптасуы мен жергілікті ерекшеліктеріне қарай И. музыкасы 5 түрге бөлінеді: 1) кельт-иберлерден тараған баск музыкасы. Музыкалық аспаптары – чисту, альбока (үрлемелі), тун-тун (әр түрлі барабандар); 2) бастауын кельттер музыкасынан алатын галисия музыкасы. Музыкалық. аспаптары – гайта, гальега; 3) стильдік жағынан Оңтүстік Франция музыкасына жақын каталон музыкасы. Музыкалық аспаптары – флювиоль (шағын флейта) және тамбурин; 4) жалпы И. музыкасына ортақ белгілерді қамтыған кастиль музыкасы. Музыкалық аспабы – гитара; 5) Андалусия музыкасы. Оның өзі екі топқа бөлінеді: а) цыган әуені басым канте хонде (кейін фламенко атанды); ә) нағыз Андалусия музыкасы. Вестготтар билігі дәуірінде (5 – 8 ғасырлар) қалыптасқан И-ның кәсіби муз. өнері гимн шығарудың биік сатысына көтерілді. 12 ғасырда трубадурлар мен хуглярлар (жонглерлер) ерлік-эпикалық әндерді уағыздады. 14 ғасырда трубадурлар кантиго, пастораль сияқты муз. жанрлар қалыптастырды. 16 ғасырда орган музыкасындағы имитация-полифониялық және вариациялық стиль қалыптасты. 18 ғасырда тонадилья атты муз. комедия туды. Мадрид (1830) пен Барселонада (1847) консерваторияның және тұрақты опера театрының ашылуы Испания музыка өмірін жандандырды. 19 ғасырдың 60-жылдарындағы комп-лардың (М.Эслава, Ф.Барбьери, т.б.) шығармашылығы Мадридтегі “Сарсуэла” театрымен тікелей байланысты болды. Испанияда 19 ғасырдың соңғы ширегінде комп. Ф.Педрель (1841 – 1922) басшылығымен ұлттық муз. мәдениет қайта өркендеді. 20 ғасырда пианистер – Х.Турина, Р.Виньес; скрипкашылар – П.Сарасате-и-Наваскуэс (1844 – 1908), Х.Манен; виолончельшілер – П.Касальс (1876 – 1973), Г.Касадо (1897 – 1966); гитарашылар – Ф.Таррега, М.Льобет; дирижерлер – Э.Ф. Арбос, К.Супервиа, т.б. елге танымал болды. 1973 жылы Испания бишісі Кэти Клавихо мен гитарашы [[Гарсия Алонсо]] Алматыда өнер көрсетті. Испанияда театр ойындары римдіктер үстемдік құрған дәуірде-ақ жүйелі түрде өткізіліп тұрған. Орта ғасырларда діни театр (литургиялық драма, мистерия) және комедиялық халық театры өркен жайды. 14 – 15 ғасырларда сарай театрының алғашқы нышаны байқала бастады. 16 ғасырдың ортасында ойындарында қарапайым реквизиттер қолданған кәсіби театр труппалары пайда болды. Алғашқы осындай труппаны драматург және актер Лопе де Руэда ұйымдастырды. 16 ғасырдың 2-жартысында театр ойындарын шіркеу басшылары өз бақылауына алып, Мадрид (“Корраль де ла Крус”, 1579; “Корраль дель Принсипе”, 1582), Севилья, Барселона, Валенсия, т.б. ірі қалаларда корральдар деп аталатын тұрақты көпшілік театрлар ұйымдастырды. Мұнда аса көрнекті драматург Лопе де Вега (1562 – 1635), Х.Руис де Аларкон (1581 – 1639), Тирсо де Молина (1571/83 – 1648) пьесалары қойылып, Қайта өркендеу дәуірінің гуманистік және демокр. драматургиясы қалыптасты. 17 ғасырда ауто жанры дамыды. Ол шіркеу мейрамдары кезінде жылжымалы платформа – арбаларда қойылып отырды. 18 ғасырда француз классицизмі өріс алып, ол пафос пен декламациялық стильге құрылған актерлік өнер дамуына ықпал жасады. Көптеген театрлар 16 – 17 ғасырлардағы испан драматургиясының туындыларын қоюды одан әрі жалғастырды, ал М.Ладвенант, Р.Луна, М.Р. Фернандес сынды үздік актерлер өз өнерінде реалистік дәстүрге сүйенді. Осы дәстүр сайнете, сарсуэла, тонадилья сияқты муз.-драм. жанрларда да өріс алды. Көрнекті актер И.Майкес Мадридтегі “Каньос дель Пераль” (1801 – 05) және “Принсипе” (1805 – 18) театрын басқарып, театр өнерінде бірқатар маңызды реформалар жүргізді. Мадридте “Эспаньоль” (1849), Барселонада “Лисео” (1847), т.б. жаңа театрлар ашылды. 20 ғасырдың басында сахнада “кіші жанрлар”, жеңіл пьесалар мен мелодрамалар, модерндік драматургия басым болды. Аса көрнекті ақын әрі драматург Ф.Гарсиа Лорка (1898 – 1936) мен [[драматург]] А.Касона (1903 – 65), актриса М.Ксиргу театрға реформа жүргізді. Демократияландыруға талпыныс жасалды. [[Театр]] цензурасының қыспағына қарамастан, 1950 жылы бірқатар театрларда испан классик. драматургиясынан қойылымдар қойыла бастады. Қазір Мадридте 20-дан астам театр бар. Актер кадрларын Мадрид пен Барселона консерваториясы және Мадридтің драм. өнер мектебі даярлайды. Испаниядағы тұңғыш көркем фильм 1905 жылы түсірілді. Барселона 1908 жылдан кино өндірісінің орталығына айналды. 20 ғасырдың 20-жылдары жылына 30 – 40 фильм жасалды. 1934 жылы тұңғыш дыбысты фильм – “Топырақ дымы” (режылы Э.Ф. Ардавин) жарық көрді. Осы жылдары жасалған таңдаулы кино шығармалардың бірі – испан шаруалары мен батырақтарының аш-жалаңаш өмірін бейнелейтін “Астықсыз жер” фильмі (1932, режылы Л.Бюнюэль, 1900 – 1983). Режылы Бюнюэльдің “Виридиана” (1961) кинофильмі дүние жүзіне әйгілі болды. 1975 – 85 жылы “Қарғаны асыра” (режылы К.Саура, 1932 жылыт.), “Бақшадағы сайтандар” (режылы М.Гутьеррес Арагона), “Аптаның соңы” (режылы Х.А. Бардем, 1922 жылыт.), “Стико” (режылы Х. де Арминьян), “[[Қанды той]]”, “[[Кармен]]”, “[[Сиқырлы махаббат]]” (режылы .Саура), т.б. фильмдер түсірілді. == Әкімшілік құрылысы == {{Толық мақала|Испания әкімшілік бөлінісі}} Испанияның әкімшілік бөлінісі [[конституция]]мен және қолданыстағы заңнамамен реттеледі. Испаниядағы негізгі әкімшілік-аумақтық бірлік - автономды қауымдастық (автономиялық аймақ). Қазіргі уақытта елде 17 [[Испания әкімшілік бөлінісі|автономды қауымдастық]] бар, [[Баск елі]], [[Каталония]], [[Наварра]], [[Галисия]] және [[Андалусия]] кеңейтілген автономияларға ие. Автономды қауымдастықтар өз кезегінде 50 [[провинция]]ға бөлінеді. Сондай-ақ, Испанияда [[Африка]]дағы автономды деп аталатын екі қала бар - [[Сеута]] мен [[Мелилья]] және де [[Испанияның егеменді аумақтары]]. Провинциялар [[комарка]]ларға бөлінеді, қазіргі уақытта олардың саны 324 құрайды. Комаркалар өз кезегінде [[муниципалитет]]терге бөлінеді, олардың 8 мыңнан астамы бар. * [[Андалусия]] ({{lang-es|Andalucía}}) * [[Арагон]] ({{lang-es|Aragón}}) * [[Астурия]] ({{lang-es|Principado de Asturias}}) * [[Балеар аралдары]] ({{lang-es|Islas Baleares}}, {{lang-ca|Illes Balears}}) * [[Басктер елі]] ({{lang-es|País Vasco}}, {{lang-eu|Euskadi}}) — астанасы [[Витория (қала, Испания)|Витория-Гастейс]] * [[Валенсия (автономды бірлестік)|Валенсия]] ({{lang-es|Comunidad Valenciana}}) — астанасы [[Валенсия]] * [[Галисия]] ({{lang-es|Galicia}}, {{lang-gl|Galiza}}) * [[Канар аралдары]] ({{lang-es|Islas Canarias}}) * [[Кантабрия]] ({{lang-es|Cantabria}}) * [[Кастилия — Ла-Манча]] ({{lang-es|Castilla-La Mancha}}) * [[Кастилия және Леон]] ({{lang-es|Castilla y León}}) * [[Каталония]] ({{lang-es|Cataluña}}, {{lang-ca|Catalunya}}) — астанасы [[Барселона]] * [[Мадрид]] (автономиялық аймақ ретінде) ({{lang-es|Madrid}}) * [[Мурсия (автономды бірлестік)|Мурсия]] ({{lang-es|Región de Murcia}}) * [[Наварра (автономды бірлестік)|Наварра]] ({{lang-es|Navarra}}, {{lang-eu|Nafarroa}}) * [[Риоха]] ({{lang-es|La Rioja}}) * [[Эстремадура]] ({{lang-es|Extremadura}}) == Мемлекет құрылымы == парламенттік сайлауда неғұрлым көп дауыс алған партия көшбасшысы - атқарушы билік [[Премьер-министр]] басқарады. заң шығарушы екі палаталы парламент - Бас kórtesy (депутаттары мен Сенат Конгресс). Сенат тұрады (- 4 жыл мерзімге партиялық тізімдер бойынша сайланады 350 орын) (259 орын - - кейбір депутаттар жалпыға тікелей дауыс сайланады, басқалары провинциалды заң шығарушы тағайындайды, және барлық сенаторлар 4-жылдық мерзімге сайланады) және Конгресс депутаттарының. конституциялық қадағалау органы - Конституциялық Соты (Tribunal Constitucional), ең жоғары сот - Жоғарғы сот (Tribunal Supremo), автономды қауымдастықтар жоғары сот органы - жоғары сот соттар (Tribunal Superior де Justicia), апелляциялық сатыдағы соттар - шалғайдағы Audiencia (Audiencias Provinciales), аудандық соттар - бірінші сатыдағы және тергеу соттары (juzgados де Primera instancia е instrucción), сот жүйесінің төменгі буыны - магистратура (juzgados де ПАЗ), импичмент жариялау жағдайларда сот - Ұлттық Audiencia (Audiencia Nacional), Жоғарғы аудит мекемесі - қарсы сот (трибунал де Cuentas), орган соттар жүйелі жолы - Сот Бас Кеңесі (Consejo Бас дель PÕDER Сот). Жалпы алғанда, Испания ресми 500-ден астам саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар тіркеді. [[Сурет:Madrid - Podemos - La marcha del cambio - 31012015 120055.jpg|thumb|right|Подемос]] === Партия === * Халықтық партия, * Испан Социалистік Еңбекшілер партиясы (ИСЕП) * Азаматтар - Азаматтық партия * Коммунистік партия, * Подемос, Үлкен аймақтық партияларға каталонскалық блок Конвергенция және Одақ, Каталонияның сол жағынан Республикалық партиясы, баскалық ұлтшыл === Ең ірі қалалар === {{Толық мақала|Испания қалаларының тізімі}} [[Сурет:Gran Vía (Madrid), desde Callao.jpg|thumb|right|Мадрид қаласы]] Испанияда халқы саны 1 миллионнан асатан 2 қаласы бар олар: # [[Мадрид]] --- 2 232 000 # [[Барселона]] --- 1 595 000 # [[Валенсия]] --- 797 000 # [[Сарагоса]] --- 664 938 # [[Малага]] --- 569 002 <gallery mode="packed"> Сурет:Palacio de Comunicaciones - 07.jpg|Мадрид Сурет:Pont Triana.jpg|Севилья Сурет:Vista de Santa Cruz de Tenerife.png|Санта-Крус-де-Тенерифе Сурет:Las Palmas de Gran Canaria-Panoramic view over the city.jpg|Лас-Пальмас-де-Гран-Канария Сурет:Torre de Hércules - DivesGallaecia2012-62.jpg|Ла-Корунья Сурет:Ciudad de Burgos.jpg|Бургос Сурет:Toledo Skyline Panorama, Spain - Dec 2006.jpg|Толедо Сурет:Cathedral palma mallorca spain 01 2007 08 15.jpg|Пальма-де-Мальорка Сурет:Port of Alicante 4.jpg|Аликанте </gallery> Мадрид европада үлкендігінен үшінші орын алады. Европаның мәдени қалаларының бірі. Испанияның орталығында орналасқан. Барселона испанияның шығысында орналасқан, Каталония аутономды обылысында орналасқан, аттас провинциясының астанасы. Испанияда үлкендігінен екінші орын алады. Жерорта теңізімен шектеседі.<br /> Валенсия испанияның туризм дамығын қалаларының бірі. Орналасқан жері шығыс испания,Турия өзенінің төменгі ағысында орналасқан. == Әдебиеті == Испания әдебиеті испан (кастиль) және баск, галисий, каталон тілдерінде дамыған. Ол орта ғасырларда халық шығарм-ның және ежелгі дәуір әдебиеті мен араб мәдениетінің ықпалында қалыптасты. Халық шығармалары араб басқыншылығына қарсы күрес кезінде молая түсті. 12 – 13 ғасырларда серілік романдар пайда болды. 14 ғасырда Испания әдебиетінде Х.Альфонс (1221 – 1284) пен Хуан Мануэльдің (1282 – 1348) дидактикалық насихат бағытындағы шығармалары белгілі орын алды. 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырдың басында Испания әдебиетінің өрлеу дәуірі басталды. Өрлеу кезеңінің ірі өкілі Ф. де Рохастың (1465 – 1541) “Селестина” романы (1499) Испания әдебиетінде түрлі жанрлардың тууына, театрдың қалыптасуына ықпал жасады. М. де Сервантестің “Дон Кихот” романы (1605 – 15) дүние жүзі әдебиетіне үлес болып қосылды. 18 ғасырда Испания әдебиетіне француз классицизмінің әсері күшейді. Поэзияда ағартушылық бағыт басым болып, мысал жанры дамыды. Бүл кезеңнің өкілдері М.Х. Кинтан (1772 – 1857), Х.Н. Гальегос (1774 – 1853), А.Лист (1775 – 1848) өз шығармаларында еркіндікті жырласа, Ф.Мартинес де ла Роса (1787 – 1862) драмалары испан романтизмінің өркендеуіне жол салды. 1-дүниежүз. соғыстан (1914 – 18) кейін Испания әдебиетінде көптеген ағымдар пайда болып, оның белді өкілі ретінде Ф.Гарсиа Лорка (1898 – 1936) танылды. Испания да монархия құлаған соң (1931) және соғыс жылдары (1936 – 39) әлеум. тақырыпта көптеген шығармалар жазылды. Елде фаш. режим орнауына байланысты көп жазушылар шет елге кетті. Олардың шығармаларында фашизмге қарсы күрес тақырыбы өріс алды. Ал кейбір жазушылар Франко режимін мадақтады. Франко режиміне қарсы шығармалардың мол жазылуы 1950 жылдардан басталды. Поэзияда Д.Алонсоның “Кек перзенттері” атты жинағы (1944), Г.Селайидің “Иберий жырлары” (1955), Б. де Отероның “Сөз Испания туралы” (1964) атты шығармалары жарияланды. Ал прозада 19 ғасырдың сыншыл реализм дәстүрінде жазылған Х.Гойтисолоның “Жұмақтағы мұң” (1955), “Аралдар” (1961), “Ерекше белгі” (1967) романдары мен А.М. Матутенің “Саудагерлер” трилогиясы (1960 – 69) шықты. М. де Сервантестің “[[Дон Кихот]]” романы 1952 жылы қазақ тілінде басылып шықты. {| class="wikitable" border="1" |- align=right !№|| Қаласы || Аймақ || Провинция || жұрты |- align="right" | 1 || '''[[Мадрид]]''' || [[Мадрид]] || Madrid || 3.232.463 |- align="right" | 2 || '''[[Барселона]]''' || [[Каталония]] || Barcelona || 1.595.110 |- align="right" | 3 || '''[[Валенсия, Испания|Валенсия]]''' || [[Валенсия аймағы]] || Valencia || 797.654 |- align="right" | 4 || '''[[Севилья]]''' || [[Андалусия]] || Seville || 699.145 |- align="right" | 5 || '''[[Сарагоса]]''' || [[Арагон]] || Zaragoza || 654.390 |- align="right" | 6 || '''[[Малага]]''' || [[Андалусия]] || Málaga || 561.250 |- align="right" | 7 || '''[[Мурсия]]''' || [[Мурсия]] || Murcia || 422.861 |- align="right" | 8 || '''[[Пальма де Мальорка]]''' || [[Балеар аралдары]] || Palma de Mallorca || 413.781 |- align="right" | 9 || '''[[Ұлы Канария]] ||''' [[Канар аралдары]] || Las Palmas || 377.203 |- align="right" | 10 || '''[[Бильбао]]''' || [[Баск елі]] || Bilbao || 353.168 |- align="right" |} == Жұрты == Каталондықтар, Испандықтар == Тілдер == Тілі Елдің мемлекеттік тілі- испан(кастиль нұсқасы). Бірақта жеке аймақтарда кастиль тілімен қатар ресми тілдер ретінде және қарым қатынаста каталон, баск(эускера), галисий және валенсий тілдері қолданылады [[Image:Spain languages.svg|thumb|left|300px|'''Испания тілдері''' (жалпыланған) {| style="width:100%; background:none;" | align=top |{{legend|#ddf1b4|'''[[Испан тілі]]''' ресми}} {{legend|#f59053|'''[[Каталан тілі]]''', ресми }} {{legend|#808080|'''[[Баск тілі]]''', ресми }} {{legend|#2b83ba|'''[[Галисия тілі]]''', ресми }} | align=top | {{legend|#d7191c|'''[[Aranese language|Aranese]]''', ресми ([[Окситан тілі]]нің диалекті)}} {{legend|#91cba8|'''[[Астурия тілі]]''' and '''[[Леон тілі]]''', танылған}} {{legend|#fede99|'''[[Арагон тілі]]''', танылған }} |}]] Испания ресми тілі (Romance, Иберо-Romance кіші топтың) Үнді-еуропалық отбасы сілтеме жасап испан болып табылады. Испания - полиэтникалық мемлекет. Castilians қатар каталондық Испания өмір сүріп, Галий, Баско, Окситан, Астурий, Арагон, өз тілдерінде сөйлейтін (Галицкое, немесе каталан, Баск, Окситанский, Астурийс және Арагон). Валенсия (ресми Валенсия тілі болып саналады) ауызша каталан диалект. Каталонға [[Балеар аралдары]] тұрғындары да айтады. Франко режимін барысында этникалық азшылық осы қарамастан, осы халықтардың тілдері жоғалып емес және соңғы онжылдықта жаңғырту бастан, мәжбүрлі ассимиляцияға ұшырауы, бірақ болды. Алайда бұрын есе кең таралған жылы [[Арагон тілі]]н жоғалады, ал қазір тек бірнеше ауылдық жерлерде сақталған. Мықты ассимиляциялық Наварра Баск провинциясында тәжірибелі, бірақ елімізде Баско баск тілі күшті болуын бар. [[Астурия]], [[Кастилия]] және Леон автономды қауымдастықтар кездеседі, Эстремадура, Кантабрия: Сондай-ақ, Астурий тілін (елді мекенге қарай атау нұсқалары: Астурия, Астурия, Леон, Эстремадура) жанданды. === Діни құрамы === [[Сурет:Spain Andalusia Seville BW 2015-10-23 13-04-37.jpg|thumb|250px|Еуропаның ең үлкен готикалық соборы Севильский соборы]] [[Сурет:Cofradia de la Soledad y Santo Sepulcro (Plasencia)-22.jpg|thumb|left|Семана Санта Эстремадура]] Испания - зайырлы мемлекет, оның Конституциясы дін бостандығына кепілдік береді. Халықтың басым бөлігі христиан дініне жатады және Рим-католик шіркеуіне (75%) тиесілі. Испаниядағы алғашқы [[Протестантизм|протестанттық]] қоғамдар XVI ғасырда пайда болды, бірақ испан инквизициясы толығымен жойылды. [[Протестантизм|Протестанттар]] қайтадан Испанияда уағыздай бастады. XIX ғасыр. Қазіргі уақытта елде осы христиандықтың 567 мың мүшесі бар, олардың көпшілігі пятидесятники (312 000)х<ref name="pew">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|archivedate=2013-05-22}}</ref>. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап, жағалаудағы қалаларда православие деп атайтын грек саудагерлері қоныстанды. Шығыс Еуропа православиелік халықтың жаппай еңбек көші-қоны байланысты ХХ ғасырдың соңына қарай айтарлықтай өсті. Испанияда Қазіргі уақытта 900 мың. Православ (негізінен Румыния, Болгария, украин, гректер және серб) өмір сүреді. ХІХ ғасырдың аяғынан бастап көптеген мұсылмандар Испанияға, ең алдымен Мароккодан келген қызметкерлерге қоныс аударады. ХХ ғасырдың екінші жартысында босқындардың ағыны ұлғая түсті және Солтүстік Африканың басқа елдерінен босқындарды қамтиды. [[2010 жыл]]ға қарай елде 1 миллион мұсылмандар болған (ислам жетекшілері 2 миллион мұсылман туралы айтады). Исламның басым бағыты - бұл сүннизм. Елдегі кішкентай, бірақ ықпалды топ діни [[Яһудилік|еврейлер]] (15000). мигранттардың арасында, сондай-ақ, [[Будда|буддистер]] (47 мың.), индуистер (45 мың.), сикхи, қытай халық дін және афро-бразилиялық Макумба діннің жақтастары бар. Испаниядағы соңғы ұрпақтың өмірінде дінге жатпайтын адамдардың саны айтарлықтай өсті. Қазіргі уақытта ел халқының 19% сенбейтін адамдар<ref>{{cite web |url= http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|title= The Global Religious Landscape|subtitle= A Report on the Size and Distribution of the World’s Major Religious Groups as of 2010|author= |authorlink= |coauthors= |quote= |date= December 2012|format= pdf|work= |publisher= Pew Research Center|accessdate=2015-07-02 |lang= en|description= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Кейбір сауалнамалар бойынша бұл көрсеткіш одан да жоғары. [[2015 жыл]]дың маусымында социологиялық зерттеулер орталығының сауалнама алғанда респонденттердің 25,4% (- табанды атеистер және 15,9% - кәпір 9,5%, оның ішінде) олардың нерелигиозной көрсетілген<ref>{{cite web |url= http://datos.cis.es/pdf/Es3101mar_A.pdf|title= BARÓMETRO DE JUNIO 2015|author= Centro de Investigaciones Sociológicas|date= Junio 2015|work= |publisher= CIS|accessdate=2016-02-28 |lang=}}</ref>. === Мароккомен қарым-қатынас === [[Сурет:Manifestation in Madrid for the independence of the Western Sahara (3).jpg|нобай|солға|Мадридтегі Полисарио белсенділерінің демонстрациясы (2007 жылғы сәуір)]] сыртқы саясатта, Испания, [[Марокко]] ғана, өйткені географиялық жақындығы, егер [[Марокко|Мороккалық патшалығы]], ең маңызды африкалық серіктесі болып табылады, ол үшін басты орындардың бірі болып табылады. Мароккода испан саясаттың негізгі бағыттары мыналар болып табылады: т.б. [[Сеута]] және [[Мелилья]] туралы анклавы мәселелері, Батыс Сахара бар шешілмеген проблема, заңсыз көші-қон проблемасы, есірткі саудасы тоқтату мәселелері және .. Испания мен Магриб елдері арасындағы қарым-қатынас 1982 жылы Испанияда Социалистік партияның келуінен кейін белсенді түрде дами бастады. [[1996 жыл]]дан бастап 2004 жылға дейін билік болды [[Премьер-министр]]і Ж.М. Аснар, бастаған халық партиясы мемлекеттік, қарым-қатынас жақсы деуге болмайды, және олар одан тұрақсыздық сипатталады кезде, атап айтқанда, жарқын орын Perejil (Лейла) аралында қақтығыс болып табылады 2002 жылы. [[2004 жыл]]дың сәуір айында қайтып билікке келген социалистер, Хосе Луис Родригес Сапатеро бастаған, ең алдымен [[Марокко]] отырып, көршілерімен қарым-қатынастарды жақсарту үшін берік ниеті болды. [[2005 жыл]]ы VI Мохамед мен Хуан Карлос арасындағы кездесуден кейін екі монархтың арасындағы қарым-қатынас айтарлықтай жақсарды. [[Батыс Сахара]]ның қақтығысы бұрыннан бері туындаған, әрқашан екі ел арасындағы қарым-қатынасқа жағымсыз әсер етті. Бірде [[1975 жыл]]ы төрт жақты конференция, [[Марокко]] айырылған, ол Испаниядан Батыс Сахараның «тазартуға» мақсатында Батыс Сахара ішіне «Грин Март» уәкілетті. нәтижесі [[Марокко]] және [[Мавритания]] Сахара астам уақытша бақылау аудару туралы Испания, Марокко және Мавритания арасындағы келісім болды. Екі ел арасындағы маңызды тығыз байланыстар тығыз экономикалық байланыстар болып табылады. [[1995 жыл]]ы [[Марокко]] үкіметі шетелдік инвесторларға бәрін қоюға шешім қабылдады, олардың ең маңыздысы Испания мен [[Франция]]. == Тағы қараныз == * [[Испан Республикасы]] * [[Испан империясы]] * [[Испания тарихы]] * [[Испанияның әкімшілік бөлінісі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commons|Category:Spain}} {{Навигациялық блок |тақырып = Испания |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Жерорта теңізімен шектесетін елдер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы }} [[Санат:Испания|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] glt748afclrvrer8t3ul5hd54ttwc2z 0 5841 3657046 3645270 2026-09-18T17:13:48Z Вмуд 185699 /* */ 3657046 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Сауд Арабия патшалығы |Шынайы атауы = <span style="line-height:1.33em;"><big> المملكة العربية السعودية </big><br /> әл-Мәмләкату әл-'Арабийяту ас-Са'удийяту </span> |Атау септігі = |Елтаңба = Emblem of Saudi Arabia.svg |Байрақ = Flag of Saudi Arabia.svg |Ұраны = <big>[[Кәлимә|لا إله إلا الله محمد رسول الله]]</big>{{nbsp|2}}<small>([[Араб тілі]])</small><br />''Ла иллаһа ил аллаһ, Мұхаммад расұлұллаһ; ''{{nbsp|2}}<small>([[транслитерация]])<br />"Аллаһдан басқа құдай жоқ, Мұхаммед Аллаһның елшісі"</small> |Әнұранның аты = Aash Al Maleek ("Жасасын патша") |Аудио = Saudi Arabian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga |lat_dir =N |lat_deg =24 |lat_min =32 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =44 |lon_min =39 |lon_sec = 0 |region = SA |CoordScale = 10000000 |Картада = Saudi Arabia (orthographic projection).svg |Картада2 = |Үкімет түрі = Абсолютті теократтық монархия |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[23 қыркүйек]] [[1932 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = |Тілі = [[араб тілі]] |Мемлекеттік діні = [[Сурет:Star and Crescent.svg|22px]] [[Ислам]] |Астанасы = [[Эр-Рияд]] |Ірі қалалары = Эр-Рияд, [[Жидда]], [[Мекке]], [[Медина]], [[Эт-Таиф]], [[Эд-Даммам]] |Басшы қызметі = [[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]]<br>[[Сауд Арабиясының мұрагер ханзадасы|Мұрагер ханзадасы]] |Басшылары = [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]<br>[[Мұхаммед ибн Салман әл-Сауд]] |Жер аумағы = 2 149 690 |Жер аумағы бойынша орны = 12 |Судың үлесі = 0,7 |Этнохороним = |Жұрты = 33 000 000<ref name=population>{{cite web|url=http://www.cdsi.gov.sa/pdf/PopulationEstimates2010-2025-admareas.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509155043/http://www.cdsi.gov.sa/ar/indicators/1|archivedate=9 May 2016|title=Official annual projection|year=2014|work=cdsi.gov.sa}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 40 |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 15 |Тығыздық бойынша орны = 216 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 1,924 трлн.<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=86&pr1.y=9&c=456&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Saudi Arabia |publisher=International Monetary Fund}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 14 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 56,817<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 12 |ЖІӨ (номинал) = 762,259 млрд.<ref name=imf2/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 18 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 23,566<ref name=imf2/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 35 |АДИ = {{құлдырау}} 0,853<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_update.pdf |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 38 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Сауд риалы]] |Интернет үйшігі = [[.sa]], [[السعودية.]] |ISO = |Телефон коды = 966 |Уақыт белдеуі = +3 |Түсініктемелер = }} '''Сауд Арабия патшалығы''' ({{lang-ar|المملكة العربية السعودية}} ''әл-Мәмләка әл-'Арабия ас-Су’удия'' {{audio|Ar-Kingdom Saudi Arabia.oga|Arabic pronunciation}}) — [[Араб түбегі]]нде орналасқан мемлекет. Солтүстігінде [[Иордания]], [[Ирак]] және [[Кувейт]], шығысында [[Катар]] және [[Біріккен Араб Әмірліктері]], оңтүстік-шығысында [[Оман]], оңтүстігінде [[Йемен]]мен шектеседі<ref name="БСЭ">[http://bse.sci-lib.com/article099900.html][[БСЭ]]&nbsp;— Сауд Арабиясы</ref><ref name="Factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html CIA&nbsp;— The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108120845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |date=2019-01-08 }}</ref>. Солтүстік-шығысында [[Парсы шығанағы]], батысында [[Қызыл теңіз]]бен қоршалып жатыр. Сауд Арабияны «Харам жері» деп атайды. Харам деп аталуына себеп [[Мекке]] және [[Медине]] қалаларының орналасуында. Араб тілінде қысқаша&nbsp;— ''ас-Саудия'' ({{lang-ar|السعودية}}) деп айтылады. Сауд Арабиясы қазіргі таңда [[Иордания|Иордания Хашимит Патшалығы]] ([[Һашим әулеті|Хашимиттер]] әулеті билікте) мен [[Лихтенштейн]] Княздігін (князьдер фон унд цу Лихтенштейннің иелігі) қоса есептегенде билеуші ​​әулеттің ([[Сауд әулеті|Саудиттердің]]) құрметіне аталған әлемдегі үш мемлекеттің бірі. Сауд Арабиясы өзінің үлкен [[мұнай]] қорымен [[мұнай экспорттаушы елдер ұйымы]]ның (ОПЕК) негізгі мемлекеті болып табылады. 2015 жылы мұнай экспорты бойынша әлемде бірінші орынды<ref>{{cite web |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/262rank.html |title = Country Comparison : Crude oil - exports |lang = en |website = The World Factbook |publisher = CIA |accessdate = 2019-05-16 }}</ref>, 2017 жылы мұнай өндіру бойынша екінші орынды (Ресейден кейін) иеленді<ref>{{cite web |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/261rank.html |title = Country Comparison : Crude oil - production |lang = en |website = The World Factbook |publisher = CIA |accessdate = 2019-05-16 }}</ref>. Мұнай экспорты экспорттың 95% - ын және ел кірісінің 75% - ын құрайды. == Араб түбегі == [[Сурет:Saudi Arabia map.png|thumb|left|298px|Сауд Арабия]] Сауд Арабиясы Араб түбегінде орналасқан территория жағынан ең үлкен мемлекет. Арабия — [[Оңтүстік-Батыс Азия]]да орналасқан, дүние жүзіндегі ең ірі [[түбек]] (ауданы 3 млн. км²). Ол [[Жерорта теңізі|Жерорта]], [[қызыл теңіз|Қызыл]], [[Арабия теңізі|Араб]] теңіздерімен қоршалған. Құрлықтағы шартты шекарасы солтүстігінде [[Месопотамия ойпаты]], [[Парсы шығанағы]], [[Ормуз бұғазы|Ормуз мойнағы]], [[Оман шығанағы]] арқылы өтеді. Оңтүстік шекарасы Акаба шығанағы, [[Қызыл теңіз]], [[Баб әл-Мандеб]] бұғазы. Аден шығанағы арқылы Араб теңізінің батыс жағалауымен жалғасады. Араб түбегіне түгелімен Сауд Арабиясы, [[Иордания]], [[Йемен|Йемен республикасы]], [[Оман]], [[Бахрейн]], [[Кувейт]], [[Ливия]], [[Палестина]], [[Израиль]] мемлекеттері және [[Сирия]] мен [[Ирак|Ирақ]]тың бір бөлігі енеді. === Араб түбегіндегі ескі діндер === Ислам дініне дейін Араб түбегіндегі тайпалар яһудилік, христиандық дініне және пұтқа табынушылық жасайтын. Арабтардың пұтқа табынушыларының ерекшелігі — олар Аллахқа жалғыз жаратушысы деп сенсе де, одан басқа да пұттарға табынған. === Араб түбегіндегі ежелгі халықтар === == Тарихы == Астанасы '''Эр-Рияд қаласы'''. Халық саны 4 878 473 адам (2010 жылғы халық санағы бойынша). Бұл жерлерді алғашында көшпенді араб тайпалары мекендеген болатын. 1902 жылдан бастап Неджд аймағының орталығы болып, 1932 жылы мемлекеттің астанасы болды. Бұрын қала шағын қалашық болған. [[Мұнай]] өндірісінің дамуы қаладағы халық санының өсуіне ықпалын тигізді. Қазіргі таңда Эр-Риядта заманауи жобалармен салынған [[ғимарат]]тар бой көтерген.<ref>[http://country.turmir.com/sub_532_sub.html История Эр-Рияда]</ref> === Исламға дейінгі дәуір === === Мұхаммед пайғамбар дәуірі === === Араб халифаты === '''Араб халифаты ''' — халифалар басқарған араб-мұсылман мемлекеттерінің Еуропа елдеріндегі атауы. [[Мұхаммед пайғамбар]] Батыс Арабияда құрған мұсылман қауымы ([[Умма]]) Араб халифатының ең алғашқы түп негізі болған еді. [[Сурет:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|right|The Caliphate, 622–750 {{legend|#a1584e|Мұхаммед пайғамбар дәуіріндегі халифаттың кеңеюі, 622–632}} {{legend|#ef9070|Рашидун дәуіріндегі халифаттың кеңеюі, 632–661}} {{legend|#fad07d|Умайяд халифаты, 661–750}}]] 632 — 56 жылдардағы халифаттың астанасы — [[Медине]] қаласы Араб жорықтарының бірінші кезеңінде халифаттың құрамына [[Ирак]], [[Иран]] түгел дерлік, Кавказ сыртының басым бөлігі, [[Сирия]], [[Палестина]], [[Мысыр]] кірді, ал екінші кезеңінде оған Солт. [[Африка]], [[Пиреней түбегі]]нің көп бөлігі, [[Орта Азия]], [[Табарстан]], [[Джурджан]] ([[Горган]]), [[Синд]] қосылды. Халифат тұсында ислам дінінде сунниттер мен шииттердің, хариджиттердің алғашқы діни-саяси ағымдары және түрлі халифаттар (Омейя әулеті халифаты (929 — 1031), [[Аббас әулеті]] халифаты (750), [[Фатима әулеті]] халифаты (909 — 1171), Кордова халифаты), Сасани, Тулуни, Әли әулеті, Таһир әулеті, Самани әулеті т.б. билеген мемлекеттер мен жергілікті әмірліктер пайда болды. 1258 ж. [[Хулагу|Хулагу хан]] бастаған моңғол әскерлері Бағдатты алып, [[Аббас әулеті|Аббас]] әулетінен шыққан соңғы халиф Мұстасимді өлтіргеннен кейін А. х. мемл. ретінде жойылды.<ref name="ReferenceA">Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref> === Умая халифалығы === ''Умая Әулеті'''– [[Араб халифаты]]н билеген әулет (661 – 750). Негізін Меккедегі құрайыш тайпасының омейя руынан шыққан І Муавия (т.ж.б. – 680) қалаған. Омейя әулетінен шыққан халифтар мемлекет құрамына Солтүстік [[Африка]], Пиреней түбегінің көп бөлігін, Орталық Азияны, [[Иран]], [[Ауғанстан]], Ирақ, Кавказдың біраз жерлерін қосып алды. 8 ғасырдың ортасына таман мемлекеттегі бірлік әлсірей бастады. Әбу Мүсілім бастаған шииттік қозғалыс (747 – 750) Омейя әулетін тақтан тайдырған соң, билікке Аббас әулеті келді.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том 6 бөлім</ref> === Аббаси халифалығы === '''Аббас әулеті''', ''әл - Аббассийун'' -[[Араб халифаты]]н билеген әулет ([[749 -1258]]). [[Мұхаммед пайғамбар|Мұхаммед Пайғамбардың]] (с.а.у.) немере ағасы [[әл-Аббас бин Абд әл-Мутталиб бин Хашим]]нен (653 жылы өмір сүрген) тараған. [[Мұхаммед бин Әлидің ұлы Ибрагим]] жіберген [[өкіл]] [[Әбу Муслим]] бастаған [[Шииттер|Шииттік қозғалыс]] [[Омейя Әулеті|Омейя әулетін]] тақтай тайдырған соң, Аббас әулетінің [[үкімет]] басына келген. Аббас әулетінің алғашқы [[Халифат|халифасы]] [[Әбу әл-Аббас әс-Саффах]] (750 - 54) болды. 762 жылы Аббас Әулетінің астанасын Шамнан ([[Дамаск]]) [[Бағдат]]қа ауыстырды. Аббас әулетінің мемлекеті әдебиеттерде, кейде «[[Бағдатяхалифаты]]» деп те аталады. Ол «[[Мұсылман]] ренессансы» дәуірінде мәдениеті, ғылымы,әдебиеті,[[философия]]сы, [[математика]]сы,[[география]]сы, [[сауда]]сы, т.б. әлемдік дамудың алдыңғы қатарындағы мемлекет болды. Бұл [[халифат]] төңірегіндегі көптеген халық өкілдері оған өзіндік үлестерін қосып отырды. [[Ежелгі Шығыс]], [[Грек]], [[Рим]] өркениетінің жетістіктеріне сүйенген араб мәдениеті [[Еуропа]] елдерінің дамуына көмектесті. Аббас әулеті арасынан һарун әр-Рашид (786 - 809), Мамун (813 - 33), [[әл-Мутасим]] (833 - 42) қызметтері айрықша аталды. Кейін VIII ғ-дың ортасында мемлекет бірлігі әлсіреді. Әр аймақта Аббас тұқымдары немесе жергілікті билеуші топтар билік жүргізе бастады. X ғасырда [[бұйдтер]], одан салжұқтар Аббас әулетін ығыстырыл шығарды да, олар тек діни тістерге ғана араласатын болды.<ref name="ReferenceA"/> === Халифаттың әлсіреуі === 1258 жылы [[Хулагу хан]] бастаған [[моңғол]]дар [[Бағдат]]ты басып алып, Аббас әулетін жойды. Тірі қалған әл-Мустансирге [[Мысыр]] [[Бейбарыс|сұлтаны Бейбарыс]] 1261 ж. әл-Қаһрада [[халифа]] атағын берген.1517 жылы [[түрік]] сұлтаны [[Сәлім әл-Мутауәккіл]] халифаны [[Ыстамбұл]]ға көшіріп, кейін [[халифа]] атағы түрік сұлтандарына өтті. [[1258]] жылы Бағдатты моңғолдар басып алғаннан кейін Халифат мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты. Алайда Мысырды [[1517]] жылы түріктер жаулап алғанға дейін Аббас әулеті халифтері Каирде тұрып, өздерінің діни беделімен жергілікті сұлтандарды және басқа да мұсылман елдерінің билеушілеріне ықпал етті, оларға қаржы жағынан көмектесті. Кейін түрік сұлтандары өздерін халифтер деп атай бастады. Олар мұны [[Мысыр]]ды жаулап алғаннан кейін Аббас әулетінің соңғы өкілінен мұраға алғандықтарымен түсіндірді. Түрік Халифаты [[1924]] жылы наурызда [[Түркия]] республикасының пайда болуымен жойылды.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,2010 ISBN 9965-26-322-1</ref> == Патшалықтың құрылуы == Сауд Арабиясы корольдігі салыстырмалы түрде алып қарағанда жас мемлекет. Ол XX ғасырдың бас кезінде дербес әмірлердің бірі — [[Әбділ Әзиз ас-Сауд]] (1880—1953) араб князьдіктерін біріктіру үшін күрес бастағанда пайда болды. 1901 жылы оның әскері [[Эр-Рияд]]қа кірді, ал 1920 жылы Асирді жаулап алған соң бірігу процесі іс жүзінде аяқталды, 1932 жылы [[Әбділ Әзиз ас-Сауд]] басқарған Сауд Арабиясы корольдігі жарияланды. Негізін салушы король қайтыс болған соң оның шексіз билігін ұлдары мұралыққа алды. 1993 жылы қазіргі король [[Фахд]] құрамында 60 адам бар Кеңесшілік кеңесін тағайындады. Сауд Арабиясының құрамындағы 13 провинцияның губернаторларына көп құқықтар берілді. Солай болса да корольдікте саяси шешімдер қабылдайтын бір ғана король отбасы басым жағдайға ие. Елде саяси партиялар жок, баспасөзге қатал цензура орнатылған. Мысалы, 1994 жылы ғарыштық телехабарларға тыйым салынды. Интернетті пайдаланудың қатаң ережелері енгізілді.<ref name="ReferenceB">Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> === Сауд Араб патшалары (1932-жылдан бастап) === {| class="wikitable" ! width=8% | Сурет ! width=5% | Аты жөні ! width=5% | туған жылы ! width=5% | Патшалығының<br />басталуы ! width=5% | Патшалығының<br />бітуі ! width=5% | Қайтыс болған уақыты |- | [[Сурет:IbnSaud.jpg|80px|center]] | align="center"| '''[[Әбд әл-Ғазиз ибн Әбдірахман әл-Сауд|Әбд әл-Ғазиз]] | align="center"| [[15 қаңтар]] [[1876 жыл]] | align="center"| [[22 қыркүйек]] [[1932 жыл]] | align="center" colspan="2"| [[9 қараша]] [[1953 жыл]] |- | [[Сурет:King Saud.jpg|80px|center]] | align="center"| '''[[Сауд ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Сауд]]''' | align="center"| [[12 қаңтар]] [[1902 жыл]] | align="center"| [[9 қараша]] [[1953 жыл]] | align="center"| [[2 қараша]] [[1964 жыл]]<br />(құлатылды) | align="center"| [[23 ақпан]] [[1969 жыл]] |- | [[Сурет:Faisal of Saudi Arabia - 1943.jpg|80px|center]] | align="center"| '''[[Фейсал ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Фейсал]]''' | align="center"| [[1904]] | align="center"| [[2 қараша]] [[1964 жыл]] | align="center" colspan="2"| [[25 наурыз]] [[1975 жыл]]<br />(өлтірілді) |- | [[Сурет:Khalid of Saudi Arabia - 1943.jpg|80px|center]] | align="center"| '''[[Халид ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Халид]]''' | align="center"| [[1912 жыл]] | align="center"| [[25 наурыз]] [[1975 жыл]] | align="center" colspan="2"| [[13 маусым]] [[1982 жыл]] |- | [[Сурет:Fahd bin Abdul Aziz.jpg|80px|center]] | align="center"| '''[[Фахд ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Фахд]]''' | align="center"| [[16 наурыз]] [[1921 жыл]] | align="center"| [[13 маусым]] [[1982 жыл]] | align="center" colspan="2"| [[1 тамыз]] [[2005 жыл]] |- | [[Сурет:Abdullah of Saudi Arabia.jpg|80px|center]] | align="center"| '''[[Абдулла ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Абдулла]]''' | align="center"| [[1 тамыз]] [[1924 жыл]] | align="center"| [[1 тамыз]] [[2005 жыл]] | align="center" colspan="2"| [[23 қаңтар]] [[2015 жыл]] |- | [[Сурет:Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg|80px|center]] | align="center"| '''[[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]''' | align="center"| [[31 желтоқсан]] [[1935 жыл]] | align="center"| [[23 қаңтар]] [[2015 жыл]] | align="center" colspan="2"| ''Қазіргі уақыт'' |} === Саудиялықтардың шежіресі === [[Сурет:House of Saud rulers.svg|center|550px]] === Екі харам қорғаушысы === '''Екі Харам қорғаушысы''' ({{lang-ar|خادم الحرمين الشريفين}})&nbsp;— Сауд Араб патшасының титулы<ref>[http://www.ria.ru/world/20111017/462533198.html Саудовскому монарху сделали успешную операцию на позвоночнике]</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7081000/7081582.stm Саудовский король посетил Папу в Ватикане]</ref>. «Екі Харам»&nbsp;— бұлар Сауд Арабиясыда орналасқан мұсылмандардың қасиетті екі мекені. [[әл-Харам мешіті]] [[Мекке]]де және [[Медине]] қаласындағы [[Мұхаммед]] пайғамбардың мешіті. == Мәдениеті == === Білім жүйесі === Сауд Арабияда ұлдар мен қыздар бөлек оқиды. Меккеде "Умул Қура" университеті, Эр Риад университеті Медине Ислам универсиеті, [[2011 жыл]]ы [[16 мамыр]]да Сауд Арабиясында әлемдегі ең ірі әйелдер университеті ашылды. Корольдіктің астанасы Эр-Риядтың маңында орналасқан оқу орнының құрылысына 5 млрд доллар жұмсалған. 50 мың студентті қабылдай алатын кампустың аумағы 800 гектарды құрайды. Университет ректоры Хода аль-Амиль. === Мерекелері мен мейрамдары === == Халқы == [[Сурет:Saudi-Arabia-demography.png|right|thumb|350px|Сауд Арабиясы халқының демографиясы]] [[2018 жыл]]ғы санақ бойынша Сауд Арабия халқы 33,000,000 миллион адам, оның ішінде 5,58 миллион шетелдіктер. Туу көрсіткіші 29,56 (1000 адамға), өлім&nbsp;— 2,62. Сауд Арабия халқы тез өсіп келеді (жылына 1-1,5 млн). 14 жасқа толмаған, азаматтығы барлар жергілікті халықтың 40% құрайды. [[1960 жыл]]дарға дейін Сауд Арабияны бәдәуилер мекен етті. === Этникалық құрамы === 90% азаматтығы бар&nbsp;— этникалық [[араб]]тар, [[Азияттықтар]] және [[Шығыс Африка]]лықтарда кездеседі. 7 миллион мигранттар әр түрлі елдерден келген. Олар: [[Үндістан]]&nbsp;— 1,4 миллион, [[Бангладеш]]&nbsp;— 1 миллион, [[Филиппин]]&nbsp;— 950 000, [[Пәкістан]]&nbsp;— 900 000, [[Мысыр]]&nbsp;— 750 000. 100 000 басқа елдерден келген мигранттар. Мемлекеттік тілі-Араб тілі. === Діні === Мемлекеттік дін - [[Ислам]] діні {{main|Ислам}} === Негізгі қалалары === [[Сурет:Makkahi mukarramah.jpg|thumb| [[Мекке]]]] '''Мекке''' — [[мұсылман]] халықтардың қасиетті қаласы. Онда [[Қағба]], [[Мәсжид әл-Харам|әл-Харам]] мешіті орналасқан. Сауд Арабиясының батысындағы Мекке қаласында [[Мұхаммед пайғамбар|Мұхаммед (ғ.с.)]] дүниеге келіп, пайғамбарлығын осында бастаған. Ол арабтардың ежелгі мәдени орталығы саналады. Исламдық сенім бойынша мұнда [[Адам ата]] мен [[Хауа ана]], [[Шис]], [[Ибраһим]], [[Исмаил пайғамбар|Исмаил пайғамбарлар (ғ.с.)]] тұрған. Меккені [[джурхум]], [[хузаа]] тәрізді ежелгі тайпалар мекен еткен. Ал 4 ғасырдың аяғында мұнда<ref name="ReferenceB"/> құрайыш тайпасы қоныстанған. 6 — 7 ғасырларда қала халқы [[Қағба]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 800 — 900 метр және оңтүстік-батысқа қарай шамамен 500 метр ауданды алып жатты. Тарихта Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) Меккеден кеткенімен, Мединедегі жаңа ғибадатхананы Қағбаға қарама-қарсы қойған жоқ, қайта оның есігін соған қаратты (қара Құбыла). 630 жылы мұсылмандардың Меккені басып алуы оның діни орталық ретіндегі айрықша жағдайын қалпына келтіріп қана қоймай, жоғары дәрежеге көтере түсті. Қағбаны айналып қажылық ету салтына [[Арафат]] тауына бару енгізілді. Меккеге барып тәу ету мұсылмандықтың бес парызының бірі болып жарияланды. Әлемдік ислам қозғалысының орталық саналатын Меккеде [[суннит]]тік (ханифиттік, маликиттік, шафииттік, ханбалиттік мазһаб) және шииттік оқу орындары орналасқан.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> [[Сурет:Masjid Nabawi. Medina, Saudi Arabia-2.jpg|thumb|310px|Мұхаммед пайғамбар мешіті]] '''Медине''', Мәдине ({{lang-ar|— мәдинәт ән-нәби-пайғамбар қаласы}}) — [[мұсылман]]дардың қасиетті қаласы. Сауд Арабиясындағы [[Иасриб]] қаласы 622 ж. [[Мұхаммед пайғамбар]] (ғ.с.) көшіп барғаннан кейін Медине деп аталды. Қаланы ансарлар аталған (қолдаушылар) аус және хазраж тайпалары мекендеген. Олар [[Мекке]]ден қоныс аударған мұсылмандарға көмек көрсетіп, Мұхаммедтің (ғ.с) пайғамбарлығын мойындап, алғашқылардың бірі болып ислам дінін қабылдады. Мұнда алғашқы мешіт салынды, [[Құран Кәрім]] аяттарының біршамасы осында түсірілді. Мединеде алғашқы жұма намазы оқылып, жалпы мұсылмандарға парыз етілді, исламдағы дәрет алу, [[намаз]], [[ораза]], [[азан]], тағыда басқа парыз болған әдет-ғұрыптардың орындалу дәстүрі бекіді. Медине қаласында мұсылмандар қауымы ([[үмбет]]) нығайып, қалыптасты. Оның бір көрінісі мединелік кезеңде мұсылмандар [[Бадр соғысы]]нда жеңіске жетті. Сондай-ақ 625 ж. меккеліктер Медине қаласына жақын келіп, Ухуд тауының түбінде шайқасты. Мұсылмандар үлкен шығынға ұшырағанымен, меккеліктер жеңіліп, кері шегінді. Келесі жылы болған Мединеге шабуыл да қоныс орнының шебінде тойтарылды. Мединеде Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) жерленген. Мұнда [[қажылық]] парызын орындаған мұсылмандар зиярат етеді. Медине алғашқыда тас қорғанмен қоршалған, төрт [[қақпа]]сы бар бекіністі қала болды. 632 — 656 ж. Араб халифатының астанасы, 10 ғасырдан Мысырда билік құрған әулеттерге тәуелді, ал түріктер Мысырды жаулап алғаннан кейін (1517) және 1919 жылға дейін Осман империясының құрамында болды. 1919 — 1924 ж. Хиджаз корольдігінің, 1924 жылдан Сауд Арабиясының құрамына кірді. Қала орталығындағы Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) үйінің орнына 656 ж. үлкен мешіт салынған (бірнеше рет қайта салынды, қазіргі нұсқасы 1853 — 1854 жылдары тұрғызылған).<ref name="ReferenceA"/><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref> '''Даммам қаласы''' (Сауд Арабия) – [[Парсы шығанағы]]ның батыс жағалауында орналасқан Сауд Арабиясының [[Парсы шығанағы|портты]] қаласы. Эш-Шаркия провинциясының астанасы. Халық саны 905 084 адам (2010 жылғы халық санағы бойынша). Халық саны бойынша Даммам елде бесінші орында. Қала теңіз арқылы жүк тасымалдайтын маңызды порттардың бірі болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1&men=gpro&lng=en&des=gamelan&geo=-185&srt=npan&col=adfhimoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=419171010|title=World Gazetteer: ad-Dammām - profile of geographical entity including name variants<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=http://archive.is/Gtcie|archivedate=2013-01-05}}</ref> '''Таиф қаласы''' – (Сауд Арабия), Сауд Арабиясының батысындағы қала. Халық саны 521 мың адам (2004 жылғы халық санағы бойынша). Исламға дейін бұл қалада Аллаттың [[ғибадатхана]]сы орналасқан болатын. Кейін қала тұрғындары исламды қабылдаған соң Мұхаммед Пайғамбар (с.ғ.с.) бұл ғибадатханаларды қиратып тастады. Қалада [[Ғибадатхана|Меккені]] билеген Хашимит әулетінің үйлері бар. 1934 жылы Таифте Йеменмен бейбітшілік туралы келісім жүргізілді. Сонымен қатар, 1989 жылы осында Ливандағы Азамат соғысының тоқтатылуы жөнінде келісімдер өтті. '''Бурайда қаласы''' (Сауд Арабия) – Сауд Арабиясының орталық бөлігіндегі қала. Ол Эль-Касим провинциясының әкімшілік орталығы. Қалада 378 422 адам тұрып жатыр (2004 жылғы халық санағы бойынша). Бұрын қала сауда керуендерінің және араб жүйрік аттарын сататын негізгі [[сауда]] орталықтарының бірі болған. Қазіргі таңда қала тұрғындары [[Егіншілік|егін шаруашылығымен]] айналысады.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&srt=npan&col=adfhimoq&msz=1500&geo=-185|title=Saudi Arabia: largest cities and towns and statistics of their population|publisher=World Gazetteer|archiveurl=http://archive.is/Ovfn|archivedate=2012-09-19}}</ref>. '''Хамис-Мушаит''' қаласы (Сауд Арабия) – Сауд Арабиясының Асир провинциясындағы қала. Халық саны 472 484 адам (2010 жылғы халық санағы бойынша). Хамис-Мушаитте 1960-70 жылдар аралығында американдық мамандармен бірлесе салынған үлкен авиабаза бар. Бұл база Сауд Арабияның әуе-қарулы күштерінің негізгі 6 базасының бірі. 1990 жылғы [[Парсы шығанағы]]ндағы соғыста [[Америка Құрама Штаттары|Американың]] әуе-қарулы күштері осында орналасты.<ref name="world-gazetteer.com">{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&srt=npan&col=adfhimoq&msz=1500&geo=-185|title=Saudi Arabia: largest cities and towns and statistics of their population|archiveurl=http://archive.is/Ovfn|archivedate=2012-09-19}} World Gazetteer</ref> КСА.jpg '''Әл–Хуфуф қаласы''' (Сауд Арабия) – Сауд Арабиясының Шығыс провинциясындағы қала. Халық саны 321 471 адам (2010 жылғы халық санағы бойынша). Аңыз бойынша Араб әлеміне әйгілі махаббат трагедиясының кейіпкерлері Ләйлә мен Мәжнүн осы қалада қаза болған. Қала негізінен елдің маңызды мәдени орталықтарына жатады. Қалада елге танымал көптеген адамдар тұрып жатыр. 1871-1913 жылдар аралығында қала [[Осман империясы]]ның ықпалында болған. Эль-Хуфуфта Фейсал корольдің атындағы университет пен қала тарихымен таныстыратын [[мұражай]] бар.<ref name="world-gazetteer.com"/> '''Әл–Джубайль қаласы''' (Сауд Арабия) – Сауд Арабиясының Шығыс провинциясындағы қала. Халық саны – 200 000 адам (2003 жылғы халық санағы бойынша). Қала Парсы шығанағының жағалауында орналасқандықтан, елдегі [[мұнай]]ға ең бай аудан. Эль-Джубайльде мұнай өнімдерін шығарып сататын көптеген өнеркәсіп орындары бар. Ол – Сауд Арабиясындағы жақсы дамыған қалаларының бірі. Мұнда [[лагуна]] мен [[жағажай]]лар бар.<ref name="looklex">{{cite web|url=http://looklex.com/e.o/jubail.htm|title=Jubail|publisher=LookLex Encyclopaedia|lang=en|}}</ref>. '''Унайза қаласы''' (Сауд арабия) – Сауд Арабиясындағы Эль-Касим [[провинция]]сындағы қала. Халық саны 135 мың адам (2009 жылғы халық санағы бойынша). 7 ғасырда [[Иран]] мен [[Ирак]]тан [[Мекке]]ге қажылық жасағандардың жолындағы шағын тұрақты мекен ретінде қалыптасқан. 1818 жылдан бастап қаланы Әл-Сулаим әулеті басқарды. Қала елдің орталық бөлігіндегі Неджд ауданында орналасқан. Жауын өте аз жауғандықтан, ауасы құрғақ келеді, жері шөлді. '''Сакака қаласы''' (Сауд Арабия) – Сауд арабиясындағы Эль-Джауф провинциясындағы қала. Халық саны 135 мың адам (2009 жылғы халық санағы бойынша). Бұл жерде адамдардың алғашқы тұрақтары 4000 жыл бұрын пайда болған. Сонымен қатар қалада 19 ғасырда салынған Каср За'абель қамалы сақталған. Қала экономикасы негізінен [[ауыл шаруашылығы]]на негізделген. Сакака елдің солтүстігіндегі оазисте орналасқан. Қаланы Эн-Нуфад шөлі қоршап тұр. '''Әл-Катиф қаласы''' (Сауд Арабия) – [[Парсы шығанағы]]ның жағалауында орналасқан қала. Халық саны 97 765 адам (2010 жылғы халық санағы бойынша). Бұл жерлерде адамдар алғаш рет біздің заманымызға дейінгі 3500 жыл бұрын мекендеген. Көптеген ғасырлар бойы қала Эль-Хатт деп аталды. Ал көне гректер қаланы – Катеус деп атаған. Қала жағалауда орналасқандықтан, көптеген әулеттер мен мемлекеттер қалаға билігін жүргізу үшін таласты. Қаланы карматтар, Джабрид әулеті мен [[Парсы шығанағы|Осман империясы]] билеген. 1913 жылы Әл-Катиф Сауд Арабиясының құрамына кірді.<ref name="world-gazetteer.com"/> '''Сауд Арабиясының қалалар тізімі'''. {| class="prettytable" |----- |colspan="7" align="center" bgcolor="#FFA500" | '''Сауд Арабиясының қалалары''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | ''' ''' || colspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Қаланың аты''' || colspan="3" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Тұрғын саны''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Провинциясы''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Қазақша''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Арабша''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''[[1974]]''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''[[1992]]''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''[[2004]]''' |----- |align=right | 1. || [[Эр-Рияд]] || align=right | {{ar2|الرياض}} || align=right | 666.840 || align=right | 2.776.096 || align=right | 4.087.152 || [[Эр-Рияд (провинция)|Эр-Рияд]] |----- |align=right | 2. || [[Жидда]] || align=right | {{ar2|جدة}} || align=right | 561.104 || align=right | 2.046.251 || align=right | 2.801.481 || [[Мекка (провинция)|Мекка]] |----- |align=right | 3. || [[Мекке]] || align=right | {{ar2|مكة}} || align=right | 366.801 || align=right | 965.697 || align=right | 1.294.168 || [[Мекка (провинция)|Мекка]] |----- |align=right | 4. || [[Медине]] || align=right | {{ar2|المدينة}} || align=right | 198.186 || align=right | 608.295 || align=right | 918.889 || [[Эль-Мадина]] |----- |align=right | 5. || [[Даммам]] || align=right | {{ar2|الدمام}} || align=right | 127.844 || align=right | 482.321 || align=right | 744.321 || [[Эш-Шаркийя]] |----- |align=right | 6. || [[Таиф]] || align=right | {{ar2|الطائف}} || align=right | 204.857 || align=right | 416.121 || align=right | 521.273 || [[Мекка (провинция)|Мекка]] |----- |align=right | 7. || [[Табук (қала)|Табук]] || align=right | {{ar2|تبوك}} || align=right | 74.825 || align=right | 292.555 || align=right | 441.351 || [[Табук]] |----- |align=right | 8. || [[Бурайда]] || align=right | {{ar2|بريدة}} || align=right | 69.940 || align=right | 248.636 || align=right | 378.422 || [[Эль-Касим]] |----- |align=right | 9. || [[Хамис-Мушаит]] || align=right | {{ar2|خميس مشيط}} || align=right | 49.581 || align=right | 217.870 || align=right | 372.695 || [[Асир]] |----- |align=right | 10. || [[Әл-Хуфуф]] || align=right | {{ar2|الهفوف}} || align=right | 101.271 || align=right | 225.847 || align=right | 287.841 || [[Эш-Шаркийя]] |----- |align=right | 11. || [[Әл-Мубарраз]] || align=right | {{ar2|المبرز}} || align=right | 54.325 || align=right | 219.123 || align=right | 285.067 || [[Эш-Шаркийя]] |----- |align=right | 12. || [[Ха’иль (қала)|Ха’иль]] || align=right | {{ar2|حائل}} || align=right | 40.502 || align=right | 176.757 || align=right | 267.005 || [[Ха’иль]] |----- |align=right | 13. || [[Наджран (қала)|Наджран]] || align=right | {{ar2|نجران}} || align=right | 47.502 || align=right | 90.983 || align=right | 246.880 || [[Наджран]] |----- |align=right | 14. || [[Хафар-эль-Батин]] || align=right | {{ar2|حفر الباطن}} || align=right | — || align=right | 137.793 || align=right | 231.978 || [[Эш-Шаркийя]] |----- |align=right | 15. || [[Әл-Джубайль]] || align=right | {{ar2|الجبيل}} || align=right | — || align=right | 140.828 || align=right | 222.544 || [[Эш-Шаркийя]] |----- |align=right | 16. || [[Абха]] || align=right | {{ar2|أبها}} || align=right | 30.150 || align=right | 112.316 || align=right | 201.912 || [[Асир]] |----- |align=right | 17. || [[Әл-Хардж]] || align=right | {{ar2|الخرج}} || align=right | — || align=right | 152.071 || align=right | 200.958 || [[Эр-Рияд (провинция)|Эр-Рияд]] |----- |align=right | 18. || [[Әт-Тукба]] || align=right | {{ar2|الثقبة}} || align=right | — || align=right | 125.650 || align=right | 191.826 || [[Эш-Шаркийя]] |----- |align=right | 19. || [[Янбу-әл-Бахр]] || align=right | {{ar2|ينبع البحر}} || align=right | — || align=right | 119.819 || align=right | 188.430 || [[Эль-Мадина]] |----- |align=right | 20. || [[Әл-Хубар]] || align=right | {{ar2|الخبر}} || align=right | 48.817 || align=right | 141.683 || align=right | 165.799 || [[Эш-Шаркийя]] |----- |align=right | 21. || [[Арар]] || align=right | {{ar2|عرعر}} || align=right | — || align=right | 108.055 || align=right | 145.237 || [[Эль-Худуд эш-Шамалийя]] |----- |align=right | 22. || [[Әл-Хауийя]] || align=right | {{ar2|الحوية}} || align=right | — || align=right | 93.888 || align=right | 132.078 || [[Мекка (провинция)|Мекка]] |----- |align=right | 23. || [[Унайза]] || align=right | {{ar2|عنيزة}} || align=right | — || align=right | 91.106 || align=right | 128.930 || [[Эль-Касим]] |----- |align=right | 24. || [[Сакака]] || align=right | {{ar2|سكاكة}} || align=right | — || align=right | 65.793 || align=right | 122.686 || [[Эль-Джауф]] |----- |align=right | 25. || [[Джизан (қала)|Джизан]] || align=right | {{ar2|جيزان}} || align=right | 32.814 || align=right | 56.565 || align=right | 100.694 || [[Джизан]] |----- |align=right | 26. || [[Әл-Курайят]] || align=right | {{ar2|القرية}} || align=right | — || align=right | 72.921 || align=right | 100.436 || [[Эль-Джауф]] |----- |align=right | 27. || [[Әл-Катиф]] || align=right | {{ar2|القطيف}} || align=right | — || align=right | 98.920 || align=right | 98.278 || [[Эш-Шаркийя]] |----- |align=right | 28. || [[Захран]] || align=right | {{ar2|الظهران}} || align=right | — || align=right | 73.691 || align=right | 97.446 || [[Эш-Шаркийя]] |----- |align=right | 29. || [[Әл-Баха (қала)|Эль-Баха]] || align=right | {{ar2|الباحة}} || align=right | — || align=right | — || align=right | 85.212 || [[Эль-Баха]] |----- |align=right | 30. || [[Тарут]] || align=right | {{ar2|تاروت}} || align=right | — || align=right | 38.055 || align=right | 80.686 || [[Эш-Шаркийя]] |} == Басқару ісі == {{Толық мақала|Сауд Арабиясының әкімшілік бөлінісі}} === Әкімшілік құрылымы === Сауд Арабия 13 провинциядан құралған<ref>{{cite web |url=http://www.arab.net/saudi/sa_admindivisions.htm |title=Saudi Arabia: Administrative divisions |publisher=arab.net |accessdate = 2008-09-21 |postscript=<!--None-->}}</ref> (''манатық идария'', – әкімшілік басқару жүйесі). Арабша мухафаза деп айтылады (Arabic: muhafazat, محافظات‎,). [[Сурет:SaudiArabiaNumbered.png|left|thumb|200px]] 1. [[Әл-Баха]] 2. [[Әл-Худуд эш-Шамалийя]] 3. [[Әл-Джауф]] 4. [[Әл-Мадина]] 5. [[Әл-Қасим]] 6. [[Әр-Рияд]] 7. [[Әш-Шаркийя]] 8. [[Асир]] 9. [[Ха’иль]] 10. [[Джизан]] 11. [[Мекке]] 12. [[Наджран]] 13. [[Табук]] == Географиясы == {| class="wikitable" border="1" width ="60%" border = 2 align="center" !colspan="3"|Көрші мемлекеттер |----- | width ="35&nbsp;%" align="center" | ''Солтүстік-батыс:''<br /> [[Қызыл теңіз]] | width ="30&nbsp;%" align="center" | ''Солтүстік:''<br /> {{flag|Иордания}} • {{flag|Ирак}} | width ="35&nbsp;%" align="center" | ''Солтүстік-шығыс:''<br /> {{flag|Кувейт}} |----- | width ="10&nbsp;%" align="center" | ''Батыс:''<br /> [[Қызыл теңіз]] | width ="35&nbsp;%" align="center" | [[Сурет:Brosen windrose.svg|50px]] | width ="30&nbsp;%" align="center" | ''Шығыс:''<br /> {{flag|Qatar}} • [[Парсы шығанағы]] |----- | width ="35&nbsp;%" align="center" | ''Оңтүстік-батыс:''<br /> [[Қызыл теңіз]] | width ="30&nbsp;%" align="center" | ''Оңтүстік:''<br /> {{flag|Оман}} • {{flag|Йемен}} | width ="35&nbsp;%" align="center" | ''Оңтүстік-шығыс:''<br /> {{flag|Біріккен Араб Әмірліктері}} |} Сауд Арабиясы [[Арабия түбегі]]нің 80 % аумағын алып жатыр. Мемлекеттің ұлттық шекаралары нақты анықталмағандықтан, Сауд Арабиясының нақты аймағы белгісіз. Ресми мәліметтер бойынша, бұл 2 217 949 км², басқалары бойынша - 1,960,582 км²-ден 2,240,000 км²-ге дейін. Қалай болғанда да, Сауд Арабиясы — әлемдегі 13-ші мемлекет. Елдің батысында, Қызыл теңіз жағалауында, әл-Хиджаз тау сілемі созылып жатыр. Оңтүстік-батыста таулардың биіктігі 2500 метрге жетеді. Сауд Арабиясындағы ең биік нүкте — Джабал әл-Лауз шыңы. Асир курорттық аймағы да сол жерде орналасқан, жасыл желектерімен және жұмсақ климатымен туристерді қызықтырады. Шығысты негізінен шөл алып жатыр. Сауд Арабиясының оңтүстігі мен оңтүстік-шығысын толығымен Руб әл-Хали шөлі алып жатыр, ол арқылы [[Йемен]] мен [[Оман]] шекарасы өтеді. Сауд Арабиясы аумағының көп бөлігін көшпелі [[бәдеуилер|бәдеуин]] тайпалары мекендеген [[шөл]]дер мен жартылай шөлдер алып жатыр. Халық әдетте батыста немесе шығыста жағалауда бірнеше ірі қалалардың айналасында шоғырланған. '''Парсы шығанағы''',<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы 7 т,</ref> ,<ref name="source2">Ә. Бірмағамбетов</ref> [[Үнді мұхиты]]ның Оңтүстік-батыс Азия жағалауында. [[Ормуз бұғазы]], [[Оман шығанағы]] арқылы [[Арабия теңізі]]не шығады. [[Сурет:Persian Gulf map.png|200px|left|thumb|Парсы шығанағы картасы. [[Оман бұғазы]] [[Араб теңізі]]не тіреледі. Анығырақ [[:Image:MiddleEast.png|Таяу Шығыс үлкен картасы]].]] Аумағы 240 мың км². Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 926 километрге созылған, ені 180 – 320 км. Көпшілік бөлігінде тереңдігі 50 м-ге жетпейді, ең терең жері 115 м. Тау алды тектоникалық иінінде жайласқан. Жағалауларына жақын жатқан аралдар ([[Бахрейн]], т.б.) көп, оңтүстік бөлігінде маржан рифтері таралған. Субтропиктік ендіктердегі орнына және қатты қызатын құрлықтың әсеріне байланысты суының температурасырасы мен тұздығы жоғары. Судың беткі қабатындағы температура шілдеде 35&nbsp;°C-қа дейін жоғарылайды. Бұл Дүниежүзілік мұхит бойынша ең жоғары темпертура. Тұздығы 37 – 39‰. Шығанақтың түбінде және оған іргелес аудандарда мұнайдың дүние жүзі бойынша орасан зор қоры шоғырланған. Ол Парсы шығанағының мұнайлы-газды алабын құрайды. Балық аулау, меруерт жинау дамыған. Кеме қатынасы үшін маңызы зор. Басты порттары: [[Басра]] (Ирак), [[Абадан]], Бендер-Шахпур (Иран), [[Әл-Кувейт]] (Кувейт), Рас-Паннура (Сауд Арабиясы), [[Манама]] (Бахрейн), Умм-Саид (Катар). Парсы шығанағының тарихи картасында ''Парсы'' сөзі алынып тасталған.<ref>{{cite web| title=Gulf renamed in aversion to 'Persian' |author=K Darbandi|publisher=Asia Times|url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/IJ27Ak01.html|date=Oct. 27th 2007|accessdate=2010-11-30}}</ref><ref>{{cite web|title=All at sea over 'the Gulf'|author=Mahan Abedin|publisher=Asia Times|url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|date= Dec. 9th 2004|accessdate=2010-11-30}}</ref> Тарихи деректерде Адам ата мен Хауа ананың кездескен жері Араб түбегіндегі Арафат тауы деп келеді. '''Арафат''' (араб. арафатун) — Арабиядағы [[Мекке]] қаласынан 20 км қашықтықта жатқан ұзындығы 11-12 км, ені 6,5 км келетін ойпат және оны солтүстік жағынан қоршап тұрған тау сілемі. Арафатта [[қажылық]]тың негізгі рәсімі өткізіледі. Арафат тауы басына мұнара орнатылып, оған дейін баспалдақ салынған. Осы баспалдақтың 60-басқышында алаң бар. Бұл арада [[арафа]] күні аталынады. Арафат қасиетті мекен саналатындықтан мұнда тек [[қажылық]] кезіндегі рәсімі ғана өткізіледі. Ешкімнің онда тұруына, тіршілік жасауына болмайды, оған тыйым салынған.<ref name="ReferenceA"/> [[Сурет:Rub al Khali 001.JPG|thumb|250px|Руб-Эль-Хали]] '''Сауд Арабиясындағы мұнай мен егіншілік'''. Ел жеті мемлекетпен шектеседі және тағы бір мемлекет — [[Бахрейн]]мен көпір арқылы жалғасады. Ел аумағы [[АҚШ]] аумағының 1/4-дей бөлігін құрайды, ал оның ұзындығы 2640 км болатын жағалауларының 1760 км-і [[Қызыл теңіз]]дің бойында, қалған бөлігі Парсы шығанағын бойлай созылып жатыр. [[Қызыл теңіз]] жағалауындағы жазықтың ені 15-тен 65 км-ге дейінгі аралықта, ал одан әрірек тау тізбегі катар орналасқан. Таулардың биіктігі солтүстіктен оңтүстікке қарай артады, елдің ең биік жері [[Сауда тауы]] (3133 м), солтүстік-шығысын ең биік жері — 1800 м болатын кең үстірт алып жатыр. Үстірт Парсы шығанағына қарай аласарады. Оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында жылдар бойы жаңбыр жаумайтын дүние жүзіндегі ең үлкен құмды шөл — [[Руб-Әл-Хали]] орналасқан. == Экономикасы == === Су мен ауыл шаруашылығы === Сауд Арабиясындағы климат тұтастай алғанда ыстық және құрғақ. Ауаның температурасы жаздыгүні 50°С-қа дейін жетеді, түндері салқын, ал қыста аяздар да болып тұрады. Жауын-шашын аз. Ел астанасы [[Эр-Рияд]]та жылына 85 мм мөлшерінде ғана жауын-шашын түссе, ол Асир тауларында үш-төрт есе көп болады. Сауд Арабиясында тұрақты өзендер немесе ірі көлдер жоқ. Ауыл шаруашылығында дәстүрлі мал шаруашылығы - [[түйе]], [[қой]], [[ешкі]], [[есек]] пен [[жылқы]] өсіру басым. Көшпелі бәдеуилер өз үйлерімен бірге бір жайылымнан басқасына көшіп-қонып жүреді. Өңдеуге жарамды жерлер елдің оңтүстік-батысындағы [[Асир тау]]лы ауданы мен корольдіктің солтүстігінде шашыраған шұраттарда ғана бар. Алайда суландырудың қазіргі заманғы әдістерінің арқасында егіншілік жедел қарқынмен дамып келе жатқан салаға айналады. Теңіз суын тұщыландыру кең көлемге ие болды. Шөл даланың ортасында дөңгелек формасындағы егін алаптары созылып жатыр. Суару айналатын қондырғылар арқылы жүзеге асырылады. Негізгі дақылдар — [[бидай]], [[арпа]], [[құрма]], [[көкөністер]], бақша өсімдіктері мен жемістер. === Мұнай өндірісі === Сауд Арабиясында мұнай алғаш рет 1936 жылы табылды. 2002 жылы елде күніне 10,5 млн баррель мұнай өндірілді. Корольдікте бұл қазба отынның бүкілдүниежүзілік қорының 1/4-не жуығы шоғырланған. Экспорт құрылымында мұнайдың үлесі 97%-ға жетеді. Мұнай кен орындарының көпшілігі елдің шығысында, Парсы шығанағының жағалауында орналасқан. Мұнайды экспортқа шығарудан түсетін орасан пайда қазіргі заманғы қалалар, жолдар мен порттар салуға, инфрақұрылымды дамытуға, мектептер мен ауруханаларды қазіргі заманғы құрал-жабдықтармен жарақтандыруға мүмкіндік берді. Қаржы сондай-ақ өнеркәсіптің мұнай-химия, металл өңдеу мен дәрі-дәрмек жасау сияқты салаларын құруға да бағытталады. Сауд Арабиясы мұнайды экспортқа шығаратын елдер ұйымында ([[ОПЕК]]) жетекші орынды иеленді, бұл оған көптеген халықаралық өткір проблемаларды шешуге ықпал етуге мүмкіндік бере алады. == Транспорты == [[Сурет:On the Dhahran-Al Khobar Highway.jpg|thumb|right|350px|Магистраль [[Эр-Рияд]]—[[Әл-Хубар]]]] === Темір жолдары === Теміржолы небәрі бірнеше жүз км. Стандартты кәлия 1435&nbsp;мм, [[Эр-Рияд]]ты Парсы шығанағымен байланыстырады. [[2005 жыл]]ы «Солтүстік&nbsp;— Оңтүстік» теміржол торабы, ұзындығы 2400&nbsp;км, құны $2&nbsp;млрд. жоба жасалды. Аталмыш жобаның тэндерін [[2008 жыл]]ы ОАО «[[Российские железные дороги]]» ұтып алды. Ұзындығы 520&nbsp;км құны $800&nbsp;млн.<ref>''Анжела Сикамова''. Прорыв РЖД // Ведомости, №&nbsp;10 (2032), 22 қаңтар 2008</ref> Уже в мамыр 2008 ж. результаты тендера были отменены, причём президент РЖД Владимир Якунин назвал это решение политическим<ref>[http://www.vedomosti.ru/newsline/index.shtml?2008/05/21/596915 РЖД не пустили в Аравию]</ref>. [[2006 жыл]]ы [[Мекке]] мен [[Медине]] арасын байланыстыратын 440-километрлік теміржол жобасы басталды. 2011 жылғы қажылық маусымында Мекке қаласында жаңа метрополитен іске қосылды. Ол 500 мың қажылығын өтеушілерге қызмет көрсетіп, олардың Меккеден Арафат тауына жеткізіп отырады. Қытайлық темір жол компаниясы салған бұл метро сағатына 72 мың жолаушыны тасымалдауға есептелген. 2011 жылы алғаш рет іске қосылғанына қарамастан, толық мүмкіндікте жұмыс істеді. Темір жол Мина, Мұздалифа және Арафат тауын жалғайды. === Автокөлік жолдары === Автомобиль жолдарының жалпы ұзындығы 221,372&nbsp;км<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html CIA&nbsp;— The World Factbook<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108120845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |date=2019-01-08 }}</ref>. Олардың ішінде: * Қатты қаптамамен&nbsp;— 47,529&nbsp;км. * Қатты қаптамасыз&nbsp;— 173,843&nbsp;км. Сауд Арабиядан барлық әйелдерге көлік жүргізуге тыйым салынған. Аталмыш заң 1932&nbsp;ж. қабылданған болатын<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1576182/Saudi-Arabia-to-lift-ban-on-women-drivers.html Saudi Arabia to lift ban on women drivers]</ref>. === Әуе транспорттары === [[Аэропорт]]тар саны&nbsp;— 208, олардың 73-інің&nbsp;ұшу-қону алаңдар [[бетон]]мен қапталған. 3 халықаралық статусты иеленген. === Порттары === {| width=50&nbsp;% |- valign ="top" |width=50&nbsp;%| '''[[Қызыл теңіз]]''' * [[Жидда]] * [[Янбуул Бахр]] * [[Дуба]] * [[Рабих]] * [[Жизан (қала)|Жизан]] * [[Фарасан]] |width=50&nbsp;%| '''[[Парсы шығанағы]]''' * [[Даммам]] * [[Жубәйл]] * [[Хафжи]] * [[Әл-Хубар]] |} === Құбыр транспорттары === Құбыр магистраль жалпы ұзындығы 7&nbsp;067&nbsp;км. Олардың ішінде [[мұнай]] құбыры&nbsp;— 5&nbsp;062&nbsp;км, [[газ]] құбыры&nbsp;— 837&nbsp;км. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Saudi Arabia}} * [http://www.saudi.gov.sa/wps/portal/espp Saudi Arabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120090610/http://www.saudi.gov.sa/wps/portal/espp |date=2016-11-20 }} ''official government website'' * {{Dmoz|Regional/Middle_East/Saudi_Arabia}} * [http://www.saudinf.com/ Правительственный информационный ресурс, ағылш.] * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=142 Очерк об истории и географии Саудовской Аравии, содержащий официальные материалы о стране и её монархии саудовского Министерства информации на русском языке и др. данные] * [[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] [http://www.islam.ru/pressclub/histori/pamatihakima/ Памяти Карима Абдрауфовича Хакимова]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Ближний_Восток/Саудовская_Аравия/}} * http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7035991.stm * http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=130747807 * http://www.arabianbusiness.com/550822-saudi-prince-nayaf-named-second-deputy-premier * http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=130747807 * http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2526 * [http://Malimetter.kz/arabiya/ Malimetter.kz Арабия реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927174733/http://malimetter.kz/arabiya/ |date=2013-09-27 }} (қазақша) {{Навигациялық блок |тақырып = Сауд Арабиясы |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Орта Шығыс елдері |Парсы шығанағы бойындағы елдер |Қызыл теңізбен шектесетін елдер |G20 |Парсы шығанағы араб мемлекеттерінің әріптестік кеңесі |Араб мемлекеттері Лигасы |Ислам ынтымақтастық ұйымы |Монархиялар }} [[Санат:Сауд Арабиясы|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] gm7wa9xb1s8e7wz8dllwv9p6xj1wwv0 0 9744 3656981 3652481 2026-09-18T16:18:56Z NomadAlshyn 172161 update 3656981 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Кіші жүз |карта = Жуз.svg |статусы = [[Қазақ хандығы]]ның еншісіндегі жер <br />[[1731 жыл]]дан бастап [[Ресей империясы]]ның құрамында |size = 200 px |сипаттамасы = XX ғасырдың басындағы көшпенді Ұлы жүздердің қоныстанған жерлері. Кіші жүз картада жасыл түспен белгіленген <!-- |type_before = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--> |p1 = Қазақ хандығы |flag_p1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |құрылуы = 1718 |ыдырауы = 1824 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Ресей империясы |flag_s1 = Flag_of_Russia.svg |астана = 1704–1730 [[Қарнақ]]<br>1730–1786 [[Ырғыз]]<br>1786–1824 [[Орынбор]] |тілі = [[қазақ тілі]], [[араб тілі]] |халқы = [[қазақтар]] |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |дейін = Қазақ хандығы |кейін = Ресей империясы }}{{Қазақстан тарихы}} :''Тағы қараңыз: [[Қазақ жүздері]]'' '''Кіші жүз''' – Қазақстанның батыс аймағын тұратын '''[[Алшын]], [[Табын]], [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] [[Керейіт|Керейт]] [[Тама]] және [[Рамадан (ру)|Рамадан]]''' рулар мен тайпалар одағы. ==Тарихы== [[File:1755 жылғы ландскарта.jpg|left|thumb|Кіші жүздің 1755 жылғы ландскартаға сәйкес қоныстануы]] Қазақ халқы қалыптасқаннан көп бұрын Батыс Қазақстан өңірінде маңғыт немесе ноғайлы тайпалар одағы өмір сүрген болатын. Ноғай Ордасынан бөлінген алшын одағының негізінде Кіші жүз бірлестігі қалыптасты. Соған байланысты олар ел арасында “Кіші жүз – алшын” деп атанған. Оның құрамына үш бірлестік кіреді: # [[Байұлы]] ([[Адай]], [[Алтын]], [[Алаша]], [[Байбақты]], [[Беріш]], [[Жаппас]], [[Масқар]], [[Таз]], [[Тана]], [[Есентемір]], [[Ысық]], [[Қызылқұрт]], [[Шеркеш]]) # [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]] ([[Байсары]], [[Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]]) # [[Жетіру]] (Табын, Тама, Кердері, Керейт, Жағалбайлы, Телеу, Рамадан) тайпалары енеді. *ХV–ХVII ғасырларда ру-тайпалық топтар [[Бұрындық хан|Бұрындық]], [[Қасым хан|Қасым]], [[Хақназар хан|Ақназар]], [[Тәуекел]], [[Есім]] және [[Тәуке хан|Тәуке]] хандардың иеліктерінде болды. Тәуке хан тұсында Кіші жүзге [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] сайланды (1710). *1723 жылы Жоңғар шапқыншылығы қазақ даласын үлкен апатқа ұшыратып, бұл кезең “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” аталды. Басқыншылардың шабуылына төтеп бере алмай Кіші жүздің бірқатар рулары Сауранды айналып өтіп, [[Хиуа]] мен Бұхарға беттеді. Бірақ мұнда да тұрақтай алмай, Жайыққа қарай ығысты. Ықпалды хан деп саналғанмен, Әбілқайырдың билігі Кіші жүзге түгелдей жүрмеді. Кейіннен Кіші жүзде [[Нұралы хан|Нұралы]], [[Ералы хан|Ерәлі]], [[Есім]], [[Айшуақ хан|Айшуақ]] және [[Шерғазы хан|Шерғазы]] хандар билік құрды. Қазақтардың [[Ресей]] қол астына алынғанына жарты ғасыр өткенде, империялық езгіге қарсы ұлт-азаттық қозғалысы басталды. Оны [[Сырым Датұлы]] басқарды. Бұл күрес қазақ халқының тарихындағы маңызды оқиға болды. Кіші жүз қазақтарының бірсыпырасы [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығына көшіп, 1801 жылы Бөкей ордасын (Ішкі [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]]) құрды. Осы уақытта Бөкей ордасына [[Астрахан]] маңайын мекендеген [[ноғайлар]] [[Бөкей хан]]ның қолдауымен көше бастайды. Әлі күнге дейін Кіші жүз қазақтарының арасында руға кірмейтін [[Ноғай-Қазақ]] руы бар. *1824 жылы патша өкіметі Кіші жүзде хандық басқаруды жойып, оның орнына жекелеген аймақтарды билейтін басқарушы сұлтандар тағайындауға кірісті. *1845 жылы Жәңгір хан өлген соң патша өкіметі Бөкей ордасындағы хан билігін де жойды. Кіші жүз құрамына енген тайпалар мен рулар ХV ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында, негізінен, Қазақстанның батыс өңірін мекендеп, қазақ халқының этногенезіне ұйытқы болды. Әр кезеңдегі дүрбелеңді оқиғалар, қоғамдық сілкіністер (жаугершілік жорықтар, “Ақтабан шұбырынды”, Отан қорғау, ұлт-азаттық соғыстар, әсіресе, ХХ-шы ғасырдағы большевизм асыра сілтеулерінен туындаған қуғын-сүргін, ашаршылықтар мен толқулар, т.б.) салдарынан жекелеген рулар мен аталар Орта жүз бен Ұлы жүздің тарихи аймақтарына, яғни Қазақстанның түкпір-түкпіріне, сондай-ақ, [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Тәжікстан]], Ресей және алыс шет елге ([[Иран]], [[Ауғанстан]], т.б.) көшіп барып қоныстанды. Осындай көші-қон, араласулар нәтижесінде тайпалық одақтардың алғашқы құрылған кездегі мәні жойылып, біртұтас қазақ халқының қалыптасуын объективті ақиқатқа айналдырды.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Қоныстану аймағы == Сырдария аймағы , [[Арал теңізі]]нің жағалауы, Каспий теңізі айналасы, қазіргі Батыс Қазақстан өңірі (Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда облыстары) жерлерін мекендейді. == Құрамы == Кіші жүздің рулық-тайпалық құрамы төмендегідей: {| class="wide" !Тайпа бірлестігі ! colspan="2" |[[Алшын]] ! rowspan="2" |[[Жетіру]] |- ! class="bright" |Тайпа<ref name="autogenerated1" /> !''[[Әлімұлы]]'' !''[[Байұлы]]'' |- !class="bright"|Рулар | # ''[[шекті]]'' # ''[[қаракесек (Әлімұлы)| қаракесек]]'' # ''[[қарасақал]]'' # ''[[кете]]'' # ''[[төртқара]]'' # ''[[шөмекей]]'' | # ''[[шеркеш]]'' # ''[[адай]]'' # ''[[Алаша (ру)|алаша]]'' # ''[[алтын руы|алтын]]'' # ''[[байбақты]]'' # ''[[беріш]]'' # ''[[есентемір]]'' # ''[[жаппас]]'' # ''[[қызылқұрт]]'' # ''[[масқар]]'' # ''[[таз руы|таз]]'' # ''[[тана]]'' # ''[[ысық]]'' | # ''[[тама]]'' # ''[[Табын]]'' # ''[[кердері]]'' # ''[[керейіт]]'' # ''[[телеу]]'' # ''[[рамадан (ру)|рамадан]]'' # ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]'' |} == Саны == XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Кіші жүз қазақтарының саны шамамен 1 млн. 100 мың адамға жететін. Мұхамеджан Тынышбаевтың 1925 жылы Ташкентте жарық көрген еңбегіне сәйкес алшындар қазақ халқының 2/5 бөлігін құрайтын. * Әлімұлының саны Қазан төңкерісіне дейін 350-400 мың адамды құрайтын. Оның ішінде: шекті - 60-80 мың, шөмекей 150 мыңнан аса, төртқара - 50-60 мың, кете - 50-60 мың, қаракесек - 20-25 мың, қарасақал - 10-15 мың. * Байұлы 500-550 мың, оның ішіндегі адай - 80-150 мың, байбақты - 40 мың, беріш - 45 мың, таз - 20 мың, шеркеш - 45 мың, масқар - 20 мың, тана - 25 мың, қызылқұрт - 40 мың, алтын - 70 мың, жаппас - 50 мың, ысық - 20 мың, есентемір - 20 мың, алаша - 45 мың. * Жетіру 270-300 мың, оның ішіндегі табын - 80 мың, жағалбайлы - 70 мың, керейіт - 30 мыңға дейін, тама - 45 мыңға дейін, телеу - 20 мыңға дейін, кердері - 20 мыңға дейін, рамадан - 5 мыңға дейін. == Хандары == === Тәуелсіздік алғанға дейінгі Кіші жүз билеушілері === * [[Тәуке хан]] (1652-1680) * [[Әйтеке би]] (1684-1700) * [[Қайып хан]] (1704-1710) * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1710-1718) === Кіші жүз билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1718-1731) === Ресей патшалығы сайлаған Кіші жүз билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748) * [[Нұралы хан]] (1748-1786) * [[Жармұхаммед хан|Жармұхамбед хан]] (1786-1791) * [[Ералы хан]] (1791-1794) * [[Есім Нұралыұлы|Есім хан III]] (1796-1797) * [[Айшуақ хан]] (1797-1805) * [[Жантөре хан]] (1805-1809) * [[Хандық кеңес]] (1809-1812) * [[Шерғазы хан]] (1812-1824) === Кіші жүздің халық сайлаған билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748) * [[Батыр Қайыпұлы|Батыр хан II]] (1748-1771) * Байрамұқ (1785-1790) * Есім хан ІІ (1790-1791) * [[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]] (1791-1806) * [[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]] (1806-1816) * [[Арынғазы хан]] (1816-1821) === Кіші жүздің жеке сайланған билеушілері === * [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Барақ хан]] (1731-1747) * Пиралы хан (1770-1805) * Батырұлы Қайып хан (1786-1791) * [[Бөлекей|Бөлекей хан]] (1797-1806) * Темір хан (1809-1824) * [[Қасым Бөлекейұлы|Қасым хан ІІІ]] (1809-1824) * [[Жанғазы Шерғазыұлы|Жаңғазы хан]] (1819-1823) === Кіші жүз Бөкей Орданың билеушілері === * [[Бөкей хан|Бөкей хан І]] (1801-1815) * [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан ІІ]] (1815-1823) * [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан ІІ]] (1823-1845) * [[Сайып Керей хан|Сахыб хан]] (1845-1847) * [[Әділ Бөкейханов|Әділ хан]] (1847-1872) == Тағы қараңыз== [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақ рулары]] {{stub}} ojb5n3k0pvovl1puuh6hu4gurogxpq5 3656994 3656981 2026-09-18T16:38:54Z NomadAlshyn 172161 update 3656994 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Кіші жүз |карта = Жуз.svg |статусы = [[Қазақ хандығы]]ның еншісіндегі жер <br />[[1731 жыл]]дан бастап [[Ресей империясы]]ның құрамында |size = 200 px |сипаттамасы = XX ғасырдың басындағы көшпенді Ұлы жүздердің қоныстанған жерлері. Кіші жүз картада жасыл түспен белгіленген <!-- |type_before = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--> |p1 = Қазақ хандығы |flag_p1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |құрылуы = 1718 |ыдырауы = 1824 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Ресей империясы |flag_s1 = Flag_of_Russia.svg |астана = 1704–1730 [[Қарнақ]]<br>1730–1786 [[Ырғыз]]<br>1786–1824 [[Орынбор]] |тілі = [[қазақ тілі]], [[араб тілі]] |халқы = [[қазақтар]] |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |дейін = Қазақ хандығы |кейін = Ресей империясы }}{{Қазақстан тарихы}} :''Тағы қараңыз: [[Қазақ жүздері]]'' '''Кіші жүз''' – батыс аймағын мекендеген '''[[Алшын]], [[Табын]], [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]], [[Керейіт|Керейт]], [[Тама]], [[Кердері]], [[Телеу]] және [[Рамадан (ру)|Рамадан]]''' руларынан тұратын бірлестік. ==Тарихы== Қазақ халқы қалыптасқаннан көп бұрын Батыс Қазақстан өңірінде маңғыт немесе ноғайлы тайпалар одағы өмір сүрген болатын. Ноғай Ордасынан бөлінген алшын одағының негізінде Кіші жүз бірлестігі қалыптасты. Қазіргі кезде '''Кіші жүз''' сегіз тайпадан тұрады: '''Алшын, Табын, Жағалбайлы, Керейт, Тама, Телеу, Кердері және Рамадан'''. * '''Алшын''' екі бірлестіктен тұрады: '''[[Қаракесек (Әлімұлы)|Әлімұлы]]''' және '''[[Байұлы]]'''. '''Әлімұлы''' алты рудан тұрады: '''[[Қарасақал]]''', '''[[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]]''', '''[[Төртқара]]''', '''[[Шекті]]''', '''[[Кете]]''', '''[[Шөмекей]]''' . '''Байұлы''' он екі рудан тұрады: '''[[Жаппас]]''', '''[[Адай]], [[Алтын]], [[Алаша]], [[Байбақты]], [[Беріш]], [[Масқар]], [[Таз]], [[Тана]], [[Есентемір]], [[Ысық]], [[Қызылқұрт]], [[Шеркеш]]'''. * '''[[Табын]]''' үш тармақтан тұрады: '''Ағым-Қосеулі, Бозым-Шөмешті, Тоғым-Тарақты'''. * [[Жағалбайлы (ру)|'''Жағалбайлы''']] 14 рудан тұрады: '''Біліс, Малатау, Ормантай, Құтпанай, Сырақты, Балқожа, Бозбет (Ыдырыстан), Аққожа, Бескөрек (Құрыштан), Бұлды, Қараша, Бөдес, Есірқожа, Шірік'''. * [[Керейіт|'''Керейт''']] екі тармақтан тұрады: '''Еспембет (Ойық)''' және '''Көспембет (Тілік)'''. * '''[[Тама]]''' үш тармақтан тұрады: '''Құрақ, Жабал, Есенгелді'''. * '''[[Телеу]]'''. * '''[[Кердері]]''' 12 тармақтан тұрады: '''Сатым, Құтсүйек, Көтермен, Құлтай, Жабағы, Смайыл, Берімбет, Жанбас, Қарқабай, Асан, Теңізек, Тілес (Телес)'''. * [[Рамадан (ру)|'''Рамадан''']] сегіз тармақтан тұрады: '''Алатай, Дулат, Мұсақ, Қорқаба, Тасжарған, Ақберік, Қараборық, Қожас'''. # ХV–ХVII ғасырларда ру-тайпалық топтар [[Бұрындық хан|Бұрындық]], [[Қасым хан|Қасым]], [[Хақназар хан|Ақназар]], [[Тәуекел]], [[Есім]] және [[Тәуке хан|Тәуке]] хандардың иеліктерінде болды. Тәуке хан тұсында Кіші жүзге [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] сайланды (1710). #1723 жылы Жоңғар шапқыншылығы қазақ даласын үлкен апатқа ұшыратып, бұл кезең “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” аталды. Басқыншылардың шабуылына төтеп бере алмай Кіші жүздің бірқатар рулары Сауранды айналып өтіп, [[Хиуа]] мен Бұхарға беттеді. Бірақ мұнда да тұрақтай алмай, Жайыққа қарай ығысты. Ықпалды хан деп саналғанмен, Әбілқайырдың билігі Кіші жүзге түгелдей жүрмеді. Кейіннен Кіші жүзде [[Нұралы хан|Нұралы]], [[Ералы хан|Ерәлі]], [[Есім]], [[Айшуақ хан|Айшуақ]] және [[Шерғазы хан|Шерғазы]] хандар билік құрды. Қазақтардың [[Ресей]] қол астына алынғанына жарты ғасыр өткенде, империялық езгіге қарсы ұлт-азаттық қозғалысы басталды. Оны [[Сырым Датұлы]] басқарды. Бұл күрес қазақ халқының тарихындағы маңызды оқиға болды. Кіші жүз қазақтарының бірсыпырасы [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығына көшіп, 1801 жылы Бөкей ордасын (Ішкі [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]]) құрды. Осы уақытта Бөкей ордасына [[Астрахан]] маңайын мекендеген [[ноғайлар]] [[Бөкей хан]]ның қолдауымен көше бастайды. Әлі күнге дейін Кіші жүз қазақтарының арасында руға кірмейтін [[Ноғай-Қазақ]] руы бар. *1824 жылы патша өкіметі Кіші жүзде хандық басқаруды жойып, оның орнына жекелеген аймақтарды билейтін басқарушы сұлтандар тағайындауға кірісті. *1845 жылы Жәңгір хан өлген соң патша өкіметі Бөкей ордасындағы хан билігін де жойды. Кіші жүз құрамына енген тайпалар мен рулар ХV ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында, негізінен, Қазақстанның батыс өңірін мекендеп, қазақ халқының этногенезіне ұйытқы болды. Әр кезеңдегі дүрбелеңді оқиғалар, қоғамдық сілкіністер (жаугершілік жорықтар, “Ақтабан шұбырынды”, Отан қорғау, ұлт-азаттық соғыстар, әсіресе, ХХ-шы ғасырдағы большевизм асыра сілтеулерінен туындаған қуғын-сүргін, ашаршылықтар мен толқулар, т.б.) салдарынан жекелеген рулар мен аталар Орта жүз бен Ұлы жүздің тарихи аймақтарына, яғни Қазақстанның түкпір-түкпіріне, сондай-ақ, [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Тәжікстан]], Ресей және алыс шет елге ([[Иран]], [[Ауғанстан]], т.б.) көшіп барып қоныстанды. Осындай көші-қон, араласулар нәтижесінде тайпалық одақтардың алғашқы құрылған кездегі мәні жойылып, біртұтас қазақ халқының қалыптасуын объективті ақиқатқа айналдырды.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Қоныстану аймағы == Сырдария аймағы , [[Арал теңізі]]нің жағалауы, Каспий теңізі айналасы, қазіргі Батыс Қазақстан өңірі (Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда облыстары) жерлерін мекендейді. == Құрамы == Кіші жүздің рулық-тайпалық құрамы төмендегідей: {| class="wide" !Тайпа бірлестігі ! colspan="2" |[[Алшын]] ! rowspan="2" |[[Жетіру]] |- ! class="bright" |Тайпа<ref name="autogenerated1" /> !''[[Әлімұлы]]'' !''[[Байұлы]]'' |- !class="bright"|Рулар | # ''[[шекті]]'' # ''[[қаракесек (Әлімұлы)| қаракесек]]'' # ''[[қарасақал]]'' # ''[[кете]]'' # ''[[төртқара]]'' # ''[[шөмекей]]'' | # ''[[шеркеш]]'' # ''[[адай]]'' # ''[[Алаша (ру)|алаша]]'' # ''[[алтын руы|алтын]]'' # ''[[байбақты]]'' # ''[[беріш]]'' # ''[[есентемір]]'' # ''[[жаппас]]'' # ''[[қызылқұрт]]'' # ''[[масқар]]'' # ''[[таз руы|таз]]'' # ''[[тана]]'' # ''[[ысық]]'' | # ''[[тама]]'' # ''[[Табын]]'' # ''[[кердері]]'' # ''[[керейіт]]'' # ''[[телеу]]'' # ''[[рамадан (ру)|рамадан]]'' # ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]'' |} == Саны == XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Кіші жүз қазақтарының саны шамамен 1 млн. 100 мың адамға жететін. Мұхамеджан Тынышбаевтың 1925 жылы Ташкентте жарық көрген еңбегіне сәйкес алшындар қазақ халқының 2/5 бөлігін құрайтын. * Әлімұлының саны Қазан төңкерісіне дейін 350-400 мың адамды құрайтын. Оның ішінде: шекті - 60-80 мың, шөмекей 150 мыңнан аса, төртқара - 50-60 мың, кете - 50-60 мың, қаракесек - 20-25 мың, қарасақал - 10-15 мың. * Байұлы 500-550 мың, оның ішіндегі адай - 80-150 мың, байбақты - 40 мың, беріш - 45 мың, таз - 20 мың, шеркеш - 45 мың, масқар - 20 мың, тана - 25 мың, қызылқұрт - 40 мың, алтын - 70 мың, жаппас - 50 мың, ысық - 20 мың, есентемір - 20 мың, алаша - 45 мың. * Жетіру 270-300 мың, оның ішіндегі табын - 80 мың, жағалбайлы - 70 мың, керейіт - 30 мыңға дейін, тама - 45 мыңға дейін, телеу - 20 мыңға дейін, кердері - 20 мыңға дейін, рамадан - 5 мыңға дейін. == Хандары == === Тәуелсіздік алғанға дейінгі Кіші жүз билеушілері === * [[Тәуке хан]] (1652-1680) * [[Әйтеке би]] (1684-1700) * [[Қайып хан]] (1704-1710) * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1710-1718) === Кіші жүз билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1718-1731) === Ресей патшалығы сайлаған Кіші жүз билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748) * [[Нұралы хан]] (1748-1786) * [[Жармұхаммед хан|Жармұхамбед хан]] (1786-1791) * [[Ералы хан]] (1791-1794) * [[Есім Нұралыұлы|Есім хан III]] (1796-1797) * [[Айшуақ хан]] (1797-1805) * [[Жантөре хан]] (1805-1809) * [[Хандық кеңес]] (1809-1812) * [[Шерғазы хан]] (1812-1824) === Кіші жүздің халық сайлаған билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748) * [[Батыр Қайыпұлы|Батыр хан II]] (1748-1771) * Байрамұқ (1785-1790) * Есім хан ІІ (1790-1791) * [[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]] (1791-1806) * [[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]] (1806-1816) * [[Арынғазы хан]] (1816-1821) === Кіші жүздің жеке сайланған билеушілері === * [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Барақ хан]] (1731-1747) * Пиралы хан (1770-1805) * Батырұлы Қайып хан (1786-1791) * [[Бөлекей|Бөлекей хан]] (1797-1806) * Темір хан (1809-1824) * [[Қасым Бөлекейұлы|Қасым хан ІІІ]] (1809-1824) * [[Жанғазы Шерғазыұлы|Жаңғазы хан]] (1819-1823) === Кіші жүз Бөкей Орданың билеушілері === * [[Бөкей хан|Бөкей хан І]] (1801-1815) * [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан ІІ]] (1815-1823) * [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан ІІ]] (1823-1845) * [[Сайып Керей хан|Сахыб хан]] (1845-1847) * [[Әділ Бөкейханов|Әділ хан]] (1847-1872) == Тағы қараңыз== [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақ рулары]] {{stub}} 4dgji63016iem5wvy0yfayz4ekpjad0 3656998 3656994 2026-09-18T16:43:21Z NomadAlshyn 172161 update 3656998 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Кіші жүз |карта = Жуз.svg |статусы = [[Қазақ хандығы]]ның еншісіндегі жер <br />[[1731 жыл]]дан бастап [[Ресей империясы]]ның құрамында |size = 200 px |сипаттамасы = XX ғасырдың басындағы көшпенді Ұлы жүздердің қоныстанған жерлері. Кіші жүз картада жасыл түспен белгіленген <!-- |type_before = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--> |p1 = Қазақ хандығы |flag_p1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |құрылуы = 1718 |ыдырауы = 1824 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Ресей империясы |flag_s1 = Flag_of_Russia.svg |астана = 1704–1730 [[Қарнақ]]<br>1730–1786 [[Ырғыз]]<br>1786–1824 [[Орынбор]] |тілі = [[қазақ тілі]], [[араб тілі]] |халқы = [[қазақтар]] |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |дейін = Қазақ хандығы |кейін = Ресей империясы }}{{Қазақстан тарихы}} :''Тағы қараңыз: [[Қазақ жүздері]]'' '''Кіші жүз''' – батыс аймағын мекендеген '''[[Алшын]], [[Табын]], [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]], [[Керейіт|Керейт]], [[Тама]], [[Кердері]], [[Телеу]] және [[Рамадан (ру)|Рамадан]]''' руларынан тұратын бірлестік. ==Тарихы== Қазақ халқы қалыптасқаннан көп бұрын Батыс Қазақстан өңірінде маңғыт немесе ноғайлы тайпалар одағы өмір сүрген болатын. Ноғай Ордасынан бөлінген алшын одағының негізінде Кіші жүз бірлестігі қалыптасты. Қазіргі кезде '''Кіші жүз''' сегіз тайпадан тұрады: '''Алшын, Табын, Жағалбайлы, Керейт, Тама, Телеу, Кердері және Рамадан'''. * '''Алшын''' екі бірлестіктен тұрады: '''[[Қаракесек (Әлімұлы)|Әлімұлы]]''' және '''[[Байұлы]]'''. '''Әлімұлы''' алты тармақтан тұрады: '''[[Қарасақал]]''', '''[[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]]''', '''[[Төртқара]]''', '''[[Шекті]]''', '''[[Кете]]''', '''[[Шөмекей]].''' '''Байұлы''' он екі тармақтан тұрады: '''[[Жаппас]]''', '''[[Адай]], [[Алтын]], [[Алаша]], [[Байбақты]], [[Беріш]], [[Масқар]], [[Таз]], [[Тана]], [[Есентемір]], [[Ысық]], [[Қызылқұрт]], [[Шеркеш]]'''. * '''[[Табын]]''' үш тармақтан тұрады: Ағым-Қосеулі, Бозым-Шөмешті, Тоғым-Тарақты. * [[Жағалбайлы (ру)|'''Жағалбайлы''']] он төрт рудан тұрады: Біліс, Малатау, Ормантай, Құтпанай, Сырақты, Балқожа, Бозбет (Ыдырыстан), Аққожа, Бескөрек (Құрыштан), Бұлды, Қараша, Бөдес, Есірқожа, Шірік. * [[Керейіт|'''Керейт''']] екі тармақтан тұрады: Еспембет (Ойық) және Көспембет (Тілік) * '''[[Тама]]''' үш тармақтан тұрады: Құрақ, Жабал, Есенгелді. * '''[[Телеу]]'''. * '''[[Кердері]]''' он екі тармақтан тұрады: Сатым, Құтсүйек, Көтермен, Құлтай, Жабағы, Смайыл, Берімбет, Жанбас, Қарқабай, Асан, Теңізек, Тілес (Телес). * [[Рамадан (ру)|'''Рамадан''']] сегіз тармақтан тұрады: Алатай, Дулат, Мұсақ, Қорқаба, Тасжарған, Ақберік, Қараборық, Қожас. # ХV–ХVII ғасырларда ру-тайпалық топтар [[Бұрындық хан|Бұрындық]], [[Қасым хан|Қасым]], [[Хақназар хан|Ақназар]], [[Тәуекел]], [[Есім]] және [[Тәуке хан|Тәуке]] хандардың иеліктерінде болды. Тәуке хан тұсында Кіші жүзге [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] сайланды (1710). #1723 жылы Жоңғар шапқыншылығы қазақ даласын үлкен апатқа ұшыратып, бұл кезең “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” аталды. Басқыншылардың шабуылына төтеп бере алмай Кіші жүздің бірқатар рулары Сауранды айналып өтіп, [[Хиуа]] мен Бұхарға беттеді. Бірақ мұнда да тұрақтай алмай, Жайыққа қарай ығысты. Ықпалды хан деп саналғанмен, Әбілқайырдың билігі Кіші жүзге түгелдей жүрмеді. Кейіннен Кіші жүзде [[Нұралы хан|Нұралы]], [[Ералы хан|Ерәлі]], [[Есім]], [[Айшуақ хан|Айшуақ]] және [[Шерғазы хан|Шерғазы]] хандар билік құрды. Қазақтардың [[Ресей]] қол астына алынғанына жарты ғасыр өткенде, империялық езгіге қарсы ұлт-азаттық қозғалысы басталды. Оны [[Сырым Датұлы]] басқарды. Бұл күрес қазақ халқының тарихындағы маңызды оқиға болды. Кіші жүз қазақтарының бірсыпырасы [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығына көшіп, 1801 жылы Бөкей ордасын (Ішкі [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]]) құрды. Осы уақытта Бөкей ордасына [[Астрахан]] маңайын мекендеген [[ноғайлар]] [[Бөкей хан]]ның қолдауымен көше бастайды. Әлі күнге дейін Кіші жүз қазақтарының арасында руға кірмейтін [[Ноғай-Қазақ]] руы бар. *1824 жылы патша өкіметі Кіші жүзде хандық басқаруды жойып, оның орнына жекелеген аймақтарды билейтін басқарушы сұлтандар тағайындауға кірісті. *1845 жылы Жәңгір хан өлген соң патша өкіметі Бөкей ордасындағы хан билігін де жойды. Кіші жүз құрамына енген тайпалар мен рулар ХV ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында, негізінен, Қазақстанның батыс өңірін мекендеп, қазақ халқының этногенезіне ұйытқы болды. Әр кезеңдегі дүрбелеңді оқиғалар, қоғамдық сілкіністер (жаугершілік жорықтар, “Ақтабан шұбырынды”, Отан қорғау, ұлт-азаттық соғыстар, әсіресе, ХХ-шы ғасырдағы большевизм асыра сілтеулерінен туындаған қуғын-сүргін, ашаршылықтар мен толқулар, т.б.) салдарынан жекелеген рулар мен аталар Орта жүз бен Ұлы жүздің тарихи аймақтарына, яғни Қазақстанның түкпір-түкпіріне, сондай-ақ, [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Тәжікстан]], Ресей және алыс шет елге ([[Иран]], [[Ауғанстан]], т.б.) көшіп барып қоныстанды. Осындай көші-қон, араласулар нәтижесінде тайпалық одақтардың алғашқы құрылған кездегі мәні жойылып, біртұтас қазақ халқының қалыптасуын объективті ақиқатқа айналдырды.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Қоныстану аймағы == Сырдария аймағы , [[Арал теңізі]]нің жағалауы, Каспий теңізі айналасы, қазіргі Батыс Қазақстан өңірі (Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда облыстары) жерлерін мекендейді. == Құрамы == Кіші жүздің рулық-тайпалық құрамы төмендегідей: {| class="wide" !Тайпа бірлестігі ! colspan="2" |[[Алшын]] ! rowspan="2" |[[Жетіру]] |- ! class="bright" |Тайпа<ref name="autogenerated1" /> !''[[Әлімұлы]]'' !''[[Байұлы]]'' |- !class="bright"|Рулар | # ''[[шекті]]'' # ''[[қаракесек (Әлімұлы)| қаракесек]]'' # ''[[қарасақал]]'' # ''[[кете]]'' # ''[[төртқара]]'' # ''[[шөмекей]]'' | # ''[[шеркеш]]'' # ''[[адай]]'' # ''[[Алаша (ру)|алаша]]'' # ''[[алтын руы|алтын]]'' # ''[[байбақты]]'' # ''[[беріш]]'' # ''[[есентемір]]'' # ''[[жаппас]]'' # ''[[қызылқұрт]]'' # ''[[масқар]]'' # ''[[таз руы|таз]]'' # ''[[тана]]'' # ''[[ысық]]'' | # ''[[тама]]'' # ''[[Табын]]'' # ''[[кердері]]'' # ''[[керейіт]]'' # ''[[телеу]]'' # ''[[рамадан (ру)|рамадан]]'' # ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]'' |} == Саны == XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Кіші жүз қазақтарының саны шамамен 1 млн. 100 мың адамға жететін. Мұхамеджан Тынышбаевтың 1925 жылы Ташкентте жарық көрген еңбегіне сәйкес алшындар қазақ халқының 2/5 бөлігін құрайтын. * Әлімұлының саны Қазан төңкерісіне дейін 350-400 мың адамды құрайтын. Оның ішінде: шекті - 60-80 мың, шөмекей 150 мыңнан аса, төртқара - 50-60 мың, кете - 50-60 мың, қаракесек - 20-25 мың, қарасақал - 10-15 мың. * Байұлы 500-550 мың, оның ішіндегі адай - 80-150 мың, байбақты - 40 мың, беріш - 45 мың, таз - 20 мың, шеркеш - 45 мың, масқар - 20 мың, тана - 25 мың, қызылқұрт - 40 мың, алтын - 70 мың, жаппас - 50 мың, ысық - 20 мың, есентемір - 20 мың, алаша - 45 мың. * Жетіру 270-300 мың, оның ішіндегі табын - 80 мың, жағалбайлы - 70 мың, керейіт - 30 мыңға дейін, тама - 45 мыңға дейін, телеу - 20 мыңға дейін, кердері - 20 мыңға дейін, рамадан - 5 мыңға дейін. == Хандары == === Тәуелсіздік алғанға дейінгі Кіші жүз билеушілері === * [[Тәуке хан]] (1652-1680) * [[Әйтеке би]] (1684-1700) * [[Қайып хан]] (1704-1710) * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1710-1718) === Кіші жүз билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1718-1731) === Ресей патшалығы сайлаған Кіші жүз билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748) * [[Нұралы хан]] (1748-1786) * [[Жармұхаммед хан|Жармұхамбед хан]] (1786-1791) * [[Ералы хан]] (1791-1794) * [[Есім Нұралыұлы|Есім хан III]] (1796-1797) * [[Айшуақ хан]] (1797-1805) * [[Жантөре хан]] (1805-1809) * [[Хандық кеңес]] (1809-1812) * [[Шерғазы хан]] (1812-1824) === Кіші жүздің халық сайлаған билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748) * [[Батыр Қайыпұлы|Батыр хан II]] (1748-1771) * Байрамұқ (1785-1790) * Есім хан ІІ (1790-1791) * [[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]] (1791-1806) * [[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]] (1806-1816) * [[Арынғазы хан]] (1816-1821) === Кіші жүздің жеке сайланған билеушілері === * [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Барақ хан]] (1731-1747) * Пиралы хан (1770-1805) * Батырұлы Қайып хан (1786-1791) * [[Бөлекей|Бөлекей хан]] (1797-1806) * Темір хан (1809-1824) * [[Қасым Бөлекейұлы|Қасым хан ІІІ]] (1809-1824) * [[Жанғазы Шерғазыұлы|Жаңғазы хан]] (1819-1823) === Кіші жүз Бөкей Орданың билеушілері === * [[Бөкей хан|Бөкей хан І]] (1801-1815) * [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан ІІ]] (1815-1823) * [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан ІІ]] (1823-1845) * [[Сайып Керей хан|Сахыб хан]] (1845-1847) * [[Әділ Бөкейханов|Әділ хан]] (1847-1872) == Тағы қараңыз== [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақ рулары]] {{stub}} a3we1ui3k94rlxl2fz58o7fmf7fxtp6 3657009 3656998 2026-09-18T16:47:52Z NomadAlshyn 172161 update 3657009 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Кіші жүз |карта = Жуз.svg |статусы = [[Қазақ хандығы]]ның еншісіндегі жер <br />[[1731 жыл]]дан бастап [[Ресей империясы]]ның құрамында |size = 200 px |сипаттамасы = XX ғасырдың басындағы көшпенді Ұлы жүздердің қоныстанған жерлері. Кіші жүз картада жасыл түспен белгіленген <!-- |type_before = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--> |p1 = Қазақ хандығы |flag_p1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |құрылуы = 1718 |ыдырауы = 1824 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Ресей империясы |flag_s1 = Flag_of_Russia.svg |астана = 1704–1730 [[Қарнақ]]<br>1730–1786 [[Ырғыз]]<br>1786–1824 [[Орынбор]] |тілі = [[қазақ тілі]], [[араб тілі]] |халқы = [[қазақтар]] |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |дейін = Қазақ хандығы |кейін = Ресей империясы }}{{Қазақстан тарихы}} :''Тағы қараңыз: [[Қазақ жүздері]]'' '''Кіші жүз''' – қазақ халқының этникалық құрамына енген рулар мен тайпалардың саяси, экономикалық және мәдени бірлестігі. Батыс [[Қазақстан|Қазақстанды]] мекендеген [[Қазақтар|қазақ]] тайпаларының одағы болып табылған. ==Тарихы== Қазақ халқы қалыптасқаннан көп бұрын Батыс Қазақстан өңірінде маңғыт немесе ноғайлы тайпалар одағы өмір сүрген болатын. Ноғай Ордасынан бөлінген алшын одағының негізінде Кіші жүз бірлестігі қалыптасты. Қазіргі кезде Кіші жүз сегіз тайпадан тұрады, олар: '''[[Алшын]], [[Табын]], [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]], [[Керейіт|Керейт]], [[Тама]], [[Кердері]], [[Телеу]] және [[Рамадан (ру)|Рамадан]]'''. * '''[[Алшын]]''' екі бірлестіктен тұрады: '''[[Қаракесек (Әлімұлы)|Әлімұлы]]''' және '''[[Байұлы]]'''. [[Қаракесек (Әлімұлы)|'''Әлімұлы''']] алты тармақтан тұрады: '''[[Қарасақал]]''', '''[[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]]''', '''[[Төртқара]]''', '''[[Шекті]]''', '''[[Кете]]''', '''[[Шөмекей]].''' '''[[Байұлы]]''' он екі тармақтан тұрады: '''[[Жаппас]]''', '''[[Адай]], [[Алтын]], [[Алаша]], [[Байбақты]], [[Беріш]], [[Масқар]], [[Таз]], [[Тана]], [[Есентемір]], [[Ысық]], [[Қызылқұрт]], [[Шеркеш]]'''. * '''[[Табын]]''' үш тармақтан тұрады: Ағым-Қосеулі, Бозым-Шөмешті, Тоғым-Тарақты. * [[Жағалбайлы (ру)|'''Жағалбайлы''']] он төрт рудан тұрады: Біліс, Малатау, Ормантай, Құтпанай, Сырақты, Балқожа, Бозбет (Ыдырыстан), Аққожа, Бескөрек (Құрыштан), Бұлды, Қараша, Бөдес, Есірқожа, Шірік. * [[Керейіт|'''Керейт''']] екі тармақтан тұрады: Еспембет (Ойық) және Көспембет (Тілік) * '''[[Тама]]''' үш тармақтан тұрады: Құрақ, Жабал, Есенгелді. * '''[[Телеу]]'''. * '''[[Кердері]]''' он екі тармақтан тұрады: Сатым, Құтсүйек, Көтермен, Құлтай, Жабағы, Смайыл, Берімбет, Жанбас, Қарқабай, Асан, Теңізек, Тілес (Телес). * [[Рамадан (ру)|'''Рамадан''']] сегіз тармақтан тұрады: Алатай, Дулат, Мұсақ, Қорқаба, Тасжарған, Ақберік, Қараборық, Қожас. # ХV–ХVII ғасырларда ру-тайпалық топтар [[Бұрындық хан|Бұрындық]], [[Қасым хан|Қасым]], [[Хақназар хан|Ақназар]], [[Тәуекел]], [[Есім]] және [[Тәуке хан|Тәуке]] хандардың иеліктерінде болды. Тәуке хан тұсында Кіші жүзге [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] сайланды (1710). #1723 жылы Жоңғар шапқыншылығы қазақ даласын үлкен апатқа ұшыратып, бұл кезең “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” аталды. Басқыншылардың шабуылына төтеп бере алмай Кіші жүздің бірқатар рулары Сауранды айналып өтіп, [[Хиуа]] мен Бұхарға беттеді. Бірақ мұнда да тұрақтай алмай, Жайыққа қарай ығысты. Ықпалды хан деп саналғанмен, Әбілқайырдың билігі Кіші жүзге түгелдей жүрмеді. Кейіннен Кіші жүзде [[Нұралы хан|Нұралы]], [[Ералы хан|Ерәлі]], [[Есім]], [[Айшуақ хан|Айшуақ]] және [[Шерғазы хан|Шерғазы]] хандар билік құрды. Қазақтардың [[Ресей]] қол астына алынғанына жарты ғасыр өткенде, империялық езгіге қарсы ұлт-азаттық қозғалысы басталды. Оны [[Сырым Датұлы]] басқарды. Бұл күрес қазақ халқының тарихындағы маңызды оқиға болды. Кіші жүз қазақтарының бірсыпырасы [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығына көшіп, 1801 жылы Бөкей ордасын (Ішкі [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]]) құрды. Осы уақытта Бөкей ордасына [[Астрахан]] маңайын мекендеген [[ноғайлар]] [[Бөкей хан]]ның қолдауымен көше бастайды. Әлі күнге дейін Кіші жүз қазақтарының арасында руға кірмейтін [[Ноғай-Қазақ]] руы бар. *1824 жылы патша өкіметі Кіші жүзде хандық басқаруды жойып, оның орнына жекелеген аймақтарды билейтін басқарушы сұлтандар тағайындауға кірісті. *1845 жылы Жәңгір хан өлген соң патша өкіметі Бөкей ордасындағы хан билігін де жойды. Кіші жүз құрамына енген тайпалар мен рулар ХV ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында, негізінен, Қазақстанның батыс өңірін мекендеп, қазақ халқының этногенезіне ұйытқы болды. Әр кезеңдегі дүрбелеңді оқиғалар, қоғамдық сілкіністер (жаугершілік жорықтар, “Ақтабан шұбырынды”, Отан қорғау, ұлт-азаттық соғыстар, әсіресе, ХХ-шы ғасырдағы большевизм асыра сілтеулерінен туындаған қуғын-сүргін, ашаршылықтар мен толқулар, т.б.) салдарынан жекелеген рулар мен аталар Орта жүз бен Ұлы жүздің тарихи аймақтарына, яғни Қазақстанның түкпір-түкпіріне, сондай-ақ, [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Тәжікстан]], Ресей және алыс шет елге ([[Иран]], [[Ауғанстан]], т.б.) көшіп барып қоныстанды. Осындай көші-қон, араласулар нәтижесінде тайпалық одақтардың алғашқы құрылған кездегі мәні жойылып, біртұтас қазақ халқының қалыптасуын объективті ақиқатқа айналдырды.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Қоныстану аймағы == Сырдария аймағы , [[Арал теңізі]]нің жағалауы, Каспий теңізі айналасы, қазіргі Батыс Қазақстан өңірі (Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда облыстары) жерлерін мекендейді. == Құрамы == Кіші жүздің рулық-тайпалық құрамы төмендегідей: {| class="wide" !Тайпа бірлестігі ! colspan="2" |[[Алшын]] ! rowspan="2" |[[Жетіру]] |- ! class="bright" |Тайпа<ref name="autogenerated1" /> !''[[Әлімұлы]]'' !''[[Байұлы]]'' |- !class="bright"|Рулар | # ''[[шекті]]'' # ''[[қаракесек (Әлімұлы)| қаракесек]]'' # ''[[қарасақал]]'' # ''[[кете]]'' # ''[[төртқара]]'' # ''[[шөмекей]]'' | # ''[[шеркеш]]'' # ''[[адай]]'' # ''[[Алаша (ру)|алаша]]'' # ''[[алтын руы|алтын]]'' # ''[[байбақты]]'' # ''[[беріш]]'' # ''[[есентемір]]'' # ''[[жаппас]]'' # ''[[қызылқұрт]]'' # ''[[масқар]]'' # ''[[таз руы|таз]]'' # ''[[тана]]'' # ''[[ысық]]'' | # ''[[тама]]'' # ''[[Табын]]'' # ''[[кердері]]'' # ''[[керейіт]]'' # ''[[телеу]]'' # ''[[рамадан (ру)|рамадан]]'' # ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]'' |} == Саны == XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Кіші жүз қазақтарының саны шамамен 1 млн. 100 мың адамға жететін. Мұхамеджан Тынышбаевтың 1925 жылы Ташкентте жарық көрген еңбегіне сәйкес алшындар қазақ халқының 2/5 бөлігін құрайтын. * Әлімұлының саны Қазан төңкерісіне дейін 350-400 мың адамды құрайтын. Оның ішінде: шекті - 60-80 мың, шөмекей 150 мыңнан аса, төртқара - 50-60 мың, кете - 50-60 мың, қаракесек - 20-25 мың, қарасақал - 10-15 мың. * Байұлы 500-550 мың, оның ішіндегі адай - 80-150 мың, байбақты - 40 мың, беріш - 45 мың, таз - 20 мың, шеркеш - 45 мың, масқар - 20 мың, тана - 25 мың, қызылқұрт - 40 мың, алтын - 70 мың, жаппас - 50 мың, ысық - 20 мың, есентемір - 20 мың, алаша - 45 мың. * Жетіру 270-300 мың, оның ішіндегі табын - 80 мың, жағалбайлы - 70 мың, керейіт - 30 мыңға дейін, тама - 45 мыңға дейін, телеу - 20 мыңға дейін, кердері - 20 мыңға дейін, рамадан - 5 мыңға дейін. == Хандары == === Тәуелсіздік алғанға дейінгі Кіші жүз билеушілері === * [[Тәуке хан]] (1652-1680) * [[Әйтеке би]] (1684-1700) * [[Қайып хан]] (1704-1710) * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1710-1718) === Кіші жүз билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1718-1731) === Ресей патшалығы сайлаған Кіші жүз билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748) * [[Нұралы хан]] (1748-1786) * [[Жармұхаммед хан|Жармұхамбед хан]] (1786-1791) * [[Ералы хан]] (1791-1794) * [[Есім Нұралыұлы|Есім хан III]] (1796-1797) * [[Айшуақ хан]] (1797-1805) * [[Жантөре хан]] (1805-1809) * [[Хандық кеңес]] (1809-1812) * [[Шерғазы хан]] (1812-1824) === Кіші жүздің халық сайлаған билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748) * [[Батыр Қайыпұлы|Батыр хан II]] (1748-1771) * Байрамұқ (1785-1790) * Есім хан ІІ (1790-1791) * [[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]] (1791-1806) * [[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]] (1806-1816) * [[Арынғазы хан]] (1816-1821) === Кіші жүздің жеке сайланған билеушілері === * [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Барақ хан]] (1731-1747) * Пиралы хан (1770-1805) * Батырұлы Қайып хан (1786-1791) * [[Бөлекей|Бөлекей хан]] (1797-1806) * Темір хан (1809-1824) * [[Қасым Бөлекейұлы|Қасым хан ІІІ]] (1809-1824) * [[Жанғазы Шерғазыұлы|Жаңғазы хан]] (1819-1823) === Кіші жүз Бөкей Орданың билеушілері === * [[Бөкей хан|Бөкей хан І]] (1801-1815) * [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан ІІ]] (1815-1823) * [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан ІІ]] (1823-1845) * [[Сайып Керей хан|Сахыб хан]] (1845-1847) * [[Әділ Бөкейханов|Әділ хан]] (1847-1872) == Тағы қараңыз== [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақ рулары]] {{stub}} 9abl5c0j5izpj8jkvr5pmh36j77h7q1 3657018 3657009 2026-09-18T16:53:30Z NomadAlshyn 172161 update 3657018 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Кіші жүз |карта = Жуз.svg |статусы = [[Қазақ хандығы]]ның еншісіндегі жер <br />[[1731 жыл]]дан бастап [[Ресей империясы]]ның құрамында |size = 200 px |сипаттамасы = XX ғасырдың басындағы көшпенді Ұлы жүздердің қоныстанған жерлері. Кіші жүз картада жасыл түспен белгіленген <!-- |type_before = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--> |p1 = Қазақ хандығы |flag_p1 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |құрылуы = 1718 |ыдырауы = 1824 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Ресей империясы |flag_s1 = Flag_of_Russia.svg |астана = 1704–1730 [[Қарнақ]]<br>1730–1786 [[Ырғыз]]<br>1786–1824 [[Орынбор]] |тілі = [[қазақ тілі]], [[араб тілі]] |халқы = [[қазақтар]] |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |дейін = Қазақ хандығы |кейін = Ресей империясы }}{{Қазақстан тарихы}} :''Тағы қараңыз: [[Қазақ жүздері]]'' '''Кіші жүз''' – қазақ халқының этникалық құрамына енген рулар мен тайпалардың саяси, экономикалық және мәдени бірлестігі. Батыс [[Қазақстан|Қазақстанды]] мекендеген [[Қазақтар|қазақ]] тайпаларының одағы болып табылған. ==Тарихы== Қазақ халқы қалыптасқаннан көп бұрын Батыс Қазақстан өңірінде маңғыт немесе ноғайлы тайпалар одағы өмір сүрген болатын. Ноғай Ордасынан бөлінген алшын одағының негізінде Кіші жүз бірлестігі қалыптасты. Қазіргі кезде Кіші жүз сегіз тайпадан тұрады, олар: '''[[Алшын]]''', '''[[Табын]]''', [[Жағалбайлы (ру)|'''Жағалбайлы''']], [[Керейіт|'''Керейт''']], '''[[Тама]]''', '''[[Кердері]]''', '''[[Телеу]]''' және [[Рамадан (ру)|'''Рамадан''']]. * [[Алшын]] екі бірлестіктен тұрады: [[Қаракесек (Әлімұлы)|Әлімұлы]] және [[Байұлы]]. [[Қаракесек (Әлімұлы)|Әлімұлы]] алты тармақтан тұрады: [[Қарасақал]], [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]], [[Төртқара]], [[Шекті]],[[Кете (ру)|Кете]], [[Шөмекей]]. [[Байұлы]] он екі тармақтан тұрады: [[Жаппас]], [[Байбақты]], [[Адай]], [[Алтын]], [[Алаша]], [[Беріш]], [[Масқар]], [[Таз]], [[Тана]], [[Есентемір]], [[Ысық]], [[Қызылқұрт]], [[Шеркеш]]. * [[Табын]] үш тармақтан тұрады: Ағым-Қосеулі, Бозым-Шөмешті, Тоғым-Тарақты. * [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] он төрт рудан тұрады: Біліс, Малатау, Ормантай, Құтпанай, Сырақты, Балқожа, Бозбет (Ыдырыстан), Аққожа, Бескөрек (Құрыштан), Бұлды, Қараша, Бөдес, Есірқожа, Шірік. * [[Керейіт|Керейт]] екі тармақтан тұрады: Еспембет (Ойық) және Көспембет (Тілік) * [[Тама]] үш тармақтан тұрады: Құрақ, Жабал, Есенгелді. * [[Телеу]]. * [[Кердері]] он екі тармақтан тұрады: Сатым, Құтсүйек, Көтермен, Құлтай, Жабағы, Смайыл, Берімбет, Жанбас, Қарқабай, Асан, Теңізек, Тілес (Телес). * [[Рамадан (ру)|Рамадан]] сегіз тармақтан тұрады: Алатай, Дулат, Мұсақ, Қорқаба, Тасжарған, Ақберік, Қараборық, Қожас. # ХV–ХVII ғасырларда ру-тайпалық топтар [[Бұрындық хан|Бұрындық]], [[Қасым хан|Қасым]], [[Хақназар хан|Ақназар]], [[Тәуекел]], [[Есім]] және [[Тәуке хан|Тәуке]] хандардың иеліктерінде болды. Тәуке хан тұсында Кіші жүзге [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] сайланды (1710). #1723 жылы Жоңғар шапқыншылығы қазақ даласын үлкен апатқа ұшыратып, бұл кезең “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” аталды. Басқыншылардың шабуылына төтеп бере алмай Кіші жүздің бірқатар рулары Сауранды айналып өтіп, [[Хиуа]] мен Бұхарға беттеді. Бірақ мұнда да тұрақтай алмай, Жайыққа қарай ығысты. Ықпалды хан деп саналғанмен, Әбілқайырдың билігі Кіші жүзге түгелдей жүрмеді. Кейіннен Кіші жүзде [[Нұралы хан|Нұралы]], [[Ералы хан|Ерәлі]], [[Есім]], [[Айшуақ хан|Айшуақ]] және [[Шерғазы хан|Шерғазы]] хандар билік құрды. Қазақтардың [[Ресей]] қол астына алынғанына жарты ғасыр өткенде, империялық езгіге қарсы ұлт-азаттық қозғалысы басталды. Оны [[Сырым Датұлы]] басқарды. Бұл күрес қазақ халқының тарихындағы маңызды оқиға болды. Кіші жүз қазақтарының бірсыпырасы [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығына көшіп, 1801 жылы Бөкей ордасын (Ішкі [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасы]]) құрды. Осы уақытта Бөкей ордасына [[Астрахан]] маңайын мекендеген [[ноғайлар]] [[Бөкей хан]]ның қолдауымен көше бастайды. Әлі күнге дейін Кіші жүз қазақтарының арасында руға кірмейтін [[Ноғай-Қазақ]] руы бар. *1824 жылы патша өкіметі Кіші жүзде хандық басқаруды жойып, оның орнына жекелеген аймақтарды билейтін басқарушы сұлтандар тағайындауға кірісті. *1845 жылы Жәңгір хан өлген соң патша өкіметі Бөкей ордасындағы хан билігін де жойды. Кіші жүз құрамына енген тайпалар мен рулар ХV ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында, негізінен, Қазақстанның батыс өңірін мекендеп, қазақ халқының этногенезіне ұйытқы болды. Әр кезеңдегі дүрбелеңді оқиғалар, қоғамдық сілкіністер (жаугершілік жорықтар, “Ақтабан шұбырынды”, Отан қорғау, ұлт-азаттық соғыстар, әсіресе, ХХ-шы ғасырдағы большевизм асыра сілтеулерінен туындаған қуғын-сүргін, ашаршылықтар мен толқулар, т.б.) салдарынан жекелеген рулар мен аталар Орта жүз бен Ұлы жүздің тарихи аймақтарына, яғни Қазақстанның түкпір-түкпіріне, сондай-ақ, [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан]], [[Тәжікстан]], Ресей және алыс шет елге ([[Иран]], [[Ауғанстан]], т.б.) көшіп барып қоныстанды. Осындай көші-қон, араласулар нәтижесінде тайпалық одақтардың алғашқы құрылған кездегі мәні жойылып, біртұтас қазақ халқының қалыптасуын объективті ақиқатқа айналдырды.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Қоныстану аймағы == Сырдария аймағы , [[Арал теңізі]]нің жағалауы, Каспий теңізі айналасы, қазіргі Батыс Қазақстан өңірі (Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қызылорда облыстары) жерлерін мекендейді. == Құрамы == Кіші жүздің рулық-тайпалық құрамы төмендегідей: {| class="wide" !Тайпа бірлестігі ! colspan="2" |[[Алшын]] ! rowspan="2" |[[Жетіру]] |- ! class="bright" |Тайпа<ref name="autogenerated1" /> !''[[Әлімұлы]]'' !''[[Байұлы]]'' |- !class="bright"|Рулар | # ''[[шекті]]'' # ''[[қаракесек (Әлімұлы)| қаракесек]]'' # ''[[қарасақал]]'' # ''[[кете]]'' # ''[[төртқара]]'' # ''[[шөмекей]]'' | # ''[[шеркеш]]'' # ''[[адай]]'' # ''[[Алаша (ру)|алаша]]'' # ''[[алтын руы|алтын]]'' # ''[[байбақты]]'' # ''[[беріш]]'' # ''[[есентемір]]'' # ''[[жаппас]]'' # ''[[қызылқұрт]]'' # ''[[масқар]]'' # ''[[таз руы|таз]]'' # ''[[тана]]'' # ''[[ысық]]'' | # ''[[тама]]'' # ''[[Табын]]'' # ''[[кердері]]'' # ''[[керейіт]]'' # ''[[телеу]]'' # ''[[рамадан (ру)|рамадан]]'' # ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]'' |} == Саны == XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Кіші жүз қазақтарының саны шамамен 1 млн. 100 мың адамға жететін. Мұхамеджан Тынышбаевтың 1925 жылы Ташкентте жарық көрген еңбегіне сәйкес алшындар қазақ халқының 2/5 бөлігін құрайтын. * Әлімұлының саны Қазан төңкерісіне дейін 350-400 мың адамды құрайтын. Оның ішінде: шекті - 60-80 мың, шөмекей 150 мыңнан аса, төртқара - 50-60 мың, кете - 50-60 мың, қаракесек - 20-25 мың, қарасақал - 10-15 мың. * Байұлы 500-550 мың, оның ішіндегі адай - 80-150 мың, байбақты - 40 мың, беріш - 45 мың, таз - 20 мың, шеркеш - 45 мың, масқар - 20 мың, тана - 25 мың, қызылқұрт - 40 мың, алтын - 70 мың, жаппас - 50 мың, ысық - 20 мың, есентемір - 20 мың, алаша - 45 мың. * Жетіру 270-300 мың, оның ішіндегі табын - 80 мың, жағалбайлы - 70 мың, керейіт - 30 мыңға дейін, тама - 45 мыңға дейін, телеу - 20 мыңға дейін, кердері - 20 мыңға дейін, рамадан - 5 мыңға дейін. == Хандары == === Тәуелсіздік алғанға дейінгі Кіші жүз билеушілері === * [[Тәуке хан]] (1652-1680) * [[Әйтеке би]] (1684-1700) * [[Қайып хан]] (1704-1710) * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1710-1718) === Кіші жүз билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1718-1731) === Ресей патшалығы сайлаған Кіші жүз билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748) * [[Нұралы хан]] (1748-1786) * [[Жармұхаммед хан|Жармұхамбед хан]] (1786-1791) * [[Ералы хан]] (1791-1794) * [[Есім Нұралыұлы|Есім хан III]] (1796-1797) * [[Айшуақ хан]] (1797-1805) * [[Жантөре хан]] (1805-1809) * [[Хандық кеңес]] (1809-1812) * [[Шерғазы хан]] (1812-1824) === Кіші жүздің халық сайлаған билеушілері === * [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] (1731-1748) * [[Батыр Қайыпұлы|Батыр хан II]] (1748-1771) * Байрамұқ (1785-1790) * Есім хан ІІ (1790-1791) * [[Әбілғазы Қайыпұлы|Әбілғазы хан]] (1791-1806) * [[Қаратай Нұралыұлы|Қаратай хан]] (1806-1816) * [[Арынғазы хан]] (1816-1821) === Кіші жүздің жеке сайланған билеушілері === * [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Барақ хан]] (1731-1747) * Пиралы хан (1770-1805) * Батырұлы Қайып хан (1786-1791) * [[Бөлекей|Бөлекей хан]] (1797-1806) * Темір хан (1809-1824) * [[Қасым Бөлекейұлы|Қасым хан ІІІ]] (1809-1824) * [[Жанғазы Шерғазыұлы|Жаңғазы хан]] (1819-1823) === Кіші жүз Бөкей Орданың билеушілері === * [[Бөкей хан|Бөкей хан І]] (1801-1815) * [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан ІІ]] (1815-1823) * [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан ІІ]] (1823-1845) * [[Сайып Керей хан|Сахыб хан]] (1845-1847) * [[Әділ Бөкейханов|Әділ хан]] (1847-1872) == Тағы қараңыз== [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақ рулары]] {{stub}} 869s2bkia1fmf95xi7hydmqzqej2tf4 0 9751 3657006 3625595 2026-09-18T16:47:08Z Вмуд 185699 /* */ 3657006 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Omega_Nebula.jpg|thumb|right|400px|Омега Небула, [[Хаббл телескопы]]мен түсірілген сурет]] '''Астрономия''' ({{lang-grc|ἄστρον}} «[[жұлдыз]]» + {{lang-grc2|νόμος}} (номос), «заң» ) — ғарыштық денелердің құрылысы, дамуы, олар құрайтын ғарыштық жүйелер және тұтас [[ғалам]] туралы ғылым. Астрономия ғарыш кеңістігіндегі жекелеген денелерді немесе денелер жүйелерін, олардың құрылысын, пайда болуын және динамикасын, сондай-ақ, оларда болып жатқан құбылыстарды зерттейді. Аспан денелеріне [[Жұлдыз|жұлдыздар]] (соның бірі - Күн), планеталар (соның бірі - Жер), планеталардың серіктері: мысалы, Жер серігі - Ай, сондай-ақ [[комета]]лар, [[метеорит]]тер жатады. Сондай-ақ, ғаламшараралық , жұлдызаралық ортаны, [[пульсар]]ларды, [[қара құрдым]]дарды, [[тұмандық]]тарды, [[галактика]]ларды, квазарларды және тағы да басқа ғарыш объекттерін зерттейді. == Астрономияның зерттеу бағыттары == [[Сурет:Solar_sys.jpg|thumb|left|200px|Күн жүйесі]] Қазіргі заманғы астрономия аспан денелерін зерттеудің тәсіліне қарай бірнеше бөлімге бөлінеді. Астрометрияда аспан объектілерінің орындары мен қозғалысы анықталады, Жердің айналу заңдылықтары зерттеліп, астрономиялық тұрақты шамалардың мәндері анықталады. Сфералық астрономияда аспан нысандарының орны мен қозғалысы математикалық тәсілдермен анықталады. Ал тәжірибелік астрономияда бұрыш өлшейтін аспаптардың жаңа теориялары жасалып, уақытты, географиялық координаттарды (''бойлық пен ендікті''), белгілі бір бағыттағы азимуттарды анықтау әдістері жүйеленеді. Аспан механикасында бүкіләлемдік тартылыс күшінің әсерінен болатын аспан денелерінің, соның ішінде жасанды денелердің қозғалысы, сондай-ақ аспан денелерінің тепе-теңдік жағдайы зерттеледі. Жұлдыздық астрономияда біздің Галактиканы (''Жұлдызаралды'') құрайтын жұлдыздар жүйесі, ал [[галактика]] сырты астрономиясында басқа галактикалар және олардың жүйелері қарастырылады. Құрамына [[астрофотометрия]], астроспектроскопия, т.б. бөлімдер енетін астрофизика аспан денелерінде, олардың жүйелерінде және ғарыштық кеңістікте болып жататын физикалық құбылыстар мен химиялық процестерді зерттейді. [[Радиоастрономия]]<nowiki/>да ғарыштан келген радиотолқындардың қасиеттері және олардың кеңістікте таралуы зерттеледі. Жердің жасанды серіктері, ғарыштық кемелер мен ғарыштық телескоптардың (''мысалы, америкалық «Хаббл» телескопы'') жасалуы астрономиялық зерттеулерді атмосферадан тыс жүргізуге жол ашты. [[Космогонияда]] жеке аспан денелерінің, сондай-ақ олардың жүйелерінің, атап айтқанда Күн жүйесінің пайда болу мәселелері, ал космологиядағы жалпы Ғаламның құрылысы мен заңдылықтары қарастырылады. == Астрономияның негізгі бөлімдері == [[Сурет:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|thumb|left|200px]] Қазіргі астрономияның зерттеу ауқымы кеңейіп, көпсалалы ғылымға айналды. Қазіргі астрономия келесі бағыттарға бөлінген: * [[Астрометрия]]  * Теоретикалық астрономия * [[Аспан механикасы]] * [[Астрофизика]] - Астрономия '''нысандарын''' (объектілерін) физикалық әдістермен зерттейтін ғылым саласы - [[астрофизика]] деп аталады. * [[Жұлдыз астрономиясы]] * [[Космохимия]] * [[Космогония]] * [[Космология]] XX ғасырдың екінші жартысында көне астрономиялық зерттеулерді, ежелгі астрономиялық құрылыстарды зерттейтін археоастрономия ғылымы қалыптасты. ==Астрономияның даму тарихы== [[Сурет:Codex_Duran,_page_1.jpg|thumb|right|200px]] Астрономия - табиғат туралы көне ғылымдардың бірі. Оның дамуына ертедегі адамдардың тұрмыс тіршілігіне байланысты қажеттілік әсер етті. Ол кезде уақытты, бағыт-бағдарды дәл көрсететін құралдар мен жабдықтар болмаған. Сондықтан да адамдар [[Күн]] мен [[Ай]]ға, аспандағы жұлдыздарға қарап жыл мерзімі мен уақытты айыратын болған. Ал, мұндай жұмыс аспан денелерінің қозғалысын үнемі бақылап отыруды талап етті. Аспан денелерінің қозғалысын бақылау қажеттігінен туындаған ежелгі құрылыстардың орны [[Қазақстан]]да көптеп кездеседі. Сөйтіп практикалық қажеттілік астрономия ғылымының тууына ең басты түрткі болды. Шығыс халықтарында біздің заманымыздан б.з.б. 6-шы ғ-дың өзінде-ақ алғашқы астрономиялық түсініктер пайда болған. [[Ежелгі Қытай]] мен [[Вавилон]]<nowiki/>да негізгі уақыт бірлігінен басқа, экватордың эклиптикаға көлбеулігі, Күн мен Ай тұтылуының қайталану периоды (''сарос'') белгілі еді. [[Грекия]]да Жердің шар тәрізділігі туралы ілім қалыптасты. [[Сурет:Utagawa_Kuniyoshi,_Portrait_of_Chicasei_Goy%C3%B4_(Wu_Yong)_(1827%E2%80%931830).jpg|thumb|left|200px|Қытай астрономы, 1675 ж. салынған сурет]] Шығыс халықтарында б.з.б. 6 ғасырдың өзінде-ақ алғашқы астрономиялық түсініктер пайда болған. Ежелгі Қытай мен Вавилонда негізгі уақыт бірлігінен басқа, экватордың эклиптикаға көлбеулігі, Күн мен Ай тұтылуының қайталану периоды (сарос) белгілі еді. Грекияда Жердің шар тәрізділігі туралы ілім қалыптасты. Ежелгі қазақ даласын мекендеген халық жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың орны бойынша жыл мезгілдері мен жер тараптарын айыра білген. Іле өзенінің орта ағысындағы Малайсары адырының батыс тұсынан б.з.б 5 ғасырда жарты сақина түріндегі тастардан қаланған қорған табылған. Орыс ғалымы П.И.Мариковскийдің зерттеуінше батыс және шығыс тұстардағы екі қорған арасындағы тік сызық жазғы күн тоқырауы, солтүстік және шығыс қорғандар арасындағы тік сызық қысқы күн тоқырауы сәтіндегі көкжиектен көрініс бере бастаған Күн сәулесінің жолын көрсетеді. Орталық Қазақстандағы Толағай тауының маңындағы қорғанның оңтүстік және солтүстік үштағандарының ұшында қосымша үйілген тас қорғандар арқылы жыл мезгілдерінің басталуы, Ай мен жұлдыздардың тоғысулары анықталып отырған. Б.з.б. 4 ғасырда Қытайдың тұңғыш жұлдыө каталогы (тізімі) жасалды. Сол ғасырда Ежелгі Грекияда Аристотель дүние құрылысының жалпы жүйесін жасаған, оның орталығы Жер деп есептеген. Б.з.б. 3 ғасырда Александрия ғалымы Эратосфен Жердің мөлшерін анықтаған. Б.з.б. 2 ғасырда [[Гиппарх]] Жер дүниенің ортасында қозғалмай тұрады деп есептеп, планеталардың қозғалу теориясын жасаған. Ол 1022 жұлдыздың каталогын ұсынды. === Әлемнің геоцентрлік жүйесі === [[Сурет:CD009-Richer_Guyane.jpg|thumb|right|400px]] Астрономияның алғашқы жетістіктерін б.д. ІІ ғасырда Александрия астрономы Клавдий Птоломей қорытындылады. Ол жасаған дүниенің геоцентрлік жүйесі бойынша қозғалмайтын Жерді айнала Ай, Меркурий, Шолпан, Күн, Марс, Юпитер, Сатурн мен «жылжымайтын жұлдыздар сферасы» қозғалып жүретін болды. Көптеген ғасырлар бойына шіркеу дүниенің геоцентрлік жүйесін қолдап келді, өйткені шіркеу оқуының өзінде Жер «Ғаламның орталығы» болып саналды. Птоломейдің дүние жүйесі Ғаламның құрылымы жөніндегі мүлдем қате түсінікке негізделгенімен , қанше дегенмен де ол аспан шырақтарының көрінерлік қозғалысының көптеген ерекшеліктерін, соның ішінде ғаламшарлардың тұзақ тәрізді қозғалысының мәнісін түсіндірді. Бұған Птоломей әрбір ғаламшардың қозғалысын бірнеше бірқалыпты қозғалыстар үйлесімі ретінде қарастыра отырып, көз жеткізді. Мысалы, ғаламшар Жерді айнала қозғалып қана қоймайды, оның өзі де Жерді айнала қозғалатын нүктенің маңайында қозғалады деп есептелді. Птоломей жасаған кестелер аспандағы ғаламшардың орындарын алдын ала анықтауға мүмкіндік туғызды. Бірақ уақыт өте келе астрономдар бақыланып отырған ғаламшардың орындары мен оның алдын ала есептелген орындарында айырмашылық бар екенін байқады. Ғасырлар бойы астрономдар Птоломейдің жүйесі қажетті деңгейге дейін жетілмеген деп, оны жетілдіре түсу жолында әрбір ғаламшар үшін дөңгелектік қозғалыстардың жаңа үйлесімдерін енгізді. 9 ғасырда Халиф Мамунның нұсқауы бойынша Бағдат маңындағы Жер меридианы доғасының ұзындығы өлшенген. 11 ғасырда [[Әбу Райхан әл-Бируни]] Жердің қозғалуы мүмкін деген идея айтқан. 13 ғасырда Әбу Жафар ат-Туси Оңтүстік Әзірбайжанда обсерватория салдырып, планеталар қозғалысының жаңа кестесін жасады. Осы ғасырда Пекинде де обсерватория салынды. 1428-29ж. Ұлықбек Самарқанда салдырған обсерваториясын үлкен мәрмәр секстантпен жабдықтатып, 1019 жұлдыздың каталогын және планеталар қозғалысының кестесін түзді. === Дүниенің гелиоцентрлік жүйесі === Өзінің дүние жүйесі туралы поляктың ұлы астрономы [[Николай Коперник]] (1473-1543) ол өзі қайтыс болған жылы жарық көрген «Аспан сферасының айнала қозғалысы жөнінде» деген еңбегінде жазған еді. Оның ілімі бойынша, дүние орталығынде Жер емес, Күн тұр. Жерді айнала Ай ғана қозғалып жүреді. Жердің өзі Күннен қашықтығы бойынша (Меркурий мен Шолпаннан кейін) үшінші ғаламшар болып саналады. Ол Күнді айнала және өз осінен айналады. Жер орбитасының сыртында Марстың, Юпитердіңжәне Сатурнның орбиталары орналасқан. Коперник «жылжымайтын жұлдыздар сферасын» Күннен өте қашыққа орналастырды. Коперник ұсынған дүние жүйесі гелоиоцентрлік деп аталды. Ол ғаламшарлардың тұзақ тәрізді қозғалысын біздің Күнді айнала қозғалатын ғаламшарларды қозғалмайтын Жерден емес өзі де Күнді айнала қозғалатын Жерден бақылайтындығымыздан бізге солай көрінеді деп қарапайым және табиғи түрде түсіндірді. Коперник астрономияда алғаш рет Күн жүйесі құрылымының схемасын құрып қана қоймай , сонымен бірге ғаламшарлардың Күннен салыстырмалы қашықтықтарын (Жердің Күннен қашықтық бірлігімен көрсете отырып) анықтады және олардың Күнді айналып шығу периодын есептеп шығарды. === Гелиоцентрлік дүниетанымның қалыптасуы === Коперниктің ілімі бір дегеннен мойындалып қабылданған жоқ. Мысалы, 1600 жылы инквизицияның үкімімен Римде Италияның ұлы философы, Коперниктің ізін қуушы Джордано Бруно (1548-1600) өртелді. Бруно Коперниктің ілімін дамыта отырып, Ғаламда центр жоқ және болуы мүмкін емес, ал Күн - бұл Күн жүйесінің ғана орталығы деп пайымдады. Ол сондай-ақ жұлдыздар - біздің Күн сияқты басқа жүйедегі «Күндер», сонымен бірге сансыз жұлдыздарды айнала ғаламшарлар айналып жүреді, олардың көпшілігінде саналы өмір бар деген данышпан ой-болжам жасады. Инквизицияның ешқандай от-жалыны Джордано Бруноның жігерін жасыта алмады, оны жаңа ілімінен бас тартқыза алмады. 1609 жылы [[Галилео Галилей]] (1564-1642) тұңғыш рет телескопты аспанға бағыттап, Коперниктің ілімін көрнекі түрде дәлелдейтін жаңалық ашты. Ай бетінен ол тауларды көрді. [[Ай]]дың беті Жер бетіне біршама ұқсас және «Жер» мен «[[аспан]]» арасында принциптілік айырмашылық жоқ. Галилей [[Юпитер]]дің төрт серігін ашты. Олардың [[Юпитер]]ді айнала қозғалысы аспан денелері қозғалысының орталығы тек Жер болуы керек деген қате түсінікті жоққа шығарды. Галилей Шолпанның да Ай сияқты өз фазаларын өзгертетінін байқады.[[Шолпан]] - Күннің сәулесіне шағылысып жарық шығаратын шар тәрізді дене. Шолпан көрінісі өзгерістерінің ерекшеліктерін зерттей келе, Галилей ол Жерді ғана емес, Күнді де айнала қозғалады деген дұрыс тұжырым жасады. «Аспан тазалығын» көрсететін Күн бетінен Галилей дақтарды көрді, оларды бақылай жүріп, Күннің өз осінен айналатынын анықтады. Ендеше, әр түрлі аспан денелеріне, мысалы, Күнге, осьтік айналу тән екен. Ақырында ол, Құс жолы - жай көзбен ажыратуға келмейтін мың-сан көмескі жұлдыздар екенін анықтады. Олай болса, Ғалам ертеде ойлағандағыдан әлдеқайда ғаламат екен, ал ол кішкентай Жерді айнала бір тәулік ішінде толық айналым жасап шығады деп болжау мейлінше аңғырт түсінік еді. Галилейдің ашқан жаңалықтары дүниенің гелиоцентрлік жүйесін қолдаушылардың санын көбейтті және сонымен қатар шіркеуді коперникшілдерді қудалауын күшейтуге мәжбүр етті. 1616 жылы Коперниктің «Аспан сферасының айнала қозғалысы жөнінде» атты кітабы оқуға тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді, ал ондағы ілім Қасиетті Жазбаға қайшы келеді деп жарияланды. Галилейге Коперниктің ілімін насихаттауға тыйым салынды. Солай бола тұрса да 1632 жылы оған өзінің «Дүниенің екі ең басты жүйелері - Птоломей және Коперник жүйелері жөніндегі диалог» атты кітабын жариялаудың мүмкіндігі туды, онда ол гелиоцентрлік жүйенің ақиқаттығын нанымды көрсете білді, сөйтіп ол католиктік шіркеудің оған деген ашу-ызасын күшейтіп алды. 1633 жылы Галилей инквизиция сотының алдына шақырылды. Жасы келген ғалымды өзінің көзқарасынан «бас тартуға» қол қоюға мәжбүр етті және өмірінің соңына дейін инквизицияның бақылауында ұстады. Тек 1992 жылы ғана католиктік шіркеу Галилейді біржолата ақтады. Бруноның қазасы, Коперник іліміне ресми тыйым салыну, Галилейдің сот алдында тұруы коперникандықтың таралуын тоқтата алмады. [[Австрия]]да [[Иоганн Кеплер]] (1571-1630) ғаламшарлардың қозғалу заңдарын аша отырып, Коперниктің ілімін дамытты. Ежелгі уақыттан бері аспан денелері «идеал қисық» - шеңбер бойымен қозғалады деп есептеліп келді. Коперниктің теориясында да айнала қозғалу күмән туғызған жоқ.17 ғасырда аспан денелерінің орбиталары шын мәнінде шеңберден өзгеше екені анықталды. Бұл маңызды жаңалықты Иоганн Кеплер ашты. [[Англия]]да [[Исаак Ньютон]] (1643-1727) өзінің әйгілі бүкіләлемдік тартылыс заңын жариялады. [[Ресей]]де Шолпан атмосферасының бар екенін ашқан М.В.Ломоносов (1711-1765) Коперниктің ілімін батыл қолдады, тіршілік әлемдері көп екені жөніндегі идеяны қоғады және өзінің мазмұны терең өлеңдерінде геоцентрлікті жақтаушыларды мұқатты. 1755 жылы И.Кант және 1776 жылы П.Лаплас Күн жүйесінің пайда болуы туралы алғашқы гипотезаны ұсынған болатын. 19 ғасырдың ортасынан аспан физикалық табиғаты жүйелі түрде зерттеле бастады. === Астрономияның қалыптасуының қысқаша хронологиясы === * Б.з.б.4 ғасырда Қытайда тұңғыш жұлдыз каталогы (''тізімі'') жасалды. Сол ғасырда Ежелгі Грекияда Аристотель дүние құрылысының жалпы жүйесін жасаған, оның орталығы Жер деп есептеген. * Б.з.б.3 ғасырда [[Александрия]] ғалымы Эратосфен Жердің мөлшерін анықтаған. * Б.з.б.2 ғасырда [[Гиппарх]] Жер дүниенің ортасында қозғалмай тұрады деп есептеп, планеталардың қозғалу теориясын жасаған. Ол ''1022 жұлдыздың'' каталогын ұсынды. Ежелгі қазақ даласын мекендеген халық жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың орны бойынша жыл мезгілдері мен жер тараптарын айыра білген. * 9-шы ғасырда Халиф Мамунның нұсқауы бойынша [[Бағдат]] маңындағы Жер меридианы доғасының ұзындығы өлшенген. * 11 ғасырда [[Бируни]] Жердің қозғалуы мүмкін деген идея айтқан. * 13 ғасырда ат-Туси Оңтүстік Әзербайжанда обсерватория салдырып, планеталар қозғалысының жаңа кестесін жасады. Осы ғасырда [[Пекин]]<nowiki/>де де обсерватория салынды. * [[1428]] – [[1429 жыл]]ы Ұлықбек Самарқанда салдырған обсерваториясын үлкен мәрмәр секстантпен жабдықтатып, 1019 жұлдыздың каталогын және планеталар қозғалысының кестесін түзді. * 1543 жылы поляк ғалымы Николай Коперник '''''«Аспан сфераларының айналысы туралы»''''' деген еңбегінде Жер қозғалмайды және бүкіл Ғаламның ортасында тұрады деген ілімді жоққа шығарып, [[Күн жүйесі]]<nowiki/>нің құрылысын – дүниенің гелиоцентрлік жүйесін түсіндіріп берген. Осы еңбектің негізінде италия ғалымы [[Джордано Бруно]] Ғаламның шексіздігі, ал оны мекендеуші дүниелердің сансыз көптігі туралы тұжырымдама жасады. * [[Галилео Галилей]] өзі құрастырған [[телескоп]]тың көмегімен ''1609 – 1610 жылы'' алғаш рет астрономиялық бақылаулар жүргізді. * 17 ғасырдың басында [[Иоганн Кеплер]] планеталар қозғалысындағы үш заңдылықты, ал сол ғасырдың аяғында [[Исаак Ньютон]] бүкіләлемдік тартылыс заңын ашқан. * 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басында Франция, [[Англия]], т.б. елдерде обсерваториялар салына бастады. * [[1718 жыл]]ы ағылшын астрономы [[Эдмунд Галлей]] жұлдыздың меншікті қозғалысын тапқан. * [[1761 жыл]]ы орыс ғалымы Михаил Ломоносов Шолпан планетасының атмосферасын ашты. * [[1755 жыл]]ы [[Иммануил Кант]] және [[1776 жыл]]ы Пьер Лаплас Күн жүйесінің пайда болуы туралы алғашқы гипотезаны ұсынды. * 19 ғасырдың ортасынан аспан денелерінің физикалық табиғаты жүйелі түрде зерттеле бастады. === Қазақстанда Астрономияның дамуы === [[Сурет:Milky_Way_2005.jpg|thumb|left|300px]] Қазақстанда Іле өзенінің орта ағысындағы Малайсары адырының батыс тұсын біздің заманымыздан бұрынғы ''5 ғасырда'' жарты сақина түріндегі тастардан қаланған қорған табылды. Батыс және шығыс тұстардағы екі қорған арасындағы тік сызық жазғы күн тоқырауы, солтүстік және шығыс қорғандар арасындағы тік жазық қысқы күн тоқырауы сәтіндегі Күн сәулесіне сәйкес келеді. Орталық Қазақстандағы Толағай тауының маңындағы қорғанның оңтүстік және солтүстік үштағандарының ұшында қосымша үйілген тас қорғандар арқылы жыл мезгілдерінің басталуы, Ай мен жұлдыздардың тоғысулары анықталып отырған. Республикамызда ''1942 жылы'' Алматыға жақын жердегі теңіз деңгейінен ''1500 м'' биіктікте алғашқы отандық обсерваторияның негізі қаланды. ''1950 жылы'' Астрономия және физикалық институтынан Қазақстан Ғылым академиясының Астрофизика институты бөлініп шықты. ''1957 жылдан'' бастап ғарыштық аппараттардың координаттарын анықтау мақсатында жүйелі бақылаулар жүргізіліп келеді. Тұмандықтардың каталогы (''1968'') жарияланды. Бұл каталогта галактикадағы ''120 нысанның жарқырауы'', морфологиясы және олардың ғарышта тарала орналасуы жөнінде жаңа деректер қамтылды. Осы жылы диффузиялық тұмандықтар спектр фотометриялық әдіспен зерттеліп, 100-ге жуық диффузиялық тұмандық спектрлерінің каталогы жасалды. Алынған спектрлерді талдау барысында иондалған сутектің спектрлік сызықтары инфрақызыл және радиодиапазонда ғана емес, спектрдің оптикалық аймағында да болатыны анықталды. ''800-ге жуық'' актив галактикадан тыс объектілердің спектрлері зерттелді, ''50-ге жуық'' Сейферт галактикасы табылды. '''''«Жұлдыздардың жинақталған спектрфотометриялық каталогы»''''' (''1978'') басылып шығарылды. ''1000-нан астам'' жұлдыздардың абсолюттік спектрлері туралы мәліметтер жарияланды (''1985''). Алғаш рет Юпитердегі қызыл дақтың газ-тозаңнан құралатыны жөніндегі болжам бақылаулар негізінде расталды және сол планета атмосферасындағы процестердің аксиметриясы байқалды. Соңғы жылдары астрономиялық зерттеулер ҚР Ғылым министрлігі Ғылым академиясының Астрофизика институтының Асы-Түрген обсерваториясында қарқынды түрде дамытылып келеді.<ref>Балалар Энциклопедиясы, II- том</ref><ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref><ref>Әбішев Х., Аспан сыры, А., 1966;</ref><ref>Исқақов М.Ө., Халық календары, А., 1980;</ref><ref>Климишин И. А., Элементарная астрономия, М., 1991.</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер== * [http://astro-all.narod.ru/ Астрономия] * [http://referattar.com/load/20 Астрономия - Қазақша рефераттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506011039/http://referattar.com/load/20 |date=2011-05-06 }} * [http://Malimetter.kz/astronomiya/ Malimetter.kz Астрономия реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927174605/http://malimetter.kz/astronomiya/ |date=2013-09-27 }} (қазақша) * [http://Malimetter.kz/sferalyk-astronomiya/ Malimetter.kz Сфералық астрономия реферат]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (қазақша) {{Жеті еркін өнер}} {{wikify}} [[Санат:Астрономия]] bvmfo8taml5ln008le3q9lws9jqj7yy 3657008 3657006 2026-09-18T16:47:52Z Вмуд 185699 /* */ 3657008 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Omega_Nebula.jpg|thumb|right|400px|Омега Небула, [[Хаббл телескопы]]мен түсірілген сурет]] '''Астрономия''' ({{lang-grc|ἄστρον}} «[[жұлдыз]]» + {{lang-grc2|νόμος}} (номос), «заң» ) — ғарыштық денелердің құрылысы, дамуы, олар құрайтын ғарыштық жүйелер және тұтас [[ғалам]] туралы ғылым. Астрономия ғарыш кеңістігіндегі жекелеген денелерді немесе денелер жүйелерін, олардың құрылысын, пайда болуын және динамикасын, сондай-ақ, оларда болып жатқан құбылыстарды зерттейді. Аспан денелеріне [[Жұлдыз|жұлдыздар]] (соның бірі - Күн), планеталар (соның бірі - Жер), планеталардың серіктері: мысалы, [[Жер]] серігі - Ай, сондай-ақ [[комета]]лар, [[метеорит]]тер жатады. Сондай-ақ, ғаламшараралық , жұлдызаралық ортаны, [[пульсар]]ларды, [[қара құрдым]]дарды, [[тұмандық]]тарды, [[галактика]]ларды, квазарларды және тағы да басқа ғарыш объекттерін зерттейді. == Астрономияның зерттеу бағыттары == [[Сурет:Solar_sys.jpg|thumb|left|200px|Күн жүйесі]] Қазіргі заманғы астрономия аспан денелерін зерттеудің тәсіліне қарай бірнеше бөлімге бөлінеді. Астрометрияда аспан объектілерінің орындары мен қозғалысы анықталады, Жердің айналу заңдылықтары зерттеліп, астрономиялық тұрақты шамалардың мәндері анықталады. Сфералық астрономияда аспан нысандарының орны мен қозғалысы математикалық тәсілдермен анықталады. Ал тәжірибелік астрономияда бұрыш өлшейтін аспаптардың жаңа теориялары жасалып, уақытты, географиялық координаттарды (''бойлық пен ендікті''), белгілі бір бағыттағы азимуттарды анықтау әдістері жүйеленеді. Аспан механикасында бүкіләлемдік тартылыс күшінің әсерінен болатын аспан денелерінің, соның ішінде жасанды денелердің қозғалысы, сондай-ақ аспан денелерінің тепе-теңдік жағдайы зерттеледі. Жұлдыздық астрономияда біздің Галактиканы (''Жұлдызаралды'') құрайтын жұлдыздар жүйесі, ал [[галактика]] сырты астрономиясында басқа галактикалар және олардың жүйелері қарастырылады. Құрамына [[астрофотометрия]], астроспектроскопия, т.б. бөлімдер енетін астрофизика аспан денелерінде, олардың жүйелерінде және ғарыштық кеңістікте болып жататын физикалық құбылыстар мен химиялық процестерді зерттейді. [[Радиоастрономия]]<nowiki/>да ғарыштан келген радиотолқындардың қасиеттері және олардың кеңістікте таралуы зерттеледі. Жердің жасанды серіктері, ғарыштық кемелер мен ғарыштық телескоптардың (''мысалы, америкалық «Хаббл» телескопы'') жасалуы астрономиялық зерттеулерді атмосферадан тыс жүргізуге жол ашты. [[Космогонияда]] жеке аспан денелерінің, сондай-ақ олардың жүйелерінің, атап айтқанда Күн жүйесінің пайда болу мәселелері, ал космологиядағы жалпы Ғаламның құрылысы мен заңдылықтары қарастырылады. == Астрономияның негізгі бөлімдері == [[Сурет:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|thumb|left|200px]] Қазіргі астрономияның зерттеу ауқымы кеңейіп, көпсалалы ғылымға айналды. Қазіргі астрономия келесі бағыттарға бөлінген: * [[Астрометрия]]  * Теоретикалық астрономия * [[Аспан механикасы]] * [[Астрофизика]] - Астрономия '''нысандарын''' (объектілерін) физикалық әдістермен зерттейтін ғылым саласы - [[астрофизика]] деп аталады. * [[Жұлдыз астрономиясы]] * [[Космохимия]] * [[Космогония]] * [[Космология]] XX ғасырдың екінші жартысында көне астрономиялық зерттеулерді, ежелгі астрономиялық құрылыстарды зерттейтін археоастрономия ғылымы қалыптасты. ==Астрономияның даму тарихы== [[Сурет:Codex_Duran,_page_1.jpg|thumb|right|200px]] Астрономия - табиғат туралы көне ғылымдардың бірі. Оның дамуына ертедегі адамдардың тұрмыс тіршілігіне байланысты қажеттілік әсер етті. Ол кезде уақытты, бағыт-бағдарды дәл көрсететін құралдар мен жабдықтар болмаған. Сондықтан да адамдар [[Күн]] мен [[Ай]]ға, аспандағы жұлдыздарға қарап жыл мерзімі мен уақытты айыратын болған. Ал, мұндай жұмыс аспан денелерінің қозғалысын үнемі бақылап отыруды талап етті. Аспан денелерінің қозғалысын бақылау қажеттігінен туындаған ежелгі құрылыстардың орны [[Қазақстан]]да көптеп кездеседі. Сөйтіп практикалық қажеттілік астрономия ғылымының тууына ең басты түрткі болды. Шығыс халықтарында біздің заманымыздан б.з.б. 6-шы ғ-дың өзінде-ақ алғашқы астрономиялық түсініктер пайда болған. [[Ежелгі Қытай]] мен [[Вавилон]]<nowiki/>да негізгі уақыт бірлігінен басқа, экватордың эклиптикаға көлбеулігі, Күн мен Ай тұтылуының қайталану периоды (''сарос'') белгілі еді. [[Грекия]]да Жердің шар тәрізділігі туралы ілім қалыптасты. [[Сурет:Utagawa_Kuniyoshi,_Portrait_of_Chicasei_Goy%C3%B4_(Wu_Yong)_(1827%E2%80%931830).jpg|thumb|left|200px|Қытай астрономы, 1675 ж. салынған сурет]] Шығыс халықтарында б.з.б. 6 ғасырдың өзінде-ақ алғашқы астрономиялық түсініктер пайда болған. Ежелгі Қытай мен Вавилонда негізгі уақыт бірлігінен басқа, экватордың эклиптикаға көлбеулігі, Күн мен Ай тұтылуының қайталану периоды (сарос) белгілі еді. Грекияда Жердің шар тәрізділігі туралы ілім қалыптасты. Ежелгі қазақ даласын мекендеген халық жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың орны бойынша жыл мезгілдері мен жер тараптарын айыра білген. Іле өзенінің орта ағысындағы Малайсары адырының батыс тұсынан б.з.б 5 ғасырда жарты сақина түріндегі тастардан қаланған қорған табылған. Орыс ғалымы П.И.Мариковскийдің зерттеуінше батыс және шығыс тұстардағы екі қорған арасындағы тік сызық жазғы күн тоқырауы, солтүстік және шығыс қорғандар арасындағы тік сызық қысқы күн тоқырауы сәтіндегі көкжиектен көрініс бере бастаған Күн сәулесінің жолын көрсетеді. Орталық Қазақстандағы Толағай тауының маңындағы қорғанның оңтүстік және солтүстік үштағандарының ұшында қосымша үйілген тас қорғандар арқылы жыл мезгілдерінің басталуы, Ай мен жұлдыздардың тоғысулары анықталып отырған. Б.з.б. 4 ғасырда Қытайдың тұңғыш жұлдыө каталогы (тізімі) жасалды. Сол ғасырда Ежелгі Грекияда Аристотель дүние құрылысының жалпы жүйесін жасаған, оның орталығы Жер деп есептеген. Б.з.б. 3 ғасырда Александрия ғалымы Эратосфен Жердің мөлшерін анықтаған. Б.з.б. 2 ғасырда [[Гиппарх]] Жер дүниенің ортасында қозғалмай тұрады деп есептеп, планеталардың қозғалу теориясын жасаған. Ол 1022 жұлдыздың каталогын ұсынды. === Әлемнің геоцентрлік жүйесі === [[Сурет:CD009-Richer_Guyane.jpg|thumb|right|400px]] Астрономияның алғашқы жетістіктерін б.д. ІІ ғасырда Александрия астрономы Клавдий Птоломей қорытындылады. Ол жасаған дүниенің геоцентрлік жүйесі бойынша қозғалмайтын Жерді айнала Ай, Меркурий, Шолпан, Күн, Марс, Юпитер, Сатурн мен «жылжымайтын жұлдыздар сферасы» қозғалып жүретін болды. Көптеген ғасырлар бойына шіркеу дүниенің геоцентрлік жүйесін қолдап келді, өйткені шіркеу оқуының өзінде Жер «Ғаламның орталығы» болып саналды. Птоломейдің дүние жүйесі Ғаламның құрылымы жөніндегі мүлдем қате түсінікке негізделгенімен , қанше дегенмен де ол аспан шырақтарының көрінерлік қозғалысының көптеген ерекшеліктерін, соның ішінде ғаламшарлардың тұзақ тәрізді қозғалысының мәнісін түсіндірді. Бұған Птоломей әрбір ғаламшардың қозғалысын бірнеше бірқалыпты қозғалыстар үйлесімі ретінде қарастыра отырып, көз жеткізді. Мысалы, ғаламшар Жерді айнала қозғалып қана қоймайды, оның өзі де Жерді айнала қозғалатын нүктенің маңайында қозғалады деп есептелді. Птоломей жасаған кестелер аспандағы ғаламшардың орындарын алдын ала анықтауға мүмкіндік туғызды. Бірақ уақыт өте келе астрономдар бақыланып отырған ғаламшардың орындары мен оның алдын ала есептелген орындарында айырмашылық бар екенін байқады. Ғасырлар бойы астрономдар Птоломейдің жүйесі қажетті деңгейге дейін жетілмеген деп, оны жетілдіре түсу жолында әрбір ғаламшар үшін дөңгелектік қозғалыстардың жаңа үйлесімдерін енгізді. 9 ғасырда Халиф Мамунның нұсқауы бойынша Бағдат маңындағы Жер меридианы доғасының ұзындығы өлшенген. 11 ғасырда [[Әбу Райхан әл-Бируни]] Жердің қозғалуы мүмкін деген идея айтқан. 13 ғасырда Әбу Жафар ат-Туси Оңтүстік Әзірбайжанда обсерватория салдырып, планеталар қозғалысының жаңа кестесін жасады. Осы ғасырда Пекинде де обсерватория салынды. 1428-29ж. Ұлықбек Самарқанда салдырған обсерваториясын үлкен мәрмәр секстантпен жабдықтатып, 1019 жұлдыздың каталогын және планеталар қозғалысының кестесін түзді. === Дүниенің гелиоцентрлік жүйесі === Өзінің дүние жүйесі туралы поляктың ұлы астрономы [[Николай Коперник]] (1473-1543) ол өзі қайтыс болған жылы жарық көрген «Аспан сферасының айнала қозғалысы жөнінде» деген еңбегінде жазған еді. Оның ілімі бойынша, дүние орталығынде Жер емес, Күн тұр. Жерді айнала Ай ғана қозғалып жүреді. Жердің өзі Күннен қашықтығы бойынша (Меркурий мен Шолпаннан кейін) үшінші ғаламшар болып саналады. Ол Күнді айнала және өз осінен айналады. Жер орбитасының сыртында Марстың, Юпитердіңжәне Сатурнның орбиталары орналасқан. Коперник «жылжымайтын жұлдыздар сферасын» Күннен өте қашыққа орналастырды. Коперник ұсынған дүние жүйесі гелоиоцентрлік деп аталды. Ол ғаламшарлардың тұзақ тәрізді қозғалысын біздің Күнді айнала қозғалатын ғаламшарларды қозғалмайтын Жерден емес өзі де Күнді айнала қозғалатын Жерден бақылайтындығымыздан бізге солай көрінеді деп қарапайым және табиғи түрде түсіндірді. Коперник астрономияда алғаш рет Күн жүйесі құрылымының схемасын құрып қана қоймай , сонымен бірге ғаламшарлардың Күннен салыстырмалы қашықтықтарын (Жердің Күннен қашықтық бірлігімен көрсете отырып) анықтады және олардың Күнді айналып шығу периодын есептеп шығарды. === Гелиоцентрлік дүниетанымның қалыптасуы === Коперниктің ілімі бір дегеннен мойындалып қабылданған жоқ. Мысалы, 1600 жылы инквизицияның үкімімен Римде Италияның ұлы философы, Коперниктің ізін қуушы Джордано Бруно (1548-1600) өртелді. Бруно Коперниктің ілімін дамыта отырып, Ғаламда центр жоқ және болуы мүмкін емес, ал Күн - бұл Күн жүйесінің ғана орталығы деп пайымдады. Ол сондай-ақ жұлдыздар - біздің Күн сияқты басқа жүйедегі «Күндер», сонымен бірге сансыз жұлдыздарды айнала ғаламшарлар айналып жүреді, олардың көпшілігінде саналы өмір бар деген данышпан ой-болжам жасады. Инквизицияның ешқандай от-жалыны Джордано Бруноның жігерін жасыта алмады, оны жаңа ілімінен бас тартқыза алмады. 1609 жылы [[Галилео Галилей]] (1564-1642) тұңғыш рет телескопты аспанға бағыттап, Коперниктің ілімін көрнекі түрде дәлелдейтін жаңалық ашты. Ай бетінен ол тауларды көрді. [[Ай]]дың беті Жер бетіне біршама ұқсас және «Жер» мен «[[аспан]]» арасында принциптілік айырмашылық жоқ. Галилей [[Юпитер]]дің төрт серігін ашты. Олардың [[Юпитер]]ді айнала қозғалысы аспан денелері қозғалысының орталығы тек Жер болуы керек деген қате түсінікті жоққа шығарды. Галилей Шолпанның да Ай сияқты өз фазаларын өзгертетінін байқады.[[Шолпан]] - Күннің сәулесіне шағылысып жарық шығаратын шар тәрізді дене. Шолпан көрінісі өзгерістерінің ерекшеліктерін зерттей келе, Галилей ол Жерді ғана емес, Күнді де айнала қозғалады деген дұрыс тұжырым жасады. «Аспан тазалығын» көрсететін Күн бетінен Галилей дақтарды көрді, оларды бақылай жүріп, Күннің өз осінен айналатынын анықтады. Ендеше, әр түрлі аспан денелеріне, мысалы, Күнге, осьтік айналу тән екен. Ақырында ол, Құс жолы - жай көзбен ажыратуға келмейтін мың-сан көмескі жұлдыздар екенін анықтады. Олай болса, Ғалам ертеде ойлағандағыдан әлдеқайда ғаламат екен, ал ол кішкентай Жерді айнала бір тәулік ішінде толық айналым жасап шығады деп болжау мейлінше аңғырт түсінік еді. Галилейдің ашқан жаңалықтары дүниенің гелиоцентрлік жүйесін қолдаушылардың санын көбейтті және сонымен қатар шіркеуді коперникшілдерді қудалауын күшейтуге мәжбүр етті. 1616 жылы Коперниктің «Аспан сферасының айнала қозғалысы жөнінде» атты кітабы оқуға тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді, ал ондағы ілім Қасиетті Жазбаға қайшы келеді деп жарияланды. Галилейге Коперниктің ілімін насихаттауға тыйым салынды. Солай бола тұрса да 1632 жылы оған өзінің «Дүниенің екі ең басты жүйелері - Птоломей және Коперник жүйелері жөніндегі диалог» атты кітабын жариялаудың мүмкіндігі туды, онда ол гелиоцентрлік жүйенің ақиқаттығын нанымды көрсете білді, сөйтіп ол католиктік шіркеудің оған деген ашу-ызасын күшейтіп алды. 1633 жылы Галилей инквизиция сотының алдына шақырылды. Жасы келген ғалымды өзінің көзқарасынан «бас тартуға» қол қоюға мәжбүр етті және өмірінің соңына дейін инквизицияның бақылауында ұстады. Тек 1992 жылы ғана католиктік шіркеу Галилейді біржолата ақтады. Бруноның қазасы, Коперник іліміне ресми тыйым салыну, Галилейдің сот алдында тұруы коперникандықтың таралуын тоқтата алмады. [[Австрия]]да [[Иоганн Кеплер]] (1571-1630) ғаламшарлардың қозғалу заңдарын аша отырып, Коперниктің ілімін дамытты. Ежелгі уақыттан бері аспан денелері «идеал қисық» - шеңбер бойымен қозғалады деп есептеліп келді. Коперниктің теориясында да айнала қозғалу күмән туғызған жоқ.17 ғасырда аспан денелерінің орбиталары шын мәнінде шеңберден өзгеше екені анықталды. Бұл маңызды жаңалықты Иоганн Кеплер ашты. [[Англия]]да [[Исаак Ньютон]] (1643-1727) өзінің әйгілі бүкіләлемдік тартылыс заңын жариялады. [[Ресей]]де Шолпан атмосферасының бар екенін ашқан М.В.Ломоносов (1711-1765) Коперниктің ілімін батыл қолдады, тіршілік әлемдері көп екені жөніндегі идеяны қоғады және өзінің мазмұны терең өлеңдерінде геоцентрлікті жақтаушыларды мұқатты. 1755 жылы И.Кант және 1776 жылы П.Лаплас Күн жүйесінің пайда болуы туралы алғашқы гипотезаны ұсынған болатын. 19 ғасырдың ортасынан аспан физикалық табиғаты жүйелі түрде зерттеле бастады. === Астрономияның қалыптасуының қысқаша хронологиясы === * Б.з.б.4 ғасырда Қытайда тұңғыш жұлдыз каталогы (''тізімі'') жасалды. Сол ғасырда Ежелгі Грекияда Аристотель дүние құрылысының жалпы жүйесін жасаған, оның орталығы Жер деп есептеген. * Б.з.б.3 ғасырда [[Александрия]] ғалымы Эратосфен Жердің мөлшерін анықтаған. * Б.з.б.2 ғасырда [[Гиппарх]] Жер дүниенің ортасында қозғалмай тұрады деп есептеп, планеталардың қозғалу теориясын жасаған. Ол ''1022 жұлдыздың'' каталогын ұсынды. Ежелгі қазақ даласын мекендеген халық жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың орны бойынша жыл мезгілдері мен жер тараптарын айыра білген. * 9-шы ғасырда Халиф Мамунның нұсқауы бойынша [[Бағдат]] маңындағы Жер меридианы доғасының ұзындығы өлшенген. * 11 ғасырда [[Бируни]] Жердің қозғалуы мүмкін деген идея айтқан. * 13 ғасырда ат-Туси Оңтүстік Әзербайжанда обсерватория салдырып, планеталар қозғалысының жаңа кестесін жасады. Осы ғасырда [[Пекин]]<nowiki/>де де обсерватория салынды. * [[1428]] – [[1429 жыл]]ы Ұлықбек Самарқанда салдырған обсерваториясын үлкен мәрмәр секстантпен жабдықтатып, 1019 жұлдыздың каталогын және планеталар қозғалысының кестесін түзді. * 1543 жылы поляк ғалымы Николай Коперник '''''«Аспан сфераларының айналысы туралы»''''' деген еңбегінде Жер қозғалмайды және бүкіл Ғаламның ортасында тұрады деген ілімді жоққа шығарып, [[Күн жүйесі]]<nowiki/>нің құрылысын – дүниенің гелиоцентрлік жүйесін түсіндіріп берген. Осы еңбектің негізінде италия ғалымы [[Джордано Бруно]] Ғаламның шексіздігі, ал оны мекендеуші дүниелердің сансыз көптігі туралы тұжырымдама жасады. * [[Галилео Галилей]] өзі құрастырған [[телескоп]]тың көмегімен ''1609 – 1610 жылы'' алғаш рет астрономиялық бақылаулар жүргізді. * 17 ғасырдың басында [[Иоганн Кеплер]] планеталар қозғалысындағы үш заңдылықты, ал сол ғасырдың аяғында [[Исаак Ньютон]] бүкіләлемдік тартылыс заңын ашқан. * 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басында Франция, [[Англия]], т.б. елдерде обсерваториялар салына бастады. * [[1718 жыл]]ы ағылшын астрономы [[Эдмунд Галлей]] жұлдыздың меншікті қозғалысын тапқан. * [[1761 жыл]]ы орыс ғалымы Михаил Ломоносов Шолпан планетасының атмосферасын ашты. * [[1755 жыл]]ы [[Иммануил Кант]] және [[1776 жыл]]ы Пьер Лаплас Күн жүйесінің пайда болуы туралы алғашқы гипотезаны ұсынды. * 19 ғасырдың ортасынан аспан денелерінің физикалық табиғаты жүйелі түрде зерттеле бастады. === Қазақстанда Астрономияның дамуы === [[Сурет:Milky_Way_2005.jpg|thumb|left|300px]] Қазақстанда Іле өзенінің орта ағысындағы Малайсары адырының батыс тұсын біздің заманымыздан бұрынғы ''5 ғасырда'' жарты сақина түріндегі тастардан қаланған қорған табылды. Батыс және шығыс тұстардағы екі қорған арасындағы тік сызық жазғы күн тоқырауы, солтүстік және шығыс қорғандар арасындағы тік жазық қысқы күн тоқырауы сәтіндегі Күн сәулесіне сәйкес келеді. Орталық Қазақстандағы Толағай тауының маңындағы қорғанның оңтүстік және солтүстік үштағандарының ұшында қосымша үйілген тас қорғандар арқылы жыл мезгілдерінің басталуы, Ай мен жұлдыздардың тоғысулары анықталып отырған. Республикамызда ''1942 жылы'' Алматыға жақын жердегі теңіз деңгейінен ''1500 м'' биіктікте алғашқы отандық обсерваторияның негізі қаланды. ''1950 жылы'' Астрономия және физикалық институтынан Қазақстан Ғылым академиясының Астрофизика институты бөлініп шықты. ''1957 жылдан'' бастап ғарыштық аппараттардың координаттарын анықтау мақсатында жүйелі бақылаулар жүргізіліп келеді. Тұмандықтардың каталогы (''1968'') жарияланды. Бұл каталогта галактикадағы ''120 нысанның жарқырауы'', морфологиясы және олардың ғарышта тарала орналасуы жөнінде жаңа деректер қамтылды. Осы жылы диффузиялық тұмандықтар спектр фотометриялық әдіспен зерттеліп, 100-ге жуық диффузиялық тұмандық спектрлерінің каталогы жасалды. Алынған спектрлерді талдау барысында иондалған сутектің спектрлік сызықтары инфрақызыл және радиодиапазонда ғана емес, спектрдің оптикалық аймағында да болатыны анықталды. ''800-ге жуық'' актив галактикадан тыс объектілердің спектрлері зерттелді, ''50-ге жуық'' Сейферт галактикасы табылды. '''''«Жұлдыздардың жинақталған спектрфотометриялық каталогы»''''' (''1978'') басылып шығарылды. ''1000-нан астам'' жұлдыздардың абсолюттік спектрлері туралы мәліметтер жарияланды (''1985''). Алғаш рет Юпитердегі қызыл дақтың газ-тозаңнан құралатыны жөніндегі болжам бақылаулар негізінде расталды және сол планета атмосферасындағы процестердің аксиметриясы байқалды. Соңғы жылдары астрономиялық зерттеулер ҚР Ғылым министрлігі Ғылым академиясының Астрофизика институтының Асы-Түрген обсерваториясында қарқынды түрде дамытылып келеді.<ref>Балалар Энциклопедиясы, II- том</ref><ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref><ref>Әбішев Х., Аспан сыры, А., 1966;</ref><ref>Исқақов М.Ө., Халық календары, А., 1980;</ref><ref>Климишин И. А., Элементарная астрономия, М., 1991.</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3</ref> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер== * [http://astro-all.narod.ru/ Астрономия] * [http://referattar.com/load/20 Астрономия - Қазақша рефераттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506011039/http://referattar.com/load/20 |date=2011-05-06 }} * [http://Malimetter.kz/astronomiya/ Malimetter.kz Астрономия реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927174605/http://malimetter.kz/astronomiya/ |date=2013-09-27 }} (қазақша) * [http://Malimetter.kz/sferalyk-astronomiya/ Malimetter.kz Сфералық астрономия реферат]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (қазақша) {{Жеті еркін өнер}} {{wikify}} [[Санат:Астрономия]] p7ot1uh24qnqv18x7h6kp1l2g27smma 0 11854 3657151 3620896 2026-09-18T19:38:26Z ~2026-50219-30 185786 3657151 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ыстанбұл |шынайы атауы = {{lang-tr|İstanbul}} |сурет = Istanbul collage 5j.jpg |жағдайы = |ел = Түркия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =0 |lat_sec =36 |lon_dir = |lon_deg =28 |lon_min =57 |lon_sec =37 |CoordAddon = type:city(10034830)_region:TR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Түркияның әкімшілік бөлінісі{{!}}Ил |аймағы = |кестедегі аймақ = Ыстанбұл(ил){{!}}Ыстанбұл |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Уәли |басшысы = Нұры Аслан |құрылған уақыты = б.з.б. 667 жыл |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Византий, Жаңа Рим, Константинополь |статус алуы = |жер аумағы = 5343 |биiктiктiң түрi = Биіктігі Нум |орталығының биiктігі = 100 |климаты = [[Субтропиктер|Субтропикалық]] |ресми тілі = түрік тілі |тұрғыны = {{Өсім}} 15 067 724<ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=27587|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2017|date=1 February 2018|accessdate=1 February 2018}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> |санақ жылы = 2018 |тығыздығы = 2 900 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[түріктер]] |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар, [[Православие|православтар]], [[Иудаизм|иудейлер]] |этнохороним = ыстанбұлдық, ыстанбұлдықтар |уақыт белдеуі = +3 |DST = бар |телефон коды = +90 252 |пошта индексі = |пошта индекстері = 34010–34850 <br /> 80000–81800 |автомобиль коды = 34 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Istanbul |сайты = https://www.ibb.istanbul |сайт тілі 1 = tr |сайт тілі 2 = en }} '''Ыстанбұл''' ({{lang-tr|İstanbul}}), ертеде '''Византий''', кейіннен '''Константинополь''' — [[Түркия]]ның аса ірі [[Түркия қалаларының тізімі|қаласы]], ірі сауда, өнеркәсіп пен мәдениет орталығы, елдің басты портты қаласы. Бір-бірімен көпірлер және туннельдер арқылы байланысып тұрған, оны [[еуропа]]лық (негізгі) және [[азия]]лық бөліктерге бөлетін [[Босфор бұғазы]]ның жағалауларында орналасқан. Ыстанбұл халық саны 15 миллион адам, бұл Түркия халқының 19%-ын құрайды.<ref>https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2021-45500&dil=2 Түркия Статистка Институты (ағылшынша). 31 желтоқсан 2021.</ref> Халық саны бойынша [[Еуропа]] тарихындағы алғашқы миллионер-қала. [[Рим империясы|Рим]], [[Шығыс Рим империясы|Византия]], [[Латын империясы|Латын]] және [[Осман империясы]] империяларының бұрынғы астанасы. == Географиясы == [[Сурет:Istanbul and Bosporus big.jpg|thumb|220px|right|Стамбұл ғарыштан көрінісi]] Ыстанбұл төбелі жерде Түркияның солтүстік-батысында орналасқан. Қаланың ауданы — 1 538,77 км². Координаттары — {{coord|41|00|N|29|00|E|type:city(10034830)_region:TR}}. Ыстанбұл [[Босфор бұғазы]]ның үстiнде жатыр. == Әкімшілік бөлінісі == === Тарихи аудандары === Ыстанбұлдың Еуропадағы тарихи аудандары: [[Айвансарай]], [[Ақсарай (Түркия)|Ақсарай]], [[Байрампаша]], [[Бақыркөй]], [[Балат]], [[Бебек]], [[Бешикташ (аудан)|Бешікташ]], [[Беязыт]], [[Ғазиосманпаша]], [[Галата]], [[Долмабахче]], [[Йешілкөй]], [[Зейтінбұрны]], [[Кяғытхане]], [[Қапалы Чаршы]], [[Вефа]], Джибали, Зейрек, Қабаташ, Қасымпаша, Лалелі, Ортакөй, Пера, Сарыйер, [[Сұлтанахмет]], Сулыкуле, [[Таксим|Тақсим]], Фатих, Фенер, Шұқыржұма, Шишлі, Еминөңі, Эйүп. Ыстанбұлдың Азиядағы тарихи аудандары: * Қадыкөй * Үскідар [[File:Map of the Districts of Istanbul.png|thumb|450x450px|Қаланың әкімшілік бөлінісі]] <gallery mode="slideshow"> Сурет:Istiklal str. Istanbul - panoramio.jpg|Ыстанбұлдың бас сауда көшесі — Истикләл Сурет:Taksim monument and mosque.jpg|Тақсим алаңы Сурет:Constantine Obelisk.jpg|Сұлтанахмет алаңы Сурет:View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg|Левент ауданындағы тұман </gallery> == Климаты == Ыстанбұл субтропиялық ауа райының аймағының шетiнде орналасады, дегенмен сонымен бiрге солтүстiктен ызғырықтардың ықпалы бар. Ыстанбұлда қыстыгүнi орташа температура +3°C және 9°C аралығында. Қыс салқын және дымқыл. Ыстанбұлда жылына температураның 0°C төмен көрсеткіші орта есеппен 21 күнді құрайды. Әр жыл сайын қар жауады. Ауа-райы бойынша жазғытұрым және күз жағымды жұмсақ, бiрақ температураның күрт өзгеруіне бейім. Ыстанбұлда жазды күнi салыстырмалы ыстық, орташа температура 19°C-ден 28°C-ге дейін, ауаның тым ылғалдыл кезеңдері кездеседі. Қалада аптап ыстық сирек және температура өте сирек 35°C және одан жоғарыға жетедi. Орта есеппен 850 мм жауын-шашын түседі, негізінен жаңбыр түріндегі жауын-шашын бір жылда 123 күнге сәйкес келеді. Қала 2000 астам күн сағатын алады. Жылдық орта мөлшердегi салыстырмалы ылғалдық әрдайым жоғары, орташа 71% шамасында. [[Сурет:Istanbul view.jpg|left|250px|thumb|right|Ыстанбұлдағы ақпан айы, 2006]] {| class="wikitable" border=1 style="text-align:center" !rowspan=2 |Ай !colspan=2 |Ыстық !colspan=2 |Суық !rowspan=2 |Жаңбырлы күндер !rowspan=2 |Ашық аспанды күндер |- !орта !Абсолют !орта !Абсолют |- |Қаңтар |9 |19 |3 |–13 |18 |2.6 |- |Ақпан |9 |24 |2 |–16 |15 |3.3 |- |Наурыз |11 |27 |3 |–11 |14 |4.4 |- |Сәуір |16 |33 |7 |–2 |9 |6.6 |- |Мамыр |21 |34 |12 |2 |8 |8.9 |- |Маусым |26 |37 |16 |6 |5 |10.8 |- |Шілде |29 |39 |18 |11 |4 |11.7 |- |Тамыз |29 |41 |20 |10 |3 |11.3 |- |Қыркүйек |25 |38 |15 |6 |6 |8.5 |- |Қазан |21 |33 |12 |3 |10 |6.2 |- |Қараша |15 |27 |9 |–7 |13 |4.6 |- |Желтоқсан |11 |22 |5 |–12 |17 |2.3 |} == Өнеркәсібі == Ыстанбұлдың дамыған әртараптандырылған саласы бар. Экономика негізінен машина жасау, соның ішінде кеме жасау, химия, цемент, тамақ, жарық, баспа, электрлік, ағаш өңдеу, қағаз және шыны өнеркәсібі, сауда және туризмге негізделген. Сонымен қатар, зәйтүн майы, темекі, көлік құралдары, электроника және т.б. Экономиканың негізінен жоғары қосылған құны жоғары тауарлар өндіретініне қарамастан, көптеген аз құны қосылған тауарлар белсенді түрде шығарылып, одан да көп көрінеді. Бұл кәдесыйлар, түрік тәттілері, орташа сапалы киім, ұлттық костюмдер және тағы басқалар. Жалпы қалалық ЖІӨ-нің 26%-ы ғана болса да, олардың 80%-ы экспортқа тиесілі.<ref>{{cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp|publisher=NTV-MSNBC|title=Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul|trans_title=Istanbul is the Locomotive of Foreign Trade|lang=tr|date=2006-02-13|accessdate=2012-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JvtAwk|archivedate=2013-06-04}}</ref> == Галерея == <center> <gallery mode="slideshow"> Istanbul asv2020-02 img45 Hagia Sophia.jpg|[[Айя София]] Istanbul Topkapi Sarayi.JPG|Топкапы сарайы Basilica Cistern after restoration 2022 (11).jpg|Еребатан цистернасы Istanbul asv2020-02 img53 Maiden's Tower.jpg|Қыз мұнарасы Twierdza Rumeli Istambuł RB1.jpg|[[Румелихисар]] Istanbul asv2021-11 img40 Grand Bazaar.jpg|[[Гранд базар]] Istanbul asv2020-02 img02 Tünel Karaköy station.jpg|Тоннель Kadiköymodadtrassenbahn.jpg Sultanahmet Camii.jpg|Сұлтанахмет мешіті Car bed kap deu1.jpg|Феодосий қабырғалары Mosques in Istanbul at dusk.jpg </gallery> </center> == Бауырлас қалалары == {| cellpadding="10" |- valign="top" | * {{flagicon|Greece}} [[Афина]], [[Грекия]] * {{flagicon|Spain}} [[Барселона]], [[Испания]] * {{flagicon|Germany}} [[Берлин]], [[Германия]] * {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Мажарстан|Венгрия]] * {{flagicon|Germany}} [[Кёльн]], [[Германия]] * {{flagicon|Romania}} [[Константа]], [[Румыния]] * {{flagicon|Albania}} [[Дуррес]], [[Албания]] * {{flagicon|Italy}} [[Флоренция]], [[Италия]] * {{flagicon|Bulgaria}} [[Пловдив]], [[Болгария]] * {{flagicon|Czech Republic}} [[Прага]], [[Чехия]] * {{flagicon|Netherlands}} [[Роттердам]], [[Нидерланд]] * {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]] * {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Сараево]], [[Босния және Герцеговина]] * {{Flagicon|Macedonia}} [[Скопье]], [[Солтүстік Македония]] * {{flagicon|Sweden}} [[Стокгольм]], [[Швеция]] * {{flagicon|France}} [[Страсбург]], [[Франция]] * {{flagicon|Italy}} [[Венеция]], [[Италия]] * {{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Jordan}} [[Амман]], [[Иордания]] * {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]], [[Әзербайжан|Әзірбайжан]] * {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]], [[Ливан]] * {{flagicon|South Korea}} [[Пусан]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] * {{flagicon|Syria}} [[Дамаск]], [[Сирия]] * {{flagicon|United Arab Emirates}} [[Дубай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] * {{flagicon|Vietnam}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]] * {{flagicon|Iran}} [[Исфаһан|Исфахан]], [[Иран]] * {{flagicon|Indonesia}} [[Джакарта]], [[Индонезия]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]] * {{flagicon|Malaysia}} [[Джохор-Бару]], [[Малайзия]] * {{flagicon|Afghanistan}} [[Кабул]], [[Ауғанстан]] * {{flagicon|Russia}} [[Қазан]], [[Ресей]] * {{flagicon|Pakistan}} [[Лахор]], [[Пәкістан]] * {{flagicon|Turkmenistan}} [[Мары|Мери]], [[Түрікменстан]] * {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Ош]], [[Қырғызстан]] * {{flagicon|Uzbekistan}} [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] * {{flagicon|People's Republic of China}} [[Шаңхай|Шанхай]], [[Қытай]] * {{flagicon|Japan}} [[Шимоносеки]], [[Жапония]] * {{flagicon|Indonesia}} [[Сурабая]], [[Индонезия]] * {{flagicon|Iran}} [[Тебриз|Табриз]], [[Иран]] * {{flagicon|People's Republic of China}} [[Сиань]], [[Қытай]] * {{flagicon|Argentina}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] * {{flagicon|Cuba}} [[Гавана]], [[Куба]] * {{flagicon|United States}} [[Хьюстон]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * {{flagicon|Mexico}} [[Мехико|Мехико-Сити]], [[Мексика]] * {{flagicon|Brazil}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]] * {{flagicon|Canada}} [[Торонто]], [[Канада]] * {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], [[Мысыр]] * {{flagicon|Algeria}} [[Константина (қала)|Константина]], [[Алжир]] * {{flagicon|Sudan}} [[Хартум]], [[Судан]] * {{flagicon|Morocco}} [[Рабат (қала)|Рабат]], [[Марокко]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == {{commonscat-inline|Istanbul|Ыстанбұл}} * [[Түркия]] [[Санат:Ыстанбұл]] [[Санат:Түркия қалалары]] |} qakx550szd1qhflwy9d5hlq79lhc0bx 3657169 3657151 2026-09-18T20:00:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-50219-30|~2026-50219-30]] ([[User talk:~2026-50219-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagzhan|Sagzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3601778 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ыстанбұл |шынайы атауы = {{lang-tr|İstanbul}} |сурет = Istanbul collage 5j.jpg |жағдайы = |ел = Түркия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =0 |lat_sec =36 |lon_dir = |lon_deg =28 |lon_min =57 |lon_sec =37 |CoordAddon = type:city(10034830)_region:TR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Түркияның әкімшілік бөлінісі{{!}}Ил |аймағы = |кестедегі аймақ = Ыстанбұл(ил){{!}}Ыстанбұл |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Уәли |басшысы = Екрем Имамұлы |құрылған уақыты = б.з.б. 667 жыл |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Византий, Жаңа Рим, Константинополь |статус алуы = |жер аумағы = 5343 |биiктiктiң түрi = Биіктігі Нум |орталығының биiктігі = 100 |климаты = [[Субтропиктер|Субтропикалық]] |ресми тілі = түрік тілі |тұрғыны = {{Өсім}} 15 067 724<ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=27587|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2017|date=1 February 2018|accessdate=1 February 2018}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons --> |санақ жылы = 2018 |тығыздығы = 2 900 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[түріктер]] |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар, [[Православие|православтар]], [[Иудаизм|иудейлер]] |этнохороним = ыстанбұлдық, ыстанбұлдықтар |уақыт белдеуі = +3 |DST = бар |телефон коды = +90 252 |пошта индексі = |пошта индекстері = 34010–34850 <br /> 80000–81800 |автомобиль коды = 34 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Istanbul |сайты = https://www.ibb.istanbul |сайт тілі 1 = tr |сайт тілі 2 = en }} '''Ыстанбұл''' ({{lang-tr|İstanbul}}), ертеде '''Византий''', кейіннен '''Константинополь''' — [[Түркия]]ның аса ірі [[Түркия қалаларының тізімі|қаласы]], ірі сауда, өнеркәсіп пен мәдениет орталығы, елдің басты портты қаласы. Бір-бірімен көпірлер және туннельдер арқылы байланысып тұрған, оны [[еуропа]]лық (негізгі) және [[азия]]лық бөліктерге бөлетін [[Босфор бұғазы]]ның жағалауларында орналасқан. Ыстанбұл халық саны 15 миллион адам, бұл Түркия халқының 19%-ын құрайды.<ref>https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2021-45500&dil=2 Түркия Статистка Институты (ағылшынша). 31 желтоқсан 2021.</ref> Халық саны бойынша [[Еуропа]] тарихындағы алғашқы миллионер-қала. [[Рим империясы|Рим]], [[Шығыс Рим империясы|Византия]], [[Латын империясы|Латын]] және [[Осман империясы]] империяларының бұрынғы астанасы. == Географиясы == [[Сурет:Istanbul and Bosporus big.jpg|thumb|220px|right|Стамбұл ғарыштан көрінісi]] Ыстанбұл төбелі жерде Түркияның солтүстік-батысында орналасқан. Қаланың ауданы — 1 538,77 км². Координаттары — {{coord|41|00|N|29|00|E|type:city(10034830)_region:TR}}. Ыстанбұл [[Босфор бұғазы]]ның үстiнде жатыр. == Әкімшілік бөлінісі == === Тарихи аудандары === Ыстанбұлдың Еуропадағы тарихи аудандары: [[Айвансарай]], [[Ақсарай (Түркия)|Ақсарай]], [[Байрампаша]], [[Бақыркөй]], [[Балат]], [[Бебек]], [[Бешикташ (аудан)|Бешікташ]], [[Беязыт]], [[Ғазиосманпаша]], [[Галата]], [[Долмабахче]], [[Йешілкөй]], [[Зейтінбұрны]], [[Кяғытхане]], [[Қапалы Чаршы]], [[Вефа]], Джибали, Зейрек, Қабаташ, Қасымпаша, Лалелі, Ортакөй, Пера, Сарыйер, [[Сұлтанахмет]], Сулыкуле, [[Таксим|Тақсим]], Фатих, Фенер, Шұқыржұма, Шишлі, Еминөңі, Эйүп. Ыстанбұлдың Азиядағы тарихи аудандары: * Қадыкөй * Үскідар [[File:Map of the Districts of Istanbul.png|thumb|450x450px|Қаланың әкімшілік бөлінісі]] <gallery mode="slideshow"> Сурет:Istiklal str. Istanbul - panoramio.jpg|Ыстанбұлдың бас сауда көшесі — Истикләл Сурет:Taksim monument and mosque.jpg|Тақсим алаңы Сурет:Constantine Obelisk.jpg|Сұлтанахмет алаңы Сурет:View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg|Левент ауданындағы тұман </gallery> == Климаты == Ыстанбұл субтропиялық ауа райының аймағының шетiнде орналасады, дегенмен сонымен бiрге солтүстiктен ызғырықтардың ықпалы бар. Ыстанбұлда қыстыгүнi орташа температура +3°C және 9°C аралығында. Қыс салқын және дымқыл. Ыстанбұлда жылына температураның 0°C төмен көрсеткіші орта есеппен 21 күнді құрайды. Әр жыл сайын қар жауады. Ауа-райы бойынша жазғытұрым және күз жағымды жұмсақ, бiрақ температураның күрт өзгеруіне бейім. Ыстанбұлда жазды күнi салыстырмалы ыстық, орташа температура 19°C-ден 28°C-ге дейін, ауаның тым ылғалдыл кезеңдері кездеседі. Қалада аптап ыстық сирек және температура өте сирек 35°C және одан жоғарыға жетедi. Орта есеппен 850 мм жауын-шашын түседі, негізінен жаңбыр түріндегі жауын-шашын бір жылда 123 күнге сәйкес келеді. Қала 2000 астам күн сағатын алады. Жылдық орта мөлшердегi салыстырмалы ылғалдық әрдайым жоғары, орташа 71% шамасында. [[Сурет:Istanbul view.jpg|left|250px|thumb|right|Ыстанбұлдағы ақпан айы, 2006]] {| class="wikitable" border=1 style="text-align:center" !rowspan=2 |Ай !colspan=2 |Ыстық !colspan=2 |Суық !rowspan=2 |Жаңбырлы күндер !rowspan=2 |Ашық аспанды күндер |- !орта !Абсолют !орта !Абсолют |- |Қаңтар |9 |19 |3 |–13 |18 |2.6 |- |Ақпан |9 |24 |2 |–16 |15 |3.3 |- |Наурыз |11 |27 |3 |–11 |14 |4.4 |- |Сәуір |16 |33 |7 |–2 |9 |6.6 |- |Мамыр |21 |34 |12 |2 |8 |8.9 |- |Маусым |26 |37 |16 |6 |5 |10.8 |- |Шілде |29 |39 |18 |11 |4 |11.7 |- |Тамыз |29 |41 |20 |10 |3 |11.3 |- |Қыркүйек |25 |38 |15 |6 |6 |8.5 |- |Қазан |21 |33 |12 |3 |10 |6.2 |- |Қараша |15 |27 |9 |–7 |13 |4.6 |- |Желтоқсан |11 |22 |5 |–12 |17 |2.3 |} == Өнеркәсібі == Ыстанбұлдың дамыған әртараптандырылған саласы бар. Экономика негізінен машина жасау, соның ішінде кеме жасау, химия, цемент, тамақ, жарық, баспа, электрлік, ағаш өңдеу, қағаз және шыны өнеркәсібі, сауда және туризмге негізделген. Сонымен қатар, зәйтүн майы, темекі, көлік құралдары, электроника және т.б. Экономиканың негізінен жоғары қосылған құны жоғары тауарлар өндіретініне қарамастан, көптеген аз құны қосылған тауарлар белсенді түрде шығарылып, одан да көп көрінеді. Бұл кәдесыйлар, түрік тәттілері, орташа сапалы киім, ұлттық костюмдер және тағы басқалар. Жалпы қалалық ЖІӨ-нің 26%-ы ғана болса да, олардың 80%-ы экспортқа тиесілі.<ref>{{cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp|publisher=NTV-MSNBC|title=Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul|trans_title=Istanbul is the Locomotive of Foreign Trade|lang=tr|date=2006-02-13|accessdate=2012-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JvtAwk|archivedate=2013-06-04}}</ref> == Галерея == <center> <gallery mode="slideshow"> Istanbul asv2020-02 img45 Hagia Sophia.jpg|[[Айя София]] Istanbul Topkapi Sarayi.JPG|Топкапы сарайы Basilica Cistern after restoration 2022 (11).jpg|Еребатан цистернасы Istanbul asv2020-02 img53 Maiden's Tower.jpg|Қыз мұнарасы Twierdza Rumeli Istambuł RB1.jpg|[[Румелихисар]] Istanbul asv2021-11 img40 Grand Bazaar.jpg|[[Гранд базар]] Istanbul asv2020-02 img02 Tünel Karaköy station.jpg|Тоннель Kadiköymodadtrassenbahn.jpg Sultanahmet Camii.jpg|Сұлтанахмет мешіті Car bed kap deu1.jpg|Феодосий қабырғалары Mosques in Istanbul at dusk.jpg </gallery> </center> == Бауырлас қалалары == {| cellpadding="10" |- valign="top" | * {{flagicon|Greece}} [[Афина]], [[Грекия]] * {{flagicon|Spain}} [[Барселона]], [[Испания]] * {{flagicon|Germany}} [[Берлин]], [[Германия]] * {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Мажарстан|Венгрия]] * {{flagicon|Germany}} [[Кёльн]], [[Германия]] * {{flagicon|Romania}} [[Константа]], [[Румыния]] * {{flagicon|Albania}} [[Дуррес]], [[Албания]] * {{flagicon|Italy}} [[Флоренция]], [[Италия]] * {{flagicon|Bulgaria}} [[Пловдив]], [[Болгария]] * {{flagicon|Czech Republic}} [[Прага]], [[Чехия]] * {{flagicon|Netherlands}} [[Роттердам]], [[Нидерланд]] * {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]] * {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Сараево]], [[Босния және Герцеговина]] * {{Flagicon|Macedonia}} [[Скопье]], [[Солтүстік Македония]] * {{flagicon|Sweden}} [[Стокгольм]], [[Швеция]] * {{flagicon|France}} [[Страсбург]], [[Франция]] * {{flagicon|Italy}} [[Венеция]], [[Италия]] * {{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Jordan}} [[Амман]], [[Иордания]] * {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]], [[Әзербайжан|Әзірбайжан]] * {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]], [[Ливан]] * {{flagicon|South Korea}} [[Пусан]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] * {{flagicon|Syria}} [[Дамаск]], [[Сирия]] * {{flagicon|United Arab Emirates}} [[Дубай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] * {{flagicon|Vietnam}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]] * {{flagicon|Iran}} [[Исфаһан|Исфахан]], [[Иран]] * {{flagicon|Indonesia}} [[Джакарта]], [[Индонезия]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]] * {{flagicon|Malaysia}} [[Джохор-Бару]], [[Малайзия]] * {{flagicon|Afghanistan}} [[Кабул]], [[Ауғанстан]] * {{flagicon|Russia}} [[Қазан]], [[Ресей]] * {{flagicon|Pakistan}} [[Лахор]], [[Пәкістан]] * {{flagicon|Turkmenistan}} [[Мары|Мери]], [[Түрікменстан]] * {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Ош]], [[Қырғызстан]] * {{flagicon|Uzbekistan}} [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] * {{flagicon|People's Republic of China}} [[Шаңхай|Шанхай]], [[Қытай]] * {{flagicon|Japan}} [[Шимоносеки]], [[Жапония]] * {{flagicon|Indonesia}} [[Сурабая]], [[Индонезия]] * {{flagicon|Iran}} [[Тебриз|Табриз]], [[Иран]] * {{flagicon|People's Republic of China}} [[Сиань]], [[Қытай]] * {{flagicon|Argentina}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] * {{flagicon|Cuba}} [[Гавана]], [[Куба]] * {{flagicon|United States}} [[Хьюстон]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] * {{flagicon|Mexico}} [[Мехико|Мехико-Сити]], [[Мексика]] * {{flagicon|Brazil}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]] * {{flagicon|Canada}} [[Торонто]], [[Канада]] * {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], [[Мысыр]] * {{flagicon|Algeria}} [[Константина (қала)|Константина]], [[Алжир]] * {{flagicon|Sudan}} [[Хартум]], [[Судан]] * {{flagicon|Morocco}} [[Рабат (қала)|Рабат]], [[Марокко]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == {{commonscat-inline|Istanbul|Ыстанбұл}} * [[Түркия]] [[Санат:Ыстанбұл]] [[Санат:Түркия қалалары]] |} mahm73hfyykqhcx43usvuhxo6bs9h3m 0 13038 3656871 3320648 2026-09-18T12:07:33Z Вмуд 185699 /* */ 3656871 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Акула | fossil_range = Соңғы [[Девон]] — Ағымда | image = Tiburón.jpg | image_width = 250px | image_caption = ''Carcharhinus amblyrhynchos'' | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | subphylum = [[Vertebrate|Vertebrata]] | classis = [[Шеміршекті балықтар]] | subclassis = [[Elasmobranchii]] | superordo = '''Selachimorpha''' }} '''Акула''' ({{lang-la|Selachioidei}}; көне норвегше haccal — балық) — [[тақтажелбезектілер]] класы тармағына жататын балық. Казіргі таңда акуланың 450-ден астам түрі бар: олар 6 отрядқа, 20 тұқымдасқа бөлінеді. Акула барлық теңіздер мен мұхиттарда кең тараған, [[тұщы су]]<nowiki/>ларда да ([[Амазон өзені|Амазон]], [[Ганг]]) кездеседі. == Сипаты == Денесінің ұзындығы 15 см-ден 20 м-ге дейін болады, салмағы 14 т-ға дейін тартады. Дене пішіні сүйірлеу, тұмсығы ұзын, аузы алқымға таяу орналасқан. Құйрық қанатының үстіңгі қалақшасы астыңғысынан үлкен болып келеді. Қаңқасы шеміршекті, тістері өткір, торсылдағы және желбезек қақпағы болмайды, басының екі жағында 5-7 жұп желбезек саңылаулары бар. 2 қатарлы 1500-2000 -ға жуық тістері бар. == Тірлік жағдайы == Акуланың көру қабілеті жақсы жетілмеген, ал иіс сезу қабілеті өте жақсы жетілген және судың майда дірілін бүйір сызығы арқылы сезе алады. Жемін аулауы осы екі қасиетіне негізделген. Олардың көпшілігі ірі жануарларды аулайды. Ең ірілері [[Кит тәрізді акула|кит акуласы]] (15 метрге дейін) мен [[алып акула]] (20 м-ге дейін) планктонмен қоректенетіндер тобына жатады. Акула іштей ұрықтанады, көпшілігі ірі мүйіз қабығы бар жұмыртқа салады, кейбіреуі ұрпағын тірі туады. Акуланың 50-дей түрі қатерлі жыртқыш болып саналады. Олар көп жағдайда күндіз адамдар көп шомылатын тропикалық суларда жағаға жақын жерлерге келіп, шабуыл жасайды. Кейбір түрлерінің кәсіптік маңызы бар. Акуланың көпшілігі тропикалық сулардан ауланады, бауырынан май алынады, етінен тағам, қаңқасынан желім жасалынады, терісін де пайдаланылады. Қазақстанда акуланың қазба қалдықтары [[бор кезеңі]]нен бастап кездеседі, кең тараған уақыты — [[палеоген кезеңі]].<ref>''[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]''</ref><ref name="name">Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref> == Тістері == Акулалардың тістері үлкен немесе кішкентай, үшкір немесе доғал, кетілген немесе біркелкі болады. Тістерінің пішіні мен өлшемдері олардың қоректеріне байланысты. Акулалардың жақтарында бірнеше тіс қатарлары болуы мүмкін. Тістері осы қатарлардағы қызыл иектерге бекітілген. Егерде бір қатар тістерінен айырылса, келесі қатарын қолдана береді. Акулалардың кейбір түрлері өмір бойы тістерін ауыстырып жүреді, олар өмірлерінде шамамен 30 000 тіске дейін ауыстырып үлгереді. == Қызықты деректер == * Ең ірі теңіз балығы — китпошымды акула. * Ақ акула — каркарадон — теңіз етқоректі балықтарының ең үлкені. * Акула 1000 л суда ерітілген 1 г қанды сезе алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Шеміршекті балықтар]] [[Санат:Акулалар]] {{Biosci-stub}} p589kclub2wmde466xisql1lxab66q3 0 14058 3657148 3607112 2026-09-18T19:28:27Z ~2026-46472-89 184991 3657148 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Қаяз | image = Barbus bocagei 01 by-dpc.jpg | image_width= 250px | image_caption = ''Luciobarbus bocagei'' | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | superclassis = [[Сүйекті балықтар]] | classis = [[Actinopterygii]] | ordo = [[Cypriniformes]] | familia = [[Cyprinidae]] | subfamilia = [[Barbinae]] | genus = '''''Luciobarbus''''' | genus_authority = [[Johann Jakob Heckel|Heckel]], 1843 }} '''Қаяз''' ({{lang-la|Luciobarbus}}) – [[балық]], тұқы тұқымдасының бір туысы. [[Қазақстан]]да 2 түрі: [[Арал қаязы]] (''Luciobarbus brachycephalus'') және [[болат-май қаязы]] (шырман) (''Luciobarbus capito'') бар. Болат-май қаязы екі түр тармағына бөлінеді: біреуі оңтүстік [[Каспий]]де ([[Қазақстан]] бөлігінде кездеспейді); екіншісі [[түркістан қаязы]]. Арал қаязынан ерекшелігі - ұзаққа өрістемейді, жергілікті (тұрғын) балық. Қабыршағы ірілеу, арқа қанаты кейін орналасқан және аумақтылау. Қазақстанда [[Сырдария]] су алабында, Шардара су қоймасынан өзеннің сағасына дейін, Қаратаудың оңтүстік-батысындағы өзендер мен [[Шу өзені]]нің жазық бөліктерінде кездеседі. [[Шу]]да, Кордай маңында, Қаяздың қара балықпен буданы бары белгілі. Оның түсі сарғышқа жақын – алтын сияқты. Әдетте '''Қаяздың''' арқасы бауырына қарағанда қоңырлау. Шабақтарында қоңыр дақ болады. Ұзындығы - 70 см., салмағы - 5,3 кг-ға дейін. Жыныстық жетілуі мекен ететін су айдынына байланысты 2-7 жас, көбіне 4-6. Уылдырығын (11,3-195 мың) судың температурасы 23°С болғанда өзендерде және су қоймаларындағы құмды, майда тасты жерлерге шашады. Қорегі әр түрлі; барлық су өсімдіктері, көпшілік омыртқасыздардың дернәсілдері, ауада ұшатын ұсақ жәндіктер, ұлулар мен т.б.. Яғни, олардың қорегі судағы қоректік қордың түрлік құрамына байланысты.<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref> == Тағы қараңыз == *[[Балық]] *[[Килька]] *[[Көлталма балық]] == Дереккөздер</span> == <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұқылар]] [[Санат:Арал теңізі]] {{stub}} 77cg9186jd3byuvjeuc46nppurldsap 0 14248 3657034 3336812 2026-09-18T17:05:03Z Вмуд 185699 /* */ 3657034 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Мадрид |шынайы атауы = {{lang-es|Madrid}} |сурет = {{Фотомонтаж | photo1a = Gran Vía (Madrid) 1.jpg{{!}}Gran Vía | photo1b = Plaza Mayor de Madrid 06.jpg{{!}}Plaza Mayor | photo2a = Azca-Skyline-271112.jpg{{!}}AZCA & CBTAde | photo3a = Madrid May 2014-45a.jpg | photo3b = Palaciorealycatedraldelaalmudena.jpg{{!}}Royal Palace and Almudena Cathedral | spacing = 2 | border = 0 | color = #F2F2F2 | size = 280 }} |жағдайы = Астана |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Madrid.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 24|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 3|lon_min = 41|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = 250 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинция |аймағы = Мадрид (автономды бірлестік) |кестедегі аймақ = Мадрид (автономды бірлестік){{!}}Мадрид |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = Қауым |қауым = Мадрид (автономды бірлестік) |кестедегі қауым = Мадрид (автономды бірлестік){{!}}Мадрид |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Алькальд |басшысы = Хосе Луис Мартинес-Альмейда |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = X ғасыр |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 607 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 667 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{өсім}} 3&nbsp;273&nbsp;049<ref>[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&file=pcaxis&N=&L=1 Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)]</ref> |санақ жылы = 2016 |тығыздығы = 8653,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[испандар]] |конфессионалдық құрамы = [[католицизм|католиктер]] |этнохороним = мадридтік |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = +34 91 |пошта индексі = |пошта индекстері = 28001-28080 |автомобиль коды = M |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Madrid |сайты = http://www.munimadrid.es/ |сайт тілі = es }} '''Мадрид''' ({{lang-es|Madrid}} {{IPA|[maˈðɾið]}}) — [[Испания]]ның елордасы, аттас провинция мен автономдық қоғамдастық орталығы. Испанияның ең ірі экономикалық саяси және мәдени орталығы. Қала [[Пиреней түбегі]]нде орналасқан. Муниципалитет Ареа-Метрополитан ауданында шоғырланған. Елдің ірі экономикалық, саяси және мадени орталығы Мадрид болып табылады. Халық саны - 3,273 млн тұрғын (2016). Үлкен Мадридтің шоғырлану ауданы 1,2 мың км² . Қаланың ауданы 607 км² және 21 әкімшілік аудан қосылады. Мадрид – өзен жағалауынан тыс орналасқан көне жалғыз астана. Ірі көлік түйіні (темір жол, шапшаң тас жолдар, әлемдегі ең ірі әуежайлар). Ол Еуропада үшінші ең үлкен қала. Қала теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан, сондықтан жазда ыстық, жауын шашын аз, ал қыста басқа жеорталық қалаларға қарағанда суығырақ. == География == Мадрид Испанияның ортасында, теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан. Әр жыл сайын бұрынғы Кастилияның тарихи облысына қарасты [[Мансанарес]] шағын теңізі ағып өтеді. Қаланың солтүстік-батыс аймағында Пеньялара заңғар нүктесімен Сьерра-де-Гуадаррама тау алабы (2430 м) көтеріліп тұрады. == Климаты == Қала теңіз деңгейінен 667 м биіктікте орналасқан, сондықтан жазда ыстық, жауын шашын аз, ал қыста басқа жеорталық қалаларға қарағанда суығырақ. Әдетте қар басу жыл сайын болып тұрады, кейде қысы ерекше қарлы болады. Қаңтар айының орташа температурасы 5-6&nbsp;°C, ал маусымдық темпаратурасы 25-26&nbsp;°C құрайды. Орташа жылдық жаңбыр түсуі 400 мм құрайды. == Халқы, тілі, діні, == Елімізде елорданың тұрғындары тұрғысынан бірінші орынды иеленеді, бұл негізінен иммигранттарға байланысты. Қазіргі уақытта қалада шамамен 3 миллион адам бар. Мемлекеттік тіл - [[Испан тілі|испан тілі]], оған қосымша қаланың халқы [[Каталан тілі|каталан]], гали, [[Баск тілі|баск]], сондай-ақ мигранттардың тілдері - [[Араб тілі|араб]] және т.б. қолданылады. Халықтың көпшілігі [[Католицизм|католиктер]] болып табылады. == Тарихы == [[Сурет:Sculpture "The Bear and the Strawberry Tree" by Antonio Navarro.JPG|left|thumb|150px|«Аю және құлпынай ағаш» мүсіні]] Мансанарес өзенінің жағалауында Археологиялық қазбалар Мадридте маңында адамның пайда Төменгі палеолит (шамамен 100 мың жыл бұрын) дәуірінде тиесілі екенін көрсетеді. Алайда Мадридтің қала ретінде айтылуы кейінірек пайда болады. Қалада Леонтяндар мен Кастильяндардан Толедоға деген көзқарасты қорғау үшін Кордова Әмірі Мұхаммед I негізделген<ref>[http://www.costaespania.ru/Madrid/info/Madrid_info_35.html История Мадрида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412060224/http://www.costaespania.ru/Madrid/info/Madrid_info_35.html |date=2009-04-12 }}</ref>. Қала Магрит қаласындағы бекініс айналасында өсті, оның есебі 932-ге жетті. «Алцазба» бекінісі салынып, тұрғын үй кварталдарынан бөлініп алынды - «медина». Reconquista кезінде, 1085 жылы Мадрид королі Альфонсо VI жеңіп алды. [[Сурет:Palacio Real de Madrid - 13.jpg|thumb|200px|Патша сарайы]] негізінен арабтар мен испандықтардың қарым-қатынаста болулары (патшасы II Филипп орнына [[Вальядолид]] патшалығының астанасы жасалған) 1561 жылға дейін қаланың даму, содан кейін әлемде өмір сүріп, содан кейін шайқасты. [[1570 жыл]]дан бастап 1670 жылға дейінгі кезеңдегі ең қарқынды дамып келе жатқан заманға сай қала. XVI ғасырдың соңына дейін Мадридте 50 000 адам, Хабсбургтағы король Шарль В-да билік басында екі есе көп болды. Патшаның IV Филипп қаласында төртінші қалалық қабырға салынған. XVIII ғасырдың басында испан тәжі Бурбоналарға ауысты. Кезде [[V Филипп]] [[1734 жыл]]ы Алькасар (оның лабиринт әйгілі) ескі сарай өртеніп жерде жаңа патша сарайының (Паласио Жылжымайтын) құрылысы басталды. Король Чарльз III Мадридтің астында шынайы еуропалық астанасы болды. Мұндай Сабатини, Марке, Вентура Родригес, Хуан де Вильянуэва ретінде сәулетшілер шақырылды, және басқалар жетілдіру жұмыстары жүргізілді :. асфальт және жанып көшелерін, жаңғыртылған су құбырлары. Қала жаңа классикалық көріністі сатып алды. Алайда қаланың өсуі тоқтады. 1808 жылы қаланы француздар басып алды (Наполеонның шабуылы). 2 мамыр, 1808 Француз патша VII Фердинанд құлатуға және көтерілістерге Патша Джозеф Бонапарттың жарияланғаннан кейін қатал басқыншыларының арқылы басылуы, бұрқ ете түсті. Бұл эпизод (бүлікшілердің түсірілімі) [[Франсиско Гойя|Гойаның]] ең танымал кенептерінің бірінде көрінеді. Екі жылдан кейін 1808-1814 жылдары испан революциясына енген босату соғысы басталды. Кейіннен Мадридтің дамуы Патша VII Фердинанд мен Патшайым Искалла II-ға көп көңіл бөлді. II Изабелла астында қаланың жылдам өсуі болды, оған байланысты барлық қалалық қақпалар жойылды. Әлі күнге дейін тек Toledo қақпасы (фрагменті) және Алкала қақпалары ғана аман қалды. Қаланы елеулі қайта құру XIX соңында - ХХ ғасырдың басында орын алған. Ескі учаскеде жаңа, кең көшелер мен бульварлар салынып, Art Nouveau стилінде көптеген ғимараттар салынды (арт-нуво). 1936 жылы азаматтық соғыс кезінде қала қорғаушысы [[Франсиско Франко]] басшылығымен ұлтшылдардан (фалангтардан) республиканцы болды. [[1939 жыл]]ы наурызда гарнизон капитуляцияға ұшырады. Көптеген тарихи ғимараттар бүлінген, экономика көптеген қиындықтарды бастан кешкен. Сонымен қатар, бірнеше ірі сәулет жобалары - Триумфальдық арка, Монклоа ауданындағы әуе күштері штаб-пәтері және тағы басқалары іске қосылды. 1950 жылдары Құрама Штаттармен байланыстар дами бастады. Экономиканың өсуі басталды және туризм дамыды. Монтаның Мадрид казармасына қатысты фалангистермен және халық милицияларымен күрес. [[1936 жыл]]ғы 30 шілде [[1975 жыл]]ы Франко қайтыс болғаннан кейін және Торхадағы [[Бурбондар|Бурбондардың]] үшінші қалпына келтірілуінен кейін Патша [[I Хуан Карлос]] көтерілді. Мадридте «movida» деп аталатын қозғалыс басталады - субкультуралардың қарқынды өсуі және кинотеатр мен театрда жаңа сандардың пайда болуы. ХХ ғасырдың 90-шы жылдары екі жаңа көркем мұражай ашылды: София София мұражайы және Тиссен-Борнемисса мұражайы. 2004 жылдың 11 наурызында Мадридте террористтік акт жойылды (бірнеше станцияларда бір мезгілде жарылыс болды). 11-наурыздағы оқиғалар [[Нью-Йорк]]те 11 қыркүйекте лаңкестік әрекеттің еуропалық аналогы деп саналады. Қаланың орталығындағы құрбандарын еске алу құрметіне «Өлі орман» мемориалды ескерткіші орнатылды. == Галерея == <gallery caption="Мадридтың көрнекті тарихи жерлері" gallery mode=packed> Madrid May 2014-34a.jpg|Мадрид патша сарайы Catedral de la Almudena (Madrid) 02.jpg|Альмудена кафедрал Felipe III - Casa de la Panadería - Plaza Mayor de Madrid - 01.jpg|Орталық майданы Palacio de Comunicaciones - 47.jpg|Пласа-де-Сибелес майданы, Мадрид Әкімдік Prado Museum, Madrid.jpg|Прадо мұражайы </gallery> [[Сурет:Panorama de Madrid desde el parque de San Isidro.JPG|thumb|1000px|Мадрид панорамасы, сол жактан: [[Куатро-Торрес]] («Төрт мұнара»), [[Torre de Madrid]] (Мадрид биік мунара), [[Edificio España]] («Испания» ғимараты), [[Torre Picasso]] (Пикассо биік мунара), орталығында ашық Патша сарайы, оң жағында Альмудена кафедрал]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{geo-stub}} {{Еуропа елордалары}} [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Мадрид]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:Көшірілген елордалар]] jp1gchy1jn92f3klyodt6p9zy0kakje 0 16983 3657243 3632275 2026-09-19T06:07:03Z RaiymbekZh 170385 /* Тарихы */ 3657243 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ |логотипі = Kazakhstan Temir Zholy.svg |суреті = Railway Map of Kazakhstan (kk).png |түрі = [[Акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = |қызметі = |ұраны = |құрылды = 1997 |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] |басты адамдары = Елжас Отыншиев (басқарма төрағасы) |саласы = Теміржол жүк және жолаушылар тасымалы |өнімі = Теміржол инфрақұрылымының қызметтері |айналым = {{өсім}} 1,68 трлн [[Қазақстан теңгесі|теңге]] (2023)<ref name=autogenerated1>{{Cite web|url=https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1935814/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%90%D0%9E%20%D0%9D%D0%9A%20%D0%9A%D0%A2%D0%96%20%D0%B7%D0%B0%202023%20%D0%B3..pdf|title=Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)|date=13 наурыз 2023|lang=ru}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{өсім}} 136,8 млрд [[Қазақстан теңгесі|теңге]] (2023)<ref name=autogenerated1/> |қызметкерлер саны = 116,6 мың (2023)<ref>[https://sk.kz/upload/iblock/000/SK_go2023_kaz.pdf Жылдық есеп / 2023]</ref> |басшы компания = [[Самұрық-Қазына]] (100 %) |бағынышты компания = |сайты = [https://www.railways.kz/kk/ railways.kz] }} '''«Қазақстан темір жолы»''' — көлік-логистикалық холдингі, [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] темір жол магистралының операторы, жүктер мен жолаушыларды ұлттық теміржол тасымалдаушы.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/@ktzh2010/about|title=ҚТЖ - Қазақстан темір жолы|author=|date=26 сәуір 2010|publisher=Youtube}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Railway Map of Kazakhstan (kk).png|нобай|оңға|400px|2019 жылғы Қазақстан бойынша темір жолдардың сызбасы]] Қазақстан жеріндегі тұңғыш теміржол магистралі 1894 жылдың 25 қазанында Покров слободасы (бүгінде РФ Саратов облысындағы Энгельс қ.) - Орал тар табанды темір жол телімінің құрылысы аяқталғаннан кейін ашылды. Осы жолдың 130 шақырымы қазіргі Қазақстан жері арқылы өткен. Арада 4 жыл өткеннен кейін Урбах-Астрахан тар табанды темір жол іске қосылды. Мұның да 77 шақырымы қазақ даласын басып өтті. Солтүстік Қазақстанның дамуы үшін 1891-1896 жылдары салынған Транссібір магистралінің, дәлірек айтқанда, оның «қазақстандық» 190 шақырымының маңызы зор еді. Бұл жол қазақ пен орыс халықтарының экономикалық және мәдени жақындасуына үлкен үлесін қосты. 1901-1906 жылдары Қазақстан жерінің 1660 шақырымдық аумағын алған, Орта Азия мен Ресейдің орталығын қосатын, Орынбор-Ташкент темір жолы салынды. 1914-1917 жылдары болашақ Түрксібтің бір бөлігі Жетісу жолының Арыс-Пішпек телімі салынды. 1915 жылы Челябинскі-Троицкі-Қостанай (Қазақстан арқылы 166 км.) магистралі салынды. 1915-1917 жылдары соғылған Алтай темір жолының (Новосибирск-Семей) 122 шақырымы Қазақстан жері арқылы өтті. Бұдан басқа 1918 жылға дейін 117 шақырымдық Екібастұз-Ермак тар табанды темір жолы жұмыс істеп тұрды. 1918 жылға қарай Қазақстан аумағындағы шойын жолдың жалпы ұзындығы 2,6 мың шақырымға жетті. Кеңес заманының алғашқы темір жолы 1920-1922 жылдары салынған Петропавл-Көкшетау телімі болды. Қазақстанның түкпірдегі аймақтарын дамыту және астықты шығару қажеттілігіне байланысты 1926-1931 жылдары Бурабай-Курорты және Ақмола стансалары арқылы Қарағандыға дейін жалпы ұзындығы 700 шақырымнан асатын жол салынды. 1924 жылы Құлынды-Павлодар теміржол желісі құрылды. Ембідегі мұнай кәсіпшілігінің дамуына 1926 жылдан басталған Гурьев-Доссор тар табанды жолы ықпал етті. 1927-1930 жылдар аралығында салынған ұзындығы 1444 км Түркістан-Сібір (Түрксіб) магистралінің аяқталуы заманалық оқиға болды. Ол Қазақстанды Сібірмен байланыстырып, республиканың экономикалық дамуына және шөлді жерлердің игерілуіне әсер етті. Орталық Қазақстан өңірінің өндірісі үшін 30-шы жылдары салынған Ақмола-Қарағанды, Қарағанды-Балқаш (490 км), ал оңтүстік үшін Шымкент-Ленгір жол телімдері зор маңызға ие болған. Алтай тау кен өндірісінің дамуында 1930 жылы салынған Локоть-Защита (235 км), сосын Лениногорскіден Зыряновскіге дейін созылған жол шешуші рөл атқарды. 1936-1939 жылдары Қазақстанды Орталық Ресеймен байланыстырған, Саратовқа шығатын жол телімі - Орал-Елек салынды. 1936-1944 жылдары соғылған, Ембінің мұнай кәсіпшілігін Оралмен байланыстырған, Ресейдің бірқатар аймақтарының арасындағы қатынасты жақсартқан Гурьев (Атырау)-Қандағаш-Орскі магистралі өзінің стратегиялық маңыздылығын Ұлы Отан соғысы кезінде дәлелдеді. 1939-1943 жылдары салынған Ақмола-Қарталы желісі Қарағандының көмірін Оңтүстік Оралға жеткізуді қамтамасыз еткен маңызды нысан болып табылады. Сол жылдары Көксу-Текелі-Талдықорған және Атасу-Қаражал телімдері іске қосылды. Қазақстандық шойын жолдың ұзындығы 10 мың шақырымға жеткізілді. Ұлы Отан соғысы кезінде теміржолдың бойында жол шаруашылығын және жылжымалы құрамды жөндеу жөніндегі өндірістік база құрылды. [[Сурет:Exkavatorshchik_Kuptsov_(1939).jpeg|thumb|«Железнодорожник №9» киножурналының «Купцов экскаваторщигі: Ақмола-Қарталы темір жол желісі» бөлімінен үзінді]] 1950 жылға қарай салынған Мойынты-Шу (440 км) жол телімі соғыстан кейінгі жылдардың өзекті оқиғасы болды. Осылай Транссібір магистралі Түркістан-Сібір жолымен бірігіп, еліміздің барлық жерінен өтетін Петропавл-Көкшетау-Ақмола-Қарағанды-Шу трансқазақстандық темір жолдың меридианды желісін құрайды. Ал 1953 жылы Оңтүстік-Сібір магистралінің негізгі буынының бірі Ақмола (Астана)-Павлодар (546 км) жолы салынды. Оның іске қосылуы Екібастұз көмір бассейнінің және осы жерге жақын аймақтардың тез дамуына жағдайлар жасады. (Тек 1953-1956 жылдардың өзінде Солтүстік Қазақстандағы тасымалдың көлемі 4 есеге артты). 1950 жылдары тың жерлердің игерілуіне байланысты Қазақстанның солтүстік және орталық өңірлерінде темір жол құрылысы екпінді қарқынмен жүргізіліп жатты. 1955-1961 жылдары Есіл-Арқалық (224 км), 1959 жылға қарай Қостанай-Тобыл, 1960 жылы Тобыл-Жетіқара желілері салынды. 1950 жылдары Қазақстан теміржол жүйесінің тығыздығы екі есеге артты. 1958 жылдың 1 шілдесінде КСРО-дағы ең ірі Қазақ темір жолы құрылды. Ұзындығы 11 мың шақырымнан асатын ол 15 бөлімшелерден құралды және Қазақстанды Сібір, Орал, Волга жағалауы, Қырғызстан және Орта Азиямен қосып, барлық кеңістікті және меридионалды магистральдарды біріктірді. 1960 жылы шөлді өлкенің дамуына себепші болған Мақат-Маңғышлақ және Маңғышлақ- Өзен (жалпы ұзындығы 900 км) телімдері салынды. Қазақстан мен Ресей байланысының жандануына осы кезеңде салынған Гурьев-Астрахан желісін пайдалану зор ықпал етті. 1964 жылы Қазақстанда бірінші болып жолдың Целиноград (Астана)-Қарағанды бөлігі электрлендірілді. Осы кезден бастап темір жолды электрлендіру жұмысы алға басты. Олар негізінен, республиканың солтүстік және орталық облыстарында жүргізілді. 1969-1970 жылдары Қарағанды-Магнитогорскі (1180 км) телімі электр тартымына ауыстырылды. 1980 жылдан бастап оңтүстіктегі Мойынты-Шу, Шенгелді-Арыс, Арыс-Түлкібас жолдарында электрлендіру өріс алды. Бұл жолдардың жалпы ұзындығы 4 мың шақырымға жетті. 1977 жылы Қазақ темір жолының негізінде үш жол құрылды: Тың, Алматы және Батыс-Қазақстан. Осы жылдары ондаған жаңа вокзалдар қайта тұрғызылды. Байланыс және белгі беру жүйелерінің, жол техникасының, электровоздар мен тепловоздардың жаңа түрлері іске қосылды. 1980 жылдан бастап автоматика және ақпараттық есептеу жүйелері өндіріске белсенді енгізілді. Қазақстан теміржол көлігі тарихының елеулі оқиғаларының бірі: 1986 жылғы 20 ақпанда, әлемде бірінші болып, жалпы салмағы 43,4 мың тонна және ұзындығы 6,5 шақырым болатын жылжымалы құрамға 440 вагон тіркеліп, Тың темір жолы арқылы өткізілді. 1950 жылдардың ортасында Қытай Халық Республикасына қатынайтын теміржолдың дамуына үлкен назар аударылды. 1959 жылы Ақтоғай-Достық телімі салынды. 1956-1960 жылдары қазақстан әрі қытай жақтан екі елдің темір жолын қосатын магистральдың құрылысы жүргізілді. Бұл жұмыстар 1988 жылы кеңес-қытай келісімінен кейін қайта жаңғырды. 1990 жылы болған темір жолдардың түйісуі қазақстандық Достық стансасы мен қытайлық Алашанькоу стансасын қосатын шекара өткелін жасады. Осы жылдан кейін онда жүк құрамдарының қозғалысы басталып, Трансазиялық теміржол магистралінің Солтүстік дәлізі іске қосылды. Сол кезеңде Достық стансасының қайта тиеу және тасымалдау қуаты артты. Республика тәуелсіздігі мен Теміржол көлігі жөніндегі кеңес кезіндегі Қазақстан теміржол көлігінің өткен жолын шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең (1992-1996 жж.) – саланың КСРО-ның таралу салдарына және мүлдем жаңа экономикалық жағдайларға бейімделуі. Екінші кезеңнің (1997-2001 жж.) маңызы үш қазақстандық магистралды өзінде біріктірген, қиыншылық кезден өте алған, саланың ары қарай дамуына негіз салған, бірінші қазақстандық теміржол кәсіпорны «Қазақстан темір жолы» РМК-нің құрылуы мен дамуы болды. Үшінші кезеңде (2001 жылдан бастап осы уақытқа дейін) саланы қайта құрылымдау басталды. Атап айтқанда, «Қазақстан темір жолы» ұлттық компания» ЖАҚ құрылуы осы реформалардың жүзеге асырылуының бастамасы болды. Олар еліміздің теміржол көлігін қазіргі заманға сай әрі жоғары тиімді салаға айналдыруға бағытталған және әлемдік тасымалдау жүйесіне үйлесімді кіріге отырып, дамыған нарықтық, бәсекелестік жағдайында тұтынушылардың талаптарына барынша сәйкес келетін кәсіпорын дәрежесіне жеткізу болды. 2004 жылы Қазақстан темір жолы өзінің айрықша межесіне – 100 жылдығы мерейтойына жетті. Бұл жылы Қазақстан темір жолының мерейтойы 100 жылдығы кең көлемде аталып өтті. Шойын жол тарихының маңызды кезеңдері аталып өтілді. Темір жолды жаңғырту, әлеуметтік саланы, теміржолшылардың еңбек жағдайын жақсарту шаралары мен ірі құрылыстар аяқталды. 2004 жылы ақпанда мерейтойлық оқиғалардың басы басталды. Ел Премьер министрі Даниал Ахметов темір жол көлігі саласының ардагерлері тобымен кездесу өткізді. Кездесу барысында Премьер министр Даниал Ахметов сала жетекшілері мен теміржолға еңбегі сіңген ардагерлер құрамына кіретін "ҚТЖ" ҰК" АҚ жанынан құрылған Консультативтік кеңесінің мерейтойды өткізу жөніндегі шешімімен таныстырылды. «ҚТЖ» ҰҚ» АҚ Консультативтік кеңесі темір жол тарихын санауды ұзындығы 1668 км Орынбор-Ташкент магистралі құрылысының аяқталу уақытынан бастау туралы шешім қабылдады. Премьер министр темір жол көлігінің 100 жылдығы мерекесін атап өту туралы шешіміне наурыздың 12-сінде қол қойды. Мұны респубулика ҚР Президенті де қолдады. Сәуірдің 30-ында Нұрсұлтан Назарбаев мерекелік датаны атап өтуге арналған медал шығару туралы Бұйрыққа қол қойды. Бұл мерекелік медаль төрт мыңнан астам теміржолшыларға бұйырды. Бұл жыл біздің елде өткізілген Еуропа мен Азияның 25 елінің теміржол басшыларының қатысуымен болған Темір жолдар ынтымақтастығы ұйымы Бас директорлары конференциясының 19-шы отырысымен тұспа-тұс келді. Жоғары мәртебелі қонақтардың көзінше «Қазақстан темір жолының 100-жылдығына» арналған марка салтанатты түрде пошта айналымына енгізілді. Темір жолдың жүз жылдығы қаржылық қызметтің жоғары жетістіктерімен атап өтілді. Бұның бір дәлелі ретінде «Мудис инвесторс сервис» халықаралық рейтингтік агенттігі жүргізген «Қазақстан темір жолы» компаниясының ұзақ мерзімдік несиелік рейтингінің жоғарылауы болды. Сарапшылардың бұл шешіміне темір жол көлігін дамытудың және саладағы өндірістік, коммерциялық көрсеткіштердің тұрақты өсуі мен сапалық тұрғыдағы жоғарылауы себеп болды. 2004 жылдың 1 шілдесінде Астанадан «Отан» пойызы елімізді аралап, сапарға шықты. Екі жарым айға жуық ол шексіз жеріміздің темір жол стансалары мен разъездеріне тоқтап, мерейтойға арналған салтанатты жиындар өткізді. Пойыздың ұжымы ардагерлер мен ең жақсы жұмысшыларды ерекше назарға алды. Оларға «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының мерейтойлық медальдары мен естелік сыйлықтары тапсырылды. Сапар барысында теміржолшылар және олардың жанұяларына берген әлеуметтік көмектің ауқымды бағдарламасы жүзеге асырылды. Бағдарлама аясында алыс стансаларда тұратын теміржолшыларға олардың отбасыларына медициналық көмектер көрсетіліп, мектеп табалдырығын аттайтын бүлдіршіндерге оқу құралдары, сәбилерге балалар тағамдары табыс етілді. Барлық стансаларда мәдени- сауықтық, спорттық шаралар өткізіліп отырды. Мерейтойлық пойыздың сапары темір жол жұмысшыларының оңды лебізіне ие болды. Бұдан былай осындай шаралар жыл сайын ұйымдастырылатын болды. Темір жолдың ғасырлық мерейтойын мерекелеудің шарықтау шегі Қазақстан Президенті Н.Назарбаевтың қатысуымен өткен салтанатты жиналысымен аяқталды. Ол республика астанасында 2004 жылдың 6 тамызында өткізілді. Елбасы өз сөзінде Қазақстан экономикасының қалыптасуында, мемлекет тәуелсіздігін, елдің территориялық тұтастығын және әлеуметтік тұрақтылығын нығайтудағы темір жолдың рөлін жоғары бағалады. Ал теміржолшылар, өз кезегінде, Президентке алдағы уақытта темір жолды салу және жетілдіру, теміржол көлігіне арналған бәсекелеске қабілетті өнімдерді шығару саласындағы бірқатар ірі жобаларды жүзеге асыруға уәде берді. Осы жылдың 9 қарашасында Ақтау портынан Құлсары стансасына дейін үлкен көлемді, биіктігі төрт қабаты үйдей жүктерді тасымалдаған қазақстандық теміржолшылар әлемдік рекордты жаңартты. 30-шы қарашада Арқа стансасында мемлекеттің жоғары лауазымды тұлғаларының қатысуымен Алтынсарин-Хромтау жаңа темір жолдың ашылуы өтті. Бұл жол арқылы көршілес елдердің аумағына кірмей ел іші арқылы жүргізілетін бағдар іске қосылды. Алтынсарин-Хромтау темір жол желісі арқылы жылына 160 миллион доллар көлемінде үнемділікке қол жеткізілді. Сонымен қатар Қазақстанның ішкі жолдарымен жүк тасымалдау қашықтығы 500-ден екі мың шақырымға дейін қысқарды. Қазақстанның Тәуелсіздік күні мерекесінде Астана вокзалы алдында тарихи экспонат – Эш 4161 сериялы паровозы орнатылды. Алғашқы бесжылдықтың белгісі, Ұлы Отан соғысының естелігі, соғыстан кейінгі қайта қалпына келтіру кезеңіндегі басты рөл атқаратын Қазақстанның шойын жолы тарихындағы ерен ерліктердің куәсі іспетті мақтаулы жерден орнын алды. Алтынсарин -Хромтау жолымен жолаушылар тасымалдаудың жаңа кестесін 10 желтоқсанда Астана-Ақтөбе пойызы ашты. Жолаушыларды жолдың 15 сағатқа дейін қысқарғандығы, билет бағасының екі есеге азайғандығы қуантты. 132 шақырымдық Павлодар - Екібастұз темір жол телімінде электрлендіру ең ірі жобалардың бірі болып отыр. Павлодар -Екібастұз жобасының жүзеге асуы тасымалдаудың үнемділігі және электровоздардың экологиялық тазалығын сақтауға әкелді. Мәселен, бұл жобаны іске қосу арқылы жылына бір жарым миллиард теңгені үнемдеуге және қоршаған ортаға артық қалдықтардың түспеуіне игі ықпал етті. Бүгінгі таңда Қазақстан Қытай арасындағы мемлекеттік шекаралық өткелі Достық стансасының маңызы зор. 2004 жылы Достық стансасы арқылы 9,5 миллион тонна жүк тасылды. Бұл жылы станцияның әлеуетін арттыруға 3,5 миллиард теңге бөлінді. Осындай қаржы бөлу арқылы 300 метр жол, 64 көтергіш құрал, вагондарды алмастыру орыны жарақталды. Достық-Ақтоғай жол телімінде 102 шақырымдық жолдың үстіңгі қабаты жақсартылып, пойыздың жылдамдығы сағатына 80 шақырымға дейін жеткізілді. Сол жылы Достық стансасында теміржолшылар мен олардың отбасы мүшелеріне арнап 11 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. 2012-2014 жылдары "Жезқазған-Бейнеу" және "Арқалық-Шұбаркөл" жолдары салынып 2014 жылы тамызда ашылды. Жолдардың басты нүктелері - Маңғыстау облысындағы Бейнеу стансасынан, Ақтөбе облысының Шалқар стансасынан, Қызылорда облысының Сексеуіл стансасынан және Жезқазған қаласынан тікелей қосатын жаңа жолдар ашылды. 500 млрд теңге жұмсалып 1200 км жол салынды.<ref>[http://news.nur.kz/kk/327870.html Назарбаев Жезқазғанда 500 млрд теңгеге салынған теміржол желісін ашты]{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == Еншілес ұйымдар == # «Жолаушылар тасымалы» АҚ (100%) # «ҚТЖ - Жүк тасымалы» ЖШС (100%) # «KTZ Express» АҚ (100%) # «Қазтеміртранс» АҚ (100%) # «Әскерилендірілген темір жол күзеті» ЖШС (100%) # «Кедентранссервис» АҚ (100%) # «Құрық порты» ЖШС (100%) # «ҚТЖ - Жолаушылар локомотивтері» ЖШС (100%) # «Теміржолсу» АҚ (100%) # [[Ақтау теңіз сауда айлағы|«Ақтау теңіз сауда порты» Ұлттық компаниясы» АҚ]] (сенімгерлік басқаруда, 100%) # «Көліктік сервис орталығы» АҚ (сенімгерлік басқаруда, 100%) # «Транстелеком» АҚ (25%)<ref>[https://railways.kz/kk/ Аудиторский отчет по консолидированной финансовой отчетности АО "Национальная компания "Қазақстан темір жолы" за 2023 год]</ref> == Басшылары == # [[Еркін Жекенұлы Қалиев|Еркін Қалиев]] (1997—1998) # Абылай Мырзахметов (1998—2001) # Бауыржан Баймұханов (2001—2002) # Ерлан Атамқұлов (2002—2007) # [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2007—2008) # [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] (2008—2016) # Қанат Алпысбаев (2016—2018) # [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]] (2018—2021) # [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2021—2025) # Талғат Алдыбергенов (2025—2026) # Елжас Отыншиев (2026–) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтеме == {{commonscat|Qazaqstan Temir Zholy}} [[Санат:Қазақстан темір жолы]] [[Санат:Қазақстанның ұлттық компаниялары]] qmi4inn5ddffeer9h3djcomuwrhbhux 0 17143 3656900 2848972 2026-09-18T14:59:57Z 1nter pares 146705 3656900 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хильдесхайм |шынайы атауы = Hildesheim |сурет = HildesheimWeihnachtsmarkt.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hildesheim.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=9 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=57 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 10 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Курт Махенс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 92,96 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 78 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 102794 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05121 |пошта индексі = 31101-31141 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 021 |ортаққордағы санаты = Hildesheim |сайты = http://www.hildesheim.de/ |сайт тілі = de }} '''Хильдесхайм''' ({{lang-de|Hildesheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 102794 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 92,96 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 021''. Қаланың басшысы — Курт Махенс. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hildesheim.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] ajgxljznuf1n3nortjtesrbw69t23fu 0 17415 3656865 3420818 2026-09-18T12:03:16Z Вмуд 185699 /* */ 3656865 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Пілдер | image =Elephas_maximus_(Bandipur).jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Азия пілі]] | fossil_range = {{Fossil range|Pliocene|Recent}} | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | subphylum = [[Омыртқалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Еттұмсықтылар]] | familia = '''Elephantidae''' | familia_authority = [[Джон Эдуард Грей]], 1821 }} '''Пілдер''' ({{lang-la|Elephantidae}}) — [[еттұмсықтылар]] отрядының [[Сүтқоректілер|сүтқоректі]] жануарлар тұқымдасы. Құрғақ жер бетіндегі ең ірі тіршілік ететін жануарлар осы тұқымдасқа жатады. Қазіргі кезде 2 туысқа жататын 3 түрі бар: * [[Африка пілдері]] (''Loxodonta'') ** [[Саванна пілі]] (''Loxodonta africana'') ** [[Тіказулы орман пілі]] (''Loxodonta cyclotis'') * [[Азиялық пілдер]] (''Elephas'') ** [[Азия пілі]] (''Elephas maximus'') Піл табиғи жағдайда [[Африка]] мен Оңтүстік-Шығыс Азияда ғана тіршілік етеді.Бұлар пілдің Африка және Үнді пілі деп аталатын екі бөлек түріне жатады.Олар өзара өте ұқсас.Африка пілінің құлағы жарғақ желпуіш тәрізді үлкенірек,ал Үнді пілінің құлағы одан кішілеу болып келеді.Пілдер үйретіге көндіккіш келеді.Тіпті цирк аренасында өнер көрсететіндер де бар. == Сипаттамасы == Пілдер-жер бетіндегі ең ірі жануарлар. Олар Оңтүстік-Шығыс Азия мен Африкада тропикалық ормандар мен саванналарда тұрады. Пілдің табанының ортасында майлы жастық бар, ол піл аяғын түсірген сайын тірек аймағын көбейтіп, "тегістеледі". Пілдердің жоғарғы жақ сүйектерінде азу бар-жануардың бүкіл өмірінде өсетін модификацияланған инсекторлар. Әдетте пілдерде екі азу болады немесе олар мүлдем болмайды (африкалық пілдерде еркектер де, әйелдер де азу болады, үнділерде — тек еркектер). Азулардың көмегімен олар ағаштардың қабығын аршып, тұз іздеп жерді қопсытады, сонымен қатар Жыртқыштарға жарақат береді. Паразиттерден қорғану үшін пілдер жиі сұйық балшықпен құйылады. Кептірілген балшық қабығы жәндіктерден жақсы қорғаныс қызметін атқарады және терідегі жараларды емдеуге көмектеседі. Пілдің тән органы-мұрын мен жоғарғы еріннен пайда болған және бір немесе екі процестермен аяқталатын хобот. Хоботтың соңында орналасқан танаулар иіс сезу органы ретінде қызмет етеді; Хобот пілге жерден ұсақ заттарды алып, жемістерді жоғары орналасқан бұтақтардан алуға мүмкіндік беретін ұстап алу органы ретінде қызмет етеді; ішкен кезде піл хоботқа су жинайды, содан кейін аузына құйылады. Сондай-ақ, хоботтың көмегімен піл қатты ыстықта өзін сумен, шаңмен немесе сол кірмен қоршап, душ қабылдай алады. Пілдер суды өте жақсы көреді және көбінесе шөлдерін қандырып, ванналар қабылдайтын тоғандардың жанында жиналады. Олар жақсы жүзеді, толығымен су астына түсіп, магистральдың бетіне шығады. Құрғақшылық кезінде Этоша қорығындағы шөлді пілдер 5 күнге дейін сусыз жасай алады, сонымен қатар су жер бетінен таяз жерлерді таба алады (көбінесе бұл үшін ондаған шақырым жүреді) және сол жерде ерекше құдықтар қазып алады, олардан басқа, Шөлдеген басқа жануарлар да пайдаланады. Қазіргі пілдердің құлақтары қалың негіздер мен жұқа жиектерге ие. Жүрекшелер көптеген капиллярлық қан тамырларымен тесілген. Капиллярларға түсетін қан қоршаған ортаға жылу береді, осылайша терморегуляция механизмін жасайды. Жүрекшелердің үлкен беті пілдерге артық жылудан тиімді арылуға мүмкіндік береді. Құлақтарды сергіту салқындату әсерін арттырады. Үнді пілдеріне қарағанда ыстық климатта өмір сүретін африкалық пілдер сәйкесінше үлкен жүрекшелерге ие. Пілдер-әлеуметтік Жануарлар. Әдетте олар ескі және тәжірибелі Әйел басқаратын аналық және текшелер тобын құрайды. Еркектер бөлек табындар құрайды. Ересек еркек отарға аналықтармен уақытша қосыла алады, онда кем дегенде бір әйел тууға дайын болады. Осы уақыт ішінде ол үшін ең күшті еркек анықталады. == Коммуникация == Тактильді байланыс-пілдер арасындағы қарым-қатынастың маңызды аспектісі. Пілдер бір-бірімен хобот арқылы сипалап немесе құшақтап амандасады. Соңғы қимыл жеңіл бәсекелестік жағдайында да кездеседі. Үлкендер кішкентайларды жазалау мақсатында хоботпен ұрады, аяқпен тебеді, немесе итереді. Аға бас жазаламайды кіші инсульт хобота, аяқ, немесе оларды итеріп. Барлық жыныстар мен жастағы адамдар кездескен кезде немесе қозу күйінде бір-бірінің аузына, уақытша бездері мен жыныс мүшелеріне тиіп кетеді, бұл оларға химиялық секрецияларға негізделген сигналдарды қабылдауға мүмкіндік береді. Тактильді байланыс әсіресе піл мен піл арасындағы қарым-қатынаста өте маңызды. Қозғалыс кезінде анасы баласының жанында немесе артында тұрғанына байланысты хоботпен, аяқпен, құйрықпен ұстауға тырысады. Тынығуды қажет ететін нәресте пілі ананың алдыңғы аяқтарына басылады, ал егер ол тамақтанғысы келсе, оның иығына немесе аяғына тиіп кетеді. Пілдердегі визуалды байланыс негізінен агрессияны білдіреді. Пілдер басын көтеріп, құлақтарын жайып, қауіпті болып көрінуге тырысады. Бұған, қажет болған жағдайда, бастың тербелісі, құлақтың жарылуы және жер мен өсімдіктердің лақтырылуы қосылуы мүмкін. Мүйізді пілдер хоботтарын көтереді. Мойынсұнуға дайын пілдер басын мен хоботтарын түсіреді, құлақтарын мойнына қысады, ал қарсы шығатындар керісінше құлақтарын созады. == Интеллект == Пілдер өздерін айна бейнесінде анықтай алады, бұл өзін-өзі танудың белгісі болып саналады, оны кейбір маймылдар мен дельфиндер де көрсетті. Тұтқында өсірілген Үнді пілінің әйеліне жүргізілген бір зерттеу бұл жануарлардың көптеген көрнекі және кейбір дыбыстық жұптарды есте сақтап, ажырата алатындығын көрсетті. Бір жылдан кейін қайта тестілеу жоғары нәтиже көрсетті, бұл дамыған жадты көрсетеді. Пілдер құралдарды қолданатын жануарлардың бірнеше түріне жатады. Үнді пілінің бір бақылауы оның бұтақтарды шыбындар ретінде қолданғанын көрсетті. Алайда, пілдер құралдарды жасау қабілетінде шимпанзеден төмен. Пілдердің жақсы есте сақтау қабілеті олардың отбасылық топ мүшелерінің орналасқан жерін бақылау қабілетімен көрсетілген. Зерттеушілер әлі күнге дейін пілдердің эмоцияларға қаншалықты қабілетті екендігі туралы келісімге келген жоқ. Бақылаулар өліммен байланысты белгілі бір рәсімнің болуын көрсетеді. Сонымен қатар, пілдер туыстық дәрежесіне байланысты емес, өз түрлерінің бас сүйектері мен азуларына қызығушылық танытады. Өліп жатқан немесе өлі пілге барлық пілдер өз көңілдерін бөледі. == Қоректену == Табиғи жағдайда пілдердің диетасы олардың тіршілік ету аймағына тікелей байланысты. Мысалы, Үндістанның оңтүстігінде тұратын пілдер фикус жапырақтарын шайнағанды ұнатады, ал Зимбабведе тұратын пілдер мүлдем басқа өсімдіктерді тұтынады. Пілдердің тамақ көзі құрғақшылық немесе жаңбыр жылдарына байланысты да өзгереді. Жалпы, бұл жануарлардың рационына жапырақтары, қабығы мен түрлі ағаштардың жемістері, олардың минералдарға деген қажеттілігін қанағаттандыратын шөп кіреді. ==Пілдің тұмсығы== Пілдің ұзын тұмсығы бірнеше қызмет атқарады. Тұмсығының ұшындағы екі танауымен тыныс алса, саусақ секілді болып біткен ұшы оларға заттарды алуға көмектеседі. Сонымен қатар пілдер тұмсықтарының көмегімен қорек пен суды ауыздарына жеткізеді, қауіп төнген жағдайда тұмсығымен дыбыс шығарып, белгі береді. ==Мүйіздері== Пілдердің тістері ұзын болып келеді, ол мүйіздері деп аталып кеткен. Мүйіздерінің үштен бір бөлігі қан мен жүйкеден тұрады. Мүйіздің көзге көрінетін бөлігі дентиннен тұрады, ал сырты эмальмен қапталған. Пілдің мүйізі – өте бағалы материал, оны сән бұйымдарын, пианино батырмаларын, пышақтар және т.б. тұрмыстық заттар жасауда қолданады. ==Пілдің табындары== Пілдер – табын құратын жануарлар. Олардың өмірінде матриархаттық қоғам орын алған, яғни ұрғашылар топ басы болып келеді. Олардың өмір сүретін топтары табын деп аталады. Жасы және өлшемі жағынан ең үлкен ұрғашы піл табынды басқарады. Бір табында 8-ден 100 пілге дейін болады. Пілдің баласы өмірге келгенде оны бүкіл табын бағып, қорғайды. Еркек пілдер 12 жасқа толғанда табыннан кетеді. Табыннан кеткен соң олар жалғыз жүреді. Сонымен қатар олар басқа да еркек пілдермен бірігіп, 2-ден 14-ке дейінгі, кей кездері 35-тен 144-ке дейінгі мүшесі бар топ құрады. == Қолға үйрету == Адамдар пілдерді көлік ретінде ауыр заттарды тасу үшін қолға үйретеді. Пілдер ағаш өнеркәсібінде, аңшылық пен соғыста қолданылады. Ең алғаш болып азиялық пілдер шамамен осыдан 5 000 жыл бұрын қолға үйретіле бастаса, египеттіктер африкалық пілдерді шамамен 2 500 жыл бұрын үйреткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Пілдер| ]] [[Санат:Сүтқоректілер үйелмені]] gf5gdj7uko5bi54r2b5kppkfdht22l0 3656866 3656865 2026-09-18T12:03:49Z Вмуд 185699 /* */ 3656866 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Пілдер | image =Elephas_maximus_(Bandipur).jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Азия пілі]] | fossil_range = {{Fossil range|Pliocene|Recent}} | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | subphylum = [[Омыртқалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Еттұмсықтылар]] | familia = '''Elephantidae''' | familia_authority = [[Джон Эдуард Грей]], 1821 }} '''Пілдер''' ({{lang-la|Elephantidae}}) — [[еттұмсықтылар]] отрядының [[Сүтқоректілер|сүтқоректі]] жануарлар тұқымдасы. Құрғақ жер бетіндегі ең ірі тіршілік ететін жануарлар осы тұқымдасқа жатады. Қазіргі кезде 2 туысқа жататын 3 түрі бар: * [[Африка пілдері]] (''Loxodonta'') ** [[Саванна пілі]] (''Loxodonta africana'') ** [[Тіказулы орман пілі]] (''Loxodonta cyclotis'') * [[Азиялық пілдер]] (''Elephas'') ** [[Азия пілі]] (''Elephas maximus'') Піл табиғи жағдайда [[Африка]] мен [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]]<nowiki/>да ғана тіршілік етеді.Бұлар пілдің Африка және Үнді пілі деп аталатын екі бөлек түріне жатады.Олар өзара өте ұқсас.Африка пілінің құлағы жарғақ желпуіш тәрізді үлкенірек,ал Үнді пілінің құлағы одан кішілеу болып келеді.Пілдер үйретіге көндіккіш келеді.Тіпті цирк аренасында өнер көрсететіндер де бар. == Сипаттамасы == Пілдер-жер бетіндегі ең ірі жануарлар. Олар Оңтүстік-Шығыс Азия мен Африкада тропикалық ормандар мен саванналарда тұрады. Пілдің табанының ортасында майлы жастық бар, ол піл аяғын түсірген сайын тірек аймағын көбейтіп, "тегістеледі". Пілдердің жоғарғы жақ сүйектерінде азу бар-жануардың бүкіл өмірінде өсетін модификацияланған инсекторлар. Әдетте пілдерде екі азу болады немесе олар мүлдем болмайды (африкалық пілдерде еркектер де, әйелдер де азу болады, үнділерде — тек еркектер). Азулардың көмегімен олар ағаштардың қабығын аршып, тұз іздеп жерді қопсытады, сонымен қатар Жыртқыштарға жарақат береді. Паразиттерден қорғану үшін пілдер жиі сұйық балшықпен құйылады. Кептірілген балшық қабығы жәндіктерден жақсы қорғаныс қызметін атқарады және терідегі жараларды емдеуге көмектеседі. Пілдің тән органы-мұрын мен жоғарғы еріннен пайда болған және бір немесе екі процестермен аяқталатын хобот. Хоботтың соңында орналасқан танаулар иіс сезу органы ретінде қызмет етеді; Хобот пілге жерден ұсақ заттарды алып, жемістерді жоғары орналасқан бұтақтардан алуға мүмкіндік беретін ұстап алу органы ретінде қызмет етеді; ішкен кезде піл хоботқа су жинайды, содан кейін аузына құйылады. Сондай-ақ, хоботтың көмегімен піл қатты ыстықта өзін сумен, шаңмен немесе сол кірмен қоршап, душ қабылдай алады. Пілдер суды өте жақсы көреді және көбінесе шөлдерін қандырып, ванналар қабылдайтын тоғандардың жанында жиналады. Олар жақсы жүзеді, толығымен су астына түсіп, магистральдың бетіне шығады. Құрғақшылық кезінде Этоша қорығындағы шөлді пілдер 5 күнге дейін сусыз жасай алады, сонымен қатар су жер бетінен таяз жерлерді таба алады (көбінесе бұл үшін ондаған шақырым жүреді) және сол жерде ерекше құдықтар қазып алады, олардан басқа, Шөлдеген басқа жануарлар да пайдаланады. Қазіргі пілдердің құлақтары қалың негіздер мен жұқа жиектерге ие. Жүрекшелер көптеген капиллярлық қан тамырларымен тесілген. Капиллярларға түсетін қан қоршаған ортаға жылу береді, осылайша терморегуляция механизмін жасайды. Жүрекшелердің үлкен беті пілдерге артық жылудан тиімді арылуға мүмкіндік береді. Құлақтарды сергіту салқындату әсерін арттырады. Үнді пілдеріне қарағанда ыстық климатта өмір сүретін африкалық пілдер сәйкесінше үлкен жүрекшелерге ие. Пілдер-әлеуметтік Жануарлар. Әдетте олар ескі және тәжірибелі Әйел басқаратын аналық және текшелер тобын құрайды. Еркектер бөлек табындар құрайды. Ересек еркек отарға аналықтармен уақытша қосыла алады, онда кем дегенде бір әйел тууға дайын болады. Осы уақыт ішінде ол үшін ең күшті еркек анықталады. == Коммуникация == Тактильді байланыс-пілдер арасындағы қарым-қатынастың маңызды аспектісі. Пілдер бір-бірімен хобот арқылы сипалап немесе құшақтап амандасады. Соңғы қимыл жеңіл бәсекелестік жағдайында да кездеседі. Үлкендер кішкентайларды жазалау мақсатында хоботпен ұрады, аяқпен тебеді, немесе итереді. Аға бас жазаламайды кіші инсульт хобота, аяқ, немесе оларды итеріп. Барлық жыныстар мен жастағы адамдар кездескен кезде немесе қозу күйінде бір-бірінің аузына, уақытша бездері мен жыныс мүшелеріне тиіп кетеді, бұл оларға химиялық секрецияларға негізделген сигналдарды қабылдауға мүмкіндік береді. Тактильді байланыс әсіресе піл мен піл арасындағы қарым-қатынаста өте маңызды. Қозғалыс кезінде анасы баласының жанында немесе артында тұрғанына байланысты хоботпен, аяқпен, құйрықпен ұстауға тырысады. Тынығуды қажет ететін нәресте пілі ананың алдыңғы аяқтарына басылады, ал егер ол тамақтанғысы келсе, оның иығына немесе аяғына тиіп кетеді. Пілдердегі визуалды байланыс негізінен агрессияны білдіреді. Пілдер басын көтеріп, құлақтарын жайып, қауіпті болып көрінуге тырысады. Бұған, қажет болған жағдайда, бастың тербелісі, құлақтың жарылуы және жер мен өсімдіктердің лақтырылуы қосылуы мүмкін. Мүйізді пілдер хоботтарын көтереді. Мойынсұнуға дайын пілдер басын мен хоботтарын түсіреді, құлақтарын мойнына қысады, ал қарсы шығатындар керісінше құлақтарын созады. == Интеллект == Пілдер өздерін айна бейнесінде анықтай алады, бұл өзін-өзі танудың белгісі болып саналады, оны кейбір маймылдар мен дельфиндер де көрсетті. Тұтқында өсірілген Үнді пілінің әйеліне жүргізілген бір зерттеу бұл жануарлардың көптеген көрнекі және кейбір дыбыстық жұптарды есте сақтап, ажырата алатындығын көрсетті. Бір жылдан кейін қайта тестілеу жоғары нәтиже көрсетті, бұл дамыған жадты көрсетеді. Пілдер құралдарды қолданатын жануарлардың бірнеше түріне жатады. Үнді пілінің бір бақылауы оның бұтақтарды шыбындар ретінде қолданғанын көрсетті. Алайда, пілдер құралдарды жасау қабілетінде шимпанзеден төмен. Пілдердің жақсы есте сақтау қабілеті олардың отбасылық топ мүшелерінің орналасқан жерін бақылау қабілетімен көрсетілген. Зерттеушілер әлі күнге дейін пілдердің эмоцияларға қаншалықты қабілетті екендігі туралы келісімге келген жоқ. Бақылаулар өліммен байланысты белгілі бір рәсімнің болуын көрсетеді. Сонымен қатар, пілдер туыстық дәрежесіне байланысты емес, өз түрлерінің бас сүйектері мен азуларына қызығушылық танытады. Өліп жатқан немесе өлі пілге барлық пілдер өз көңілдерін бөледі. == Қоректену == Табиғи жағдайда пілдердің диетасы олардың тіршілік ету аймағына тікелей байланысты. Мысалы, Үндістанның оңтүстігінде тұратын пілдер фикус жапырақтарын шайнағанды ұнатады, ал Зимбабведе тұратын пілдер мүлдем басқа өсімдіктерді тұтынады. Пілдердің тамақ көзі құрғақшылық немесе жаңбыр жылдарына байланысты да өзгереді. Жалпы, бұл жануарлардың рационына жапырақтары, қабығы мен түрлі ағаштардың жемістері, олардың минералдарға деген қажеттілігін қанағаттандыратын шөп кіреді. ==Пілдің тұмсығы== Пілдің ұзын тұмсығы бірнеше қызмет атқарады. Тұмсығының ұшындағы екі танауымен тыныс алса, саусақ секілді болып біткен ұшы оларға заттарды алуға көмектеседі. Сонымен қатар пілдер тұмсықтарының көмегімен қорек пен суды ауыздарына жеткізеді, қауіп төнген жағдайда тұмсығымен дыбыс шығарып, белгі береді. ==Мүйіздері== Пілдердің тістері ұзын болып келеді, ол мүйіздері деп аталып кеткен. Мүйіздерінің үштен бір бөлігі қан мен жүйкеден тұрады. Мүйіздің көзге көрінетін бөлігі дентиннен тұрады, ал сырты эмальмен қапталған. Пілдің мүйізі – өте бағалы материал, оны сән бұйымдарын, пианино батырмаларын, пышақтар және т.б. тұрмыстық заттар жасауда қолданады. ==Пілдің табындары== Пілдер – табын құратын жануарлар. Олардың өмірінде матриархаттық қоғам орын алған, яғни ұрғашылар топ басы болып келеді. Олардың өмір сүретін топтары табын деп аталады. Жасы және өлшемі жағынан ең үлкен ұрғашы піл табынды басқарады. Бір табында 8-ден 100 пілге дейін болады. Пілдің баласы өмірге келгенде оны бүкіл табын бағып, қорғайды. Еркек пілдер 12 жасқа толғанда табыннан кетеді. Табыннан кеткен соң олар жалғыз жүреді. Сонымен қатар олар басқа да еркек пілдермен бірігіп, 2-ден 14-ке дейінгі, кей кездері 35-тен 144-ке дейінгі мүшесі бар топ құрады. == Қолға үйрету == Адамдар пілдерді көлік ретінде ауыр заттарды тасу үшін қолға үйретеді. Пілдер ағаш өнеркәсібінде, аңшылық пен соғыста қолданылады. Ең алғаш болып азиялық пілдер шамамен осыдан 5 000 жыл бұрын қолға үйретіле бастаса, египеттіктер африкалық пілдерді шамамен 2 500 жыл бұрын үйреткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Пілдер| ]] [[Санат:Сүтқоректілер үйелмені]] tc2ovfy9aj6ez845one70jt5r59hvw3 3656867 3656866 2026-09-18T12:04:22Z Вмуд 185699 /* */ 3656867 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Пілдер | image =Elephas_maximus_(Bandipur).jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Азия пілі]] | fossil_range = {{Fossil range|Pliocene|Recent}} | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | subphylum = [[Омыртқалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Еттұмсықтылар]] | familia = '''Elephantidae''' | familia_authority = [[Джон Эдуард Грей]], 1821 }} '''Пілдер''' ({{lang-la|Elephantidae}}) — [[еттұмсықтылар]] отрядының [[Сүтқоректілер|сүтқоректі]] жануарлар тұқымдасы. Құрғақ жер бетіндегі ең ірі тіршілік ететін жануарлар осы тұқымдасқа жатады. Қазіргі кезде 2 туысқа жататын 3 түрі бар: * [[Африка пілдері]] (''Loxodonta'') ** [[Саванна пілі]] (''Loxodonta africana'') ** [[Тіказулы орман пілі]] (''Loxodonta cyclotis'') * [[Азиялық пілдер]] (''Elephas'') ** [[Азия пілі]] (''Elephas maximus'') Піл табиғи жағдайда [[Африка]] мен [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]]<nowiki/>да ғана тіршілік етеді.Бұлар пілдің Африка және Үнді пілі деп аталатын екі бөлек түріне жатады.Олар өзара өте ұқсас.Африка пілінің құлағы жарғақ желпуіш тәрізді үлкенірек,ал [[Үнді пілдері|Үнді пілі]]<nowiki/>нің құлағы одан кішілеу болып келеді.Пілдер үйретіге көндіккіш келеді.Тіпті цирк аренасында өнер көрсететіндер де бар. == Сипаттамасы == Пілдер-жер бетіндегі ең ірі жануарлар. Олар Оңтүстік-Шығыс Азия мен Африкада тропикалық ормандар мен саванналарда тұрады. Пілдің табанының ортасында майлы жастық бар, ол піл аяғын түсірген сайын тірек аймағын көбейтіп, "тегістеледі". Пілдердің жоғарғы жақ сүйектерінде азу бар-жануардың бүкіл өмірінде өсетін модификацияланған инсекторлар. Әдетте пілдерде екі азу болады немесе олар мүлдем болмайды (африкалық пілдерде еркектер де, әйелдер де азу болады, үнділерде — тек еркектер). Азулардың көмегімен олар ағаштардың қабығын аршып, тұз іздеп жерді қопсытады, сонымен қатар Жыртқыштарға жарақат береді. Паразиттерден қорғану үшін пілдер жиі сұйық балшықпен құйылады. Кептірілген балшық қабығы жәндіктерден жақсы қорғаныс қызметін атқарады және терідегі жараларды емдеуге көмектеседі. Пілдің тән органы-мұрын мен жоғарғы еріннен пайда болған және бір немесе екі процестермен аяқталатын хобот. Хоботтың соңында орналасқан танаулар иіс сезу органы ретінде қызмет етеді; Хобот пілге жерден ұсақ заттарды алып, жемістерді жоғары орналасқан бұтақтардан алуға мүмкіндік беретін ұстап алу органы ретінде қызмет етеді; ішкен кезде піл хоботқа су жинайды, содан кейін аузына құйылады. Сондай-ақ, хоботтың көмегімен піл қатты ыстықта өзін сумен, шаңмен немесе сол кірмен қоршап, душ қабылдай алады. Пілдер суды өте жақсы көреді және көбінесе шөлдерін қандырып, ванналар қабылдайтын тоғандардың жанында жиналады. Олар жақсы жүзеді, толығымен су астына түсіп, магистральдың бетіне шығады. Құрғақшылық кезінде Этоша қорығындағы шөлді пілдер 5 күнге дейін сусыз жасай алады, сонымен қатар су жер бетінен таяз жерлерді таба алады (көбінесе бұл үшін ондаған шақырым жүреді) және сол жерде ерекше құдықтар қазып алады, олардан басқа, Шөлдеген басқа жануарлар да пайдаланады. Қазіргі пілдердің құлақтары қалың негіздер мен жұқа жиектерге ие. Жүрекшелер көптеген капиллярлық қан тамырларымен тесілген. Капиллярларға түсетін қан қоршаған ортаға жылу береді, осылайша терморегуляция механизмін жасайды. Жүрекшелердің үлкен беті пілдерге артық жылудан тиімді арылуға мүмкіндік береді. Құлақтарды сергіту салқындату әсерін арттырады. Үнді пілдеріне қарағанда ыстық климатта өмір сүретін африкалық пілдер сәйкесінше үлкен жүрекшелерге ие. Пілдер-әлеуметтік Жануарлар. Әдетте олар ескі және тәжірибелі Әйел басқаратын аналық және текшелер тобын құрайды. Еркектер бөлек табындар құрайды. Ересек еркек отарға аналықтармен уақытша қосыла алады, онда кем дегенде бір әйел тууға дайын болады. Осы уақыт ішінде ол үшін ең күшті еркек анықталады. == Коммуникация == Тактильді байланыс-пілдер арасындағы қарым-қатынастың маңызды аспектісі. Пілдер бір-бірімен хобот арқылы сипалап немесе құшақтап амандасады. Соңғы қимыл жеңіл бәсекелестік жағдайында да кездеседі. Үлкендер кішкентайларды жазалау мақсатында хоботпен ұрады, аяқпен тебеді, немесе итереді. Аға бас жазаламайды кіші инсульт хобота, аяқ, немесе оларды итеріп. Барлық жыныстар мен жастағы адамдар кездескен кезде немесе қозу күйінде бір-бірінің аузына, уақытша бездері мен жыныс мүшелеріне тиіп кетеді, бұл оларға химиялық секрецияларға негізделген сигналдарды қабылдауға мүмкіндік береді. Тактильді байланыс әсіресе піл мен піл арасындағы қарым-қатынаста өте маңызды. Қозғалыс кезінде анасы баласының жанында немесе артында тұрғанына байланысты хоботпен, аяқпен, құйрықпен ұстауға тырысады. Тынығуды қажет ететін нәресте пілі ананың алдыңғы аяқтарына басылады, ал егер ол тамақтанғысы келсе, оның иығына немесе аяғына тиіп кетеді. Пілдердегі визуалды байланыс негізінен агрессияны білдіреді. Пілдер басын көтеріп, құлақтарын жайып, қауіпті болып көрінуге тырысады. Бұған, қажет болған жағдайда, бастың тербелісі, құлақтың жарылуы және жер мен өсімдіктердің лақтырылуы қосылуы мүмкін. Мүйізді пілдер хоботтарын көтереді. Мойынсұнуға дайын пілдер басын мен хоботтарын түсіреді, құлақтарын мойнына қысады, ал қарсы шығатындар керісінше құлақтарын созады. == Интеллект == Пілдер өздерін айна бейнесінде анықтай алады, бұл өзін-өзі танудың белгісі болып саналады, оны кейбір маймылдар мен дельфиндер де көрсетті. Тұтқында өсірілген Үнді пілінің әйеліне жүргізілген бір зерттеу бұл жануарлардың көптеген көрнекі және кейбір дыбыстық жұптарды есте сақтап, ажырата алатындығын көрсетті. Бір жылдан кейін қайта тестілеу жоғары нәтиже көрсетті, бұл дамыған жадты көрсетеді. Пілдер құралдарды қолданатын жануарлардың бірнеше түріне жатады. Үнді пілінің бір бақылауы оның бұтақтарды шыбындар ретінде қолданғанын көрсетті. Алайда, пілдер құралдарды жасау қабілетінде шимпанзеден төмен. Пілдердің жақсы есте сақтау қабілеті олардың отбасылық топ мүшелерінің орналасқан жерін бақылау қабілетімен көрсетілген. Зерттеушілер әлі күнге дейін пілдердің эмоцияларға қаншалықты қабілетті екендігі туралы келісімге келген жоқ. Бақылаулар өліммен байланысты белгілі бір рәсімнің болуын көрсетеді. Сонымен қатар, пілдер туыстық дәрежесіне байланысты емес, өз түрлерінің бас сүйектері мен азуларына қызығушылық танытады. Өліп жатқан немесе өлі пілге барлық пілдер өз көңілдерін бөледі. == Қоректену == Табиғи жағдайда пілдердің диетасы олардың тіршілік ету аймағына тікелей байланысты. Мысалы, Үндістанның оңтүстігінде тұратын пілдер фикус жапырақтарын шайнағанды ұнатады, ал Зимбабведе тұратын пілдер мүлдем басқа өсімдіктерді тұтынады. Пілдердің тамақ көзі құрғақшылық немесе жаңбыр жылдарына байланысты да өзгереді. Жалпы, бұл жануарлардың рационына жапырақтары, қабығы мен түрлі ағаштардың жемістері, олардың минералдарға деген қажеттілігін қанағаттандыратын шөп кіреді. ==Пілдің тұмсығы== Пілдің ұзын тұмсығы бірнеше қызмет атқарады. Тұмсығының ұшындағы екі танауымен тыныс алса, саусақ секілді болып біткен ұшы оларға заттарды алуға көмектеседі. Сонымен қатар пілдер тұмсықтарының көмегімен қорек пен суды ауыздарына жеткізеді, қауіп төнген жағдайда тұмсығымен дыбыс шығарып, белгі береді. ==Мүйіздері== Пілдердің тістері ұзын болып келеді, ол мүйіздері деп аталып кеткен. Мүйіздерінің үштен бір бөлігі қан мен жүйкеден тұрады. Мүйіздің көзге көрінетін бөлігі дентиннен тұрады, ал сырты эмальмен қапталған. Пілдің мүйізі – өте бағалы материал, оны сән бұйымдарын, пианино батырмаларын, пышақтар және т.б. тұрмыстық заттар жасауда қолданады. ==Пілдің табындары== Пілдер – табын құратын жануарлар. Олардың өмірінде матриархаттық қоғам орын алған, яғни ұрғашылар топ басы болып келеді. Олардың өмір сүретін топтары табын деп аталады. Жасы және өлшемі жағынан ең үлкен ұрғашы піл табынды басқарады. Бір табында 8-ден 100 пілге дейін болады. Пілдің баласы өмірге келгенде оны бүкіл табын бағып, қорғайды. Еркек пілдер 12 жасқа толғанда табыннан кетеді. Табыннан кеткен соң олар жалғыз жүреді. Сонымен қатар олар басқа да еркек пілдермен бірігіп, 2-ден 14-ке дейінгі, кей кездері 35-тен 144-ке дейінгі мүшесі бар топ құрады. == Қолға үйрету == Адамдар пілдерді көлік ретінде ауыр заттарды тасу үшін қолға үйретеді. Пілдер ағаш өнеркәсібінде, аңшылық пен соғыста қолданылады. Ең алғаш болып азиялық пілдер шамамен осыдан 5 000 жыл бұрын қолға үйретіле бастаса, египеттіктер африкалық пілдерді шамамен 2 500 жыл бұрын үйреткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Пілдер| ]] [[Санат:Сүтқоректілер үйелмені]] atsg7t2s2dsi17687hsfsjuledvc7nh 3656868 3656867 2026-09-18T12:04:49Z Вмуд 185699 /* */ 3656868 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Пілдер | image =Elephas_maximus_(Bandipur).jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Азия пілі]] | fossil_range = {{Fossil range|Pliocene|Recent}} | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | subphylum = [[Омыртқалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Еттұмсықтылар]] | familia = '''Elephantidae''' | familia_authority = [[Джон Эдуард Грей]], 1821 }} '''Пілдер''' ({{lang-la|Elephantidae}}) — [[еттұмсықтылар]] отрядының [[Сүтқоректілер|сүтқоректі]] жануарлар тұқымдасы. Құрғақ жер бетіндегі ең ірі тіршілік ететін жануарлар осы тұқымдасқа жатады. Қазіргі кезде 2 туысқа жататын 3 түрі бар: * [[Африка пілдері]] (''Loxodonta'') ** [[Саванна пілі]] (''Loxodonta africana'') ** [[Тіказулы орман пілі]] (''Loxodonta cyclotis'') * [[Азиялық пілдер]] (''Elephas'') ** [[Азия пілі]] (''Elephas maximus'') Піл табиғи жағдайда [[Африка]] мен [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]]<nowiki/>да ғана тіршілік етеді.Бұлар пілдің Африка және Үнді пілі деп аталатын екі бөлек түріне жатады.Олар өзара өте ұқсас.[[Африка пілдері|Африка пілі]]<nowiki/>нің құлағы жарғақ желпуіш тәрізді үлкенірек,ал [[Үнді пілдері|Үнді пілі]]<nowiki/>нің құлағы одан кішілеу болып келеді.Пілдер үйретіге көндіккіш келеді.Тіпті цирк аренасында өнер көрсететіндер де бар. == Сипаттамасы == Пілдер-жер бетіндегі ең ірі жануарлар. Олар Оңтүстік-Шығыс Азия мен Африкада тропикалық ормандар мен саванналарда тұрады. Пілдің табанының ортасында майлы жастық бар, ол піл аяғын түсірген сайын тірек аймағын көбейтіп, "тегістеледі". Пілдердің жоғарғы жақ сүйектерінде азу бар-жануардың бүкіл өмірінде өсетін модификацияланған инсекторлар. Әдетте пілдерде екі азу болады немесе олар мүлдем болмайды (африкалық пілдерде еркектер де, әйелдер де азу болады, үнділерде — тек еркектер). Азулардың көмегімен олар ағаштардың қабығын аршып, тұз іздеп жерді қопсытады, сонымен қатар Жыртқыштарға жарақат береді. Паразиттерден қорғану үшін пілдер жиі сұйық балшықпен құйылады. Кептірілген балшық қабығы жәндіктерден жақсы қорғаныс қызметін атқарады және терідегі жараларды емдеуге көмектеседі. Пілдің тән органы-мұрын мен жоғарғы еріннен пайда болған және бір немесе екі процестермен аяқталатын хобот. Хоботтың соңында орналасқан танаулар иіс сезу органы ретінде қызмет етеді; Хобот пілге жерден ұсақ заттарды алып, жемістерді жоғары орналасқан бұтақтардан алуға мүмкіндік беретін ұстап алу органы ретінде қызмет етеді; ішкен кезде піл хоботқа су жинайды, содан кейін аузына құйылады. Сондай-ақ, хоботтың көмегімен піл қатты ыстықта өзін сумен, шаңмен немесе сол кірмен қоршап, душ қабылдай алады. Пілдер суды өте жақсы көреді және көбінесе шөлдерін қандырып, ванналар қабылдайтын тоғандардың жанында жиналады. Олар жақсы жүзеді, толығымен су астына түсіп, магистральдың бетіне шығады. Құрғақшылық кезінде Этоша қорығындағы шөлді пілдер 5 күнге дейін сусыз жасай алады, сонымен қатар су жер бетінен таяз жерлерді таба алады (көбінесе бұл үшін ондаған шақырым жүреді) және сол жерде ерекше құдықтар қазып алады, олардан басқа, Шөлдеген басқа жануарлар да пайдаланады. Қазіргі пілдердің құлақтары қалың негіздер мен жұқа жиектерге ие. Жүрекшелер көптеген капиллярлық қан тамырларымен тесілген. Капиллярларға түсетін қан қоршаған ортаға жылу береді, осылайша терморегуляция механизмін жасайды. Жүрекшелердің үлкен беті пілдерге артық жылудан тиімді арылуға мүмкіндік береді. Құлақтарды сергіту салқындату әсерін арттырады. Үнді пілдеріне қарағанда ыстық климатта өмір сүретін африкалық пілдер сәйкесінше үлкен жүрекшелерге ие. Пілдер-әлеуметтік Жануарлар. Әдетте олар ескі және тәжірибелі Әйел басқаратын аналық және текшелер тобын құрайды. Еркектер бөлек табындар құрайды. Ересек еркек отарға аналықтармен уақытша қосыла алады, онда кем дегенде бір әйел тууға дайын болады. Осы уақыт ішінде ол үшін ең күшті еркек анықталады. == Коммуникация == Тактильді байланыс-пілдер арасындағы қарым-қатынастың маңызды аспектісі. Пілдер бір-бірімен хобот арқылы сипалап немесе құшақтап амандасады. Соңғы қимыл жеңіл бәсекелестік жағдайында да кездеседі. Үлкендер кішкентайларды жазалау мақсатында хоботпен ұрады, аяқпен тебеді, немесе итереді. Аға бас жазаламайды кіші инсульт хобота, аяқ, немесе оларды итеріп. Барлық жыныстар мен жастағы адамдар кездескен кезде немесе қозу күйінде бір-бірінің аузына, уақытша бездері мен жыныс мүшелеріне тиіп кетеді, бұл оларға химиялық секрецияларға негізделген сигналдарды қабылдауға мүмкіндік береді. Тактильді байланыс әсіресе піл мен піл арасындағы қарым-қатынаста өте маңызды. Қозғалыс кезінде анасы баласының жанында немесе артында тұрғанына байланысты хоботпен, аяқпен, құйрықпен ұстауға тырысады. Тынығуды қажет ететін нәресте пілі ананың алдыңғы аяқтарына басылады, ал егер ол тамақтанғысы келсе, оның иығына немесе аяғына тиіп кетеді. Пілдердегі визуалды байланыс негізінен агрессияны білдіреді. Пілдер басын көтеріп, құлақтарын жайып, қауіпті болып көрінуге тырысады. Бұған, қажет болған жағдайда, бастың тербелісі, құлақтың жарылуы және жер мен өсімдіктердің лақтырылуы қосылуы мүмкін. Мүйізді пілдер хоботтарын көтереді. Мойынсұнуға дайын пілдер басын мен хоботтарын түсіреді, құлақтарын мойнына қысады, ал қарсы шығатындар керісінше құлақтарын созады. == Интеллект == Пілдер өздерін айна бейнесінде анықтай алады, бұл өзін-өзі танудың белгісі болып саналады, оны кейбір маймылдар мен дельфиндер де көрсетті. Тұтқында өсірілген Үнді пілінің әйеліне жүргізілген бір зерттеу бұл жануарлардың көптеген көрнекі және кейбір дыбыстық жұптарды есте сақтап, ажырата алатындығын көрсетті. Бір жылдан кейін қайта тестілеу жоғары нәтиже көрсетті, бұл дамыған жадты көрсетеді. Пілдер құралдарды қолданатын жануарлардың бірнеше түріне жатады. Үнді пілінің бір бақылауы оның бұтақтарды шыбындар ретінде қолданғанын көрсетті. Алайда, пілдер құралдарды жасау қабілетінде шимпанзеден төмен. Пілдердің жақсы есте сақтау қабілеті олардың отбасылық топ мүшелерінің орналасқан жерін бақылау қабілетімен көрсетілген. Зерттеушілер әлі күнге дейін пілдердің эмоцияларға қаншалықты қабілетті екендігі туралы келісімге келген жоқ. Бақылаулар өліммен байланысты белгілі бір рәсімнің болуын көрсетеді. Сонымен қатар, пілдер туыстық дәрежесіне байланысты емес, өз түрлерінің бас сүйектері мен азуларына қызығушылық танытады. Өліп жатқан немесе өлі пілге барлық пілдер өз көңілдерін бөледі. == Қоректену == Табиғи жағдайда пілдердің диетасы олардың тіршілік ету аймағына тікелей байланысты. Мысалы, Үндістанның оңтүстігінде тұратын пілдер фикус жапырақтарын шайнағанды ұнатады, ал Зимбабведе тұратын пілдер мүлдем басқа өсімдіктерді тұтынады. Пілдердің тамақ көзі құрғақшылық немесе жаңбыр жылдарына байланысты да өзгереді. Жалпы, бұл жануарлардың рационына жапырақтары, қабығы мен түрлі ағаштардың жемістері, олардың минералдарға деген қажеттілігін қанағаттандыратын шөп кіреді. ==Пілдің тұмсығы== Пілдің ұзын тұмсығы бірнеше қызмет атқарады. Тұмсығының ұшындағы екі танауымен тыныс алса, саусақ секілді болып біткен ұшы оларға заттарды алуға көмектеседі. Сонымен қатар пілдер тұмсықтарының көмегімен қорек пен суды ауыздарына жеткізеді, қауіп төнген жағдайда тұмсығымен дыбыс шығарып, белгі береді. ==Мүйіздері== Пілдердің тістері ұзын болып келеді, ол мүйіздері деп аталып кеткен. Мүйіздерінің үштен бір бөлігі қан мен жүйкеден тұрады. Мүйіздің көзге көрінетін бөлігі дентиннен тұрады, ал сырты эмальмен қапталған. Пілдің мүйізі – өте бағалы материал, оны сән бұйымдарын, пианино батырмаларын, пышақтар және т.б. тұрмыстық заттар жасауда қолданады. ==Пілдің табындары== Пілдер – табын құратын жануарлар. Олардың өмірінде матриархаттық қоғам орын алған, яғни ұрғашылар топ басы болып келеді. Олардың өмір сүретін топтары табын деп аталады. Жасы және өлшемі жағынан ең үлкен ұрғашы піл табынды басқарады. Бір табында 8-ден 100 пілге дейін болады. Пілдің баласы өмірге келгенде оны бүкіл табын бағып, қорғайды. Еркек пілдер 12 жасқа толғанда табыннан кетеді. Табыннан кеткен соң олар жалғыз жүреді. Сонымен қатар олар басқа да еркек пілдермен бірігіп, 2-ден 14-ке дейінгі, кей кездері 35-тен 144-ке дейінгі мүшесі бар топ құрады. == Қолға үйрету == Адамдар пілдерді көлік ретінде ауыр заттарды тасу үшін қолға үйретеді. Пілдер ағаш өнеркәсібінде, аңшылық пен соғыста қолданылады. Ең алғаш болып азиялық пілдер шамамен осыдан 5 000 жыл бұрын қолға үйретіле бастаса, египеттіктер африкалық пілдерді шамамен 2 500 жыл бұрын үйреткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Пілдер| ]] [[Санат:Сүтқоректілер үйелмені]] 4rt9961wstkeovtue635rscl43hhdcp 3656869 3656868 2026-09-18T12:05:26Z Вмуд 185699 /* */ 3656869 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Пілдер | image =Elephas_maximus_(Bandipur).jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Азия пілі]] | fossil_range = {{Fossil range|Pliocene|Recent}} | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | subphylum = [[Омыртқалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Еттұмсықтылар]] | familia = '''Elephantidae''' | familia_authority = [[Джон Эдуард Грей]], 1821 }} '''Пілдер''' ({{lang-la|Elephantidae}}) — [[еттұмсықтылар]] отрядының [[Сүтқоректілер|сүтқоректі]] жануарлар тұқымдасы. Құрғақ жер бетіндегі ең ірі тіршілік ететін жануарлар осы тұқымдасқа жатады. Қазіргі кезде 2 туысқа жататын 3 түрі бар: * [[Африка пілдері]] (''Loxodonta'') ** [[Саванна пілі]] (''Loxodonta africana'') ** [[Тіказулы орман пілі]] (''Loxodonta cyclotis'') * [[Азиялық пілдер]] (''Elephas'') ** [[Азия пілі]] (''Elephas maximus'') Піл табиғи жағдайда [[Африка]] мен [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]]<nowiki/>да ғана тіршілік етеді.Бұлар пілдің Африка және Үнді пілі деп аталатын екі бөлек түріне жатады.Олар өзара өте ұқсас.[[Африка пілдері|Африка пілі]]<nowiki/>нің құлағы жарғақ желпуіш тәрізді үлкенірек,ал [[Үнді пілдері|Үнді пілі]]<nowiki/>нің құлағы одан кішілеу болып келеді.Пілдер үйретіге көндіккіш келеді.Тіпті [[цирк]] аренасында өнер көрсететіндер де бар. == Сипаттамасы == Пілдер-жер бетіндегі ең ірі жануарлар. Олар Оңтүстік-Шығыс Азия мен Африкада тропикалық ормандар мен саванналарда тұрады. Пілдің табанының ортасында майлы жастық бар, ол піл аяғын түсірген сайын тірек аймағын көбейтіп, "тегістеледі". Пілдердің жоғарғы жақ сүйектерінде азу бар-жануардың бүкіл өмірінде өсетін модификацияланған инсекторлар. Әдетте пілдерде екі азу болады немесе олар мүлдем болмайды (африкалық пілдерде еркектер де, әйелдер де азу болады, үнділерде — тек еркектер). Азулардың көмегімен олар ағаштардың қабығын аршып, тұз іздеп жерді қопсытады, сонымен қатар Жыртқыштарға жарақат береді. Паразиттерден қорғану үшін пілдер жиі сұйық балшықпен құйылады. Кептірілген балшық қабығы жәндіктерден жақсы қорғаныс қызметін атқарады және терідегі жараларды емдеуге көмектеседі. Пілдің тән органы-мұрын мен жоғарғы еріннен пайда болған және бір немесе екі процестермен аяқталатын хобот. Хоботтың соңында орналасқан танаулар иіс сезу органы ретінде қызмет етеді; Хобот пілге жерден ұсақ заттарды алып, жемістерді жоғары орналасқан бұтақтардан алуға мүмкіндік беретін ұстап алу органы ретінде қызмет етеді; ішкен кезде піл хоботқа су жинайды, содан кейін аузына құйылады. Сондай-ақ, хоботтың көмегімен піл қатты ыстықта өзін сумен, шаңмен немесе сол кірмен қоршап, душ қабылдай алады. Пілдер суды өте жақсы көреді және көбінесе шөлдерін қандырып, ванналар қабылдайтын тоғандардың жанында жиналады. Олар жақсы жүзеді, толығымен су астына түсіп, магистральдың бетіне шығады. Құрғақшылық кезінде Этоша қорығындағы шөлді пілдер 5 күнге дейін сусыз жасай алады, сонымен қатар су жер бетінен таяз жерлерді таба алады (көбінесе бұл үшін ондаған шақырым жүреді) және сол жерде ерекше құдықтар қазып алады, олардан басқа, Шөлдеген басқа жануарлар да пайдаланады. Қазіргі пілдердің құлақтары қалың негіздер мен жұқа жиектерге ие. Жүрекшелер көптеген капиллярлық қан тамырларымен тесілген. Капиллярларға түсетін қан қоршаған ортаға жылу береді, осылайша терморегуляция механизмін жасайды. Жүрекшелердің үлкен беті пілдерге артық жылудан тиімді арылуға мүмкіндік береді. Құлақтарды сергіту салқындату әсерін арттырады. Үнді пілдеріне қарағанда ыстық климатта өмір сүретін африкалық пілдер сәйкесінше үлкен жүрекшелерге ие. Пілдер-әлеуметтік Жануарлар. Әдетте олар ескі және тәжірибелі Әйел басқаратын аналық және текшелер тобын құрайды. Еркектер бөлек табындар құрайды. Ересек еркек отарға аналықтармен уақытша қосыла алады, онда кем дегенде бір әйел тууға дайын болады. Осы уақыт ішінде ол үшін ең күшті еркек анықталады. == Коммуникация == Тактильді байланыс-пілдер арасындағы қарым-қатынастың маңызды аспектісі. Пілдер бір-бірімен хобот арқылы сипалап немесе құшақтап амандасады. Соңғы қимыл жеңіл бәсекелестік жағдайында да кездеседі. Үлкендер кішкентайларды жазалау мақсатында хоботпен ұрады, аяқпен тебеді, немесе итереді. Аға бас жазаламайды кіші инсульт хобота, аяқ, немесе оларды итеріп. Барлық жыныстар мен жастағы адамдар кездескен кезде немесе қозу күйінде бір-бірінің аузына, уақытша бездері мен жыныс мүшелеріне тиіп кетеді, бұл оларға химиялық секрецияларға негізделген сигналдарды қабылдауға мүмкіндік береді. Тактильді байланыс әсіресе піл мен піл арасындағы қарым-қатынаста өте маңызды. Қозғалыс кезінде анасы баласының жанында немесе артында тұрғанына байланысты хоботпен, аяқпен, құйрықпен ұстауға тырысады. Тынығуды қажет ететін нәресте пілі ананың алдыңғы аяқтарына басылады, ал егер ол тамақтанғысы келсе, оның иығына немесе аяғына тиіп кетеді. Пілдердегі визуалды байланыс негізінен агрессияны білдіреді. Пілдер басын көтеріп, құлақтарын жайып, қауіпті болып көрінуге тырысады. Бұған, қажет болған жағдайда, бастың тербелісі, құлақтың жарылуы және жер мен өсімдіктердің лақтырылуы қосылуы мүмкін. Мүйізді пілдер хоботтарын көтереді. Мойынсұнуға дайын пілдер басын мен хоботтарын түсіреді, құлақтарын мойнына қысады, ал қарсы шығатындар керісінше құлақтарын созады. == Интеллект == Пілдер өздерін айна бейнесінде анықтай алады, бұл өзін-өзі танудың белгісі болып саналады, оны кейбір маймылдар мен дельфиндер де көрсетті. Тұтқында өсірілген Үнді пілінің әйеліне жүргізілген бір зерттеу бұл жануарлардың көптеген көрнекі және кейбір дыбыстық жұптарды есте сақтап, ажырата алатындығын көрсетті. Бір жылдан кейін қайта тестілеу жоғары нәтиже көрсетті, бұл дамыған жадты көрсетеді. Пілдер құралдарды қолданатын жануарлардың бірнеше түріне жатады. Үнді пілінің бір бақылауы оның бұтақтарды шыбындар ретінде қолданғанын көрсетті. Алайда, пілдер құралдарды жасау қабілетінде шимпанзеден төмен. Пілдердің жақсы есте сақтау қабілеті олардың отбасылық топ мүшелерінің орналасқан жерін бақылау қабілетімен көрсетілген. Зерттеушілер әлі күнге дейін пілдердің эмоцияларға қаншалықты қабілетті екендігі туралы келісімге келген жоқ. Бақылаулар өліммен байланысты белгілі бір рәсімнің болуын көрсетеді. Сонымен қатар, пілдер туыстық дәрежесіне байланысты емес, өз түрлерінің бас сүйектері мен азуларына қызығушылық танытады. Өліп жатқан немесе өлі пілге барлық пілдер өз көңілдерін бөледі. == Қоректену == Табиғи жағдайда пілдердің диетасы олардың тіршілік ету аймағына тікелей байланысты. Мысалы, Үндістанның оңтүстігінде тұратын пілдер фикус жапырақтарын шайнағанды ұнатады, ал Зимбабведе тұратын пілдер мүлдем басқа өсімдіктерді тұтынады. Пілдердің тамақ көзі құрғақшылық немесе жаңбыр жылдарына байланысты да өзгереді. Жалпы, бұл жануарлардың рационына жапырақтары, қабығы мен түрлі ағаштардың жемістері, олардың минералдарға деген қажеттілігін қанағаттандыратын шөп кіреді. ==Пілдің тұмсығы== Пілдің ұзын тұмсығы бірнеше қызмет атқарады. Тұмсығының ұшындағы екі танауымен тыныс алса, саусақ секілді болып біткен ұшы оларға заттарды алуға көмектеседі. Сонымен қатар пілдер тұмсықтарының көмегімен қорек пен суды ауыздарына жеткізеді, қауіп төнген жағдайда тұмсығымен дыбыс шығарып, белгі береді. ==Мүйіздері== Пілдердің тістері ұзын болып келеді, ол мүйіздері деп аталып кеткен. Мүйіздерінің үштен бір бөлігі қан мен жүйкеден тұрады. Мүйіздің көзге көрінетін бөлігі дентиннен тұрады, ал сырты эмальмен қапталған. Пілдің мүйізі – өте бағалы материал, оны сән бұйымдарын, пианино батырмаларын, пышақтар және т.б. тұрмыстық заттар жасауда қолданады. ==Пілдің табындары== Пілдер – табын құратын жануарлар. Олардың өмірінде матриархаттық қоғам орын алған, яғни ұрғашылар топ басы болып келеді. Олардың өмір сүретін топтары табын деп аталады. Жасы және өлшемі жағынан ең үлкен ұрғашы піл табынды басқарады. Бір табында 8-ден 100 пілге дейін болады. Пілдің баласы өмірге келгенде оны бүкіл табын бағып, қорғайды. Еркек пілдер 12 жасқа толғанда табыннан кетеді. Табыннан кеткен соң олар жалғыз жүреді. Сонымен қатар олар басқа да еркек пілдермен бірігіп, 2-ден 14-ке дейінгі, кей кездері 35-тен 144-ке дейінгі мүшесі бар топ құрады. == Қолға үйрету == Адамдар пілдерді көлік ретінде ауыр заттарды тасу үшін қолға үйретеді. Пілдер ағаш өнеркәсібінде, аңшылық пен соғыста қолданылады. Ең алғаш болып азиялық пілдер шамамен осыдан 5 000 жыл бұрын қолға үйретіле бастаса, египеттіктер африкалық пілдерді шамамен 2 500 жыл бұрын үйреткен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Пілдер| ]] [[Санат:Сүтқоректілер үйелмені]] a3inanfiyqo7g4le32w2pv2raemgtzo 0 18017 3657213 3636979 2026-09-19T02:18:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657213 wikitext text/x-wiki {{мағына|Темір (айрық)}}{{Химиялық элемент |атауы= Темір, Ferrum (Fe) |нөмірі= 26 |символ=Fe |сол= |оң= |асты= [[Рутений|Ru]] |тип=[[Ауыр металдар]] |топ=8 |период=4 |блок=d |сыртқа түрі=күміс-ақ түсті иілгіш, тұтқыр металл |сурет=Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg |атомдық масса=55,847(2)<ref name="iupac atomic weights">Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.,Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)[http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/], en, Pure and Applied Chemistry, 2013,85 том, 1047-1078 бет, 10.1351/PAC-REP-13-03-02</ref> |конфигурация= [Ar] 3d⁶ 4s² |электрондық қабықшасы=2, 8, 14, 2 |фаза=Қатты дене |тығыздық= 7,874 |балқу температурасы=1812 K (1538,85 °C) |қайнау температурасы= 3134 |К сыни межелі= |сыни межелі МПа= |қб қысымы 1=1728 |қб қысымы 10=1890 |қб қысымы 100=2091 |қб қысымы 1 k=2346 |қб қысымы 10 k=2679 |қб қысымы 100 k=3132 |кристаллдық құрылым=​көлемді орталықтандырылған текше |электртерістілігі= 1,83 |иондалу энергиясы 1=759,1 (7,87) |иондалу энергиясы 2=1561.9 |атом радиусы= 126 |ковалентті радиус= Төмен айналу жылдамдығы: 132±3 <br/> Жоғары айналу жылдамдығы: 152±6 |Ван-дер-Ваальс радиусы =194 |жылуөткізгіштік=80,4 |дыбыс жылдамдығы= |CAS тіркелу нөмірі= 7440-24-6 |Тор құрылымы=кубтық көлемдік орталықтанған|тор параметрлері=2,866|тор құрылымы=кубтық көлемдік орталықтанған|электродты потенциал=Fe←Fe³⁺ −0,04 В<br>Fe←Fe²⁺ −0,44 В|жылусыйымдылығы=25,14|молярлық көлем=7,1|Электродты потенциал=Fe←Fe³⁺ −0,04 В<br>Fe←Fe²⁺ −0,44 В|Юнг модульі=211|тотығу дәрежелері=−4, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7|булану жылуы=~6088 кДж/кг ~340|балқу жылуы=247,1 кДж/кг 13,8|жылжу модульі=82|ион радиусы=(+3e) 64 (+2e) 74|сыртқы түрі=күміс-ақ түсті иілгіш, тұтқыр металл|иондалу энергиясы 3=2957|Дебай температурасы=460}} [[Сурет:Iron.gif|thumb|left|100px|Темір, Ferrum (Fe)]] '''Темір''' ({{lang-la|Ferrum}}; '''Fe''')<ref>Рахимбекова З.М. Материалдар механикасы терминдерінің ағылшынша-орысша-қазақша түсіндірме сөздігі ISBN 9965-769-67-2</ref> — [[Дмитрий Иванович Менделеев|Менделеевтің]] [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|Периодтық кестесінің]] 4-ші периодының 8-ші қосымша тобындағы [[химиялық элементтер|химиялық элемент]]. Алюминийден кейін жер қабатындағы ең кең/көп таралған [[Металдар|металл]]. Металдар қатарына жататын химиялық белсенділігі бойынша орташа элемент. Негізінен темір деп оның басқа металдардың аз мөлшердегі (0.8%), оның жұмсақтығы мен серпілімділігін сақтайтын қоспа деп атайды. Бірақ практикалық қолданыста темір мен [[көміртегі]] қосылысын [[Болат|болатты]] (2.14% дейінгі [[Көміртегі|көміртегінің]] массалық үлесін) және [[шойын]] ([[көміртегі]] массалық үлесі 2.14% аса), онымен қоса [[Тоттанбайтын болат|тоттанбайтын болаттың]] легиленген металдармен ([[хром]], [[марганец]], [[ванадий]], т.б.) металдардың аз мөлшерде қосылыстары кең таралған. Осы темірдің қасиеттері оны әлемдегі ең маңызды және тиімді [[Металдар|металл]] болып саналуын қамтамасыз етеді. Табиғатта темір сирек кездеседі, негізі темір-никель метериоттердің кұрамында кездеседі. [[Жер қыртысы]]нда таралуы шамамен 4.65%. [[Жер ядросы]]нан көпшілігін темір құрғандықтан жер бойында [[магнит өрісі]] пайда болады. Реттік нөмірі — 26, [[атомдық масса]]сы — 55,847. ==Темір элементінің қасиеттері== ===Физикалық қасиеттері=== * Ақ сұр түсті, металдық жылтыры бар, электр тогы мен жылуды жақсы өткізетін, магнитке тартылатын, жұмсақ, созылғыш металл. Жылтырлығы металл типтес. Магниттік қасиеті бар. * Темірдің қаттылығы 4—5; меншікті салмағы 7—8. Куб формасы бойынша жымдастығы бар. Сынығы созылыңқы. * Тығыздығы 7, 864 г/см3, балқу t ═1539 С. * Темірдің 769 С градусқа дейін магниттік қасиеті сақталады. * Платинадан айырмашылығы, мұны HN0₃ жақсы ерітеді. [[Сингония]]сы куб; [[гексаоктаэдр]] формасында. Оның түйірлері кейде уақ тұтас форма түрінде байқалады, сирегірек болса да үлкен кесектері де кездеседі. Темірдің бірнеше [[полиморфтық]] [[модификация]]да болатыны анықталған, олардың жоғарғы температуралы модификациясы — ү-Ғе (906°-тан жоғарырақ ) . Ішкі құрылысы жақ орталықты куб. Төменгі температурасы — а-Ғе (906°-тан төменірек). Ішкі құрылысы жабайы орталықты куб. ===Химиялық қасиеттері=== * Темір атомының құрылысы: 26 электрон, 26 протон, салыстырмалы атомдық массасы 56, 30 нейтрон, 4 электрондық қабат, 2) 8) 14) 2), * Электрондық конфигурациясы: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 3d6 4s2 *Тотығу дәрежесі 0,+2,+3, кейде +6; тотықсыздандырғыш болып табылады. * Жай заттармен және күрделі заттармен реакцияға түседі. Таза темір магниттелуге, тез магниттік қасиеттерін жоюға бейім. Сондықтан оны трансформаторлар, электромоторлар, электромагниттер, және микрофон мембраналарын жасауға қолданады. Темір көбінесе болат және шойын құймалары түрінде пайдаланылады. ==Темір элементі астрономияда== Темір күн жүйесінде ең көп тараған элемент. Жер ядросының 90%темір құрайды. Жер мантиясында 12%, жер қыртысында 5%темір бар. Темірді ертеде «Аспан тасы» деп атаған. Жер бетіне жылына мыңдаған метеорит бөлшектері түседі, олардың құрамында 90% темір бар. Ең үлкен метеорит 1920 ж Америкадан табылған, салмағы 60т. 1895 жылы Гренландия мұздағынан салмағы 34т темір метеорит табылған, қазір Нью-Йоркте сақталуда. ==Темір элементі геологияда== Темір кендерінің ең үлкен қоры [[Орал таулары]]нда орналасқан (онда кейбір таулар толық темірден құралған). [[Курск]], [[Кольск]] жартылай аралында, Шығыс және Батыс [[Сібір]]де темір кенінің үлкен қорлары бар. Қазақстанда темір кендері Оралдың шығыс беткейінде, Қостанай өңірінде көптеп кездеседі(Соколов - Cарыбай). '''Темірдің табиғи минералдары:''' * Fe₃O₄ (''магнитті темір'' немесе ''магнетит'' - 72% Fe) * Fe₂O₃ (''қызыл теміртас'' немесе ''гематит'' - 70% Fe) * Fe₂O₃ • 3H₂O (''лимонит'' - 50% Fe) * FeS₂ (''пирит'' немесе ''күкірт колчеданы'' - 52% Fe) * FeSO₄• 7H₂O (''темір купоросы'') ==Темірдің биологиялық маңызы== Темір — гемоглобиннің, миоглобиннің, тотығу-тотықсыздандыру ферменттері — пероксидаза, каталаза мен биологиялық тотығу процесін жүргізетін цитохромдық ферменттер құрамы на енеді. Денеде темір бауырда, көк бауырда, ішектің кілегейлі қабығында ферритин (темірдің гидрат тотығы мен белоктардың қосылысы) түрінде кездеседі. Организмде темір гемосидерин (темірлі пигмент, гемоглобиннің ыдырау өнімі) түрінде де кездеседі. Темірдің бір бөлігі плазма белоктарымен сидерофилин атты қосылыс түзеді. Осы қосылыс түрінде темір организмде тасымалданады. Организмде темір жетіспесе эритроциттердің түзілуі бұзылып, қан азаяды (анемия). Бұл элементтің рөлі денсаулық үшін өте зор. Егер темір жетіспесе, баршамызға белгілі анемия немесе қаназдық ауруы пайда болады. Бұл элементтің ағзадағы тәуліктік мөлшері — 11-30 мг. Адам қанында 3 грамға жуық темір бар. Оның мөлшері көрсетілген шамадан төмен болса, қанның қызыл жасушасының, яғни, гемоглобиннің түзілуі бұзылып, тыныс алу қызметі нашарлайды. Темір ағзаға сырттан түседі, тамақтың құрамындағы темір ионы он екі елі ішектің жоғар-ғы бөлігінде қанға сіңеді. Темірдің ағзаға дұрыс сіңбеуі асқазандағы тұз қышқылының жетіспеуінен немесе темірдің ақуызбен байланысының нашарлауынан болады. Ал тұз қышқылының жетіспеуінің өзі бауыр мен өт жолдарының дұрыс қызмет атқармауынан деуге болады, яғни, оларда әр түрлі тұздар тас түрінде жиналады. Тастардың пайда болуы топырақ пен судың және қоректің сапасына байланыс-ты екендігі түсінікті. Темір жетіспеген кезде тері бозарады, тырнақ жұмсарады, әрі тез сынады, ауыз қуысы және ас-қазанның сілекейлі қабаты бүлінеді. Темір жұмыртқаның сарысында, қарақұмықта, грек жаңғағында, күнжіт, фасоль, өрікте, мейізде көп болады. * Адам денесінде темір құрамы 3 - 7 гр дейін (ткань, қан, ішкі органдарда) болады. Темір біздің организмге тамақ арқылы келеді. Ересек адамның тәулік қажеттілігі 11 - 30 мг құрайды. * Бұлшықет ақуызы – миоглобин, құрамында Fe+3 катионы етке қызғылт түс береді. Қан белогы – гемоглобин, құрамында Fe+2 катионы, қанға қызыл түс береді, сүйек кемігінде түзіледі. * Темір барлық жасыл өсімдіктер құрамына кіреді, хлорофилл түзуге, тыныс алуға қатысады. ==Темір кендері== ''Теллурлық таза темірдің'' сирек табылғандары негізді және ультранегізді магмалық жыныстармен байланысты болады. Өте ірі таза темір кендері [[Гренландия]]ның батыс жағасындағы Диско аралының Уифаке базальттарында және Германиядағы Кассель қаласының қасында ұшырасқан. Сонымен бірге осы екі кен орындарында пирротин (FeS) және когенит (Ғе3С — темір карбиді) кездеседі. Тегінде темірдің жаратылысы осы минералдармен байланысты болу керек. Өзгерілген (серпентинделген) ультранегізді жыныстарда темір өте ұсақ түйіршіктер түрінде бірнеше рет кездескен. Сонымен қатар оның [[парагенезис]]ті пирротиннен, кейде магнетиттен шыққаны да анықталды, яғни солардың оттегінен тотықсыздану реакциясынан шығады. Сондай-ақ кварцты тақта тастардан [[экзоген]]дік жолмен шашыранды түрде шыққан темір де бар (Борнео аралы). Тас көмірдің өртенуінің арқасында және шымтезек заттары арасында да темір пайда болады деген пікір бар. Теллурлық темірден басқа аспан кеңістігінен келген таза [[метеорит]] темір кесектері кездеседі. Оны ''космостық темір'' деп атайды. Метеорит темірінің бір өзгешелігі — оның ішкі құрылысы ромбылы решетка болып келеді. Ондай құрылыс метеорит темірінін бетін тегістеп өңдегенде байқалады. Оны алғашқы байқаушының аты бойынша видмагнитет фигурасы деп атайды. Темір барлық ірі өнеркәсіп пен машина жасау өндірісінің негізгі металы болып табылады. Темір кендері туралы кейін айтылады. Өйткені жеке элемент түрінде кездесетін темірдің өндірістік маңызы жоқ , тек [[минералогия]]лық қана маңызы бар. Темір кені көбіне тотық түрінде кездеседі.<ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref> == Темір элементі туралы қызықты деректер == * Месопотамия өркениетті метеориттік темірді білген, олар б. з. д. ІІІ мыңжылдықта темірді қолданып оны «аспаннан түскен от» деп атаған. Оның құймасынан қару - жарақ, әсемдік бұйымдар жасаған. Египет фараоны [[ІІ Рамзес]] хеттер патшасына (б. з. д. 2500 жыл) жазған хатында кендерді тотықсыздандыру арқылы темір алу туралы мәліметтер бар. Жер бетінде темір алтыннан да бағалы болған уақыттар болды. “Темір ғасыры” деген терминді ғылымға ХІХ ғасырдың басында дат ғалымы Томсен енгізді. Бұл темір металлургиясы дами бастаған кез. Әйгілі [[Дамаск]] болаты Шығыста тіпті [[Аристотель]] (б. з. д. ІҮғ) кезінде жасалған. Болат қылыш жасау құпияда сақталып келді. * Делидегі б.з.б. ІҮ - Ү ғасыр ғасырда 415 жылы тұрғызылған темір бағана биіктігі 7 метр, салмағы 6, 5 тонна 99, 72% таза темірден тұрады, осынша уақыт таттанбауының себебін ғалымдар анықтай алмай отыр. * 1889 жылы Парижде француз инженері Гюстов Эйфель [[Эйфель мұнарасы]]ның құрылысын аяқтады. Париж эмблемасынасына айналған мұнара биіктігі 300 метр, таза темір металынан тұрады. *Темір табиғи суларда ең кең тараған элементтердің бірі болып табылады,оның орташа құрамы 0, 01 - 20 мг/л интервалында тербеліп тұрады. ==Алу жолдары== Темірді оның оксидтерінен сутекпен, алюминиймен немесе көміртек (ІІ) оксидімен тотықсыздандырып алады: FeO + H 2 = Fe +H2O Fe2O3 + 2 AI = 2 Fe + Al 2 O3 Fe3 O4 + 4 CO = 3 Fe + 4 CO 2 Бұл процестер күрделі өнеркәсіптік қондырғыларға жүреді. ==Тест== 1.Темір периодтық жүйеде орналасқан: а)Төртінші периодта VIIIВ топшада; ә) үшінші периодта ІІІА топшада; б) екінші периодтаІІА топшада; в) бесінші периодта ІА топшада. 2.Темір атомындағы электрон саны: а)12; ә)26; б)12; в)24. 3.Төмендегі тотығу дәрежесі темірге тән емес: а)+5; ә)+2; б)-3; в)+3. 4.Қанға қызыл түс беретін химиялық элемент: а)мыс; ә)қалайы; б) темір; в)алтын. 5.Темір атомының энергетикалық деңгейіне неше электрон болады: а)5; ә)2; б)3; в)6. 6.Темір металдарддың ішінді таралуы жағынан қай металдан кейін тұр: а)Мыс; ә)алюминий; б)күміс; в)мырыш. 7.Темір таралуы жөнінен нешінші орында: А)бірінші; ә)екінші; б)үшінші; в)төртінші. 8.Меккедегі темірдің қалқып тұруы неге байланысты: а)қаттылығы; ә)магниттігіне; б)жұмсақтығы; в)төзімділігі. 9.Пириттегі темірдің массалық үлесі қаншаға тен: а)44; ә)48 б)47 в)49. 10.Метеорит құрамында темір бар ма? а)бар; ә)жоқ. == Тағы қараңыз == * [[Химиялық элементтер тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fe/key.html Webelements - Темір] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406050327/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fe/key.html |date=2008-04-06 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb026.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722204314/http://n-t.ru/ri/ps/pb026.htm |date=2011-07-22 }} * [http://chemistry-chemists.com/N3_2012/U3/img/Fe1.html Темір элементінің суреттері] * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/1527.html Железо на сайте XuMuK.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115154430/https://xumuk.ru/encyklopedia/1527.html |date=2021-01-15 }} * [http://www.uralgold.ru/otherPI_Fe.html Темір кең орындары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928011901/http://www.uralgold.ru/otherPI_Fe.html |date=2007-09-28 }} * [http://nauka.relis.ru/08/0412/08412112.htm Темірдің жетіспеушілігінен және артық болу саласынан пайда болатын адам организмінің аурулары] * [http://www.tarbie.kz/33271 Темірді алу жолдары] {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] [[Санат:Темір]] [[Санат:Металдар]] 5oo584bzl2okqzg36w0qcj63iojj4a4 0 18040 3657071 3621140 2026-09-18T17:40:22Z 1nter pares 146705 3657071 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Toyota Motor Corporation<br/><small>''Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha''<br/>トヨタ自動車株式会社</small> |логотипі = Toyota Motor North America logo (2019).svg |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{tyo|7203}}, {{OSX|7203}},<br /> {{NagoyaB|7203}}, {{Nyse|TM}} |қызметі = |ұраны = ''Арманынды іске асыр'' (Қазақстан)<br />''Drive Your Dreams''. {{lang-ja|人、社会、地球の新しい未来へ}} ([[Жапония]]) |құрылды = [[28 тамыз]] [[1937 жыл]]ы |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = Киитиро Тойода |орналасуы = {{байрақ|Жапония}}: [[Тоёта]], [[Айти]] |басты адамдары = <div> * [[Фуджио Чо]] <small>(Төраға және өкіл директор)</small> * [[Aкио Тойода]] <small>(Президент және өкіл директор)</small> </div> |саласы = [[Автомобиль өнеркәсібі]] |өнімі = Жеңіл және коммерциялық автомобильдер, автобустар [[Тойота (автомобиль)|Toyota]], [[Лексус|Lexus]], [[Scion]] |айналым = {{өсім}} ¥28,403 трлн<br><small>$258 млрд (2016)</small><ref name="ar2016">{{cite web|title=Annual Report 2016 on the SEC Filing form 20-F|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1094517/000119312516630645/d19734d20f.htm|publisher=Toyota Motors Corporation|accessdate=2016-08-10|language=en|archive-date=2016-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822125624/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1094517/000119312516630645/d19734d20f.htm|deadlink=no}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} ¥2.854 трлн<br><small>$25.9 млрд. (2016)</small><ref name="ar2016" /> |таза табысы = {{өсім}} ¥2,313 трлн<br><small>$21 млрд. (2016)</small><ref name="ar2016" /> |қызметкерлер саны = 349 мың (2016)<ref name="ar2016" /> |басшы компания = |бағынышты компания = [[Toyota Financial Services]]<br>[[Daihatsu]]<br>[[Hino Motors]]<br>[[Denso]]<br>[[Toyota Industries]]<br>[[Lexus]] |аудитор = [[PricewaterhouseCoopers]] |сайты = [https://global.toyota/ Ресми жаһандық сайты] }} '''Toyota Motor Corporation''' ({{lang-ja|トヨタ自動車株式会社}} ''тойота дзидо:ша кабушикигайша'') — әлемнің ең ірі [[машина жасау]], сондай-ақ [[қаржы қызметі|қаржылық қызмет]] көрсететін және қосымша бірнеше бизнес бағыттары бар [[корпорация]]. Штаб-пәтері - [[Жапония]]ның Тойота қаласында, Айчи аумағында орналасқан. Fortune Global 500<ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/full_list/ Fortune Global 500] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005012317/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/full_list/ |date=2019-10-05 }}</ref> ([[2010 жыл]]ы) – компания 5-ші орынды иеленген. Toyota Motor Corporation — [[Toyota Group]]-тың басты мүшесі болып саналады. «Toyota» [[бренд]]і көбінесе осы компаниямен байланысты. «Тойота» автокөліктерінің белгісі сопақ әрі оны перпендикуляр қиған доғал шеңберлер арқылы белгіленеді және осы перпендикуляр тұрған доғал шеңберді жартылай қиыс сызық кесіп өтеді. Бұл иненің көзі мен одан өткен жіпті білдіреді. [[Киичиро Тойода|Киичироның]] әкесінің тоқыма цехында сондай-ақ ине және жіп шығару ісі де жүзеге асқан. Содан бері осы белгі «Тойота» автомобильдерінің сауда белгісі болып қалыптасқан == Тарихы == [[File:Toyota museum 026.JPG|right|250px|thumb|Айчи қаласындағы Тойота мұражайы]] «Toyota» жапондық автомобиль компаниясы [[1933 жыл]]ы тоқыма станоктарын дайындаумен айналысатын '''Toyoda Automatic Loom Works''' зауытының бөлімшесі ретінде құрылды. [[1929 жыл]]ы Киичиро Тойода [[Еуропа]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа машина өнеркәсібімен танысуға сапар жасады. [[1930 жыл]]ы компания иесіні Сакичи Тойоданың ұлы Киичиро Тойода американдық үлгімен [[қозғалтқыш|бензинді қозғалтқышты]] автомобильдер шығара бастады. Оның бірқатар өзгерген тегі фирманың сауда маркасы болды. [[Жапония]] Үкіметі Toyoda Automatic Loom Works компаниясының бұл бастамасын қолдады. [[1934 жыл]]ы компания бірінші рет А типтегі қозғалтқыштағы жолаушы тасымалдайтын автомобиль шығарды, осы модель [[1935 жыл]]дың 1 мамырында пайдалануға берілді, осы жылы G1 жүк машинасы тамыз айында қолданысқа енді. АА маркалы көлігінің өндірісі [[1936 жыл]]ы басталды. Алдыңғы моделдер [[Dodge]] Power Wagon и [[Chevrolet]] моделдеріне ұқсас болды. '''Toyota Motor Co., Ltd.'''- [[1937 жыл]]ы өздігінен қызмет атқаратын компания болып негізделді. Компанияны құрушының тегі «Тойода» (豊田) болып аталатынына қарамастан, компанияға «Тойота» (トヨタ) аты берілді. Өйткені, Жапонияда 8 саны сәттілік әкеледі деп саналады, ал [[катакана]]мен жазылған «Тоёта» (トヨタ) атауы дәл 8 сызықтан тұрады. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде компания Жапония императорлығына жүк тасымалдаушы көлік шығарумен айналысты. Сол кездегі қатаң тапшылық үшін Жапонияның әскери жүк тасымалдаушы көлігі ең оңайлатылған нұсқада, мысалы, бір ғана фарасымен жасалды. Кейбіреулердің ойынша соғыстың жылдам біткені Аичи қаласындағы Toyota зауытын бомбылаудың әсерінен болды деп санайды. [[File:Toyota Headquarter Toyota City.jpg|thumb|250px|Toyota Motor Corporation бас пәтері]] Toyota Motor Corporation соғыстан кейін [[1947]] жылы коммерциялық жолаушы тасымалдайтын көлік SA моделін шығарды. [[1950]] жылы Toyota Motor Sales Co атаулы сатумен айналысатын жеке компания құрылды. (Ол [[1982]] жылға дейін қызмет атқарды). [[1956]] жылы сәуірде Toyopet делдалдық жүйе құрылды. [[1957]] жылы Toyota Crown Америкаға [[экспорт]]қа жіберілетін алғашқы жапондық автомобиль болды. ([[Бразилия]]ға да экспортталды). Тойота [[1960 жыл]]ы жылдам қарқынмен кеңейе бастады. Ең алғашқы «Тойота» маркалы автомобиль Жапония аумағынан тыс [[1963 жыл]]ы [[Аустралия]]ның [[Мельбурн]] қаласында [[конвейер]]ден шығарылды. [[2009 жыл]]дың мамыр айында компания қаржылық [[залал]]ға ұшырады<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/business/2009/05/090508_toyota_loss.shtml Впервые с 1950-го Toyota закончила год с убытками]</ref>.Бұл 1950 жылдан бастап болмаған еді. == Меншік иелері мен басшылық == [[2008 жыл]]дағы компания [[акция]]ларының негізгі иелері: * The Master Trust Bank of Japan (6,29 %), * Japan Trustee Services Bank (6,29 %), * Toyota Industries Corporation (5,81 %), * 9 % — қазынашылық акция. Компанияның төрағасы — '''Фудзио Чо'''. Президенті — '''Акио Тойода''' <ref>[http://www.k2kapital.com/news/fin/527898.html Японская Toyota в 2008 г. продала на 4 % меньше автомобилей, чем в 2007 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413234644/http://www.k2kapital.com/news/fin/527898.html |date=2009-04-13 }}</ref>. == Қызметі == Компания '''Toyota''', '''[[Lexus]]''', '''[[Scion]]''', '''[[Daihatsu]]''', '''[[Hino]]''' деген жолаушы тасымалдайтын, жүк тасымалдайтын автомобильдер және автобустар брендтерін шығарады. [[31 наурыз]] [[2008 жыл]]ы аяқталған [[2007 жыл|2007]]-[[2008 жыл|2008]] [[қаржы жылы]]нда корпарация 9,37 млн автомобиль сатты. [[2008 жыл]]дың [[түсім]]і — $204,352 млрд, [[таза пайда]]сы — $-4,349 млрд құрады. <gallery mode="slideshow"> Сурет:1936 Toyoda Model AA 03.jpg|1936 Toyota Model AA, Toyoda бiртума логотипымен Сурет:07-Toyota-Yaris-3door.jpg|Toyota Yaris Сурет:2006 Toyota Corolla-Axio 01.jpg|Toyota Corolla Axio Сурет:2007 Toyota Camry (ACV40R) Sportivo sedan (2007-10-12) 01.jpg|Toyota Camry Сурет:ToyotaAllion20070604.jpg|Toyota Allion Сурет:Toyota Avensis 2 front 20071015.jpg|Toyota Avensis Сурет:05-07 Toyota-Avalon.jpg|Toyota Avalon </gallery> === Әлемдегі ең ірі көлік шығарушы === [[2007]] ж. I кварталында Toyota Motor, [[General Motors]]–қа қарағанда көп машина шығарып сатты. GM 76 жыл бойы «әлемдегі ең ірі көлік шығарушы» атқа ие болған. Соңғы жылдары GM және басқа да американдық көлік шығарушылар дағдарысқа байланысты өндірісті қысқартып, бірінші кезекте нарықта бәсекелесі Toyota маркасына орынды босатқан. І кварталда 2,37 млн автомобиль шығарып, 2,35 млн сатқаны туралы жапония 24 сәуірде хабарлаған. Осылайша ең алғаш рет 2,34 млн шығарып, 2,26 млн сатқан GM алдына шыққан.<ref>«Toyota — крупнейший автоконцерн в мире» Ведомости 25.04.2007, № 74 (1848)</ref>. === Toyota Қазақстанда === [[Қазақстан]]дағы ресми делдалы (дилері) ретінде 1993 ж. [[Алматы]]да [[Астана моторс]] құрылған. Ол көптеген мамандандырылған кәсіпорындар ашуға ұйтқы болды. Соның ішінде 1995 ж. компаниядан бөлініп шыққан “Алматы Тойота орталығы” (“Toyota Center Almaty”) тех. қызмет көрсету ст. бар. Жеңіл автомобильдер, джиптер, шағын автобустар, “Тойота” автобустарын сатады. Стансадан сатып алынған әрбір автомобильге “Toyota Motor Corporatіon” компаниясы 50 000 км қашықтыққа немесе 12 айға кепілдік береді. 1995 ж. “Астана моторс” компаниясынан оқшау отау тіккен “Астана секьюрити” (Astana Securіty — қауіпсіздік қызметі) жеке тұлғалар мен заңды тұлғаларды, объектілерді қорғайды, ҚР-да тасылатын жүктердің қауіпсіздігін қаматамасыз етумен айналысады. [[Астана]], [[Қостанай]], [[Ақтөбе]] қ-ларында компанияның филиалдары жұмыс істейді. "Тойота Файнэншл Сервисез Қазақстан" МҚҰ " ЖШС тұлғасында корпорацияның қаржы бөлімшесі 2022 жылғы маусымдағы жағдай бойынша 147.6 млрд. теңге көрсеткішімен Қазақстанның МҚҰ арасында жиынтық активтер көлемі бойынша екінші орында<ref>[https://zanimaem.kz/chto-izmenilos-na-rynke-mfo-kazakhstana-za-6-mesyacev-2022-goda/ Рынок МФО Казахстана за 6 месяцев 2022 года - Zanimaem.kz]</ref> === Toyota Ресейде === [[2011 жыл]]ы [[Ресей]]де компанияның екі еншілес компаниясы құрылды: ЖШС "Тойота Мотор" (автомобильді сатуға жауапты), басты офисі [[Мәскеу]]де; ЖШС "Тойота Мотор Мануфекчуринг Ресей" ( автомобильді Ресейде жасап шығаруға жауапты), басты офисі [[Санкт-Петербург]]те. ==== Автомобильді Ресейде сату ==== [[1998]] жылы компания мәскеулік Toyota Motor Corporation өкілдігін ашты. Содан автомобиль нарығының динамикалық дамуына байланысты маркетинг және сату бойынша ЖШС «Тойота мотор» ұлттық компания ашуға шешім қабылданды. [[2002]] жылдың 1 сәуірінен бастап ЖШС «Тойота мотор» Ресей аумағында жұмыс істей бастады. <ref name="toyota.ru">{{cite web|author=Toyota.ru|url=http://www.toyota.ru/about/index.aspx|title=О компании Тойота|accessdate=2010-02-02|lang=ru|description=Официальный сайт компании|archiveurl=http://www.webcitation.org/61AnavmXZ|archivedate=2011-08-24}}</ref>. ЖШС «Тойота мотор» Президенттері: <ref>[https://web.archive.org/web/20090611090750/http://www.rbcdaily.ru/2009/06/08/cnews/418009 Антикризисная философия: ООО «Тойота Мотор» возглавил новый президент :: РБК daily от 08.06.2009]</ref> * [[2004]]—[[2009]] жылы — '''Томоаки Нишитани'''; * [[2009 жыл]]дың маусымынан — '''Такеши Исогая'''. [[2007 жыл]]ы Ресейде ЖАҚ «Тойота Банк»жұмыс істей бастады, [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]]ете өкілдігі бар. [[Банк]] қызметі — жеке автонесиелеу және ресми делдардарды Toyota и Lexus автомобилдерімен корпоративті [[несие]]леу. Toyota концерні, жеке деректер бойынша, Ресейде Банк ашқан халықаралық алғашқы көлік шығарушы болды.<ref>[http://www.toyota-bank.ru/about Тойота Банк :: О Toyota Financial Services<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. <ref>[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1599#aT Итоги продаж по периодам за 2003 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413234636/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1599#aT |date=2009-04-13 }}</ref><ref>[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1905#aT Итоги продаж за I кв. 2004 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414011539/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1905#aT |date=2009-04-14 }}</ref><ref>[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1925#aT Итоги продаж за 1-е полугодие 2004 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071220202028/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1925#aT |date=2007-12-20 }}</ref><ref>[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1941#aT Итоги продаж за 9 айяцев 2004 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414003138/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=1941#aT |date=2009-04-14 }}</ref><ref>[http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=2242#aT Итоги продаж за 2004 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414011049/http://www.autostat.ru/default.asp?Sect=292&Art=2242#aT |date=2009-04-14 }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sales_I_2006.asp Итоги продаж за I кв. 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060430175835/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sales_I_2006.asp |date=2006-04-30 }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_2006.asp Итоги продаж за 1-е полугодие 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070319231437/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_2006.asp |date=2007-03-19 }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_2006_9months.asp Итоги продаж за 9 айяцев 2006 ж.]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2006.asp Итоги продаж за 2006 год]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007_1q.asp Итоги продаж за I кв. 2007 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824153727/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007_1q.asp |date=2007-08-24 }}</ref><ref>[http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007.asp Итоги продаж за 1-е полугодие 2007 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824154004/http://www.toyota.ru/about/news_and_events/sum_sales_2007.asp |date=2007-08-24 }}</ref>: [[File:09 Toyota Corolla.jpg|200px|thumb|Toyota Corolla ең әйгiлi және әлемдегі көп сатылған автокөлiктердiң бiрi болып табылады.]] {| class="wikitable standard" |+ | ! colspan=4|2004 ! colspan=4|2005 ! colspan=4|2006 ! colspan=4|2007 ! colspan=4|2008 |----- | | 3 ай. | 6 ай. | 9 ай. | bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды | 3 ай. | 6 ай. | 9 ай. | bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды | 3 ай. | 6 ай. | 9 ай. | bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды | 3 ай. | 6 ай. | 9 ай. | bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды | 3 ай. | 6 ай. | 9 ай. | bgcolor=#E6E6FA|Қорытынды |----- | Toyota Yaris|Yaris <!-- 2004 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|с. <!-- 2005 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|с. <!-- 2006 --> |229 |1 125 |1 776 |bgcolor=#E6E6FA|2 714 <!-- 2007 --> |920 |2 256 | |bgcolor=#E6E6FA|4 775 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|5 693 |----- | Auris <!-- 2004 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2005 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2006 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2007 --> |11 |3 774 | |bgcolor=#E6E6FA|10 908 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|19 342 |----- | Toyota Corolla <!-- 2004 --> |2 976 |5 390 |8 746 |bgcolor=#E6E6FA|12 973 <!-- 2005 --> |4 231 |10 505 |16 982 |bgcolor=#E6E6FA|22 442 <!-- 2006 --> |4 680 |12 866 |23 019 |bgcolor=#E6E6FA|31 222 <!-- 2007 --> |10 345 |22 584 | |bgcolor=#E6E6FA|38 942 <!-- 2008 --> | | |47 260 |bgcolor=#E6E6FA|63 986 |----- | Toyota Verso <!-- 2004 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|с. <!-- 2005 --> |− |− |230 |bgcolor=#E6E6FA|402 <!-- 2006 --> |236 |661 |987 |bgcolor=#E6E6FA|1 228 <!-- 2007 --> |242 |559 | |bgcolor=#E6E6FA|1 039 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|923 |----- | Toyota Avensis <!-- 2004 --> |м.ж. |2 902 |4 330 |bgcolor=#E6E6FA|6 092 <!-- 2005 --> |1 455 |4 301 |6 367 |bgcolor=#E6E6FA|8 612 <!-- 2006 --> |2 290 |5 866 |9 112 |bgcolor=#E6E6FA|13 140 <!-- 2007 --> |3 834 |10 529 | |bgcolor=#E6E6FA|20 843 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|19 337 |----- | Toyota Camry <!-- 2004 --> |1 651 |4 545 |6 873 |bgcolor=#E6E6FA|9 797 <!-- 2005 --> |2 203 |6 417 |9 914 |bgcolor=#E6E6FA|12 860 <!-- 2006 --> |2 039 |6 804 |12 060 |bgcolor=#E6E6FA|18 099 <!-- 2007 --> |4 081 |11 921 | |bgcolor=#E6E6FA|26 358 <!-- 2008 --> | | |21 640 |bgcolor=#E6E6FA|28 029 |----- | Toyota RAV4 <!-- 2004 --> |1 090 |2 664 |4 406 |bgcolor=#E6E6FA|6 156 <!-- 2005 --> |1 268 |3 596 |4 977 |bgcolor=#E6E6FA|6 335 <!-- 2006 --> |2 346 |5 445 |8 589 |bgcolor=#E6E6FA|12 030 <!-- 2007 --> |5 058 |10 704 | |bgcolor=#E6E6FA|22 856 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|22 918 |----- | Toyota Land Cruiser Prado <!-- 2004 --> |773 |1 573 |2 252 |bgcolor=#E6E6FA|3 667 <!-- 2005 --> |1 049 |2 421 |3 354 |bgcolor=#E6E6FA|4 449 <!-- 2006 --> |1 466 |3 753 |5 888 |bgcolor=#E6E6FA|8 382 <!-- 2007 --> |2 552 |5 431 | |bgcolor=#E6E6FA|11 542 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|16 236 |----- | Toyota Land Cruiser 100 <!-- 2004 --> |949 |2 212 |3 551 |bgcolor=#E6E6FA|4 964 <!-- 2005 --> |1 007 |2 355 |3 448 |bgcolor=#E6E6FA|5 314 <!-- 2006 --> |1 696 |4 171 |6 443 |bgcolor=#E6E6FA|8 502 <!-- 2007 --> |2 243 |4 360 | |bgcolor=#E6E6FA|6 425 <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA| |----- | Toyota Land Cruiser 200 <!-- 2004 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2005 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2006 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2007 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|ш. <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|12 388 |----- | Toyota Hiace <!-- 2004 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA|с. <!-- 2005 --> |7 |62 |145 |bgcolor=#E6E6FA|224 <!-- 2006 --> |46 |148 |259 |bgcolor=#E6E6FA|372 <!-- 2007 --> |82 |213 | |bgcolor=#E6E6FA| <!-- 2008 --> | | | |bgcolor=#E6E6FA| |----- |Барлығы: <!-- 2004 --> |9 213 |19 404 |30 323 |bgcolor=#ADD8E6|43 649 <!-- 2005 --> |11 220 |29 798 |45 417 |bgcolor=#ADD8E6|60 638 <!-- 2006 --> |15 028 |40 839 |68 133 |bgcolor=#ADD8E6|95 689 <!-- 2007 --> |29 368 |72 331 | |bgcolor=#ADD8E6|144 975 <!-- 2008 --> | | |144 547 |bgcolor=#ADD8E6|188 866 |+ |} с. — Ресейде сатылмады<br /> ш. — шығарылмады<br /> м.ж. — мәлiметтер жоқ Түсініктеме: Көліктердің сатылымы сәйкес болмауы мүмкін, бұл есеп жаңа көрсеткіштерден алынды. [[File:Toyota Land Cruiser front 20071126.jpg|200px|thumb|Toyota Land Cruiser Prado]] ==== Ресейдегі көлік өндірісі ==== [[2005]] жылы Toyota Ресейдің Мин эконом дамуымен Санкт-Петербург әкімшілігімен (Шушары) қаласында көлік шығару зауытын салу келісіміне қол қойды. Өндіріс [[2007]] жылдың 21 желтоқсанында ашылды, бірінші этапта зауыт 1жылда Toyota Camry «Е»класты көлігін 20 мың көлік шығарып, ресейдің ішкі нарығына енгізу керек. (әріде экспортқа жөнелту мүмкін) Кейін өндіріс көлемі 1 жылда - 50 мың машинаға көтеріліп, ал болашақта 200-300 мың машинаға көтеріледі. Бұл жоба көлемі 150 млн долларға бағаланып отыр. <ref>Интервью: Тадаси Арасима, президент Toyota Motor Europe. Ведомости, № 62 (1836), 9 сәуір 2007</ref><ref>[http://www.vedomosti.ru/newsline/index.shtml?2007/12/21/526035 Греф купит Toyota Camry]</ref>. [[2011]] жылы компания Toyota Land Cruiser Prado өндірісінің жоспарын Алыс Шығысқа Sollers и Mitsui серіктес өндіріске жариялады.<ref>[http://ksonline.ru/ks/-/id/24956/ Такеши Исогая: «Сибирь — удачная площадка для определения сильных и слабых сторон нашей продукции». деловая газета «Континент Сибирь», сәуір 2011]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ЖШС «Тойота Мотор Мануфекчуринг Ресей» (Toyota Motor Manufacturing Russia): Бас директоры: * [[2005]] — [[2008]] жылдары— Масааки Мидзукава * [[2008]] — [[2011]] жылдары — Митсуаки Сугимори; * [[2011]] жылдың басынан — Йошинори Матсунага. ==Өндіру және сату== {| class="wikitable" style="text-align:right" |- ! rowspan=2 | Күнтізбе жылы ! colspan=2 | Барлығы ! colspan=2 | Жапония ! Құрама Штаттар |- ! Өндіріс ! Сатылым ! Өндіріс ! Сатылым ! Сатылым |- | 1935 | | | 21 | | |- | 1936 | | | 1,142 | | |- | 1937 | | | 4,013 | | |- | 1938 | | | 4,615 | | |- | 1939 | | | 11,981 | | |- | 1940 | | | 14,787 | | |- | 1941 | | | 14,611 | | |- | 1942 | | | 16,302 | | |- | 1943 | | | 9,827 | | |- | 1944 | | | 12,720 | | |- | 1945 | | | 3,275 | | |- | 1946 | | | 5,821 | | |- | 1947 | | | 3,922 | | |- | 1948 | | | 6,703 | | |- | 1949 | | | 10,824 | | |- | 1950 | | | 11,706 | | |- | 1951 | | | 14,228 | | |- | 1952 | | | 42,106 | | |- | 1953 | | | 16,496 | | |- | 1954 | | | 22,713 | | |- | 1955 | | | 22,786 | | |- | 1956 | | | 46,716 | | |- | 1957 | | | 79,527 | | |- | 1958 | | | 78,856 | | |- | 1959 | | | 101,194 | | |- | 1960 | | | 154,770 | | |- | 1961 | | |210,937 | | |- | 1962 | | | 230,350 | | |- | 1963 | | | 318,495 | | |- | 1964 | | |425,764 | | |- | 1965 | | | 477,643 | | |- | 1966 | | | 587,539 | | |- | 1967 | | | 832,130 | | |- | 1968 | | | 1,097,405 | | |- | 1969 | | | 1,471,211 | | |- | 1970 | | | 1,609,190 | | |- | 1971 | | | 1,955,033 | | |- | 1972 | | | 2,087,133 | | |- | 1973 | | | 2,308,098 | | |- | 1974 | | | 2,114,980 | | |- | 1975 | | | 2,336,053 | | |- | 1976 | | | 2,487,851 | | |- | 1977 | | | 2,720,758 | | |- | 1978 | | | 2,929,157 | | |- | 1979 | | | 2,996,225 | | |- | 1980 | | | 3,293,344 | | |- | 1981 | | | 3,220,418 | | |- | 1982 | | | 3,144,557 | | |- | 1983 | | | 3,272,335 | | |- | 1984 | | | 3,429,249 | | |- | 1985 | | | 3,665,622 | | |- | 1986 | | | 3,660,167 | | |- | 1987 | | | 3,638,279 | | |- | 1988 | | | 3,956,697<ref name="Outline1998">{{cite journal | author=Toyota Motor Corporation| title=Outline of Toyota| year=1998}}</ref> | 2,120,273<ref name="Outline1998" /> | |- | 1989 | | | 3,975,902<ref name="Outline1998" /> | 2,308,863<ref name="Outline1998" /> | 945,353{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1990 | | | 4,212,373<ref name="Outline1998" /> | 2,504,291<ref name="Outline1998" /> | 1,058,005{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1991 | | | 4,085,071<ref name="Outline1998" /> | 2,355,356<ref name="Outline1998" /> | 1,010,480{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1992 | | | 3,931,341<ref name="Outline1998" /> | 2,228,941<ref name="Outline1998" /> | 1,023,641{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1993 | | | 3,561,750<ref name="Outline1998" /> | 2,057,848<ref name="Outline1998" /> | 1,033,211{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1994 | | | 3,508,456<ref name="Outline1998" /> | 2,031,064<ref name="Outline1998" /> | 1,088,073{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1995 | | | 3,171,277<ref name="Outline1998" /> | 2,060,125<ref name="Outline1998" /> | 1,083,351{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1996 | | | 3,410,060<ref name="Outline1998" /> | 2,135,276<ref name="Outline1998" /> | 1,159,718{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1997 | | | 3,502,046<ref name="Outline1998" /> | 2,005,949<ref name="Outline1998" /> | 1,230,112{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1998 | 5,210,000<ref name=ToyotaOICACY1998>{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/cl98cons2.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer |publisher=OICA |date= маусым 1, 1999|accessdate=мамыр 30, 2010}} Toyota and Daihatsu</ref> | | | | 1,361,025{{citation needed|date=April 2013}} |- | 1999 | 5,462,000<ref name=ToyotaOICACY1999>{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/cl99cons2.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer |publisher=OICA |date= маусым 1, 2000|accessdate=мамыр 30, 2010}} Toyota and Daihatsu</ref> | | | | 1,475,441{{citation needed|date=April 2013}} |- | 2000 | 5,954,723<ref name=ToyotaOICACY2000>{{cite web|url=http://oica.net/wp-content/uploads/2007/06/worldranking2000.pdf|title=World motor vehicle production by manufacturer |publisher=OICA |date= маусым 1, 2001|accessdate=мамыр 30, 2010}} Toyota, Daihatsu, Hino</ref> | | | | 1,619,206<ref>{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2002/01/03/034042.html |title=Toyota Sets Sales Record for Sixth Year in a Row |publisher=Theautochannel.com |date=қараша 17, 2004 |accessdate=шілде 25, 2009}}</ref> |- | 2001 | 5,847,743<ref name=ToyotaCY2001>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/02/0124.html|title=Overseas Production Up in CY 2001|publisher=Toyota Motor Corporation |date= January 24, 2002|accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,046,637<ref name=ToyotaCY2001/> | 2,291,503<ref name=ToyotaCY2001/> | 1,741,254{{Citation needed|date=мамыр 2010}} |- | 2002 | 6,309,307<ref name=ToyotaCY2002>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/03/0127.html|title=Overseas Production Continues to Climb in CY2002|date= January 27, 2003|accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,138,873<ref name=ToyotaCY2002/> | 2,218,324<ref name=ToyotaCY2002/> | 1,756,127<ref>{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2004/01/05/175869.html |title=Toyota Announces Best Sales Year in Its 46-Year History, Breaks Sales Record for Eighth Year in a Row |publisher=Theautochannel.com |date=қараша 17, 2004 |accessdate=шілде 25, 2009}}</ref> |- | 2003 | 6,826,166<ref name=ToyotaCY2003>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/04/0126.html|title=Worldwide Production Up in CY2003|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 26, 2004 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,244,667<ref name=ToyotaCY2003/> | 2,305,635<ref name=ToyotaCY2003/> | 1,866,314{{Citation needed|date=мамыр 2010}} |- | 2004 | 7,547,177<ref name=ToyotaCY2004>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/05/0125.html|title=Worldwide Production and Sales Continue to Increase|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 25, 2005 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,454,212<ref name=ToyotaCY2004/> | 2,387,556<ref name=ToyotaCY2004/> | 2,060,049<ref>{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2006/01/04/205039.html |title=Toyota Reports 2005 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |accessdate=шілде 25, 2009}}</ref> |- | 2005 | 8,232,143<ref name=ToyotaCY2005>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/06/0126.html|title=TMC Announces Results for December 2005 and CY2005|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 26, 2006 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,611,076<ref name=ToyotaCY2005/> | 2,368,817<ref name=ToyotaCY2005/> | 2,260,296{{Citation needed|date=мамыр 2010}} |- | 2006 |9,017,786<ref name=ToyotaCY2006>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/07/0126.html|title=TMC Announces Results for December 2006 and CY2006|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 26, 2007 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 5,085,600<ref name=ToyotaCY2006/> | 2,368,706<ref name=ToyotaCY2006/> | 2,542,524<ref>{{cite press release|url=http://www.theautochannel.com/news/2008/01/03/074293.html |title=Toyota Reports 2007 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |accessdate=шілде 25, 2009}}</ref> |- | 2007 | 9,497,754<ref name=ToyotaCY2007>{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/08/0128.html|title=TMC Announces Results for December 2007 and CY2007|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 28, 2008 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 5,119,631<ref name=ToyotaCY2007/> | 2,261,515<ref name=ToyotaCY2007/> | 2,620,825<ref>{{cite press release|url=http://www.toyotageorgetown.com/detailnews.asp?PRID=250|title=Toyota Reports 2007 And December Sales|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 3, 2008 |accessdate=September 9, 2012|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080109224918/http://www.toyotageorgetown.com/detailnews.asp?PRID=250|archivedate=January 9, 2008}}</ref> |- | 2008 | 9,225,236<ref name=ToyotaCY2008>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/09/0128.html|title=TMC Announces Results for December 2008 and CY2008|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 28, 2009 |accessdate=мамыр 30, 2010}}</ref> | | 4,911,861<ref name=ToyotaCY2008/> | 2,153,197<ref name=ToyotaCY2008/> | 2,217,662<ref name="Theautochannel.com">{{cite web|url=http://www.theautochannel.com/news/2009/01/05/346214.html |title=Toyota Reports 2008 and December Sales |publisher=Theautochannel.com |accessdate=шілде 25, 2009}}</ref> |- | 2009 | 7,234,439<ref name=ToytaCY2009>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/10/01/0125.html |title=TMC Announces Results for December 2009 and CY2009 |publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 25, 2010 |accessdate=мамыр 29, 2010}}</ref> | | 3,543,199<ref name=ToytaCY2009/> | 1,996,174<ref name=ToytaCY2009/> | 1,770,147<ref name=ToytaUSA2009>{{cite web|url=http://www.autonews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100105/DATACENTER/100109968 |title=Data Center: U.S. total vehicle sales by make, Dec. & YTD |publisher=Automotive News |date=January 11, 2010 |accessdate=мамыр 29, 2010}}</ref> |- | 2010 | 8,557,351<ref name=TTAC_Top_3>{{cite news| url=http://www.thetruthaboutcars.com/2011/01/ttac-announces-the-top-3-automakers-of-2010-now-with-official-numbers/| publisher=The Truth About Cars | title=TTAC Announces The Top 3 Automakers Of 2010 | date=шілде 27, 2010 | accessdate=January 27, 2011}}</ref> | 8,418,000<ref name=ToyotaCY2010sales>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/11/01/0124.pdf |title=Toyota Announces Sales Results for 2010 |publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 24, 2011 |accessdate=January 27, 2011}}</ref> | 4,047,343<ref name=ToyotaCY2010production>{{cite web|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/11/01/0127.html|title=Toyota Announces Results for December 2010 and CY2010 |publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 27, 2011 |accessdate=January 27, 2011}}</ref> | 2,203,849<ref name="ToyotaCY2010production"/> | 1,763,595<ref name=ToyotaCY2010USA>{{cite web|url=http://pressroom.toyota.com/pr/tms/toyota-reports-december-and-2010-190021.aspx|title=Toyota Reports December and 2010 Sales |publisher=Toyota |location=USA |date=January 4, 2011 |accessdate=January 27, 2011}}</ref> |- | 2011 | 7,858,091<ref name="ToyotaCY2011">{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/12/01/0127.html|title=TMC Announces Results for December 2011 and CY2011|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 27, 2012 |accessdate=September 9, 2012}}</ref> | | 3,483,464<ref name="ToyotaCY2011"/> | 1,783,521<ref name="ToyotaCY2011"/> | 1,644,661<ref>{{cite press release|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=conewsstory&tkr=TM:US&sid=aM8SyvkA4Rmo|title=Toyota Reports December 2011 and Year-End Sales|publisher=Toyota Motor Corporation |date=January 4, 2012 |accessdate=September 9, 2012}}</ref> |- | 2012 | 9,909,440<ref name="ToyotaCY2012">{{cite press release|url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/13/01/0128.html|title=TTMC Announces Results for December 2012 and CY2012|date=January 28, 2013 |accessdate=February 4, 2013}}</ref> | 9,748,000<ref name="ToyotaCY2012"/> | 4,420,158<ref name="ToyotaCY2012"/> | 2,411,890<ref name="ToyotaCY2012"/> | 2,082,504<ref>{{cite press release |url=http://pressroom.toyota.com/releases/december+2012+sales+chart.htm |title=December 2012 and Year-End Sales Chart |publisher=Toyota |location=USA |date=January 3, 2013 |accessdate=January 11, 2013}}</ref> |- | 2013 |10,117,274<ref name="ToyotaCY2013">{{cite press release |url=http://www2.toyota.co.jp/en/news/14/01/0129.html |title=TMC Announces Results for December 2013 and CY2013 |publisher=Toyota Motor Corporation |location=Japan |date=2013-01-29 |accessdate=2014-02-03}}</ref> | 9,980,000 <ref name="ToyotaCY2013"/> | 4,290,652 <ref name="ToyotaCY2013"/> | 2,295,222 <ref name="ToyotaCY2013"/> | 2,236,042<ref>{{cite press release |url=http://pressroom.toyota.com/releases/tms+december+2013+sales+chart.htm |title=December 2013 Sales Chart |publisher=Toyota |location=USA |date=January 2013 |accessdate=January 10, 2014}}</ref> |- | 2014 | | | | | 2,373,771<ref>{{cite press release |url=http://pressroom.toyota.com/article_display.cfm?article_id=4908 |title=Toyota U.S. Sales Summary |publisher=Toyota |location=USA |accessdate=February 14, 2015}}</ref> |- ! rowspan=2 | Күнтізбе жылы ! Өндіріс ! Сатылым ! Өндіріс ! Сатылым ! Сатылым |- ! colspan=2 | Жалпы ! colspan=2 | Жапония ! Құрама Штаттар |} <small>Ескерту:Жапон өндірісінің 1937 жыл 1987 жыл аралығы көрсетілген.<ref name="fiftyyears">{{cite book | title=Toyota: A history of the First 50 Years| year=1988| publisher=Toyota Motor Corporation| isbn=0-517-61777-3}}, p461.</ref> Əлемдік өндіріс 1998 жылдан басталады, ғаламдық жəне жапондық өндіріс, 2001 жылдан жапондық өндіріске Daihatsu жəне Hino қосылды.</small> {{Clear}} == Экологиялық технологиялар == === Гибридты технологиялар === [[File:Lexus LS 600h front.JPG|200px|thumb|Гибридті седан Lexus LS 600]] Toyota Motor [[1997]] жылдан бастап автомобиль нарығында гибридты технологияларды қарқынды ұсынған алғашқы компания, жаппай (Toyota Prius) гибридты автомобиль шығарып және сатушы. Кейінірек компания гибридты мықты жинақталған Camry моделін, Lexus моделін шығара бастады. Компания өзінің гибридты технологиясын «Hybrid Synergy Drive» деп атайды, ал Lexus моделі үшін «Lexus Hybrid Drive»деп аталады. Prius моделі [[АҚШ|АҚШ-та]] ең жақсы өтетін модель. Тойота қазір үш гибрид автосы «Hybrid Synergy Drive» жүйесімен негізделген : Prius, Highlander және Camry. Гибридты Toyota Sienna танымал минивэн машинасын [[2010]] жылы шығаруға жоспарлап отыр, ал [[2030]] жылы компания барлық өнімін «Hybrid Synergy Drive» жасауға жоспарлап отыр. [[2011]] жылыдың [[28 ақпан]]ына дейін компания 3,03 млн гибрид автомобиль сатты <ref>[http://www.greencarcongress.com/2011/03/cumulative-worldwide-sales-of-toyota-hybrids-top-3m-units.html Cumulative worldwide sales of Toyota hybrids top 3M units. 8 наурыз 2011]</ref>. === Электромобилдер === [[File:Toyota Estima hybrid 01.jpg|200px|right|thumb|Toyota Estima Hybrid]] General Motors компаниясы Chevrolet Volt электромобилін жасау жоспарын айтқаннан кейін, Toyota Motor соған ұқсасын жоспарлауға кірісті. Қазір компания [[Жапония]]да, [[АҚШ]] пен [[Еуропа]]да "Toyota Plug-in HV' сынақтан өткізуде. Ұқсас Chevrolet Volt бұл модель - Li-ion аккумуляторына негізделіп жасалған. Электромобилдер қоршаған ортаға, гидридты қозғағышы бар көліктерге қарағанда, ешқандай кері әсерін тигізбейді. == Елдер бойынша серiктестiктiң ұрандары == [[File:Toyota Camry LE.jpg|200px|right|thumb|Toyota Camry көптеген елдерде құрастырылып, жиналады]] * [[File:Flag of the United States.svg|25px]], [[File:Flag of New Zealand.svg|20px]] ''Moving Forward'' * [[File:Flag of the United States.svg|25px]] ([[Испан тілі|Испан тілдес]]) ''Avanza Confiado'' * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|25px]] ''Maneja Confiado'' * [[File:Flag of Europe.svg|25px]] ''Today. Tomorrow. Toyota'' * [[File:Flag of Australia.svg|25px]] ''Oh What a Feeling!'' * [[File:Flag of the Czech Republic.svg|25px]] ''Nic není nemožné'' * [[File:Flag of Germany.svg|25px]]&nbsp;[[File:Flag of Austria.svg|25px]] ''Nichts Ist Unmöglich'' * [[File:Flag of Venezuela.svg|25px]]&nbsp; [[File:War flag of Peru.svg|25px]]&nbsp; [[File:Flag of Chile.svg|25px]]&nbsp; [[File:Flag of Ecuador.svg|25px]] (және [[Орталық Америка]] елдері) ''Avancemos Juntos'' * [[File:Flag of Panama.svg|25px]] ''Moviendo Vidas'' * [[File:Flag of Canada.svg|25px]] {{lang-en|Make Things Better}}, {{lang-fr|Faire Toujours Mieux}} * [[File:Flag of South Africa.svg|25px]] ''Lead the Way'' * [[File:Flag of Mexico.svg|25px]] ''Ve Más Allá'' * [[File:Flag of Russia.svg|25px]] &nbsp;[[File:Flag of Ukraine.svg|25px]]&nbsp;[[File:Flag of Belarus.svg|25px]] ''Управляй мечтой'' * [[File:Flag of Kazakhstan.svg|25px]] ''Арманыңды іске асыр'' * [[File:Flag of Israel.svg|25px]] ''hайОм-махАр'' היום-מחר; Бүгін-ертең == Автоспорттағы белсенділігі == === Ралли === === NASCAR === === Формула 1 (F1) === [[File:Toyota F1 2003.jpg|left|thumb|250px|Toyota F1 2003.]] 2002 жылы Toyota- Toyota Team Europe-мен Кёльне, Германиядағы Формулы 1 қатысты. Үлкен бюджетке қарамастан, команда жанкүйерлер күткен нәтиже көрсеткен жоқ. 2004 жылы жобалаушы Майк Гаскойн жұмысқа алынды. Бірақ жоғары көрсеткіштер көрсетпегендіктен 2006 жылы контрактан босатылды. 2007 жылы Toyota Williams командасына өзінің қозғағыштарын жібереді. 2009 жылы, команда үшін соңғы маусым болды, пилоттары-Ярно Трулли мен Тимо Глок. 4 қарашада Toyota Формулы 1-ден кететіндігін жариялады. === Toyota Racing Development (TRD) === [[File:Brian Vickers2007Texas.jpg|200px|thumb|TRD құрастыраған Toyota Camry]] [[7 маусым]] [[1954]] жылы Toyota Technocraft Co., Ltd., компаниясы құрылды. Оның басты мақсаты - Концерннің басты компанияларының көліктерін жөндеу және қызмет көрсету болды. Әр түрлі жарыстарға табысты қатысу үшін зауыттағы Toyota көлігіне Toyota Technocraft-тан автоспорттық Toyota Racing Development көлік бөлінді, қазіргі таңда тюнинг-ателье дәрежесіне бөлінген. [[1979]] жылы TRD USA бөлімі ашылды. Зауыттың TRD шеберлерінің маңызды жұмысы Формула-3 жарысына команда дайындау болды. Сондай-ақ Toyota Racing Development бөліміндегі жүк көліктерін Super GT чемпионатына дайындау. Ательенің қызықты жұмысы жеке клиенттерге азлитражды Toyota ist, Toyota Vitz и Toyota bB 2002 жылғы сериялары және жолсыз жерде жүретін Toyota FJ Cruiser көліктерін жөндеу. Бөлім шеберлеріне Toyota Racing Development, GT-Four Toyota Celica үшін үш буындағы модификацияланған көлік авторлық құқығы жатады.<ref>[http://www.ambox.ru/content/articles/71/4949/ История и современные проекты Toyota Racing Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100817224724/http://ambox.ru/content/articles/71/4949/ |date=2010-08-17 }}</ref> == Бизнесті жүргізу қағидасы == ''' Тойота (Toyota Production System) компания менеджментінің 14 қағидасы ''' (Toyota Production System) # Қысқа мерзімді қаржылық нысанға залал келтіруіне қарамастан, басқарма шешімін ұзақ мерзімге қабылдау. # Үзілмейтін ағым процессі түпкі мәселені шешуге көмектеседі. # Қайта шығаруды болдырмау үшін «Тартылу» сұлбасын пайдалан. Тұтынушы қажетті сұрансын өз мерзімінде және өзінің қажетті санында алу үшін, өндіріс жұмысын сапалы ұйымдастыруды қажет етеді. # Жұмыс көлемін түзе. Дұрыс, үнемді өндірісті құру және сапалы қызмет көрсету үшін - түскен тапсырысқа қарамастан өндіріс графигін дұрыс құру қажет. # Сапа қажет етсе, өндірісті тоқтат. # Стандартты есептер мен қызметкерлердің толық өкілеттілігі тоқтаусыз кемелдену негізі. # Бір де бір мәселе байқаусыз қалмау үшін бақылау жасап тұр. # Сенімді, сынақтан өткен технологияны пайдалан. # Өз ісін толық меңгерген және де басқаларға да үйретеді деген оймен көшбасшыларды тәрбиеле. # Өз серіктестерің мен мердігерлерді сыйла, оларға қиын сауал қой және орындалуына көмектес. # Жағдайды шешкің келсе, оған өз көзіңмен қара . # Барлық жағдайды ойлап , өлшеп барып шешім қабылда. # Өз компанияңды талмай үйренуші жетілген және қорытынды жасалған ұйымға айналдыр. # Қажырлы еңбек - бәрін жеңбек. == Тағы қараңыз == {{commonscat|Toyota}} * [[Формула-1]] == Дереккөздер == {{reflist|2}} == Сілтемелер == * [http://kk.toyotakz.com kk.toyotakz.com] — Toyota-ның Қазақстандағы ресми сайты {{Toyota}} [[Санат:Toyota]] [[Санат:Жапония автомобиль жасау компаниялары]] [[Санат:Осака қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] ggfzc8evexk7mwg6gcvusv9u86hhcdv 0 19045 3657049 3441036 2026-09-18T17:15:24Z Casserium 68287 /* */ 3657049 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Бәйдібек ауданы |елтаңба = Coat of arms of Baydibek.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_deg= 43|lat_min= 02|lat_sec=06 |lon_deg= 69|lon_min= 22|lon_sec=33 |облысы = Түркістан облысы |аудан орталығы = [[Шаян (Бәйдібек ауданы)|Шаян]] |ауылдық округтер саны = 11 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 50 |қалалар саны = |әкімі = Ұласбек Сәдібеков |әкімдіктің мекенжайы = Шаян ауылы, Қарашаұлы көшесі, №51 |құрылған уақыты = 1928 |жер аумағы = 7,2 мың |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 48 893<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = 96,66% [[қазақтар]]<br /> 2,64% [[күрдтер]]<br /> 0,28% [[парсылар]]<br />0,16% [[орыстар]]<br /> 0,26% басқа ұлттар<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-baidibek-audany?lang=kk Бәйдібек ауданының әкімдігі |карта = Baydibek District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |ортаққордағы санаты = }} '''Бәйдібек ауданы''' — [[Түркістан облысы]]ның орталық бөлігіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік. Жерінің аумағы 7,2 мың км² (облыс аумағының 6,1%-ын қамтиды). Орталығы - [[Шаян (Бәйдібек ауданы)|Шаян]] ауылы.<ref>http://baydibek.ontustik.gov.kz/kk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160511195809/http://baydibek.ontustik.gov.kz/kk |date=2016-05-11 }}</ref> == Тарихы == Қола дәуірі кезінде Қаратау жоталарының беткейлеріндегі тас бетіне салып қалдырған таңбалары мен археологиялық қазбалардың кезінде табылған заттар. Басы Қаратау сілемдерінен басталатын, жағалауы кезінде қалың нумен көмкерілген Арыстанды, Бестоғай, Шаян, Сасық, Үлкен Бөген, Бала Бөген, Қошқарата, Боралдай өзендерінің бойлары ерте заманнан мәдениеті өркендеген, шаруашылығы өскен, елді мекендер, шағын қорғандар құрылысы дамыған алқап. ХІІІ ғасырдың екінші онжылдығының соңында моңғол әскерлері Арыс өзенінің басына келіп тоқтап, одан кейін бір бөлігі Отырар қаласына қарай бет алғанда, 1219 жылдың қыркүйегінде Қостұра арасындағы асудан өтіп, Боралдай өзенінің жағасындағы шағын қаланы қоршаған екен. Сол кездің ескерткіші, «Үлкен Тұра» етегінен басталатын бір бастаудың суы жер асты арқылы қалаға келтірілген. Судың шығып жатқан жері қазір «Теректі әулие» деп аталады. Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитетінің 1928 жылғы 3 қыркүйектегі қаулысымен Қазақстанда 13 округ пен 193 аудан құрылды. Сырдария округінде 21 аудан құрылса, соның ішінде Шаян болысы негізінде құрылған Шаян ауданы да бар еді. 1930 жылғы 23 шілдеде Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитетінің Округтерді жою туралы қаулысына сәйкес округтер жойылып, Қазақстанда іріленген 121 аудан құрылды. Осыған байланысты Шаян ауданы да таратылып, оның жері Арыс, Созақ, Түркістан және Талас аудандарына бөлініп берілді. 1933 жылғы 16 қазанда Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетінің шешіміне сәйкес Арыс, Талас, Түркістан, Жуалы аудандарынан 13 ауылдық кеңес біріктіріліп, Шаян ауданы қайта құрылды. Шаян ауданы 1962 жылы таратылып, 1964 жылы қайтадан құрылып, аудан атауы Алғабас болып өзгертілді. 1996 жылғы 23 қазанда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Алғабас ауданының аты Бәйдібек ауданы болып өзгертілді. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Созақ ауданы|Созақ]], батысында [[Сауран ауданы|Сауран]] аудандарымен, оңтүстігінде [[Ордабасы ауданы|Ордабасы]], [[Сайрам ауданы|Сайрам]], [[Түлкібас ауданы|Түлкібас]] аудандарымен және [[Арыс]] қаласымен, шығысы мен солтүстік-шығысында [[Жамбыл облысы]]ның [[Сарысу ауданы|Сарысу]], [[Талас ауданы|Талас]], [[Жуалы ауданы|Жуалы]] аудандарымен шектеседі. Бәйдібек ауданы жері [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] жотасының оңтүстік-батыс беткейінде, қырқалы жазықта жатыр. Оңтүстік-шығысын [[Боралдай жотасы|Боралдай]] жотасы, Үлкентұра тауы (1425 м) алып жатыр. Жер қойнауынан полиметалл кені ([[Байжансай қорғасын кен орны|Байжансай]]), әктас, құрылыс материалдары барланған. == Климаты, өсімдіктері мен жануарлар дүниесі == Климаты континенттік, қаңтар айының орташа температурасы -5-7°С, шілде айында 27-29°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері ауданның батысында 170 мм, шығысында (Қаратау баурайында) 340 мм. Бәйдібек ауданының жерінде Арыстанды-Қарабас желі қатты байқалады. Жел  (жылдамдығына 30-35 м/с) қыста ауа температурасын -22°С-қа дейін суытады. Аудан аумағынан Қаратау және Боралдай тауларынан басталатын Арыстанды, Сасық, Бөген, Шаян және Боралдай  өзендері өтеді. Ауданның оңтүстік-батыс бөлігі сұр топырақты, жусанды дала. Солтүстік-шығысындағы саздауытты, сұр топырақты өңірде бидайық, боз жусан, баялыш, күйреуік, шығысындағы таудың сұр-қоңыр топырағында Қаратау жусаны, нарқия, тағы басқа да шөптесіндер мен бұта аралас долана, тобылғы, жабайы алма,  өрік, өзен бойларында тал, терек, жиде, қамыс өседі. Жануарлар дүниесінен тауда арқар, елік, қасқыр, жазығында қоян, қарсақ, сарышұнақ, құстардан кекілік, бөдене, көкек, тағы басқа да құстар мекендейді. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 30405 || {{өсім}}38220 || {{өсім}}43781 || {{өсім}}48393 || {{өсім}}50219 || {{өсім}}50508 || {{өсім}}53004 || {{құлдырау}}48296 |} Тұрғындары 54 030 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] (96,48%), [[күрдтер]] (2,70%), [[парсылар]] (0,29%), [[орыстар]] (0,18%), басқа ұлт өкілдері (0,36%). == Әкімшілік бөлінісі == 50 елді мекен 11 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Ағыбет ауылдық округі]] ||2855 ||{{құлдырау}}2239 ||78,4 ||1438 ||{{құлдырау}}1180 ||82,1 ||1417 ||{{құлдырау}}1059 ||74,7 |- | [[Ақбастау ауылдық округі (Түркістан облысы)|Ақбастау ауылдық округі]] ||5045 ||{{құлдырау}}4196 ||83,2 ||2573 ||{{құлдырау}}2210 ||85,9 ||2472 ||{{құлдырау}}1986 ||80,3 |- | [[Алғабас ауылдық округі (Бәйдібек ауданы)|Алғабас ауылдық округі]] ||4695 ||{{құлдырау}}4140 ||88,2 ||2438 ||{{құлдырау}}2203 ||90,4 ||2257 ||{{құлдырау}}1937 ||85,8 |- | [[Алмалы ауылдық округі (Түркістан облысы)|Алмалы ауылдық округі]] ||3145 ||{{құлдырау}}2384 ||75,8 ||1589 ||{{құлдырау}}1259 ||79,2 ||1556 ||{{құлдырау}}1125 ||72,3 |- | [[Боралдай ауылдық округі (Түркістан облысы)|Боралдай ауылдық округі]] ||10412 ||{{құлдырау}}9335 ||89,7 ||5175 ||{{құлдырау}}4747 ||91,7 ||5237 ||{{құлдырау}}4588 ||87,6 |- | [[Борлысай ауылдық округі]] ||2815 ||{{құлдырау}}2330 ||82,8 ||1478 ||{{құлдырау}}1214 ||82,1 ||1337 ||{{құлдырау}}1116 ||83,5 |- | [[Бөген ауылдық округі (Бәйдібек ауданы)|Бөген ауылдық округі]] ||5221 ||{{құлдырау}}4531 ||86,8 ||2688 ||{{құлдырау}}2355 ||87,6 ||2533 ||{{құлдырау}}2176 ||85,9 |- | [[Жамбыл ауылдық округі (Бәйдібек ауданы)|Жамбыл ауылдық округі]] ||3056 ||{{құлдырау}}3038 ||99,4 ||1535 ||{{өсім}}1584 ||103,2 ||1521 ||{{құлдырау}}1454 ||95,6 |- | [[Көктерек ауылдық округі (Бәйдібек ауданы)|Көктерек ауылдық округі]] ||2781 ||{{құлдырау}}2357 ||84,8 ||1421 ||{{құлдырау}}1240 ||87,3 ||1360 ||{{құлдырау}}1117 ||82,1 |- | [[Мыңбұлақ ауылдық округі (Бәйдібек ауданы)|Мыңбұлақ ауылдық округі]] ||4469 ||{{құлдырау}}3932 ||88 ||2269 ||{{құлдырау}}2043 ||90 ||2200 ||{{құлдырау}}1889 ||85,9 |- | [[Шаян ауылдық округі]] ||8510 ||{{өсім}}9814 ||115,3 ||4204 ||{{өсім}}4892 ||116,4 ||4306 ||{{өсім}}4922 ||114,3 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||53004 ||{{құлдырау}}48296 ||91,1 ||26808 ||{{құлдырау}}24927 ||93 ||26196 ||{{құлдырау}}23369 ||89,2 |} == Мәдени мұралар == * [[Бәйдібек Қарашаұлы кесенесі]] * [[Домалақ Ана Кесенесі]] * [[Аппақ ишан күмбезі]] * [[Ақмешіт әулие үңгірі]] * «Қызыл көпір» - тарихи ескерткіші Қызыл көпір - [[1886 жыл|1886]] жылы ескі ағаш көпірдің орнына салынған. Білікті инженерлік есеп бен құрылыс-монтаж жұмыстарының жоғарғы сапада атқарылуынан ғимараттың ұзақ уақыт сенімді жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Көпір 1970 жылдарға дейін қала аралық, жалпы одақтың маңызы бар автокөлік қатынасын қамтамасыз етті.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түркістан облысы}} {{Бәйдібек ауданы елді мекендері}} [[Санат:Бәйдібек ауданы]] ljpsi79kqo5epafbd688sdt5bmosptq 0 21442 3657338 3641843 2026-09-19T10:38:26Z InternetArchiveBot 105421 Add 4 books for [[Уикипедия:Тексерілмелдігі]] (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3657338 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = АИВ/ЖИТС | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ<ref name=AIDS2010GOV/><ref name=AETC-staging>{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}</ref> | сурет = Red_Ribbon.svg | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.<ref>{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}</ref> | сурет ені = 220 | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром<ref name=WHO2015Fact/><br />'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау<ref name=WHO2015Fact/> | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе<ref name=WHO2015Fact/> | басталуы = | ұзақтығы = Өмір бойы<ref name=WHO2015Fact/> | түрлер = | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)<ref name=WHO2015Fact/> | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі<ref name=WHO2015Fact/> | диагностика = Қан талдамасы<ref name=WHO2015Fact/> | дифференциация = | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика<ref name=WHO2015Fact/> | емі = Антивирусты дәрілер<ref name=WHO2015Fact/> | медикация = | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл<ref name=UNAIDS2007/> | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) <br />37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)<ref name=UN2018/> | өлім = 770,000 (2018)<ref name=UN2018/> }} '''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.<ref name="pmid11396444">{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}</ref><ref>{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.<ref name="WHO2015Fact">{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}</ref> Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.<ref name=CDC21015Bas>{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}</ref> Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.<ref name=WHO2015Fact/> Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.<ref name=CDC21015Bas/> Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}<ref name=CDC21015Bas/> <!--Берілуі, алдын алу және емі --> АИВ - бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.<ref name=TransmissionM2007>{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}<ref name=CDCtransmission>{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}</ref> Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}<ref name="CDC21015Bas" /><ref name="UN2012Vac">{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.<ref name="WHO2015Tx">{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}</ref> Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&nbsp;жыл өмір сүреді.<ref name="UNAIDS2007">{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}</ref> Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> <!--Тарихы мен эпидемиологиясы --> 2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}</ref> Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.<ref>{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}</ref> ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&nbsp;миллион адам көз жұмды.<ref name="UN2018" /> 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.<ref name=":0">[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.<ref name="Kallings">{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-internal-medicine_2008-03_263_3/page/n7 |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)</ref> АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.<ref name="Orgin2011">{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref> ЖИТС-ті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}<ref>{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}</ref> <!-- Қоғам мен мәдениет--> АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4">{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}</ref> Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> АИВ/ЖИТС жайлы "ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін" деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}<ref>{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}</ref> [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}<ref>{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}</ref> 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.<ref name="isbn1-59797-294-0">{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: #жіті инфекция #жасырын саты #ЖИТС.<ref name=AIDS2010GOV>{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> === Жіті инфекция === [[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]] АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.<ref name=M121/><ref name=WHOCase2007/> Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.<ref>{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}</ref><ref name=M118/> Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.<ref name=WHOCase2007/><ref name=M118/> Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.<ref name=Deut2010/> Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.<ref name=WHOCase2007/> Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.<ref name=M118/> Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.<ref name=M118/> [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.<ref name=M118/> Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.<!--<ref name=M118/> --> Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.<!--<ref name=M118/> --> Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.<ref name=M118>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.</ref> === Жасырын саты === Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.<ref name="AIDS2010GOV" /> Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан<ref>{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> 20 жылға<ref>{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders & Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).<ref>{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref> Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.<ref name="AIDS2010GOV" /> АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.<ref name="M121" /> Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін. Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4⁺ T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.<ref name="M118" /><ref name="LT2010">{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}</ref> Бұндай адамдарды "АИВ бақылаушылары" не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).<ref name="LT2010" /> Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын "дегдар бақылаушылар" не "дегдар супрессорлар" деп атайды.<!--<ref name=Walker2007/> --> Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.<ref name="Walker2007">{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}</ref> === Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы === [[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]] [[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]] Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.<ref name="M118" /> Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.<ref name="M118" /> Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.<ref name="M118" /> Сондай-ақ, тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.<ref name="M118" /><!--Оппортунис инфекциялар --> Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.<ref name="Holmes">{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2003-03-01_36_5/page/652|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}</ref> Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты<ref name="M118" /> Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.<ref name="Complications2011">{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-02-15_83_4/page/395|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}</ref><!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --> ЖИТС-ке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.<ref name="Deut2010" /> Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.<ref name="M169">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТС-ке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТС-тің алғашқы көрінісі болады.<ref name="M169" /> Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.<ref name="M169" /> Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.<ref name="M169" /> Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.<ref>{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref> <!--Жүйелі симптомдар --> Сондай-ақ ЖИТС-і бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.<ref>{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> ЖИТС-тің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.<ref>{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}</ref> Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ. психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін<ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> == Трансмиссия == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef; " |+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі |- style="background:#efefef; " ! style="width: 100px" abbr="Route" | Жұғу жолы ! style="width: 130px" abbr="Infections" | Жұқтыру қаупі |- ! style="text-align: left"| Қан трансфузиясы | 90%<ref name=MMWR2005/> |- ! style="text-align: left"| Босану <small>(балаға)</small> | 25%<ref name=Coovadia>{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-07-15_351_3/page/289 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Ортақ ине қолдану | 0.67%<ref name=MMWR2005>{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қолданылған инеден жарақат алу | 0.30%<ref name=AFP2007>{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2007-08-01_76_3/page/375 | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*^* | 0.04–3.0%<ref name=Trans2010>{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Анал секс (енгізуші)*^* | 0.03%<ref>{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&pg=PA303|edition=11}}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)^* | 0.05–0.30%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009>{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қынаптық секс (енгізуші)^* | 0.01–0.38%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009/> |- ! style="text-align: left"| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)^*§ | 0–0.04%<ref name=Trans2010/> |- ! style="text-align: left"| Орал секс (енгізуші)^*§ | 0–0.005%<ref>{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. |url=https://archive.org/details/international-journal-of-epidemiology_2008-12_37_6/page/1255 | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}</ref> |- style="background:#efefef; " ! colspan=5 style="border-right:0;"| ^* жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде <br /> ^§ Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер<br /> болғандағы статистиканы көрсетеді |} АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).<ref name="TransmissionM2007" /> Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.<ref name="AFP2007k">{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2007-08-01_76_3/page/375|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}</ref> Адам АИВ-тың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.<ref>{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}</ref> === Жыныстық қатынас === АИВ-тың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.<ref name="TransmissionM2007" /> Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВ-ты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.<ref name="CDCUndetectable">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}</ref> Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];<ref name="TransmissionM2007" /> Дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр<ref name=":0" />. 2017 жылы АҚШ-тағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).<ref>{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.<ref name="CDC2016Bi">{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}</ref> АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.<ref name="CDC2016Bi" /><ref>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВ-тың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.<ref name="Boily2009" /> Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.<ref name="Boily2009" /> Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.<ref name="Boily2009" /><ref>{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-28-august-3-2012_380_9839/page/367|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}</ref> [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.<ref>{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}</ref> Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;<ref>{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}</ref> дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.<ref>{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}</ref> Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.<ref name="Dosekun2010">{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}</ref> Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.<ref name="Boily2009">{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]<ref name="CochraneSTI2012">{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}</ref> мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.<ref name="Boily2009" /> Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.<ref name="Boily2009" /> [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.<ref name="Dosekun2010" /> Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.<ref>{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}</ref> АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,<ref name="Dosekun2010" /> ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.<ref name="Boily2009" /> Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}</ref> Сондай-ақ, [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, өйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.<ref>{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health & Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}</ref> === Дене сұйықтығы === [[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]] АИВ-ты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.<ref name="TransmissionM2007" /> Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.<ref name="Risk2006">{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}</ref> АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).<ref name="AFP2007k" /> Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.<ref name="Needle2002">{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,<ref name="TransmissionCDC2012">{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}</ref> ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.<ref name="TransmissionM2007" /> [[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.<ref name="Risk2006" /> Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;<ref name="TransmissionM2007" /> мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,<ref>{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}</ref> ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.<ref>{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.<ref name="UN2011Seventy">UNAIDS 2011 pg. 60–70</ref> Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.<ref name="TransmissionM2007" /><ref name="WHO070401">{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}</ref> АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.<ref>{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}</ref> Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.<ref name="UnsafeInjection2009">{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}</ref> [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.<ref name="UnsafeInjection2009" /> Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр. [[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген<ref name="CDCBasics2012">{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}</ref>. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.<ref name="C4Wauto-8503951">{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}</ref> === Анадан балаға === АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.<ref name=TransmissionM2007/><ref>{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}</ref> 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.<ref name=Mother2010/> Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.<ref>{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}</ref> Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.<ref>{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}</ref> Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.<ref name="CDCBasics2012" /> Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.<ref name="WHO2011Breast">{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}</ref> Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.<ref name="WHO2011Breast" /> Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.<ref name="WHO2011Breast" /> == Вирусология == {{Main|АИВ}} [[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]] [[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]] Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4⁺ T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4⁺ T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.<ref name="Alimonti">{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}</ref> АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]<ref name="ICTV61.">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}</ref>'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''<ref name="ICTV61.0.6">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}</ref> тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады<ref name="Levy">{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}</ref> Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.<ref name="JASmith">{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}</ref> Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.<ref>{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.<ref>{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> АИВ CD4⁺ T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.<ref name="Zhang">{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}</ref> Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.<ref name="Zhang" /> АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.<ref name="Jolly">{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_2004-01-19_199_2/page/n138|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}</ref><ref name="Sattentau">{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}</ref> Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.<ref name="Zhang" /><ref name="Sigal">{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-09-01_477_7362/page/95|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}</ref> Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,<ref>{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|url=https://archive.org/details/sim_statistics-in-medicine_2003-02-28_22_4/page/573|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}</ref> сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған<ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}</ref> == Патофизиология == [[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]] [[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]] Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.<ref name="Piatak">{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}</ref> Осы кезде CD4⁺ T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8⁺ T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4⁺ T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8⁺ T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8⁺ T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.<ref name="Pantaleo1998">{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-01-07_94_1/page/254|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}</ref> Соңында АИВ CD4⁺ T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТС-тің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды. оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.<ref name="pmid16679064">{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-immunology_2006-06_27_6/page/274|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}</ref> Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8⁺ T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4⁺ T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4⁺ T жасушаларының саны баяу кемиді.<ref>{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}</ref> ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4⁺ T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.<ref name="pmid15365095">{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_2004-09-20_200_6/page/n74|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}</ref> Шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4⁺ T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.<ref name="pmid15365096">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_2004-09-20_200_6/page/n62|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}</ref> CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}</ref> Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4⁺ T жасушаларын іздеп, жояды.<ref name="Julio2011">{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4⁺ T жасушалары алынады.<ref name="Julio2011" /> АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.<ref name="pmid18161758">{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pathology_2008-01_214_2/page/231|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}</ref> [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ, бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.<ref name="pmid17115046">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4⁺ T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]] {| class="wikitable floatright" |+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}</ref> !Қан талдау !Күн |- |Антиденеге тест <small>(жедел тест, 3-буын ИФТ)</small> |23–90 |- |Антидене және p24 антигеніне тест <small>(4-буын ИФТ)</small> |18–45 |- |[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] |10–33 |} АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> 15&nbsp;жастан 65&nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.<ref name="USP2019Screen">{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|url=https://archive.org/details/jama_2019-06-18_321_23/page/2326|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}</ref> Сондай-ақ, инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.<ref name="Deut2010" /><ref name="USP2019Screen" /> Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.<ref name="Deut2010" /> АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады: * '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады. * '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''"оң"'' деп бағаланады. === АИВ тест === АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.<ref name="M118" /> Оған дейінгі кезеңді "''терезе кезеңі''" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.<ref name="M118" /> Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.<ref name="WHOCase2007" /> 18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.<ref name="ChildDiag2010">{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}</ref> Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.<ref name="ChildDiag2010" /> === Шұғыл тест === Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.<ref>{{Cite pmid|23807269}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}</ref> Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады. === Жіктелуі === Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі<ref name="WHOCase2007" /> және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.<ref name="CDCCase2008" /> CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.<ref name="M121" /><ref name="WHOCase2007" /><ref name="CDCCase2008" /> ==== ДДСҰ жіктемесі ==== [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.<ref name="WHOCase2007">{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}</ref> Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:<ref name="WHOCase2007" /> * '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.<ref name=WHOCase2007/> * '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.<ref name=WHOCase2007/> Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).<ref name=WHOCase2007/> * '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.<ref name=WHOCase2007/> * '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.<ref name=WHOCase2007/> * '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.<ref name=WHOCase2007/> ==== CDC жіктемесі ==== 1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.<ref name=CDCCase2008>{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged <18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to <13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}</ref><ref name="CDC">{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}</ref>, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады. {| class="standard" align="center" ! rowspan="2" |CD4 саны (/мкл, %) ! colspan="3" |Клиникалық санаттар |- | align="center" |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия) | align="center" |В — Айқын | align="center" |С — ЖИТС бірлескен аурулар |- |1. > 500 (> 29 %) | align="center" |А1 | align="center" |В1 | align="center" |С1 |- |2. 200—499 (> 14—28 %) | align="center" |А2 | align="center" |В2 | align="center" |С2 |- |3. < 200 (< 14 %) | align="center" |А3 | align="center" |В3 | align="center" |С3 |- |} Әр клиникалық санатқа тән симптомдар: : А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым; : В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия; : С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз. == Алдын алу == === Жыныстық қатынас === [[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.<ref>{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}</ref> Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.<ref name="WHOCondoms">{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}</ref> Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.<ref name="VagGel2012">{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}</ref> Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді<ref>{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}</ref><!--Сүндеттеу --> Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВ-тен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.<ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.<ref>{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}</ref> Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр.<ref>{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-nursing_2010-05-27_19_10/page/n11|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}</ref><ref name="pmid19849961">{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)</ref> Сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}</ref> Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.<ref name="IAS2014">{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |url=https://archive.org/details/sim_jama_july-23-30-2014_312_4/page/390 |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}</ref> Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.<ref>{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}</ref> <!--Оқыту --> Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}</ref> Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.<ref name="pmid22641791">{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}</ref> Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}</ref><ref>{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}</ref> Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.<ref name="Patel2008">{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2008-09_121_9/page/758|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}</ref> Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.<ref>{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}</ref> Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.<ref>{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}</ref> Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.<ref name="CochraneSTI2012" /> === Жұқтыруға дейінгі === CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).<ref name="Anglemyer2013">{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}</ref> БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.<ref name="Anglemyer2013" /><ref name="Chou2012">{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}</ref> Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.<ref name="VagGel2012" /><ref>{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|url=https://archive.org/details/jama_2019-06-11_321_22/page/2203|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}</ref> Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.<ref>{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-15-21-2013_381_9883/page/2083|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}</ref> 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.<ref>{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|url=https://archive.org/details/jama_2019-06-11_321_22/page/2203|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}</ref> Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.<ref>{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.<ref name="Kurth2011">{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}</ref> === Жұқтырудан кейінгі === АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.<ref name="Prevention2012">{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}</ref> Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.<ref name="Prevention2012" /> [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді<ref>{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}</ref> Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.<ref name="NEJM2011Sex">{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}</ref> Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.<ref name="CochranePEP2007">{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}</ref> Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).<ref name="AFP2007k" /> === Анадан балаға === АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.<ref name="Mother2010">{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}</ref><ref name="Kurth2011" /> Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.<ref name="Mother2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}</ref> 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}</ref> === Вакцинация === Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.<ref name="UN2012Vac" /> Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.<ref>{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}</ref> RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.<ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}</ref> == Емі == Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.<ref name="LE2011">{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген<ref name="UN2011Ten">UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.<ref name="two">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}</ref> === Вирусқа қарсы ем === <!--Бұл не? --> Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты ("коктейл") қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).<ref name="WHO2013">{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}</ref> 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.<ref name="WHO2019Up">{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}</ref> Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> <!--Қашан бастау керек? --> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.<ref name="WHO2015Tx" /><ref name="IAS2014" /><ref name="DHHS2013">{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}</ref> Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір "демалыссыз" жүруі ұсынылады.<ref name="Deut2010">{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}</ref> Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.<ref name="Deut2010" /> Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.<ref name="Deut2010" /> Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер 50&nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді<ref name="Deut2010" /> Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.<ref name="Deut2010" /><!--Артықшылық --> Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.<ref>{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1352|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}</ref> Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады<ref name="WHOTx2010Pg19" /><ref>{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}</ref> Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.<ref name="Deut2010" /> Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,<ref>{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2008-08_103_8/page/1242|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.<ref name="pmid21406048">{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}</ref> Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.<ref name="Montessori2004">{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|url=https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2004-01-20_170_2/page/n70|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}</ref> Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).<ref name="M121" /> Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]<ref name="Montessori2004" /><ref name="Burgoyne2008">{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}</ref> және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}</ref> Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді<ref name="Deut2010" /> Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.<ref name="Deut2010" /><!--In children --> Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.<ref name="WHOCARV2013">{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}</ref> Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады. === Оппортунис инфекциялар === АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.<ref name="Montessori2004" /> Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.<ref name="WHOHIVTB2011">{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}</ref> АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.<ref name="Laurence">{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}</ref> Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.<ref name="UN2011ONESIXTY">UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.<ref name="PCP2011">{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}</ref> Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.<ref name="PEPpocketguide">{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}</ref> Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен<ref name="InfectionBook2008" /> Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines & Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}</ref> === Емдем === ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.<ref name="WHO_nutrients">{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}</ref> Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.<ref name="WHO_nutrients" /><ref>{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}</ref> Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}</ref> АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.<ref name="Siegfried2012">{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}</ref> Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды<ref name="Siegfried2012" /> АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}</ref> === Балама медицина === АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да<ref name="pmid15969772">{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD & AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}</ref>, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,<ref name="pmid18608078">{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|url=https://archive.org/details/sim_aids-care_2008-09_20_8/page/1002|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}</ref> Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз<ref>{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.<ref name="lutge_2013">{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}</ref> == Болжам == [[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]] Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.<ref name="Knoll2007">{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}</ref> Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.<ref name="M118" /> Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.<ref name="UNAIDS2007" /> ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.<ref name="Morgan2">{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.<ref name="Knoll2007" /><ref name="LifeExpecr2008">{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}</ref><ref name="Schack2006">{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|url=https://archive.org/details/sim_medical-care_2006-11_44_11/page/990|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}</ref> Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:<ref name="Deut2010" /> мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.<ref name="Deut2010" /><ref name="Knoll2007" /> Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.<ref name="UN2011ONESIXTY" /> [[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|<small>дерексіз</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤&nbsp;10</small>}} {{legend|#fff200|<small>10–25</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>25–50</small>}} {{legend|#ffc600|<small>50–100</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ffb000|<small>100–500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ff8400|<small>1,000–2,500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>2,500–5,000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>5,000–7500</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ff4200|<small>7,500–10,000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>10,000–50,000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥&nbsp;50,000</small>}} {{col-end}}]] АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.<ref name="InfectionBook2008">{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Cancer2005">{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}</ref> Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.<ref name="Deut2010" /> Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;<ref name="Tang">{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}</ref> медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;<ref name="Morgan2" /><ref name="Lawn">{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}</ref> қоздырған вирустың штамы (не штамдары)<ref name="Campbell">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-11-12_279_46/page/48197|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}</ref><ref name="Campbell2">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2005-11-18_280_46/page/38376|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}</ref> сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген. Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.<ref>{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}</ref> Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.<ref name="WHO2011">{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}</ref> C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.<ref>{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.<ref name="Cancer2005" /> Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.<ref name="Deut2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}</ref> Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,<ref name="Woods2009">{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}</ref><!-- Woods2009 covers neurocognitive --> [[остеопороз]],<ref name="Brown2006">{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}</ref><!-- Brown2006 covers osteoarthritis --> [[Невропатия|нейропатия]],<ref name="Nicholas2007">{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|url=https://archive.org/details/sim_aids-care_2007-02_19_2/page/179|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}</ref><!-- Nicholas2007 covers neuropathy --> ісік,<ref name="Boshoff2002">{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}</ref><ref name="Yarchoan2005">{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}</ref><!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --> [[нефропатия]]<ref name="Post2009">{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}</ref><!-- Post2009 covers HIV/kidney --> мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /><!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --> [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /> == Эпидемиология == [[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}<ref name="auto" />]] АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].<ref name="Cohen2008">{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2008-04_118_4/page/1244|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}</ref> 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.<ref name="UNAIDS2016">{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}</ref> 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&nbsp;миллион болған.<ref name="UN2013">{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}</ref> Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.<ref name="UNAIDS2016" /> 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&nbsp;миллион болған.<ref name="UNAIDS2016" /> Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.<ref name="UN2011Thirty">UNAIDS 2011 pg. 20–30</ref> Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған<ref name="UN2011Fifty">UNAIDS 2011 pp. 40–50</ref> және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.<ref name="M117">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.</ref> Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.<ref name="UN2011Thirty" /> Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.<ref name="UN2011Fifty" /> Шамамен 2.4&nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.<ref name="UN2011Thirty" /> === Қазақстан === 2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).<ref>[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" |+ ! colspan="4" |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші (2018 жылғы мәлімет<ref name=":0" />) |- !Облыс/қала !Көрсеткіш, % !Облыс/қала !Көрсеткіш, % |- |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |35,9 |[[Алматы облысы]] |16,9 |- |[[Қарағанды облысы]] |31,7 |[[Жамбыл облысы]] |8,8 |- |[[Алматы]] |30,4 |[[Маңғыстау облысы]] |7,0 |- |[[Павлодар облысы]] |28,3 |[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] |6,9 |- |[[Қостанай облысы]] |25,5 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |6,7 |- |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |23,2 |[[Ақтөбе облысы]] |5,2 |- |[[Астана]] |21,2 |[[Атырау облысы]] |5,1 |- |[[Ақмола облысы]] |19,9 |[[Қызылорда облысы]] |2,6 |} == Тарихы == === Ашылуы === [[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін "ЖИТС" деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]] ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.<ref name="M169" /><ref>{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}</ref> Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.<ref name="MMWR2">{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}</ref> Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.<ref name="pmid7287964">{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-dermatology-journal_1981-10_5_4/page/468|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}</ref><ref name="pmid6116083">{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1981-09-19_2_8247/page/598|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}</ref> Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.<ref name="Basavapathruni_2007">{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_2007-12_21_14/page/3795|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}</ref> Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция<ref name="MMWR1982b">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}</ref>; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.<ref name="MMWR1982a">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}</ref><ref name="Barre">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Кейінірек CDC бұл жағдайды "4Г дерті" ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})<ref>{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|url=https://archive.org/details/sim_october_winter-1987_43/page/87|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}</ref><ref name="SciRep470b">{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}</ref> Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.<ref name="Altman">{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып<ref name="MMWR1982b" />, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.<ref name="Kher">{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}</ref> Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.<ref name="MMWR1982c">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}</ref> 1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.<ref name="Gallo">{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|url=https://archive.org/details/sim_science_1983-05-20_220_4599/page/865|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}</ref><ref name="Montagnier">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}}) қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.<ref name="Basavapathruni_2007" /> Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.<ref>{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> === Шығу тегі === [[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]] АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.<ref name="Orgin2011" /> АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.<ref name="pmid99894102">{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-02-04_397_6718/page/436|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}</ref><ref name="Keele2">{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-07-28_313_5786/page/523|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}</ref> Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.<ref name="Reeves" /> Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.<ref name="Goodier2">{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|url=https://archive.org/details/cell_2008-10-03_135_1/page/23|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)</ref> АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.<ref name="Sharp20012">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}</ref> Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.<ref name="Kalish2005">{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}</ref> Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.<ref name="Marx2001">{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}</ref> Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған. == Қоғам мен мәдениет == === Стигматизация === [[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}</ref>]] ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.<ref name="Ogden">{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}</ref> ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады: *''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.<ref name="Herek1999">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}</ref> *''Символ стигмасы'' – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.<ref name="Herek1999" /> *''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.<ref name="Snyder">{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|url=https://archive.org/details/sim_american-behavioral-scientist_1999-04_42_7/page/1175|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}</ref> Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.<ref name="Herek2002">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2002-03_92_3/page/371|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}</ref> Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.<ref name="Herek1999" /> Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.<ref>{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}</ref> [[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.<ref>{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}</ref> [[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.<ref>{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}</ref> === Экономикаға ықпалы === [[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]] АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.<ref name="M117" /> Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.<ref name="M117" /><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}</ref> Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).<ref name="M117" /> Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.<ref name="Greener">{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}</ref> АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).<ref>{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}</ref> ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.<ref name="Greener" /> Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.<ref name="WBank">{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}</ref> === Дін мен ЖИТС === Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.<ref>{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}</ref><ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}</ref> Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.<ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach" /> Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref name="BBC18102011">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}</ref> «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.<ref name="BBC18102011" /> === Медиадағы көрінісі === [[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]] Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}</ref> Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.<ref>{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}</ref> Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.<ref>{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}</ref> 1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы "АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды" деп жариялайды.<ref>{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}</ref> === Жаңсақ түсініктер === АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,<ref>{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}</ref> және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.<ref>{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}</ref> Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.<ref>{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-adolescent-health_2007-03_40_3/page/206|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}</ref> Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,<ref name="Duesberg">{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-07-29_241_4865/page/514|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}</ref> тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.<ref name="Kalichman">{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}</ref><ref name="SmithNovella">{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}</ref> Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.<ref name="consensus">{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}</ref> Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.<ref>{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2003-03-29_361_9363/page/1105|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|url=https://archive.org/details/sim_science_2000-06-23_288_5474/page/2168|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}</ref> Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты "АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан" деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.<ref name="infektion">{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> == Зерттеу == АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз. Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|AIDS}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Кедейлер дерті}} {{Таңдаулы мақала}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жұқпалы аурулар]] 15svk505t1oaxp1a6tv8zpah90b4xh4 0 21751 3657292 3345427 2026-09-19T08:39:28Z Мағыпар 100137 3657292 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Aqmeshit Atyrau 1.jpg|rught|thumb|300px|Ақмешіт]] 19 ғасырдың бас кезінде Жем бойында Бекет ата салған жер асты мешіті. Қатты бор жынысынан қашалған, үш дөңгелек етіп бір-бірімен жалғаса иіліп жасалған төбесі бар бөлмеден тұрады. Мешітке кіретін жер тар, ұзынша, бірінші бөлменің төбесінде сәуле түсетін тесігі болған. Қабырғаларында қуыстар, оңтүстік-батысында, түпкі жақта михраб орналасқан. Мұндай жарлы-үңгірлі кешендерді Бекет Оғыландыда (өзі жерленген жерде) және Ескі Бейнеу маңында жасаған. Ембідегі екінші жер асты мешіт – Бекеттің шәкірті Құлшан жасатқан Ақмешіт – Құлшан мешіті. Ол жеке-жеке екі бөлмеден тұрады, оның біреуіне мешіттің негіздеушісі жерленген. Мазарат кішікерім 32 құлпытастан, 2 қойтастан, 2 күмбез кесенесінен және 1 сағантамнан құрылады. 13 құлпытас сәулетшiлiк - сәндiгiн және тарихи-этнографиялық мәндерін білдіреді. [[Санат:Атырау облысы]] {{жедел жойылсын|[[Ақмешіт қорымы]] мақаласы жарияланған [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 13:39, 2026 ж. қыркүйектің 19 (+05)}} luw9bdubw8qdruk4tv3jxcmcfy8xnmf 0 26028 3656958 3536161 2026-09-18T15:58:44Z Casserium 68287 3656958 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Болат Әбдірахманұлы Баекенов | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрі]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Logo MVD KZ.jpg | Реті = | Басқара бастады = қазан [[1994 жыл|1994]] | Басқаруын аяқтады = қараша [[1995 жыл|1995]] | Ізашары = [[Владимир Георгиевич Шумов|Владимир Шумов]] | Ізбасары = [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер = [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің 1-төрағасы]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Coat of arms knb1.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = қазан [[1991 жыл|1991]] | Басқаруын аяқтады_2 = желтоқсан [[1993 жыл|1993]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Сәт Бесімбайұлы Тоқпақбаев|Сәт Тоқпақбаев]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 21.11.1942 | Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = 24.8.2023 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!!}}{{Құқық тәртібін қамтамасыз етуде үздік шыққаны үшін медалі}}{{!!}}{{Астана медалі}}{{!!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!}}- {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!!}}{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}}{{!!}}{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}{{!!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} {{!}}- {{!}}{{ҚР ІӘ 20 жыл төс белгісі}}{{!!}}{{ҚР полициясына 15 жыл төс белгісі}}{{!!}}{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}}{{!!}}{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}} {{!}}- {{!}}{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}}{{!!}}{{КСРО мемлекеттік шекарасын күзетудегі озаттылығы үшін медалі}}{{!!}}{{КСРО Қарулы Күштерінің ардагері медалі}}{{!!}}{{1 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} {{!}}- {{!}}{{2 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}}{{!!}}{{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{ҚР ҰҚК құрметті қызметкері}} {{!}}} }} '''Болат Әбдірахманұлы Баекенов''' ([[21 қараша]] [[1942 жыл|1942]], [[Атырау|Гурьев]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] — [[24 тамыз]] [[2023 жыл|2023]]) — әскери қайраткер, генерал-лейтенант (1992), [[профессор]], ҚР ҰҚК-нің бірінші Төрағасы. == Өмірбаяны == 1960 ж. Орал қ. ауыл және орман шарын механициялау техникасын бітірісімен [[Қарағанды облысы]] Сарань қаласына жолдамамен жіберілді. Жергілікті қалалық ДОССАФ автоклубының меңгерушісі, одан кейін автобазда автомеханик болып істеп, сонымен бірге автоклуб курсында сабақ оөткізді. * Кеңес әскері қатарында мерзімді қызмет атқарды (1961 -1962), * 1964 жылдың желтоқсан айынан Сарань қалалық халыққа білім беру бөлімі мектепаралық оқу-өндірістік шеберханасының меңгерушісі болды. * 1966-1973 ж. — комсомол және партия жұмыстарын атқарып, Сарань қалалық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, Сарань қалалық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды. * 1971 ж. — Қарағанды облысы комсомол комитетінің екінші хатшысы болып сайланып, [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің тарих факультетін сырттай бітірді. * 1973 ж. —Қазақстан КП Орталық комитетінің шешімімен КСРО мемлекеттік кауіпсіздік комитеті Жоғары мектебінің басшылық кұрамдарын дайындау курсына жіберіліп, оны бітірген соң мемлекеттік қауіпсіздік комитеті Қарағанды облыстық басқармасы қарсы барлау бөлімі бастығының орынбасарлыгына тағайындалды. * 1977-1980 ж. — Қарағанды облпартия комитеті әкімшілік органдар бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. Сол жылы Қазақстан КП Орталық комитетінің шешімімен мемлекет қауіпсіздік органдарына қайта жіберіліп, мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің Алматы облысы басқарма бастығының орынбасары болып тағайындалды. * 1982-1985 ж. КСРО Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитеті (МҚК) Инспекторлық басқармасының аға инспекторы, * 1985-1987 ж. — мемлекеттік қауіпсіздік комитеті Көкшетау облысы басқармасының бастығы. * 1988-1990 ж. — Қазақ КСР МҚК төрағасының орынбасары, * 1990-1991 ж. — МҚН Алматы облысы басқармасының бастығы, * 1991 ж. казанда ҚР Президентінің Жарлығымен Қазақстан МҚК (1992 ж. шілдесінен ҚР ҰҚК) төрағасы болып тағайындалды. * 1993 ж. желтоқсанынан 1994 ж. қазан аралығы — қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы міндетін атқарды. * 1994 ж. қазан - 1995 қараша аралығында — Қазақстан Республикасының Ішкі Істер министрі, * 1997 наурызда - Мемлекет басшысының Жарлығымен ҚР Президенті Күзет қызметі бастығы болып тағайындалды. Баекенов 2001 ж. мамырында қызметінен босату және жасына байланысты ҚР мемлекеттік қауіпсіздік комитетінен запасқа шыгару жөнінде рапорт берді. Отставкаға шыққан соң ұстаздық қызметпен айналысып, Қазақ гуманитарлық заң университеті Алматы заң академиясын басқарды. Қазіргі күндері күндері ҚР Күзет ұйымы Ассоциациясын басқарады. == Марапаттары == Баекенов ҚР ҰҚК-нің Құрметті қызметкері, Сарань қаласының Құрметті азаматы. Құрмет ордені, көптеген медальдармен марапатталған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары]] [[Санат:Қазақстан ішкі істер министрлері]] [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]] [[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері]] cvvytl43ymty8dg7mqfgvpybielr78a 0 28521 3657202 3640687 2026-09-19T01:20:26Z ~2026-50523-09 185836 /* Сыртқы сілтемелер */ 3657202 wikitext text/x-wiki '''Маркетинг''' ({{lang-en|marketіng — рынок‚ базар‚ өткізу‚ сауда}}) — [[кәсіпорын]]ның (фирманың, бірлестіктің‚ т.б.) [[тауар]] өндіру-өткізу және [[сауда]] жасау қызметін ұйымдастыру мен басқару жүйесі. Маркетинг [[нарық]] дамуының жай-күйі мен келешегін зерделеуге негізделеді, тұтыну мен [[өндіріс]] өніміне (тауарға‚ көрсетілетін қызметке) сұранымды қалыптастырады, [[табыс]] алу мақсатымен [[рынок]]та тауарлардың өткізілуін тездетуге бағытталады. '''Маркетинг''' — сұранымды жан-жақты зерделеп‚ болжау‚ жарнаманы пайдалану‚ өндірісті ынталандыру‚ сақтау мен тасымалдаудың осы заманғы тәсілдерін‚ тауарлардың [[тұтынушы]]ға жетуіне жәрдемдесетін тех. және басқа түрлерін қолдану негізінде кәсіпорынның жаңа [[өнім]]ді әзірлеу‚ өндіру мен өткізу жөніндегі ұйымдық-техникалық‚ қаржы‚ [[Коммерциялық банк|коммерциялық]] және басқа қызмет түрлері жатады. ==Маркетингінің мәні мен мақсаты== [[Экономика]]ны‚ [[жарнама]]ны‚ инженерлік істі‚ [[психология]]ны‚ жоспарлауды‚ болжауды оңтайлы ұштастыру‚ яғни '''Маркетинг — тауарларды өндіру мен өткізу, жылжыту туралы ғылым'''. Оның '''негізгі мақсаты''' барынша көп [[пайда]] алумен бірге айырбас‚ тауарлардың тұтынушыға жеткізілуін тездету және өндірістік-коммерциялық қызметтің тиімділігін арттыру арқылы нарықтың (адамдардың‚ фирмалардың, кәсіпорындардың) тауарларға (жұмыстарға‚ қызметтерге) сұранымын қанағаттандыру. ==Маркетинг атқарымы== '''Маркетинг атқарымы''' - іс-қимылдардың өзара байланысты кешені. Онда [[кәсіпорын]] іс-қимыл жасайтын ішкі және сыртқы ортаны, [[рынок]]тарды, тұтынушыларды талдау, [[бәсекелестік|бәсекелестер]] мен бәсекені, тауарларды зерттеу; жаңа тауар тұжырымдамасын қалыптастыру, маркетингілік зерттеулер негізінде тауар өндірісін жоспарлау, тауар қозғалысын, өткізім мен [[сервис]]ті жоспарлау, баға саясатын тұжырымдап, іске асыру, маркетингілік бағдарламаларды әзірлеп, іске асыру, маркетингіні ақпаратпен қамтамасыз ету, маркетингіні басқару (қауіп-қатерді, пайданы, тиімділікті бағалай отырып, маркетинг шараларын жоспарлау, іске асыру және бақылау) қамтылады. ==Маркетинг бағдарламасы== Өндіруші кәсіпорынның, [[сатушы]]ның және [[экспорт]]шының межелі уақыт кезеңінде маркетингінің барлық салалары бойынша іс-қимылдарын айқындайтын өзара байланысты шаралар жүйесі. * '''Қысқа мерзімді бағдарламаларда''' кәсіпорынның іс-қимылдары бағдарламасы көбірек тәптіштеліп, нақтыланады. * '''Ұзақ мерзімді бағдарламаларда''' маркетинг стратегиясына сәйкес уақыттың ұзақ кезеңі қамтылады. ==Маркетинг делдалдары== [[Компания]]ның өз тауарларын [[тұтынушы]]ларға ''жеткізуіне'', ''өткізуіне'' және олардың арасына ''таратуына'' көмектесетін [[фирма]]лар. Оларға <big>'''сауда делдалдары'''</big>, маркетингілік қызметтер көрсететін '''агенттіктер''' мен '''несие-қаржы мекемелері''' жатады. '''Маркетинг делдалдары''' - бұл компанияларға өз тауарларын мақсатты аудиторияға жылжытуға, сатуға және таратуға көмектесетін ұйымдар. Мұндай ұйымдарға сауда делдалдары, тауар қозғалысын ұйымдастыруға мамандандандырылған фирмалар, маркетингтік қызметтер көрсету жөніндегі агенттіктер және кредиттік-қаржы мекемелері жатады <ref>1. Маркетинг негіздері: оқулық. / Ф. Котлер, Г. Армстронг; 17-бас. - Алматы. 2019.</ref>. === Маркетиг делдарының түрлері:=== '''Сауда делдалдары''' – бұл кәсіпорындарға клиенттер іздестіруге және тікелей оларға тауар сатуға көмек беретін іскер фирмалар. Сауда делдалдары сатып алушыларға тауар сатып алу орнын, уақытын және сатып алу процесі туралы қолайлы жағдайларды қамтамасыз етеді, бұл кәсіпорын үшін өте қолайлы және аз шығынды қажет етеді. '''Дистрибьютор''' – ірі өнеркәсіптік фирмалардан көтерме түрде сатып алу арқылы өткізумен айналысатын фирма. '''Диллер''' – ірі өнеркәсіптік корпорацияның агенті болып табылатын және корпорациядан көтерме түрде тауарларды сатып алып, бөлшек сауда арқылы сатумен айналысатын кәсіпкер. '''Маркетингтік қызмет көрсетуші агенствалар''' - [[маркетингтік зерттеулер]] жүргізуші фирмалар мен [[Кәсіпорын|кәсіпорын]]дар, жарнама агенттіктері, маркетингтік кеңес беруші фирмалар жатады. '''Қаржы – несие мекемелері''' – кәсіпорынға қаржы келісім шарттарын (мәмілелерін) қаржыландыруға және кәсіпкерлік тәуекелден сақтандыруға көмек беруші банктер, несие және сақтандыру компаниялары және басқа да қаржы ұйымдары кіреді <ref>https://openu.kz/kz/book/marketing-negizderi</ref>. ==Маркетинг қағидаттары== Сауда-өндірістік қызметті басқару жүйелері ретіндегі маркетингінің негізгі белгілері. :'''Маркетингінің негізгі қағидаттары:''' # сатып алушылардың қажеттерін, нарықтық жағдайды, кәсіпорынның нақты мүмкіндіктерін дәл білу негізінде өнім өндіру; # сатып алушының қажеттерін неғұрлым толық қанағаттандыру; # белгілі бір рыноктарда өнімдер мен қызметтерді жоспарлаған көлемде және межелеген мерзімде тиімді түрде өткізу; # кәсіпорынның өндірістік-коммерц. қызметінің ұзақ мерзімді нәтижелілігін (пайдалылығын) қамтамасыз ету; # сатып алушылардың өзгеріп отыратын талаптарына белсенді түрде бейімделу мақсатымен өндірушінің іс-қылығының стратегиясы мен тактикасының бірлігі. ==Маркетинг стратегиясы== Кәсіпорынның (фирманың) [[тауар]] өндіру-өткізу қызметінің [[перспектива|перспективалық мақсатын]], бәсеке нысанын, маркетинг тұжырымдамасын таңдау. Бос нарықты, нақты [[тұтынушы]]ны іздеп табуды, [[кәсіпорын]] қызметінің рынокта басталуы мен аяқталуы мерзімін анықтауды, өнімнің (тауардың, көрсетілетін қызметтің) түрлері, оның сұрыпталуы, көлемі, сапасы, өзіндік құны ескерілетін бәсекелесу мен пайдалылық факторларын анықтайды, жарнаманы қамтиды. М. с-ның негізгі бағыттары: '''рынокты дамыту''' — сату көлемін ұлғайтуға не өндірістің тиімділігін арттыруға, фирма қызметін жақсартуға бағытталған өткізу жоспарын әзірлеу, жаңа тауар әзірлеу, “ескі рынокта” өткізілетін тауарлар [[номенклатура]]сын кеңейту, рыноктың бос орындарын толтыру, тауарлар рыногын ұлғайту, рыноктың географиясын кеңейту. ==Маркетинг тактикасы== Ағымдағы [[нарық]]тық жағдай, тиісті міндеттерді, маркетинг стратегиясында көзделген шараларды жүзеге асыру негізінде қысқа мерзімге арналған маркетинг мақсаттарына жету. М. т. компанияның әрбір рыноктағы және әрбір тауар бойынша мақсаттарын межелі уақытта әзірлеуді, сондай-ақ межелі маркетинг стратегия-сында іске асыруға бағытталған нақты іс-қимылды көздейді. Мұнда маркетингтің аралық мақсаттарын белгілеу, бұл мақсаттарға жету құралдарын таңдау, маркетингтік операциялардың уақыт жөнінен дәйектілігін айқындау, соның ішінде рынокқа кіру мен одан шығу сәтін таңдау, маркетинг үдерісіне түрлі қатысушылар арасында әрбір кезеңдегі міндеттері мен жауапкершілігін бөлісу, маркетинг бойынша түрлі кезеңдердегі шығындарын оңтайландару қамтылады. М. т. тұрақты пайда деңгейіне қол жеткізуге, коммерц. қызметтердің рынокта белсенділік көрсетуіне, жағдайдың өзгеруіне бейімделуге, қызметкерлердің бастамашылығын пайдалануға, бәсекелестердің іс-әрекетіне жауап шаралар қолдануға, [[тұтынушы]]лар сұранымының өзгеруіне орай іс- қимылдарға түзетулер енгізіп отыруға бағытталады. ==Маркетинг тұжырымдамасы== Нарықтық [[экономика]] жағдайында кәсіпорынның‚ коммерциялық ұйымның тауар өндіру-өткізу және еңбек қызметін басқару туралы ғылыми негізделген қағидаттар жүйесі. Ғылымның экон. теория‚ менеджмент‚ социология‚ эконометрия‚ психология‚ т.б. салаларындағы толып жатқан іргелі зерттеулердің нәтижелеріне негізделеді. Ол нарықтық айырбас заңдылықтарын‚тауар өндірушінің ұдайы өзгеріп отыратын экон. жағдайларға бейімделу қағидаттары мен әдістерін зерделейтін ерекше ғыл. пән ретінде қалыптасқан. Маркетингті басқару түрлі тұжырымдамалар (көзқарастар) тұрғысынан жүзеге асырылады. Мыс.‚ өндірістіжетілдіру тұжырымдамасы бойынша тұтынушылар көпшілік қолданыстағы бағасы арзан тауарларды сатып алғысы келеді‚ демек‚ басшылардың міндеті — өздерінің күш-жігерін өндірісті жетілдіруге‚ оның тиімділігін арттыруға жұмылдыруы керек деген пайымдау басшылыққа алынады; тауарды жетілдіру тұжырымдамасы — тұтынушы сапалы тауарға жоғары баға береді‚ демек‚ кәсіпорын тауарды ұдайы жетілдіруге баса назар аударуға тиіс деген пайымдауға негізделеді; коммерциялық күш-жігерді қарқындатутұжырымдамасы — кәсіпорын тауарды өткізу мен ынталандыру саласында айтарлықтай күш-жігер жұмсамаса‚ оның тауарлары жеткілікті көлемде сатып алынбайды деген пайымдауға негізделеді; әлеум.-этикалық маркетинг тұжырымдамасы бойынша фирманың тұтынушыларды бәсекелестерден гөрі неғұрлым тиімді де өнімді тәсілдер арқылы қанағаттандыру қабілеті оның мақсатқа қол жеткізуінің кепілі болады. ==Маркетингілік ақпарат жүйесі== Жоспарлауды жетілдіру, маркетингілік шараларды жүзеге асыру және олардың орындалуын бақылау мақсатымен адамдардың өзара байланысының және маркетинг саласындағы өкімгерлер дер кезінде пайдаланатын көкейтесті, '''дәл ақпаратты жинауға, сыныптауға, талдауға, бағалауға және таратуға арналған жабдық пен әдістемелік тәсілдердің тұрақты қолданыстағы жүйесі'''. Маркетингіні басқару жөніндегі міндеттерін орындау барысында басшылар ұлан-ғайыр ақпаратқа ділгер болады. <br> <br> <big>'''Жақсы жоспарланған Маркетингілік ақпарат жүйесінің құрамы'''</big>, әдетте, оның <big>'''төрт құрамдас жүйесінен (бөлігінен) тұрады'''</big>. :'''''Біріншісі''''' — ішкі есеп-қисап жүйесі, ол ағымдағы өткізудің, шығын сомасының, материалдық босалқы қорлар көлемінің көрсеткіштерін, қолма-қол ақша қозғалысын, дебиторлық және кредиторлық берешек туралы деректерді көрсетеді. :'''''Екіншісі''''' — сыртқы ақпаратты жинау жүйесі, мұнда көздер мен әдістемелік тәсілдер жиналады, олардың көмегімен басшылар коммерц. ортада болып жатқан оқиғалар туралы күнделікті ақпарат алып отырады. :'''''Үшіншісі''''' — маркетингілік зерттеулер жүйесі, мұнда кәсіпорынның (фирманың, компанияның) алдында тұрған маркетингілік жағдаймен байланысты қажетті деректер шеңберін жүйелі түрде анықтау, өткізімді талдау, бәсекелестердің тауарларын зерттеу, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді болжау, жаңа тауарға сатып алушылардың қалай қарайтынын, баға саясатын, т.б. зерделеу қамтылады. :'''''Төртіншісі''''' — маркетингілік ақпаратқа талдау жасау жүйесі, мұнда деректерді өңдеудің осы заманғы әдістемелері, рынокқа қатысушылардың маркетингілік шешімдер қабылдауын жеңілдететін үлгілер пайдаланылады. ==Маркетингілік бақылау== Маркетинг жоспарларының іске асырылуын тексеру мақсатымен нәтижелерді бақылау‚ есептеу‚ талдау. Үш тұрпатқа бөлінеді: кәсіпорын жоспарларының орындалуын бақылау‚ пайдалылықты бақылау — тиімділікті талдау‚ стратег. бақылау — маркетингіні тексеру. ==Маркетингілік зерттеу== Қайсыбір жергілікті тауар рыногінің жай-күйін, даму беталысын, әдетте, өнімді тұтынушылардың кездейсоқ таңдалған тобының пікірлерін қорытындылау негізінде зерделеу; маркетингтің аса маңызды атқарымы. Маркетингілік зерттеу рынокты зерттеумен ғана шектелмейді, жаңа тауар идеяларын іздестіруден бастап оны түпкілікті тұтынушының пайдалануына дейінгі бүкіл маркетинг үдерісін қамтиды. Маркетинг қызметінің барлық түрлері мен салалары, тауар, рынок, өнімнің түр-түрі, өткізу мен бөлу арналары, іске асыру әдістері, жарнама, өткізуді ынталандыру, т.б. тиісінше зерттеледі. Осыған орай кез келген Маркетингілік зерттеу бес кезеңді қамтиды. Бірінші кезеңде мәселе дәл айқындалып, зерттеу мақсаты алға қойылады. Екінші кезеңде ақпарат жинау жоспары әзірленеді. Үшінші кезеңде ақпарат жиналады. Зерттеу пікірлерді анықтау нысанында не топтық талқылау нысанында жүргізілуі мүмкін. Төртінші кезеңде жалпылама көрсеткіштерді құрастыру, олардың арасындағы өзара байланыстарды анықтау үшін жиналған ақпаратқа талдау жасалады. Бесінші кезеңде зерттеулер мен ұсыныстардың негізгі нәтижелері сарабдал шешім қабылдау және кәсіпорындардың тауар рыноктарындағы іс-әрекетінің стратегиясын айқындау үшін кәсіпорындардың басқарушыларына беріледі.<ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> ==Маркетингілік қызмет== Кәсіпорынның (фирманың‚ кәсіпкердің‚ т.б.) [[сұраным]]ды‚ [[баға]]ны‚ жарнаманы пайдалануға, өндірісті ынталандыруға‚ сақтау мен тасымалдаудың осы заманғы тәсілдерін‚ тауарлардың тұтынушыға жетуіне белсенді ықпал жасайтын қызмет көрсетудің техникалық түрлері мен басқа да түрлерін қолдануды жан-жақты зерделеу мен болжауға байланысты қызметі. Кәсіпорын өнімнің (тауардың, бұйымның) нақты түріне және оны тұтынушыларға орай М. қ-тің белгілі бір элементтеріне баса назар аударады. Мысалы, тұтыну тауарлары үшін бұқаралық ақпарат құралдары арқылы берілетін жарнаманың маңызы зор‚ ал өндірістік мақсаттағы өнім үшін жөндеу қызметін көрсетуді ұйымдастыруға, қосалқы бөлшектермен жабдықтауға баса мән беріледі.<ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref> ==Маркетингіні басқару== Межеленген мақсатқа қол жеткізу үшін (пайда алу, өткізу көлемін ұлғайту, рыноктың үлесін молайту, т.б.) тиімді сұранымды белгілеу мен қолдауды көздейтін шараларды талдау, жоспарлау, жүзеге асыру, олардың орындалуын бақылау арқылы нысаналы түрде ықпал жасау. Оған кәсіпорын ортасын, нарықты, тұтынушыларды, тауарлар мен қызметтердің түр-түрі мен сапасын, тауарлардың өткізілуі мен қозғалысын, бағаны, жарнаманы, маркетингілік зерттеулерді (рынок, сұраным мен бәсеке, өткізім мен бөлу, жарнама, фирманың тактикасы мен стратегиясы саласындағы) басқару жатады. Басқаша айтқанда, Маркетингіні басқару — сұранымды басқару. Маркетингімен шұғылданушы сұранымның деңгейіне, уақыты мен сипатына әсер ете білуі тиіс, өйткені орын алып отырған сұраным қалаған сұраныммен үйлеспеуі мүмкін. Маркетингіні басқарушылар — фирманың маркетингілік жағдайына талдау жасаумен, межеленген жоспарларды іске асырумен шұғылданушы және бақылау міндетін орындаушы лауазымды адамдар. Оларға өткізу қызметінің басқарушылары мен қызметкерлері, өткізімді ынталандыру жөніндегі мамандар, тауарлар жөніндегі басқарушылар, баға белгілеу мамандары жатады.<ref>Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9 </ref> ==Маркетингіні жоспарлау== Кәсіпорынның маркетингілік қызметінің барлық бағыттары бойынша тәптіштелген жоспарлар әзірлеу. Мұндай маркетинг-жоспарлардың құрылымында негізгі көрсеткіштердің тізбесі, рыноктардың, олардың негізгі бөліктерінің, тұтынушылардың (сатып алушылардың), бәсекелестердің сипаттамасы, бәсекенің салдарынан болатын ықтимал қиындықтарды талдау, бәсекелестік артықшылықтар, жоспарлы кезеңде фирма қол жеткізуге тиіс тұжырымдалған мақсаттар, маркетинг стратегиясын — оның барлық кешені, мақсатты рыноктар, шығындардың деңгейі бойынша қызметінің бағдарламалары, оның барлық ұстанымдары бойынша нақты іс-қимылдары, болжалды пайданың есебі, жоспардың орындалуы барысына бақылау жасау қамтылады. Фирма өнімнің (тауарлардың) бірнеше түрлерін, алуан түрлі сұрыпталымдық топтарды өндіретін, түрлі рыноктарда жұмыс істейтін жағдайда әрбір жайғасым бойынша жеке маркетинг-жоспар жасалады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://Malimetter.kz/marketing/ Malimetter.kz Маркетинг реферат (қазақша)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927174616/http://malimetter.kz/marketing/ |date=2013-09-27 }} * [http://Malimetter.kz/banktik-marketing-mani-men-ereksheligi/ Malimetter.kz Банктік маркетинг мәні мен ерекшелігі реферат (қазақша)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927174621/http://malimetter.kz/banktik-marketing-mani-men-ereksheligi/ |date=2013-09-27 }} * [https://bissbrand.com/phong-marketing-thue-ngoai/ Ханойдағы аутсорсингтік маркетинг бөлімі] {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Маркетинг]] k436fcepd8biapo6x28za0a2qxyue9d 3657237 3657202 2026-09-19T05:54:20Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-50523-09|~2026-50523-09]] ([[User talk:~2026-50523-09|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640687 wikitext text/x-wiki '''Маркетинг''' ({{lang-en|marketіng — рынок‚ базар‚ өткізу‚ сауда}}) — [[кәсіпорын]]ның (фирманың, бірлестіктің‚ т.б.) [[тауар]] өндіру-өткізу және [[сауда]] жасау қызметін ұйымдастыру мен басқару жүйесі. Маркетинг [[нарық]] дамуының жай-күйі мен келешегін зерделеуге негізделеді, тұтыну мен [[өндіріс]] өніміне (тауарға‚ көрсетілетін қызметке) сұранымды қалыптастырады, [[табыс]] алу мақсатымен [[рынок]]та тауарлардың өткізілуін тездетуге бағытталады. '''Маркетинг''' — сұранымды жан-жақты зерделеп‚ болжау‚ жарнаманы пайдалану‚ өндірісті ынталандыру‚ сақтау мен тасымалдаудың осы заманғы тәсілдерін‚ тауарлардың [[тұтынушы]]ға жетуіне жәрдемдесетін тех. және басқа түрлерін қолдану негізінде кәсіпорынның жаңа [[өнім]]ді әзірлеу‚ өндіру мен өткізу жөніндегі ұйымдық-техникалық‚ қаржы‚ [[Коммерциялық банк|коммерциялық]] және басқа қызмет түрлері жатады. ==Маркетингінің мәні мен мақсаты== [[Экономика]]ны‚ [[жарнама]]ны‚ инженерлік істі‚ [[психология]]ны‚ жоспарлауды‚ болжауды оңтайлы ұштастыру‚ яғни '''Маркетинг — тауарларды өндіру мен өткізу, жылжыту туралы ғылым'''. Оның '''негізгі мақсаты''' барынша көп [[пайда]] алумен бірге айырбас‚ тауарлардың тұтынушыға жеткізілуін тездету және өндірістік-коммерциялық қызметтің тиімділігін арттыру арқылы нарықтың (адамдардың‚ фирмалардың, кәсіпорындардың) тауарларға (жұмыстарға‚ қызметтерге) сұранымын қанағаттандыру. ==Маркетинг атқарымы== '''Маркетинг атқарымы''' - іс-қимылдардың өзара байланысты кешені. Онда [[кәсіпорын]] іс-қимыл жасайтын ішкі және сыртқы ортаны, [[рынок]]тарды, тұтынушыларды талдау, [[бәсекелестік|бәсекелестер]] мен бәсекені, тауарларды зерттеу; жаңа тауар тұжырымдамасын қалыптастыру, маркетингілік зерттеулер негізінде тауар өндірісін жоспарлау, тауар қозғалысын, өткізім мен [[сервис]]ті жоспарлау, баға саясатын тұжырымдап, іске асыру, маркетингілік бағдарламаларды әзірлеп, іске асыру, маркетингіні ақпаратпен қамтамасыз ету, маркетингіні басқару (қауіп-қатерді, пайданы, тиімділікті бағалай отырып, маркетинг шараларын жоспарлау, іске асыру және бақылау) қамтылады. ==Маркетинг бағдарламасы== Өндіруші кәсіпорынның, [[сатушы]]ның және [[экспорт]]шының межелі уақыт кезеңінде маркетингінің барлық салалары бойынша іс-қимылдарын айқындайтын өзара байланысты шаралар жүйесі. * '''Қысқа мерзімді бағдарламаларда''' кәсіпорынның іс-қимылдары бағдарламасы көбірек тәптіштеліп, нақтыланады. * '''Ұзақ мерзімді бағдарламаларда''' маркетинг стратегиясына сәйкес уақыттың ұзақ кезеңі қамтылады. ==Маркетинг делдалдары== [[Компания]]ның өз тауарларын [[тұтынушы]]ларға ''жеткізуіне'', ''өткізуіне'' және олардың арасына ''таратуына'' көмектесетін [[фирма]]лар. Оларға <big>'''сауда делдалдары'''</big>, маркетингілік қызметтер көрсететін '''агенттіктер''' мен '''несие-қаржы мекемелері''' жатады. '''Маркетинг делдалдары''' - бұл компанияларға өз тауарларын мақсатты аудиторияға жылжытуға, сатуға және таратуға көмектесетін ұйымдар. Мұндай ұйымдарға сауда делдалдары, тауар қозғалысын ұйымдастыруға мамандандандырылған фирмалар, маркетингтік қызметтер көрсету жөніндегі агенттіктер және кредиттік-қаржы мекемелері жатады <ref>1. Маркетинг негіздері: оқулық. / Ф. Котлер, Г. Армстронг; 17-бас. - Алматы. 2019.</ref>. === Маркетиг делдарының түрлері:=== '''Сауда делдалдары''' – бұл кәсіпорындарға клиенттер іздестіруге және тікелей оларға тауар сатуға көмек беретін іскер фирмалар. Сауда делдалдары сатып алушыларға тауар сатып алу орнын, уақытын және сатып алу процесі туралы қолайлы жағдайларды қамтамасыз етеді, бұл кәсіпорын үшін өте қолайлы және аз шығынды қажет етеді. '''Дистрибьютор''' – ірі өнеркәсіптік фирмалардан көтерме түрде сатып алу арқылы өткізумен айналысатын фирма. '''Диллер''' – ірі өнеркәсіптік корпорацияның агенті болып табылатын және корпорациядан көтерме түрде тауарларды сатып алып, бөлшек сауда арқылы сатумен айналысатын кәсіпкер. '''Маркетингтік қызмет көрсетуші агенствалар''' - [[маркетингтік зерттеулер]] жүргізуші фирмалар мен [[Кәсіпорын|кәсіпорын]]дар, жарнама агенттіктері, маркетингтік кеңес беруші фирмалар жатады. '''Қаржы – несие мекемелері''' – кәсіпорынға қаржы келісім шарттарын (мәмілелерін) қаржыландыруға және кәсіпкерлік тәуекелден сақтандыруға көмек беруші банктер, несие және сақтандыру компаниялары және басқа да қаржы ұйымдары кіреді <ref>https://openu.kz/kz/book/marketing-negizderi</ref>. ==Маркетинг қағидаттары== Сауда-өндірістік қызметті басқару жүйелері ретіндегі маркетингінің негізгі белгілері. :'''Маркетингінің негізгі қағидаттары:''' # сатып алушылардың қажеттерін, нарықтық жағдайды, кәсіпорынның нақты мүмкіндіктерін дәл білу негізінде өнім өндіру; # сатып алушының қажеттерін неғұрлым толық қанағаттандыру; # белгілі бір рыноктарда өнімдер мен қызметтерді жоспарлаған көлемде және межелеген мерзімде тиімді түрде өткізу; # кәсіпорынның өндірістік-коммерц. қызметінің ұзақ мерзімді нәтижелілігін (пайдалылығын) қамтамасыз ету; # сатып алушылардың өзгеріп отыратын талаптарына белсенді түрде бейімделу мақсатымен өндірушінің іс-қылығының стратегиясы мен тактикасының бірлігі. ==Маркетинг стратегиясы== Кәсіпорынның (фирманың) [[тауар]] өндіру-өткізу қызметінің [[перспектива|перспективалық мақсатын]], бәсеке нысанын, маркетинг тұжырымдамасын таңдау. Бос нарықты, нақты [[тұтынушы]]ны іздеп табуды, [[кәсіпорын]] қызметінің рынокта басталуы мен аяқталуы мерзімін анықтауды, өнімнің (тауардың, көрсетілетін қызметтің) түрлері, оның сұрыпталуы, көлемі, сапасы, өзіндік құны ескерілетін бәсекелесу мен пайдалылық факторларын анықтайды, жарнаманы қамтиды. М. с-ның негізгі бағыттары: '''рынокты дамыту''' — сату көлемін ұлғайтуға не өндірістің тиімділігін арттыруға, фирма қызметін жақсартуға бағытталған өткізу жоспарын әзірлеу, жаңа тауар әзірлеу, “ескі рынокта” өткізілетін тауарлар [[номенклатура]]сын кеңейту, рыноктың бос орындарын толтыру, тауарлар рыногын ұлғайту, рыноктың географиясын кеңейту. ==Маркетинг тактикасы== Ағымдағы [[нарық]]тық жағдай, тиісті міндеттерді, маркетинг стратегиясында көзделген шараларды жүзеге асыру негізінде қысқа мерзімге арналған маркетинг мақсаттарына жету. М. т. компанияның әрбір рыноктағы және әрбір тауар бойынша мақсаттарын межелі уақытта әзірлеуді, сондай-ақ межелі маркетинг стратегия-сында іске асыруға бағытталған нақты іс-қимылды көздейді. Мұнда маркетингтің аралық мақсаттарын белгілеу, бұл мақсаттарға жету құралдарын таңдау, маркетингтік операциялардың уақыт жөнінен дәйектілігін айқындау, соның ішінде рынокқа кіру мен одан шығу сәтін таңдау, маркетинг үдерісіне түрлі қатысушылар арасында әрбір кезеңдегі міндеттері мен жауапкершілігін бөлісу, маркетинг бойынша түрлі кезеңдердегі шығындарын оңтайландару қамтылады. М. т. тұрақты пайда деңгейіне қол жеткізуге, коммерц. қызметтердің рынокта белсенділік көрсетуіне, жағдайдың өзгеруіне бейімделуге, қызметкерлердің бастамашылығын пайдалануға, бәсекелестердің іс-әрекетіне жауап шаралар қолдануға, [[тұтынушы]]лар сұранымының өзгеруіне орай іс- қимылдарға түзетулер енгізіп отыруға бағытталады. ==Маркетинг тұжырымдамасы== Нарықтық [[экономика]] жағдайында кәсіпорынның‚ коммерциялық ұйымның тауар өндіру-өткізу және еңбек қызметін басқару туралы ғылыми негізделген қағидаттар жүйесі. Ғылымның экон. теория‚ менеджмент‚ социология‚ эконометрия‚ психология‚ т.б. салаларындағы толып жатқан іргелі зерттеулердің нәтижелеріне негізделеді. Ол нарықтық айырбас заңдылықтарын‚тауар өндірушінің ұдайы өзгеріп отыратын экон. жағдайларға бейімделу қағидаттары мен әдістерін зерделейтін ерекше ғыл. пән ретінде қалыптасқан. Маркетингті басқару түрлі тұжырымдамалар (көзқарастар) тұрғысынан жүзеге асырылады. Мыс.‚ өндірістіжетілдіру тұжырымдамасы бойынша тұтынушылар көпшілік қолданыстағы бағасы арзан тауарларды сатып алғысы келеді‚ демек‚ басшылардың міндеті — өздерінің күш-жігерін өндірісті жетілдіруге‚ оның тиімділігін арттыруға жұмылдыруы керек деген пайымдау басшылыққа алынады; тауарды жетілдіру тұжырымдамасы — тұтынушы сапалы тауарға жоғары баға береді‚ демек‚ кәсіпорын тауарды ұдайы жетілдіруге баса назар аударуға тиіс деген пайымдауға негізделеді; коммерциялық күш-жігерді қарқындатутұжырымдамасы — кәсіпорын тауарды өткізу мен ынталандыру саласында айтарлықтай күш-жігер жұмсамаса‚ оның тауарлары жеткілікті көлемде сатып алынбайды деген пайымдауға негізделеді; әлеум.-этикалық маркетинг тұжырымдамасы бойынша фирманың тұтынушыларды бәсекелестерден гөрі неғұрлым тиімді де өнімді тәсілдер арқылы қанағаттандыру қабілеті оның мақсатқа қол жеткізуінің кепілі болады. ==Маркетингілік ақпарат жүйесі== Жоспарлауды жетілдіру, маркетингілік шараларды жүзеге асыру және олардың орындалуын бақылау мақсатымен адамдардың өзара байланысының және маркетинг саласындағы өкімгерлер дер кезінде пайдаланатын көкейтесті, '''дәл ақпаратты жинауға, сыныптауға, талдауға, бағалауға және таратуға арналған жабдық пен әдістемелік тәсілдердің тұрақты қолданыстағы жүйесі'''. Маркетингіні басқару жөніндегі міндеттерін орындау барысында басшылар ұлан-ғайыр ақпаратқа ділгер болады. <br> <br> <big>'''Жақсы жоспарланған Маркетингілік ақпарат жүйесінің құрамы'''</big>, әдетте, оның <big>'''төрт құрамдас жүйесінен (бөлігінен) тұрады'''</big>. :'''''Біріншісі''''' — ішкі есеп-қисап жүйесі, ол ағымдағы өткізудің, шығын сомасының, материалдық босалқы қорлар көлемінің көрсеткіштерін, қолма-қол ақша қозғалысын, дебиторлық және кредиторлық берешек туралы деректерді көрсетеді. :'''''Екіншісі''''' — сыртқы ақпаратты жинау жүйесі, мұнда көздер мен әдістемелік тәсілдер жиналады, олардың көмегімен басшылар коммерц. ортада болып жатқан оқиғалар туралы күнделікті ақпарат алып отырады. :'''''Үшіншісі''''' — маркетингілік зерттеулер жүйесі, мұнда кәсіпорынның (фирманың, компанияның) алдында тұрған маркетингілік жағдаймен байланысты қажетті деректер шеңберін жүйелі түрде анықтау, өткізімді талдау, бәсекелестердің тауарларын зерттеу, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді болжау, жаңа тауарға сатып алушылардың қалай қарайтынын, баға саясатын, т.б. зерделеу қамтылады. :'''''Төртіншісі''''' — маркетингілік ақпаратқа талдау жасау жүйесі, мұнда деректерді өңдеудің осы заманғы әдістемелері, рынокқа қатысушылардың маркетингілік шешімдер қабылдауын жеңілдететін үлгілер пайдаланылады. ==Маркетингілік бақылау== Маркетинг жоспарларының іске асырылуын тексеру мақсатымен нәтижелерді бақылау‚ есептеу‚ талдау. Үш тұрпатқа бөлінеді: кәсіпорын жоспарларының орындалуын бақылау‚ пайдалылықты бақылау — тиімділікті талдау‚ стратег. бақылау — маркетингіні тексеру. ==Маркетингілік зерттеу== Қайсыбір жергілікті тауар рыногінің жай-күйін, даму беталысын, әдетте, өнімді тұтынушылардың кездейсоқ таңдалған тобының пікірлерін қорытындылау негізінде зерделеу; маркетингтің аса маңызды атқарымы. Маркетингілік зерттеу рынокты зерттеумен ғана шектелмейді, жаңа тауар идеяларын іздестіруден бастап оны түпкілікті тұтынушының пайдалануына дейінгі бүкіл маркетинг үдерісін қамтиды. Маркетинг қызметінің барлық түрлері мен салалары, тауар, рынок, өнімнің түр-түрі, өткізу мен бөлу арналары, іске асыру әдістері, жарнама, өткізуді ынталандыру, т.б. тиісінше зерттеледі. Осыған орай кез келген Маркетингілік зерттеу бес кезеңді қамтиды. Бірінші кезеңде мәселе дәл айқындалып, зерттеу мақсаты алға қойылады. Екінші кезеңде ақпарат жинау жоспары әзірленеді. Үшінші кезеңде ақпарат жиналады. Зерттеу пікірлерді анықтау нысанында не топтық талқылау нысанында жүргізілуі мүмкін. Төртінші кезеңде жалпылама көрсеткіштерді құрастыру, олардың арасындағы өзара байланыстарды анықтау үшін жиналған ақпаратқа талдау жасалады. Бесінші кезеңде зерттеулер мен ұсыныстардың негізгі нәтижелері сарабдал шешім қабылдау және кәсіпорындардың тауар рыноктарындағы іс-әрекетінің стратегиясын айқындау үшін кәсіпорындардың басқарушыларына беріледі.<ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> ==Маркетингілік қызмет== Кәсіпорынның (фирманың‚ кәсіпкердің‚ т.б.) [[сұраным]]ды‚ [[баға]]ны‚ жарнаманы пайдалануға, өндірісті ынталандыруға‚ сақтау мен тасымалдаудың осы заманғы тәсілдерін‚ тауарлардың тұтынушыға жетуіне белсенді ықпал жасайтын қызмет көрсетудің техникалық түрлері мен басқа да түрлерін қолдануды жан-жақты зерделеу мен болжауға байланысты қызметі. Кәсіпорын өнімнің (тауардың, бұйымның) нақты түріне және оны тұтынушыларға орай М. қ-тің белгілі бір элементтеріне баса назар аударады. Мысалы, тұтыну тауарлары үшін бұқаралық ақпарат құралдары арқылы берілетін жарнаманың маңызы зор‚ ал өндірістік мақсаттағы өнім үшін жөндеу қызметін көрсетуді ұйымдастыруға, қосалқы бөлшектермен жабдықтауға баса мән беріледі.<ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref> ==Маркетингіні басқару== Межеленген мақсатқа қол жеткізу үшін (пайда алу, өткізу көлемін ұлғайту, рыноктың үлесін молайту, т.б.) тиімді сұранымды белгілеу мен қолдауды көздейтін шараларды талдау, жоспарлау, жүзеге асыру, олардың орындалуын бақылау арқылы нысаналы түрде ықпал жасау. Оған кәсіпорын ортасын, нарықты, тұтынушыларды, тауарлар мен қызметтердің түр-түрі мен сапасын, тауарлардың өткізілуі мен қозғалысын, бағаны, жарнаманы, маркетингілік зерттеулерді (рынок, сұраным мен бәсеке, өткізім мен бөлу, жарнама, фирманың тактикасы мен стратегиясы саласындағы) басқару жатады. Басқаша айтқанда, Маркетингіні басқару — сұранымды басқару. Маркетингімен шұғылданушы сұранымның деңгейіне, уақыты мен сипатына әсер ете білуі тиіс, өйткені орын алып отырған сұраным қалаған сұраныммен үйлеспеуі мүмкін. Маркетингіні басқарушылар — фирманың маркетингілік жағдайына талдау жасаумен, межеленген жоспарларды іске асырумен шұғылданушы және бақылау міндетін орындаушы лауазымды адамдар. Оларға өткізу қызметінің басқарушылары мен қызметкерлері, өткізімді ынталандыру жөніндегі мамандар, тауарлар жөніндегі басқарушылар, баға белгілеу мамандары жатады.<ref>Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9 </ref> ==Маркетингіні жоспарлау== Кәсіпорынның маркетингілік қызметінің барлық бағыттары бойынша тәптіштелген жоспарлар әзірлеу. Мұндай маркетинг-жоспарлардың құрылымында негізгі көрсеткіштердің тізбесі, рыноктардың, олардың негізгі бөліктерінің, тұтынушылардың (сатып алушылардың), бәсекелестердің сипаттамасы, бәсекенің салдарынан болатын ықтимал қиындықтарды талдау, бәсекелестік артықшылықтар, жоспарлы кезеңде фирма қол жеткізуге тиіс тұжырымдалған мақсаттар, маркетинг стратегиясын — оның барлық кешені, мақсатты рыноктар, шығындардың деңгейі бойынша қызметінің бағдарламалары, оның барлық ұстанымдары бойынша нақты іс-қимылдары, болжалды пайданың есебі, жоспардың орындалуы барысына бақылау жасау қамтылады. Фирма өнімнің (тауарлардың) бірнеше түрлерін, алуан түрлі сұрыпталымдық топтарды өндіретін, түрлі рыноктарда жұмыс істейтін жағдайда әрбір жайғасым бойынша жеке маркетинг-жоспар жасалады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://Malimetter.kz/marketing/ Malimetter.kz Маркетинг реферат (қазақша)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927174616/http://malimetter.kz/marketing/ |date=2013-09-27 }} * [http://Malimetter.kz/banktik-marketing-mani-men-ereksheligi/ Malimetter.kz Банктік маркетинг мәні мен ерекшелігі реферат (қазақша)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927174621/http://malimetter.kz/banktik-marketing-mani-men-ereksheligi/ |date=2013-09-27 }} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Маркетинг]] fs9f574k4happ9y7vmomoady0yhq7bo 0 30605 3657074 3446123 2026-09-18T17:59:30Z Casserium 68287 /* */ 3657074 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Ойыл ауданы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 14 |lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 54 |lon_min = 27 |lon_sec = 00 |облысы = Ақтөбе облысы |аудан орталығы = [[Ойыл (ауыл)|Ойыл]] |ауылдық округтер саны =7 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 21 |қалалар саны = |әкімі = Сәкен Займолдин |әкімдіктің мекенжайы = Ойыл ауылы, Құрманғазин көшесі, №43 |құрылған уақыты = 1930 |жер аумағы = 11,5 мың |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 16 088<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 1,4 |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (99,16%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (0,62%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (0,15%)}}, {{nobr|[[украиндар]] (0,04%)}}, {{nobr|басқалары (0,03%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = |пошта индексі = 030900-030907<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/02/17.html Қазақстан почталық индекстері]</ref> |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/aktobe-uil?lang=kk Ойыл ауданының әкімдігі |карта = Oiyl District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = Aktobe Region Oiyl District.svg |ортаққордағы санаты = }} '''Ойыл ауданы''' — [[Ақтөбе облысы]]ның солтүстік-батысында орналасқан әкімшілік бөлік. [[1930 жыл|1930]] жылы құрылған. Орталығы – [[Ойыл (ауыл)|Ойыл]] ауылы. == Географиялық орны == Солтүстігінде облыстың [[Қобда ауданы|Қобда]], шығысында [[Темір ауданы|Темір]], оңтүстігінде [[Байғанин ауданы|Байғанин]] аудандарымен, батысында [[Батыс Қазақстан облысы|БҚО-ның]] [[Қаратөбе ауданы|Қаратөбе]], [[Атырау облысы]]ның [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға]] аудандарымен шектеседі. == Жер бедері, геологиялық құрылымы == Ойыл ауданының жері негізінен эрозия-денудациялық жазықта орналасқан. Орталық бөлігі көтеріңкі келген, сай-жыралармен тілімденген. Өзен аңғарында [[Барқын (құм)|Барқын]], Сарытөбе т.б. құмды алқаптар кездеседі. [[Геоморфология]]лық тұрғыдан аудан [[Каспий маңы ойпаты]]ның құмды-саздақты жазығында орналасқан. Жер қыртысы [[Шығыс Еуропа платформасы|Шығыс Еуропа]] платформасының Каспий маңы [[синклиза]]сына (ойысына) кіреді. Ол өз кезегінде Елек-Ембі белдеміне ажыратылады. Елек-Ембі белдемі [[Орал алды үстірті|Орал]] алды ойпаңының Елек-Ойыл жарылысы арқылы өтеді. Жер бетін жоғарғы бор жыныстары жауып жатыр. Кейбір жерлерінде палеоген жыныстары ұшырасады. Жер қойнауында мұнай, газ, гипс, әктас, қиыршықтас, т.б. кен байлықтары барланған. [[File:X 6f42f241.jpg|thumb|alt=A.| ''Аудан табиғаты'']] == Климаты == Ойыл ауданының климаты тым континенттік, қысы суық, қар жамылғысы 20 см-ден аспайды. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –14 – 16°С. Шілдедегі орташа температура 22 – 24°С. Жел жиі соғады. Оның басым бағыты оңтүстік-батыс және солтүстік-батысқа келеді. Жылдамдығы 3 – 4 м/с. Аязсыз күндер 140 тәулік. Жылудың көпжылдық жиынтығы 2800°С. Агроклиматтық тұрғыдан аудан қоңыржай-құрғақ белдемге жатады. Оның геотермиялық коэффиценті 0,3 – 0,5 (қуаң). Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 220 – 250 мм. == Су жүйесі, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Аудан жерінен шығыстан батысқа қарай [[Ойыл (өзен)|Ойыл]] өзені ағады. Оның Ащыойыл, Шағырлы, Қайыңды, Ботабай, Қиыл, Кенжалы, Қуырдақты, т.б. салалары бар. Бірнеше шағын көлдер (Қамыскөл, Соркөл, т.б.) орналасқан. Жер асты су қабаты жоғарғы бор және бор кезеңінің құрылымында шоғырланған. Ол 5 – 15 м тереңдікте жатыр. Суы сәл кермек татиды. Артезиан суы 15 – 40 м тереңдікте және ол Орал-Ембі артезиан алабына жатады. Топырағы бозғылт қоңыр, қызғылт қоңыр, оңтүстігінде қиыршықтасты қоңыр, сортаңды бозғылт қоңыр. Өзен-көл аңғарлары мен жайылымдарында шалғынды қызғылт қоңыр топырақ тараған. Өсімдігінде бұта шоғырлары аралас бетеге, қылқанбоз, еркекшөп, көде, бозжусан, құмжусан, т.б. қуаң далаға тән өсімдіктер басым. Барқын құмында шағын қарағай орманы бар. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, ақбөкен, жабайы шошқа, қоян, суыр, сарышұнақ, аламан; құстардан дуадақ, безгелдек, үйрек, қаз кездеседі. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 22914 || {{құлдырау}}15374 || {{өсім}}21677 || {{құлдырау}}19558 || {{өсім}}21778 || {{құлдырау}}20865 || {{құлдырау}}18619 || {{құлдырау}}18538 |} Тұрғындар саны - 18651 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] (99,15%), [[орыстар]] (0,65%), [[украиндар]] (0,02%), [[татарлар]] (0,17%), басқалары (0,08%). Халықтың орташа тығыздығы 1 км²-ге 1,62 адамнан келеді. == Әкімшілік бөлінісі == Аудандағы 21 елді мекен 7 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |- ! Әкімшілік бірлік !Орталығы!! Елді мекендері!! Халқы (2021) |- | [[Көптоғай ауылдық округі (Ақтөбе облысы)|Көптоғай ауылдық округі]] |[[Көптоғай (Ойыл ауданы)|Көптоғай]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}2041 |- | [[Қайыңды ауылдық округі (Ойыл ауданы)|Қайыңды ауылдық округі]] |[[Ақжар (Ойыл ауданы)|Ақжар]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}1006 |- | [[Қараой ауылдық округі (Ақтөбе облысы)|Қараой ауылдық округі]] |[[Қараой (Ақтөбе облысы)|Қараой]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}1058 |- | [[Ойыл ауылдық округі (Ақтөбе облысы)|Ойыл ауылдық округі]] |[[Ойыл (ауыл)|Ойыл]] ауылы|| 3|| {{өсім}}7408 |- | [[Саралжын ауылдық округі (Ақтөбе облысы)|Саралжын ауылдық округі]] |[[Кемер (Ақтөбе облысы)|Кемер]] ауылы|| 5|| {{құлдырау}}1682 |- | [[Сарыбие ауылдық округі]] |[[Сарыбие (ауыл)|Сарыбие]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}1093 |- | [[Шығанақ Берсиев атындағы ауылдық округі|Шығанақ Берсиев ауылдық округі]] |[[Қаратал (Ойыл ауданы)|Қаратал]] ауылы|| 3|| {{құлдырау}}1770 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Статусы !! Халқы (2021) |- | '''[[Ойыл (ауыл)|Ойыл]]''' || ауыл || {{өсім}}6353 |- | '''[[Қаратал (Ойыл ауданы)|Қаратал]]''' || ауыл || {{құлдырау}}1174 |- | '''[[Қараой (Ақтөбе облысы)|Қараой]]''' || ауыл || {{құлдырау}}984 |- | '''[[Сарыбие (ауыл)|Сарыбие]]''' || ауыл || {{құлдырау}}983 |- | '''[[Кемер (Ақтөбе облысы)|Кемер]]''' || ауыл || {{құлдырау}}917 |- | '''[[Көптоғай (Ойыл ауданы)|Көптоғай]]''' || ауыл || {{құлдырау}}909 |- | [[Амангелді (Ойыл ауданы)|Амангелді]] || ауыл || {{өсім}}613 |- | '''[[Ақжар (Ойыл ауданы)|Ақжар]]''' || ауыл || {{құлдырау}}610 |} == Шаруашылығы == Ауданда [[1997 жыл|1997]] жылға дейін биязы жүнді қой, оған қосымша етті-сүтті мал, жылқы өсіруге, астық өндіруге маманданған 6 кеңшар, 1 мал бордақылау бірлестігі болған. Нарықтық экономикаға өтуге байланысты бұрынғы шаруашылықтар әр түрлі бағыттағы шаруашылық субъектілеріне жекешелендірілді. Нәтижесінде 2003 жылдың басында ауданда ауыл шаруашылық құрылымдарында 200-ге жуық шаруа қожалықтары, 17 [[ЖШС]], 46 ӨК жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығында жарамды жердің аумағы1,08 млн. га, оның ішінде егістігі 8,6 мың га, шабындығы 383,2 мың га, жайылымы 607,3 мың га, орманы 2,8 мың га. Аудан негізінен қой өсіруге және бақша, көкөніс, картоп өсіруге маманданған. == Инфрақұрылымы == Әлеуметтік салада ауданда 25 мектеп, 14 кітапхана, 1 мәдениет үйі, 4 клуб, 1 музей, аудандық аурухана, емхана, сан.-эпидемиологиялық станция, 8 фельдшерлік-акушерлік пункт жұмыс істейді. Аудан жерінен Ойыл – [[Шұбарқұдық]], Ойыл – Қобда автомобиль жолдары өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== [http://www.caspiy.kz/kaz/index.php?pn=76&id=129 Каспий маңы]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ақтөбе облысы}} {{Ойыл ауданы елді мекендері}} [[Санат:Ойыл ауданы]] rsqo793f2p1hphx6ug970vxbrzzk28m 0 30744 3656984 3635439 2026-09-18T16:21:45Z Гульмира Айтқұл 178969 3656984 wikitext text/x-wiki ''' Орынбор-Ташкент темір жолы''' – 1901 –1905 жылдары салынып, пайдалануға берілген. Жалпы ұзындығы 2090 км, оның ішінде қазақ жері арқылы өтетін бөлігі 1660 км. Орынбор-Ташкент темір жолын салу ісі Николай ІІ патшаның 1901 жылдың 21 сәуірдегі бұйрығы негізінде қолға алынды. Орыс үкіметінің Орынбор-Ташкент темір жолын салудағы басты мақсаты Орталық Азия үшін Англиямен арадағы бәсекелестікте жеңіп шығу, өлкедегі арзан шикізат қорын Ресейге тасу, Түркістан өлкесіне тура шығу болды. Салынатын жолдың бүкіл желісі әкімшілік жағынан екі бөлікке бөлінді. Жолдың оңтүстік бөлігі (''Ташкент – Көбек'') [[Түркістан]] өлкесі [[Сырдария]] облысының аумағы бойынша, cолтүстік бөлігі (''Орынбор – Көбек'') Орынбор губерниясы, Торғай облысының және Орал облысы Темір уезінің аумағы бойынша өтетін болып белгіленді. Құрылыс [[Орынбор]] жағынан 10 мамырда, ал [[Ташкент]] жағынан 9 қарашада басталды. Бұған 70 млн. сом қаржы жұмсалды, 40 – 50 мың жергілікті тұрғындар жұмыс істеді. 1904 жылы 1 қаңтарда бүкіл Орынбор-Ташкент темір жолы бойынша поездардың уақытша жүрісі ашылды. Солтүстік бөлігі толық аяқталып, 1905 жылы 25 шілдеде, оңтүстік бөлігі 1906 жылы 1 сәуірде пайдалануға берілді. 1905 жылы 1 қаңтардан бастап Орынбор – Самара – Златоуст жолының телімі, ал 1906 жылы 22 шілдеден бастап Орта Азия жолының Ташкент станциясы Орынбор-Ташкент темір жолына қосылды. Соның нәтижесінде жаңа желінің жалпы ұзындығы ұлғайды. Бес ірі станса – [[Ақтөбе]], [[Шалқар]], [[Қазалы]], ''Перовск'' ([[Қызылорда]]), [[Түркістан]] [[Қазақстан]]ның [[Ресей]]мен және [[Орталық Азия]]мен байланыс торабына айналды. Жол басқармасы ''Орынбор'' қаласында болды. Орынбор-Ташкент темір жолы қазіргі кезде [[Қазақстан]]ның оңтүстік және батыс аудандарын Ортадық Азия республикаларымен, [[Ресей]]мен, [[Кавказ]] және [[Шығыс Еуропа]] елдерімен байланыстыратын негізгі темір жол желісі. Тарихи маңызы Орынбор-Ташкент темір жолы Ресей империясының Орта Азиядағы экономикалық және стратегиялық байланыстарын күшейтті. Сонымен бірге оның Қазақстан тарихындағы орны тек көлік инфрақұрылымымен шектелмейді. <ref>https://kazproftrans.kz/history/?utm_source=chatgpt.com</ref> == Сілтемелер == Қазақ энциклопедиясы {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Қазақстан темір жолы]] [[Санат: Өзбекстан темір жолы]] 9gwbaijxf0yf742sbg4c19nzkt66v3e 3656987 3656984 2026-09-18T16:25:52Z Гульмира Айтқұл 178969 3656987 wikitext text/x-wiki ''' Орынбор-Ташкент темір жолы''' – 1901 –1905 жылдары салынып, пайдалануға берілген. Жалпы ұзындығы 2090 км, оның ішінде қазақ жері арқылы өтетін бөлігі 1660 км. Орынбор-Ташкент темір жолын салу ісі Николай ІІ патшаның 1901 жылдың 21 сәуірдегі бұйрығы негізінде қолға алынды. Орыс үкіметінің Орынбор-Ташкент темір жолын салудағы басты мақсаты Орталық Азия үшін Англиямен арадағы бәсекелестікте жеңіп шығу, өлкедегі арзан шикізат қорын Ресейге тасу, Түркістан өлкесіне тура шығу болды. Салынатын жолдың бүкіл желісі әкімшілік жағынан екі бөлікке бөлінді. Жолдың оңтүстік бөлігі (''Ташкент – Көбек'') [[Түркістан]] өлкесі [[Сырдария]] облысының аумағы бойынша, cолтүстік бөлігі (''Орынбор – Көбек'') Орынбор губерниясы, Торғай облысының және Орал облысы Темір уезінің аумағы бойынша өтетін болып белгіленді. Құрылыс [[Орынбор]] жағынан 10 мамырда, ал [[Ташкент]] жағынан 9 қарашада басталды. Бұған 70 млн. сом қаржы жұмсалды, 40 – 50 мың жергілікті тұрғындар жұмыс істеді. 1904 жылы 1 қаңтарда бүкіл Орынбор-Ташкент темір жолы бойынша поездардың уақытша жүрісі ашылды. Солтүстік бөлігі толық аяқталып, 1905 жылы 25 шілдеде, оңтүстік бөлігі 1906 жылы 1 сәуірде пайдалануға берілді. 1905 жылы 1 қаңтардан бастап Орынбор – Самара – Златоуст жолының телімі, ал 1906 жылы 22 шілдеден бастап Орта Азия жолының Ташкент станциясы Орынбор-Ташкент темір жолына қосылды. Соның нәтижесінде жаңа желінің жалпы ұзындығы ұлғайды. Бес ірі станса – [[Ақтөбе]], [[Шалқар]], [[Қазалы]], ''Перовск'' ([[Қызылорда]]), [[Түркістан]] [[Қазақстан]]ның [[Ресей]]мен және [[Орталық Азия]]мен байланыс торабына айналды. Жол басқармасы ''Орынбор'' қаласында болды. Орынбор-Ташкент темір жолы қазіргі кезде [[Қазақстан]]ның оңтүстік және батыс аудандарын Ортадық Азия республикаларымен, [[Ресей]]мен, [[Кавказ]] және [[Шығыс Еуропа]] елдерімен байланыстыратын негізгі темір жол желісі. Әсіресе, бұл теміржол магистралының салынуы Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік дамуына айтарлықтай әсер етті. Тарихи маңызы Орынбор-Ташкент темір жолы Ресей империясының Орта Азиядағы экономикалық және стратегиялық байланыстарын күшейтті. Сонымен бірге оның Қазақстан тарихындағы орны тек көлік инфрақұрылымымен шектелмейді. <ref>https://kazproftrans.kz/history/?utm_source=chatgpt.com</ref> == Сілтемелер == Қазақ энциклопедиясы {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Қазақстан темір жолы]] [[Санат: Өзбекстан темір жолы]] 55tp2gqq5vvgmbslpofy41a75c8aa99 3656991 3656987 2026-09-18T16:29:22Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гульмира Айтқұл|Гульмира Айтқұл]] ([[User talk:Гульмира Айтқұл|т]]) өңдемелерінен [[User:Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3635439 wikitext text/x-wiki ''' Орынбор-Ташкент темір жолы''' – 1901 –1905 жылдары салынып, пайдалануға берілген. Жалпы ұзындығы 2090 км, оның ішінде қазақ жері арқылы өтетін бөлігі 1660 км. Орынбор-Ташкент темір жолын салу ісі Николай ІІ патшаның 1901 жылдың 21 сәуірдегі бұйрығы негізінде қолға алынды. Орыс үкіметінің Орынбор-Ташкент темір жолын салудағы басты мақсаты Орталық Азия үшін Англиямен арадағы бәсекелестікте жеңіп шығу, өлкедегі арзан шикізат қорын Ресейге тасу, Түркістан өлкесіне тура шығу болды. Салынатын жолдың бүкіл желісі әкімшілік жағынан екі бөлікке бөлінді. Жолдың оңтүстік бөлігі (''Ташкент – Көбек'') [[Түркістан]] өлкесі [[Сырдария]] облысының аумағы бойынша, cолтүстік бөлігі (''Орынбор – Көбек'') Орынбор губерниясы, Торғай облысының және Орал облысы Темір уезінің аумағы бойынша өтетін болып белгіленді. Құрылыс [[Орынбор]] жағынан 10 мамырда, ал [[Ташкент]] жағынан 9 қарашада басталды. Бұған 70 млн. сом қаржы жұмсалды, 40 – 50 мың жергілікті тұрғындар жұмыс істеді. 1904 жылы 1 қаңтарда бүкіл Орынбор-Ташкент темір жолы бойынша поездардың уақытша жүрісі ашылды. Солтүстік бөлігі толық аяқталып, 1905 жылы 25 шілдеде, оңтүстік бөлігі 1906 жылы 1 сәуірде пайдалануға берілді. 1905 жылы 1 қаңтардан бастап Орынбор – Самара – Златоуст жолының телімі, ал 1906 жылы 22 шілдеден бастап Орта Азия жолының Ташкент станциясы Орынбор-Ташкент темір жолына қосылды. Соның нәтижесінде жаңа желінің жалпы ұзындығы ұлғайды. Бес ірі станса – [[Ақтөбе]], [[Шалқар]], [[Қазалы]], ''Перовск'' ([[Қызылорда]]), [[Түркістан]] [[Қазақстан]]ның [[Ресей]]мен және [[Орталық Азия]]мен байланыс торабына айналды. Жол басқармасы ''Орынбор'' қаласында болды. Орынбор-Ташкент темір жолы қазіргі кезде [[Қазақстан]]ның оңтүстік және батыс аудандарын Ортадық Азия республикаларымен, [[Ресей]]мен, [[Кавказ]] және [[Шығыс Еуропа]] елдерімен байланыстыратын негізгі темір жол желісі. == Сілтемелер == Қазақ энциклопедиясы {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Қазақстан темір жолы]] [[Санат: Өзбекстан темір жолы]] cj48n8yzzkmlyx1xanfky2twjc3cv4m 0 35094 3657197 378499 2026-09-18T23:08:47Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Пілмай]] 3657197 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Пілмай]] 64dz9ei0uwk3shuhf81n3im1muvrzje 0 35668 3657153 3030987 2026-09-18T19:42:13Z ~2026-46472-89 184991 3657153 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Бекіре | image = Waxdick (Acipenser gueldenstaedtii ) - crop.jpg | image2 =Acipenser gueldenstaedtii.jpg | status = CR | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Actinopterygii]] | ordo = [[Acipenseriformes]] | familia = [[Acipenseridae]] | genus = ''[[Acipenser]]'' | species = '''''A. gueldenstaedtii''''' | binomial = ''Acipenser gueldenstaedtii'' | binomial_authority = [[Johann Friedrich von Brandt|Brandt]], 1833 | synonyms = }} '''Бекіре''', қызыл балық ({{lang-la|Acipenser gueldenstaedtii}}) – [[бекіретәрізділер]] отрядына жататын ірі [[балық]]. [[Қазақстан]]да [[Каспий теңізі]]нде, [[Еділ]]-[[Жайық]] өзендерінде тіршілік ететін 2 түр тармағы бар: [[кәдімгі бекіре]] (A.g. gueldenstaedtі) және [[парсы бекіресі]] (A.g. persіcus). Олардың дене тұрқы 2 м-ден астам, салмағы 10–30 кг., кейде 80 кг-ға жетеді. Бекіренің тұмсығы қысқа, доғал не сүйрік, мұртшалары тұмсығының ұшына жақын, жотасында 5–19, бүйірінде 24–30, ал бауырында 6–14 қырлы сүйектері болады. Бекіренің [[Аталық|аталығы]] 7–8, аналығы 9–10 жылда жыныстық жағынан жетіледі. 50 жылға дейін тіршілік етеді. Өзенге [[көктем]]де шыққандары сол жылы, ал күзде өрістегендері келесі жылы [[көктем]]нің аяғы – жаздың бас кезінде [[өзен]]нің ағысы қатты, [[тас]]ты, тығыз қиыршық құмды жерлеріне 0,1–1 млн-дай уылдырығын шашады да, теңізге қайтып оралады. [[Шабақ]]тары ұзындығы 15–20 см-ге жеткенде теңізге шығады. Бекіренің шабақтары [[шаян]] тәрізділермен, [[құрттар]]мен, ал ересектері ұлулармен, [[балық]]тармен ([[бұзаубас]], [[майшабақ]], т.б) қоректенеді. ''Бекіре'' – еті дәмді, қара [[Уылдырық|уылдырығы]] өте бағалы кәсіптік балық. Бекіре қортпа, [[арал бекіресі]], [[шоқыр]], сүйрікпен табиғи [[будан]] береді. Бекіре санын көбейту үшін шабақтары [[тоған]]дар мен [[питомник]]терде қолдан өсіріледі. <ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Бекіретәрізділер]] {{stub}} 84v8a1xqmcf14pt8553fkrl0a6xtlz2 0 41239 3657300 3337671 2026-09-19T09:01:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657300 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы =Туғанбай |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43|lat_min = 42|lat_sec = 30 |lon_deg =77|lon_min = 16|lon_sec =15 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Талғар |кестедегі аудан = Талғар ауданы{{!}}Талғар |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Нұра ауылдық округі (Талғар ауданы){{!}}Нұра |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Фрунзе'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{құлдырау}}1829 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Туғанбай''' ([[2007 жыл|2007]] жылға дейін — ''Фрунзе'')<ref>[https://zakon.uchet.kz/kaz/docs/V07D0001995 Облыстағы кейбір ауылдық округтер мен ауылдардың атауларын өзгерту туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223094625/https://zakon.uchet.kz/kaz/docs/V07D0001995 |date=2023-02-23 }}</ref> — [[Алматы облысы]] [[Талғар ауданы]], [[Нұра ауылдық округі (Талғар ауданы)|Нұра ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Талғар]] қаласынан солтүстікке қарай 67 км жерде, [[Қапшағай су қоймасы]]нан оңтүстікке қарай 11 км жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||2054||{{өсім}}2275 ||{{құлдырау}}1829 ||80,4 ||1111 ||{{құлдырау}}932 ||83,9 ||1164 ||{{құлдырау}}897 ||77,1 |} == Тарихы == [[1970 жыл|1970]]-[[1997 жыл|97]] жылдары өзімен аттас қой өсіретін кеңшар орталығы болды. Оның негізінде Фрунзеде ӨК және шаруа қожалықтары құрылған.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Талғар ауданы елді мекендері}} [[Санат:Талғар ауданы елді мекендері]] 9qzshxrb0w5rd29cpm9jytsnkb5uj0n 0 41412 3657281 3421673 2026-09-19T08:06:51Z Мағыпар 100137 толықтыру 3657281 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.jpg|thumb|right|300px|Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.]] '''Ұшқан ата қорымы''' – [[Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген тарихи кешендер ескерткіші. == Орналасқан жері == XIV—XX ғасырлардың аралығында тұрғызылған кесенелер тобын құрайтын Ұшқан ата қорымы қазіргі [[Жылыой ауданы]], [[Құлсары]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. == Аңыздар мен деректер == Ел аузында Ұшқан ата ислам діні қазақ даласына ене бастаған кезеңде өмір сүріп, дін таратқан. Өмірінде талай ғажайып көрсеткен әулие Ұшқан ата соқасының бір соққысымен шөл даладағы тіршілік иесінің барлығының шөлін қандыратын сарқылмайтын бұлақ көзін ашқан».<br> Бұл аңызды [[1953 жыл|1953]] жылы қорым ескерткіштерін алғаш зерттеген М. М. Меңдіқұлов жариялады. Ол өзінің Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арналған ғылыми мақаласында "ақсақалдардың айтуы бойынша, мұнда ертеде бейіттен солтүстік-батысқа қарай 200 м жерде қазіргі шағын бұлақпен толығатын үлкен көл болған. Мұнда көптеген ауылдар көшіп келіп, көл суын пайдаланған. Судың көптігі соншалық одан егіншілер де егін суарған. Осыдан елу жылдай бұрын су тартылғаннан кейін бұл жер қаңырап, иесіз қалған".<br> Ұшқан мекені орналасқан жер ағып жатқан бұлақ суымен ерекшеленеді, әсіресе, көктем мен күз айларында ертедегі көшпелі қазақтардың өмір сүруіне, ортағасырлық сауда-саттық жасаумен айналысқан керуен-жүкшілердің тыныс алуына аса қолайлы орын — керуен сарайда болған. Ұшқан ата қорымында бірнеше ғасырлар бойы әр алуан пошымда діни жерлеу салттарымен тұрғызылған кесенелер тобы қалыптасты. Қорымның оңтүстік-батыс жағындағы Ұшқан ата зираты ертедегі дәстүр бойынша үстіңгі жақ беті топырақпен үйіліп, басына ағаш белгі қойылған. Өткен заманда осыған таяу шағын мешіт бой көтергенімен, ол кейін бұзылып қалған. Үйінділер арасында шикі кірпіштен қаланған сәулет құрылыстарының жұрнақтарын айқын байқауға болады: бұларда XVIII—XX ғасырлардағы қазақ сәулет өнеріне тән көптеген белгілер сақталған. == Қорым және құлпытастар сипаты == Ұшқан ата қорымында кесене, төртқұлақты қоршау, қойтастар, құлпытастар сияқты алуан түрлі ескерткіштер бар. Құлпыстардың өзі жүзден асады. Ұшқан ата қорымы қорымтастан қашалған пішіні мен жасалу техникасы алуан түрлі осынау құлпытастарымен әйгілі. Олардың көпшілігі тасқашау өнерінің көрнекті ескерткіштері болып табылады. Сондықтан Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арнайы ғылыми зерттеулер де жасалды.<br> Арал-Каспий сәулет өнері ескерткіштерінің белгілі зерттеушісі [[Серік Ескендірұлы Әжіғали|С. Е. Әжіғали]]дың анықтамасы бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш топқа бөлінеді: * ірі және көлемді ою-өрнектері бар құлпытастар XVIII ғасыр ортасы мен ХІХ ғасырдың басында жасалған; * жалпақ бедерлі ою-өрнектер мен эпиграфика, көлемді элементтер үйлесім тапқан құлпытастар XIX ғасыр ортасына тиесілі; * ал биіктігі 2,5 м-ден 3,7 м-ге дейінгі бағана тәрізді "алып құлыптастар" XIX ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басында қойылған ескерткіштер болып табылады. М. М. Меңдіқұлов [[1898 жыл|1898]] жылдан [[1906 жыл|1906]] жылға дейінгі аралықта құлпытас қашайтын Елеусін мен Елбосын Егесіновтер деген өмір сүргендігін анықтады. Зерттеушілер бұл құлпытастар тек Жем аңғарындағы Ұшқан ата мен Қарашұңғыл қорымдарында ғана кездесетінін айтты. Олар "Үстірттің солтүстік-батыс шыңынан алынған ұлутастардан" жасалған бұл құлпытастар сәндік әшекейлерінің алуан түрлілігімен ерекшеленетінін атап өтеді. Олардың ең көнелері құрастырмалы – бір-бірімен біріктірілген үш-төрт мүсінді блоктардан тұрса, ал кейінгілері – ірі ұлутастан шекіліп, тұтас қашалған. Қалыптасқан дәстүр бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш бөліктен – қалың тақтатас тұғыр, беті жайпақ бедерлі ойма өрнекті бағана, бағаналы бөлігін біріктіргенге ұқсайтын, М. М. Меңдіқұлов шартты түрде "капитель" деп атаған жоғарғы мүсіндік бөліктен құралады.<br> Ұшқан құлпытас капителдерінің ерекшілігі "олардың мүсінделген элементтерден тұратын екі-үш қабаттық ұрылымында. Олардың кейбіреулері жарты шар немесе қима пирамида, трапеция түріндегі геометриялық формамен аяқталып тұрған бағана капителі ретінде құрылған". Құлпытастардың безендірілуінде геометриялық фигуралар өсімдік өрнектерден көбірек. "Қошқар мүйіз", "түйе табан", "құс қанаты" және тағы басқа дәстүрлі элементтер тұрмыстық заттар мен қару-жарақ, эпиграфикамен үйлесім тапқан. Алып құлпытастар композициясында басқа да ою-өрнекті мәнермен қатар құйын сияқты иірімді гүл өрнек пен [[Кете (ру)|кете]] руының таңбасы қосылған. Құлпытастардағы таңбалар мен эпиграфика бойынша С. Е. Әжіғали Ұшқан ата қорымында негізінен кете, [[адай]], [[шекті]]лердің жерленгенін анықтады. Арал-Каспий аймағындағы қазақ молаларының көпшілігіне құлпытастар қойылған. Зерттеушілер бұны салынуы қиын әрі елеулі шығынды да қажет ететін кесенелер, сағанатамдар мен басқа да ірі қабір құрылыстарымен салыстырғанда, құлпытастар қою біршама жеңілірек болған деп түсіндіреді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4 </ref> == Қазіргі жағдайы == Ұзақ уақыт бойы Ұшқан ата қорымында жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Тек соңғы жылдары ғана кешенді ғылыми жұмыстар қолға алынды. 2021 жылы археологтар Жошы ұлысы кезеңіне жататын 23 көне тиын тапты. Олардың қатарында Өзбек хан, Жәнібек хан, Хызыр хан және Мүрид хан дәуірлерінде соғылған мыс және күміс тиындар бар. Бұл олжалар Ұшқан ата маңындағы қоныстың Алтын Орда заманында ірі саяси және экономикалық орталықтармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. == Қорым көрінісі мен әр кезеңдегі құлпытастар == <gallery> Ұшқан ата қорымы. Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті.jpg|Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті. Ұшқан ата қорымы. Шикі кірпіштен жасалған кесенелер.jpg|Шикі кірпіштен жасалған кесенелер. </gallery> === ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғ-дың ортасындағы құлпытас.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (2).jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (3).jpg </gallery> === ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар (2).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кесенелері]] [[Санат: Тарих]] [[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] 2qc9ufz60l3uz7d4si66mibseswkz1d 3657282 3657281 2026-09-19T08:07:54Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ толықтыру 3657282 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.jpg|thumb|right|300px|Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.]] '''Ұшқан ата қорымы''' – [[Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген тарихи кешендер ескерткіші. == Орналасқан жері == XIV—XX ғасырлардың аралығында тұрғызылған кесенелер тобын құрайтын Ұшқан ата қорымы қазіргі [[Жылыой ауданы]], [[Құлсары]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. == Аңыздар мен деректер == Ел аузында Ұшқан ата ислам діні қазақ даласына ене бастаған кезеңде өмір сүріп, дін таратқан. Өмірінде талай ғажайып көрсеткен әулие Ұшқан ата соқасының бір соққысымен шөл даладағы тіршілік иесінің барлығының шөлін қандыратын сарқылмайтын бұлақ көзін ашқан».<br> Бұл аңызды [[1953 жыл|1953]] жылы қорым ескерткіштерін алғаш зерттеген М. М. Меңдіқұлов жариялады. Ол өзінің Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арналған ғылыми мақаласында "ақсақалдардың айтуы бойынша, мұнда ертеде бейіттен солтүстік-батысқа қарай 200 м жерде қазіргі шағын бұлақпен толығатын үлкен көл болған. Мұнда көптеген ауылдар көшіп келіп, көл суын пайдаланған. Судың көптігі соншалық одан егіншілер де егін суарған. Осыдан елу жылдай бұрын су тартылғаннан кейін бұл жер қаңырап, иесіз қалған".<br> Ұшқан мекені орналасқан жер ағып жатқан бұлақ суымен ерекшеленеді, әсіресе, көктем мен күз айларында ертедегі көшпелі қазақтардың өмір сүруіне, ортағасырлық сауда-саттық жасаумен айналысқан керуен-жүкшілердің тыныс алуына аса қолайлы орын — керуен сарайда болған. Ұшқан ата қорымында бірнеше ғасырлар бойы әр алуан пошымда діни жерлеу салттарымен тұрғызылған кесенелер тобы қалыптасты. Қорымның оңтүстік-батыс жағындағы Ұшқан ата зираты ертедегі дәстүр бойынша үстіңгі жақ беті топырақпен үйіліп, басына ағаш белгі қойылған. Өткен заманда осыған таяу шағын мешіт бой көтергенімен, ол кейін бұзылып қалған. Үйінділер арасында шикі кірпіштен қаланған сәулет құрылыстарының жұрнақтарын айқын байқауға болады: бұларда XVIII—XX ғасырлардағы қазақ сәулет өнеріне тән көптеген белгілер сақталған. == Қорым және құлпытастар сипаты == Ұшқан ата қорымында кесене, төртқұлақты қоршау, қойтастар, құлпытастар сияқты алуан түрлі ескерткіштер бар. Құлпыстардың өзі жүзден асады. Ұшқан ата қорымы қорымтастан қашалған пішіні мен жасалу техникасы алуан түрлі осынау құлпытастарымен әйгілі. Олардың көпшілігі тасқашау өнерінің көрнекті ескерткіштері болып табылады. Сондықтан Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арнайы ғылыми зерттеулер де жасалды.<br> Арал-Каспий сәулет өнері ескерткіштерінің белгілі зерттеушісі [[Серік Ескендірұлы Әжіғали|С. Е. Әжіғали]]дың анықтамасы бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш топқа бөлінеді: * ірі және көлемді ою-өрнектері бар құлпытастар XVIII ғасыр ортасы мен ХІХ ғасырдың басында жасалған; * жалпақ бедерлі ою-өрнектер мен эпиграфика, көлемді элементтер үйлесім тапқан құлпытастар XIX ғасыр ортасына тиесілі; * ал биіктігі 2,5 м-ден 3,7 м-ге дейінгі бағана тәрізді "алып құлыптастар" XIX ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басында қойылған ескерткіштер болып табылады. М. М. Меңдіқұлов [[1898 жыл|1898]] жылдан [[1906 жыл|1906]] жылға дейінгі аралықта құлпытас қашайтын Елеусін мен Елбосын Егесіновтер деген өмір сүргендігін анықтады. Зерттеушілер бұл құлпытастар тек Жем аңғарындағы Ұшқан ата мен Қарашұңғыл қорымдарында ғана кездесетінін айтты. Олар "Үстірттің солтүстік-батыс шыңынан алынған ұлутастардан" жасалған бұл құлпытастар сәндік әшекейлерінің алуан түрлілігімен ерекшеленетінін атап өтеді. Олардың ең көнелері құрастырмалы – бір-бірімен біріктірілген үш-төрт мүсінді блоктардан тұрса, ал кейінгілері – ірі ұлутастан шекіліп, тұтас қашалған. Қалыптасқан дәстүр бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш бөліктен – қалың тақтатас тұғыр, беті жайпақ бедерлі ойма өрнекті бағана, бағаналы бөлігін біріктіргенге ұқсайтын, М. М. Меңдіқұлов шартты түрде "капитель" деп атаған жоғарғы мүсіндік бөліктен құралады.<br> Ұшқан құлпытас капителдерінің ерекшілігі "олардың мүсінделген элементтерден тұратын екі-үш қабаттық ұрылымында. Олардың кейбіреулері жарты шар немесе қима пирамида, трапеция түріндегі геометриялық формамен аяқталып тұрған бағана капителі ретінде құрылған". Құлпытастардың безендірілуінде геометриялық фигуралар өсімдік өрнектерден көбірек. "Қошқар мүйіз", "түйе табан", "құс қанаты" және тағы басқа дәстүрлі элементтер тұрмыстық заттар мен қару-жарақ, эпиграфикамен үйлесім тапқан. Алып құлпытастар композициясында басқа да ою-өрнекті мәнермен қатар құйын сияқты иірімді гүл өрнек пен [[Кете (ру)|кете]] руының таңбасы қосылған. Құлпытастардағы таңбалар мен эпиграфика бойынша С. Е. Әжіғали Ұшқан ата қорымында негізінен кете, [[адай]], [[шекті]]лердің жерленгенін анықтады. Арал-Каспий аймағындағы қазақ молаларының көпшілігіне құлпытастар қойылған. Зерттеушілер бұны салынуы қиын әрі елеулі шығынды да қажет ететін кесенелер, сағанатамдар мен басқа да ірі қабір құрылыстарымен салыстырғанда, құлпытастар қою біршама жеңілірек болған деп түсіндіреді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4 </ref> == Қазіргі жағдайы == Ұзақ уақыт бойы Ұшқан ата қорымында жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Тек соңғы жылдары ғана кешенді ғылыми жұмыстар қолға алынды. 2021 жылы археологтар Жошы ұлысы кезеңіне жататын 23 көне тиын тапты. Олардың қатарында Өзбек хан, Жәнібек хан, Хызыр хан және Мүрид хан дәуірлерінде соғылған мыс және күміс тиындар бар. Бұл олжалар Ұшқан ата маңындағы қоныстың Алтын Орда заманында ірі саяси және экономикалық орталықтармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Соңғы археологиялық қазба жұмыстары барысында көлемі шамамен 150×150 метр болатын төбеден ортағасырлық ғимараттың қалдықтары анықталды. Қазба кезінде бірнеше бөлме, қабырға қалдықтары, табалдырық іздері, алебастр сылақтары, қыш кірпіштер және сәндік қаптамалардың сынықтары табылған. Зерттеушілер бұл құрылыстардың XIV ғасыр сәулет өнеріне тән екенін атап өтеді. == Қорым көрінісі мен әр кезеңдегі құлпытастар == <gallery> Ұшқан ата қорымы. Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті.jpg|Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті. Ұшқан ата қорымы. Шикі кірпіштен жасалған кесенелер.jpg|Шикі кірпіштен жасалған кесенелер. </gallery> === ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғ-дың ортасындағы құлпытас.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (2).jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (3).jpg </gallery> === ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар (2).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кесенелері]] [[Санат: Тарих]] [[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] 7212ylgmjz5wjv3yhr1oc9vb4kn8iyj 3657284 3657282 2026-09-19T08:10:52Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ дереккөз 3657284 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.jpg|thumb|right|300px|Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.]] '''Ұшқан ата қорымы''' – [[Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген тарихи кешендер ескерткіші. == Орналасқан жері == XIV—XX ғасырлардың аралығында тұрғызылған кесенелер тобын құрайтын Ұшқан ата қорымы қазіргі [[Жылыой ауданы]], [[Құлсары]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. == Аңыздар мен деректер == Ел аузында Ұшқан ата ислам діні қазақ даласына ене бастаған кезеңде өмір сүріп, дін таратқан. Өмірінде талай ғажайып көрсеткен әулие Ұшқан ата соқасының бір соққысымен шөл даладағы тіршілік иесінің барлығының шөлін қандыратын сарқылмайтын бұлақ көзін ашқан».<br> Бұл аңызды [[1953 жыл|1953]] жылы қорым ескерткіштерін алғаш зерттеген М. М. Меңдіқұлов жариялады. Ол өзінің Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арналған ғылыми мақаласында "ақсақалдардың айтуы бойынша, мұнда ертеде бейіттен солтүстік-батысқа қарай 200 м жерде қазіргі шағын бұлақпен толығатын үлкен көл болған. Мұнда көптеген ауылдар көшіп келіп, көл суын пайдаланған. Судың көптігі соншалық одан егіншілер де егін суарған. Осыдан елу жылдай бұрын су тартылғаннан кейін бұл жер қаңырап, иесіз қалған".<br> Ұшқан мекені орналасқан жер ағып жатқан бұлақ суымен ерекшеленеді, әсіресе, көктем мен күз айларында ертедегі көшпелі қазақтардың өмір сүруіне, ортағасырлық сауда-саттық жасаумен айналысқан керуен-жүкшілердің тыныс алуына аса қолайлы орын — керуен сарайда болған. Ұшқан ата қорымында бірнеше ғасырлар бойы әр алуан пошымда діни жерлеу салттарымен тұрғызылған кесенелер тобы қалыптасты. Қорымның оңтүстік-батыс жағындағы Ұшқан ата зираты ертедегі дәстүр бойынша үстіңгі жақ беті топырақпен үйіліп, басына ағаш белгі қойылған. Өткен заманда осыған таяу шағын мешіт бой көтергенімен, ол кейін бұзылып қалған. Үйінділер арасында шикі кірпіштен қаланған сәулет құрылыстарының жұрнақтарын айқын байқауға болады: бұларда XVIII—XX ғасырлардағы қазақ сәулет өнеріне тән көптеген белгілер сақталған. == Қорым және құлпытастар сипаты == Ұшқан ата қорымында кесене, төртқұлақты қоршау, қойтастар, құлпытастар сияқты алуан түрлі ескерткіштер бар. Құлпыстардың өзі жүзден асады. Ұшқан ата қорымы қорымтастан қашалған пішіні мен жасалу техникасы алуан түрлі осынау құлпытастарымен әйгілі. Олардың көпшілігі тасқашау өнерінің көрнекті ескерткіштері болып табылады. Сондықтан Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арнайы ғылыми зерттеулер де жасалды.<br> Арал-Каспий сәулет өнері ескерткіштерінің белгілі зерттеушісі [[Серік Ескендірұлы Әжіғали|С. Е. Әжіғали]]дың анықтамасы бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш топқа бөлінеді: * ірі және көлемді ою-өрнектері бар құлпытастар XVIII ғасыр ортасы мен ХІХ ғасырдың басында жасалған; * жалпақ бедерлі ою-өрнектер мен эпиграфика, көлемді элементтер үйлесім тапқан құлпытастар XIX ғасыр ортасына тиесілі; * ал биіктігі 2,5 м-ден 3,7 м-ге дейінгі бағана тәрізді "алып құлыптастар" XIX ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басында қойылған ескерткіштер болып табылады. М. М. Меңдіқұлов [[1898 жыл|1898]] жылдан [[1906 жыл|1906]] жылға дейінгі аралықта құлпытас қашайтын Елеусін мен Елбосын Егесіновтер деген өмір сүргендігін анықтады. Зерттеушілер бұл құлпытастар тек Жем аңғарындағы Ұшқан ата мен Қарашұңғыл қорымдарында ғана кездесетінін айтты. Олар "Үстірттің солтүстік-батыс шыңынан алынған ұлутастардан" жасалған бұл құлпытастар сәндік әшекейлерінің алуан түрлілігімен ерекшеленетінін атап өтеді. Олардың ең көнелері құрастырмалы – бір-бірімен біріктірілген үш-төрт мүсінді блоктардан тұрса, ал кейінгілері – ірі ұлутастан шекіліп, тұтас қашалған. Қалыптасқан дәстүр бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш бөліктен – қалың тақтатас тұғыр, беті жайпақ бедерлі ойма өрнекті бағана, бағаналы бөлігін біріктіргенге ұқсайтын, М. М. Меңдіқұлов шартты түрде "капитель" деп атаған жоғарғы мүсіндік бөліктен құралады.<br> Ұшқан құлпытас капителдерінің ерекшілігі "олардың мүсінделген элементтерден тұратын екі-үш қабаттық ұрылымында. Олардың кейбіреулері жарты шар немесе қима пирамида, трапеция түріндегі геометриялық формамен аяқталып тұрған бағана капителі ретінде құрылған". Құлпытастардың безендірілуінде геометриялық фигуралар өсімдік өрнектерден көбірек. "Қошқар мүйіз", "түйе табан", "құс қанаты" және тағы басқа дәстүрлі элементтер тұрмыстық заттар мен қару-жарақ, эпиграфикамен үйлесім тапқан. Алып құлпытастар композициясында басқа да ою-өрнекті мәнермен қатар құйын сияқты иірімді гүл өрнек пен [[Кете (ру)|кете]] руының таңбасы қосылған. Құлпытастардағы таңбалар мен эпиграфика бойынша С. Е. Әжіғали Ұшқан ата қорымында негізінен кете, [[адай]], [[шекті]]лердің жерленгенін анықтады. Арал-Каспий аймағындағы қазақ молаларының көпшілігіне құлпытастар қойылған. Зерттеушілер бұны салынуы қиын әрі елеулі шығынды да қажет ететін кесенелер, сағанатамдар мен басқа да ірі қабір құрылыстарымен салыстырғанда, құлпытастар қою біршама жеңілірек болған деп түсіндіреді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4 </ref> == Қазіргі жағдайы == Ұзақ уақыт бойы Ұшқан ата қорымында жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Тек соңғы жылдары ғана кешенді ғылыми жұмыстар қолға алынды. 2021 жылы археологтар Жошы ұлысы кезеңіне жататын 23 көне тиын тапты. Олардың қатарында Өзбек хан, Жәнібек хан, Хызыр хан және Мүрид хан дәуірлерінде соғылған мыс және күміс тиындар бар. Бұл олжалар Ұшқан ата маңындағы қоныстың Алтын Орда заманында ірі саяси және экономикалық орталықтармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Соңғы археологиялық қазба жұмыстары барысында көлемі шамамен 150×150 метр болатын төбеден ортағасырлық ғимараттың қалдықтары анықталды. Қазба кезінде бірнеше бөлме, қабырға қалдықтары, табалдырық іздері, алебастр сылақтары, қыш кірпіштер және сәндік қаптамалардың сынықтары табылған. Зерттеушілер бұл құрылыстардың XIV ғасыр сәулет өнеріне тән екенін атап өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://oq.gov.kz/abai/ushqan-ata-qorymy|title=Ұшқан ата қорымы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-19|lang=}}</ref> == Қорым көрінісі мен әр кезеңдегі құлпытастар == <gallery> Ұшқан ата қорымы. Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті.jpg|Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті. Ұшқан ата қорымы. Шикі кірпіштен жасалған кесенелер.jpg|Шикі кірпіштен жасалған кесенелер. </gallery> === ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғ-дың ортасындағы құлпытас.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (2).jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (3).jpg </gallery> === ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар (2).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кесенелері]] [[Санат: Тарих]] [[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] qz9j9ucxb5fbz1ck6ay0u7vd51v5wzp 3657286 3657284 2026-09-19T08:16:29Z Мағыпар 100137 /* Аңыздар мен деректер */ толықтыру 3657286 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.jpg|thumb|right|300px|Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.]] '''Ұшқан ата қорымы''' – [[Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген тарихи кешендер ескерткіші. == Орналасқан жері == XIV—XX ғасырлардың аралығында тұрғызылған кесенелер тобын құрайтын Ұшқан ата қорымы қазіргі [[Жылыой ауданы]], [[Құлсары]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. == Аңыздар мен деректер == Ел аузында Ұшқан ата ислам діні қазақ даласына ене бастаған кезеңде өмір сүріп, дін таратқан. Өмірінде талай ғажайып көрсеткен әулие Ұшқан ата соқасының бір соққысымен шөл даладағы тіршілік иесінің барлығының шөлін қандыратын сарқылмайтын бұлақ көзін ашқан».<br> Бұл аңызды [[1953 жыл|1953]] жылы қорым ескерткіштерін алғаш зерттеген М. М. Меңдіқұлов жариялады. Ол өзінің Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арналған ғылыми мақаласында "ақсақалдардың айтуы бойынша, мұнда ертеде бейіттен солтүстік-батысқа қарай 200 м жерде қазіргі шағын бұлақпен толығатын үлкен көл болған. Мұнда көптеген ауылдар көшіп келіп, көл суын пайдаланған. Судың көптігі соншалық одан егіншілер де егін суарған. Осыдан елу жылдай бұрын су тартылғаннан кейін бұл жер қаңырап, иесіз қалған". Ал, қорымның пайда болу тарихы туралы бірнеше аңыздар қалыптасқан. Біреуінде мұнда Ұшқан Ата деген әулиенің жерленгендігі айтылады. Көріпкел, ғалым болған бұл адам өз ағайындарының бітіспес қас дұшпандарының қолына түсіп қалғандығын және оларға ажал қаупі төніп тұрғандығын біліп, бауырларын құтқаруға сонау Мысырдан асығып жетеді, бірақ, жауларының қолынан қапыда қазаға ұшырайды. Әулиені ерекше құрметтейтін жергілікті халық оны осы жерге жерлепті. Ұшқан мекені орналасқан жер ағып жатқан бұлақ суымен ерекшеленеді, әсіресе, көктем мен күз айларында ертедегі көшпелі қазақтардың өмір сүруіне, ортағасырлық сауда-саттық жасаумен айналысқан керуен-жүкшілердің тыныс алуына аса қолайлы орын — керуен сарайда болған. Ұшқан ата қорымында бірнеше ғасырлар бойы әр алуан пошымда діни жерлеу салттарымен тұрғызылған кесенелер тобы қалыптасты. Қорымның оңтүстік-батыс жағындағы Ұшқан ата зираты ертедегі дәстүр бойынша үстіңгі жақ беті топырақпен үйіліп, басына ағаш белгі қойылған. Өткен заманда осыған таяу шағын мешіт бой көтергенімен, ол кейін бұзылып қалған. Үйінділер арасында шикі кірпіштен қаланған сәулет құрылыстарының жұрнақтарын айқын байқауға болады: бұларда XVIII—XX ғасырлардағы қазақ сәулет өнеріне тән көптеген белгілер сақталған. == Қорым және құлпытастар сипаты == Ұшқан ата қорымында кесене, төртқұлақты қоршау, қойтастар, құлпытастар сияқты алуан түрлі ескерткіштер бар. Құлпыстардың өзі жүзден асады. Ұшқан ата қорымы қорымтастан қашалған пішіні мен жасалу техникасы алуан түрлі осынау құлпытастарымен әйгілі. Олардың көпшілігі тасқашау өнерінің көрнекті ескерткіштері болып табылады. Сондықтан Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арнайы ғылыми зерттеулер де жасалды.<br> Арал-Каспий сәулет өнері ескерткіштерінің белгілі зерттеушісі [[Серік Ескендірұлы Әжіғали|С. Е. Әжіғали]]дың анықтамасы бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш топқа бөлінеді: * ірі және көлемді ою-өрнектері бар құлпытастар XVIII ғасыр ортасы мен ХІХ ғасырдың басында жасалған; * жалпақ бедерлі ою-өрнектер мен эпиграфика, көлемді элементтер үйлесім тапқан құлпытастар XIX ғасыр ортасына тиесілі; * ал биіктігі 2,5 м-ден 3,7 м-ге дейінгі бағана тәрізді "алып құлыптастар" XIX ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басында қойылған ескерткіштер болып табылады. М. М. Меңдіқұлов [[1898 жыл|1898]] жылдан [[1906 жыл|1906]] жылға дейінгі аралықта құлпытас қашайтын Елеусін мен Елбосын Егесіновтер деген өмір сүргендігін анықтады. Зерттеушілер бұл құлпытастар тек Жем аңғарындағы Ұшқан ата мен Қарашұңғыл қорымдарында ғана кездесетінін айтты. Олар "Үстірттің солтүстік-батыс шыңынан алынған ұлутастардан" жасалған бұл құлпытастар сәндік әшекейлерінің алуан түрлілігімен ерекшеленетінін атап өтеді. Олардың ең көнелері құрастырмалы – бір-бірімен біріктірілген үш-төрт мүсінді блоктардан тұрса, ал кейінгілері – ірі ұлутастан шекіліп, тұтас қашалған. Қалыптасқан дәстүр бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш бөліктен – қалың тақтатас тұғыр, беті жайпақ бедерлі ойма өрнекті бағана, бағаналы бөлігін біріктіргенге ұқсайтын, М. М. Меңдіқұлов шартты түрде "капитель" деп атаған жоғарғы мүсіндік бөліктен құралады.<br> Ұшқан құлпытас капителдерінің ерекшілігі "олардың мүсінделген элементтерден тұратын екі-үш қабаттық ұрылымында. Олардың кейбіреулері жарты шар немесе қима пирамида, трапеция түріндегі геометриялық формамен аяқталып тұрған бағана капителі ретінде құрылған". Құлпытастардың безендірілуінде геометриялық фигуралар өсімдік өрнектерден көбірек. "Қошқар мүйіз", "түйе табан", "құс қанаты" және тағы басқа дәстүрлі элементтер тұрмыстық заттар мен қару-жарақ, эпиграфикамен үйлесім тапқан. Алып құлпытастар композициясында басқа да ою-өрнекті мәнермен қатар құйын сияқты иірімді гүл өрнек пен [[Кете (ру)|кете]] руының таңбасы қосылған. Құлпытастардағы таңбалар мен эпиграфика бойынша С. Е. Әжіғали Ұшқан ата қорымында негізінен кете, [[адай]], [[шекті]]лердің жерленгенін анықтады. Арал-Каспий аймағындағы қазақ молаларының көпшілігіне құлпытастар қойылған. Зерттеушілер бұны салынуы қиын әрі елеулі шығынды да қажет ететін кесенелер, сағанатамдар мен басқа да ірі қабір құрылыстарымен салыстырғанда, құлпытастар қою біршама жеңілірек болған деп түсіндіреді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4 </ref> == Қазіргі жағдайы == Ұзақ уақыт бойы Ұшқан ата қорымында жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Тек соңғы жылдары ғана кешенді ғылыми жұмыстар қолға алынды. 2021 жылы археологтар Жошы ұлысы кезеңіне жататын 23 көне тиын тапты. Олардың қатарында Өзбек хан, Жәнібек хан, Хызыр хан және Мүрид хан дәуірлерінде соғылған мыс және күміс тиындар бар. Бұл олжалар Ұшқан ата маңындағы қоныстың Алтын Орда заманында ірі саяси және экономикалық орталықтармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Соңғы археологиялық қазба жұмыстары барысында көлемі шамамен 150×150 метр болатын төбеден ортағасырлық ғимараттың қалдықтары анықталды. Қазба кезінде бірнеше бөлме, қабырға қалдықтары, табалдырық іздері, алебастр сылақтары, қыш кірпіштер және сәндік қаптамалардың сынықтары табылған. Зерттеушілер бұл құрылыстардың XIV ғасыр сәулет өнеріне тән екенін атап өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://oq.gov.kz/abai/ushqan-ata-qorymy|title=Ұшқан ата қорымы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-19|lang=}}</ref> == Қорым көрінісі мен әр кезеңдегі құлпытастар == <gallery> Ұшқан ата қорымы. Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті.jpg|Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті. Ұшқан ата қорымы. Шикі кірпіштен жасалған кесенелер.jpg|Шикі кірпіштен жасалған кесенелер. </gallery> === ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғ-дың ортасындағы құлпытас.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (2).jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (3).jpg </gallery> === ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар (2).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кесенелері]] [[Санат: Тарих]] [[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] tiwemaa9rkhv5tahe0tx7mzjhaxg92l 3657287 3657286 2026-09-19T08:17:13Z Мағыпар 100137 /* Аңыздар мен деректер */ толықтыру 3657287 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.jpg|thumb|right|300px|Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.]] '''Ұшқан ата қорымы''' – [[Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген тарихи кешендер ескерткіші. == Орналасқан жері == XIV—XX ғасырлардың аралығында тұрғызылған кесенелер тобын құрайтын Ұшқан ата қорымы қазіргі [[Жылыой ауданы]], [[Құлсары]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. == Аңыздар мен деректер == Ел аузында Ұшқан ата ислам діні қазақ даласына ене бастаған кезеңде өмір сүріп, дін таратқан. Өмірінде талай ғажайып көрсеткен әулие Ұшқан ата соқасының бір соққысымен шөл даладағы тіршілік иесінің барлығының шөлін қандыратын сарқылмайтын бұлақ көзін ашқан».<br> Бұл аңызды [[1953 жыл|1953]] жылы қорым ескерткіштерін алғаш зерттеген М. М. Меңдіқұлов жариялады. Ол өзінің Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арналған ғылыми мақаласында "ақсақалдардың айтуы бойынша, мұнда ертеде бейіттен солтүстік-батысқа қарай 200 м жерде қазіргі шағын бұлақпен толығатын үлкен көл болған. Мұнда көптеген ауылдар көшіп келіп, көл суын пайдаланған. Судың көптігі соншалық одан егіншілер де егін суарған. Осыдан елу жылдай бұрын су тартылғаннан кейін бұл жер қаңырап, иесіз қалған". Ал, қорымның пайда болу тарихы туралы бірнеше аңыздар қалыптасқан. Біреуінде мұнда Ұшқан Ата деген әулиенің жерленгендігі айтылады. Көріпкел, ғалым болған бұл адам өз ағайындарының бітіспес қас дұшпандарының қолына түсіп қалғандығын және оларға ажал қаупі төніп тұрғандығын біліп, бауырларын құтқаруға сонау Мысырдан асығып жетеді, бірақ, жауларының қолынан қапыда қазаға ұшырайды. Әулиені ерекше құрметтейтін жергілікті халық оны осы жерге жерлепті.<br /> Екінші аңызға қарағанда, бұл қасиетті мекенде дүниеден озған белгісіз үш хан мәңгілік орындарын тауыпты. Қорымның осылай «Үш хан» атанған атауы бертін келе дыбыстық өзгеріске ұшырап, халық аузында «Ұшқан» болып кетіпті. Ұшқан мекені орналасқан жер ағып жатқан бұлақ суымен ерекшеленеді, әсіресе, көктем мен күз айларында ертедегі көшпелі қазақтардың өмір сүруіне, ортағасырлық сауда-саттық жасаумен айналысқан керуен-жүкшілердің тыныс алуына аса қолайлы орын — керуен сарайда болған. Ұшқан ата қорымында бірнеше ғасырлар бойы әр алуан пошымда діни жерлеу салттарымен тұрғызылған кесенелер тобы қалыптасты. Қорымның оңтүстік-батыс жағындағы Ұшқан ата зираты ертедегі дәстүр бойынша үстіңгі жақ беті топырақпен үйіліп, басына ағаш белгі қойылған. Өткен заманда осыған таяу шағын мешіт бой көтергенімен, ол кейін бұзылып қалған. Үйінділер арасында шикі кірпіштен қаланған сәулет құрылыстарының жұрнақтарын айқын байқауға болады: бұларда XVIII—XX ғасырлардағы қазақ сәулет өнеріне тән көптеген белгілер сақталған. == Қорым және құлпытастар сипаты == Ұшқан ата қорымында кесене, төртқұлақты қоршау, қойтастар, құлпытастар сияқты алуан түрлі ескерткіштер бар. Құлпыстардың өзі жүзден асады. Ұшқан ата қорымы қорымтастан қашалған пішіні мен жасалу техникасы алуан түрлі осынау құлпытастарымен әйгілі. Олардың көпшілігі тасқашау өнерінің көрнекті ескерткіштері болып табылады. Сондықтан Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арнайы ғылыми зерттеулер де жасалды.<br> Арал-Каспий сәулет өнері ескерткіштерінің белгілі зерттеушісі [[Серік Ескендірұлы Әжіғали|С. Е. Әжіғали]]дың анықтамасы бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш топқа бөлінеді: * ірі және көлемді ою-өрнектері бар құлпытастар XVIII ғасыр ортасы мен ХІХ ғасырдың басында жасалған; * жалпақ бедерлі ою-өрнектер мен эпиграфика, көлемді элементтер үйлесім тапқан құлпытастар XIX ғасыр ортасына тиесілі; * ал биіктігі 2,5 м-ден 3,7 м-ге дейінгі бағана тәрізді "алып құлыптастар" XIX ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басында қойылған ескерткіштер болып табылады. М. М. Меңдіқұлов [[1898 жыл|1898]] жылдан [[1906 жыл|1906]] жылға дейінгі аралықта құлпытас қашайтын Елеусін мен Елбосын Егесіновтер деген өмір сүргендігін анықтады. Зерттеушілер бұл құлпытастар тек Жем аңғарындағы Ұшқан ата мен Қарашұңғыл қорымдарында ғана кездесетінін айтты. Олар "Үстірттің солтүстік-батыс шыңынан алынған ұлутастардан" жасалған бұл құлпытастар сәндік әшекейлерінің алуан түрлілігімен ерекшеленетінін атап өтеді. Олардың ең көнелері құрастырмалы – бір-бірімен біріктірілген үш-төрт мүсінді блоктардан тұрса, ал кейінгілері – ірі ұлутастан шекіліп, тұтас қашалған. Қалыптасқан дәстүр бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш бөліктен – қалың тақтатас тұғыр, беті жайпақ бедерлі ойма өрнекті бағана, бағаналы бөлігін біріктіргенге ұқсайтын, М. М. Меңдіқұлов шартты түрде "капитель" деп атаған жоғарғы мүсіндік бөліктен құралады.<br> Ұшқан құлпытас капителдерінің ерекшілігі "олардың мүсінделген элементтерден тұратын екі-үш қабаттық ұрылымында. Олардың кейбіреулері жарты шар немесе қима пирамида, трапеция түріндегі геометриялық формамен аяқталып тұрған бағана капителі ретінде құрылған". Құлпытастардың безендірілуінде геометриялық фигуралар өсімдік өрнектерден көбірек. "Қошқар мүйіз", "түйе табан", "құс қанаты" және тағы басқа дәстүрлі элементтер тұрмыстық заттар мен қару-жарақ, эпиграфикамен үйлесім тапқан. Алып құлпытастар композициясында басқа да ою-өрнекті мәнермен қатар құйын сияқты иірімді гүл өрнек пен [[Кете (ру)|кете]] руының таңбасы қосылған. Құлпытастардағы таңбалар мен эпиграфика бойынша С. Е. Әжіғали Ұшқан ата қорымында негізінен кете, [[адай]], [[шекті]]лердің жерленгенін анықтады. Арал-Каспий аймағындағы қазақ молаларының көпшілігіне құлпытастар қойылған. Зерттеушілер бұны салынуы қиын әрі елеулі шығынды да қажет ететін кесенелер, сағанатамдар мен басқа да ірі қабір құрылыстарымен салыстырғанда, құлпытастар қою біршама жеңілірек болған деп түсіндіреді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4 </ref> == Қазіргі жағдайы == Ұзақ уақыт бойы Ұшқан ата қорымында жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Тек соңғы жылдары ғана кешенді ғылыми жұмыстар қолға алынды. 2021 жылы археологтар Жошы ұлысы кезеңіне жататын 23 көне тиын тапты. Олардың қатарында Өзбек хан, Жәнібек хан, Хызыр хан және Мүрид хан дәуірлерінде соғылған мыс және күміс тиындар бар. Бұл олжалар Ұшқан ата маңындағы қоныстың Алтын Орда заманында ірі саяси және экономикалық орталықтармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Соңғы археологиялық қазба жұмыстары барысында көлемі шамамен 150×150 метр болатын төбеден ортағасырлық ғимараттың қалдықтары анықталды. Қазба кезінде бірнеше бөлме, қабырға қалдықтары, табалдырық іздері, алебастр сылақтары, қыш кірпіштер және сәндік қаптамалардың сынықтары табылған. Зерттеушілер бұл құрылыстардың XIV ғасыр сәулет өнеріне тән екенін атап өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://oq.gov.kz/abai/ushqan-ata-qorymy|title=Ұшқан ата қорымы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-19|lang=}}</ref> == Қорым көрінісі мен әр кезеңдегі құлпытастар == <gallery> Ұшқан ата қорымы. Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті.jpg|Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті. Ұшқан ата қорымы. Шикі кірпіштен жасалған кесенелер.jpg|Шикі кірпіштен жасалған кесенелер. </gallery> === ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғ-дың ортасындағы құлпытас.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (2).jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (3).jpg </gallery> === ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар (2).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кесенелері]] [[Санат: Тарих]] [[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] kvnapemh1pl3w47qoflqk9raouorxdf 3657288 3657287 2026-09-19T08:18:23Z Мағыпар 100137 /* Аңыздар мен деректер */ толықтыру 3657288 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.jpg|thumb|right|300px|Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.]] '''Ұшқан ата қорымы''' – [[Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген тарихи кешендер ескерткіші. == Орналасқан жері == XIV—XX ғасырлардың аралығында тұрғызылған кесенелер тобын құрайтын Ұшқан ата қорымы қазіргі [[Жылыой ауданы]], [[Құлсары]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. == Аңыздар мен деректер == Ел аузында Ұшқан ата ислам діні қазақ даласына ене бастаған кезеңде өмір сүріп, дін таратқан. Өмірінде талай ғажайып көрсеткен әулие Ұшқан ата соқасының бір соққысымен шөл даладағы тіршілік иесінің барлығының шөлін қандыратын сарқылмайтын бұлақ көзін ашқан».<br> Бұл аңызды [[1953 жыл|1953]] жылы қорым ескерткіштерін алғаш зерттеген М. М. Меңдіқұлов жариялады. Ол өзінің Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арналған ғылыми мақаласында "ақсақалдардың айтуы бойынша, мұнда ертеде бейіттен солтүстік-батысқа қарай 200 м жерде қазіргі шағын бұлақпен толығатын үлкен көл болған. Мұнда көптеген ауылдар көшіп келіп, көл суын пайдаланған. Судың көптігі соншалық одан егіншілер де егін суарған. Осыдан елу жылдай бұрын су тартылғаннан кейін бұл жер қаңырап, иесіз қалған". Ал, қорымның пайда болу тарихы туралы бірнеше аңыздар қалыптасқан. Біреуінде мұнда Ұшқан Ата деген әулиенің жерленгендігі айтылады. Көріпкел, ғалым болған бұл адам өз ағайындарының бітіспес қас дұшпандарының қолына түсіп қалғандығын және оларға ажал қаупі төніп тұрғандығын біліп, бауырларын құтқаруға сонау Мысырдан асығып жетеді, бірақ, жауларының қолынан қапыда қазаға ұшырайды. Әулиені ерекше құрметтейтін жергілікті халық оны осы жерге жерлепті.<br /> Екінші аңызға қарағанда, бұл қасиетті мекенде дүниеден озған белгісіз үш хан мәңгілік орындарын тауыпты. Қорымның осылай «Үш хан» атанған атауы бертін келе дыбыстық өзгеріске ұшырап, халық аузында «Ұшқан» болып кетіпті.<br /> Үшінші дерек қорым атауының ондағы шипалы қасиеті бар бұлаққа орай қалыптасқан «үш аққан» сөзінен туғандығын баяндайды. 1853 жылы топограф Алексеевтің жазғанында, ХVІІІ ғасырда торғауыт қалмақтары мен қазақтар арасында өткен қырғын шайқасқа байланыстырылады, сонда төгілген қанға сәйкес «үш қан» атаныпты. Ұшқан мекені орналасқан жер ағып жатқан бұлақ суымен ерекшеленеді, әсіресе, көктем мен күз айларында ертедегі көшпелі қазақтардың өмір сүруіне, ортағасырлық сауда-саттық жасаумен айналысқан керуен-жүкшілердің тыныс алуына аса қолайлы орын — керуен сарайда болған. Ұшқан ата қорымында бірнеше ғасырлар бойы әр алуан пошымда діни жерлеу салттарымен тұрғызылған кесенелер тобы қалыптасты. Қорымның оңтүстік-батыс жағындағы Ұшқан ата зираты ертедегі дәстүр бойынша үстіңгі жақ беті топырақпен үйіліп, басына ағаш белгі қойылған. Өткен заманда осыған таяу шағын мешіт бой көтергенімен, ол кейін бұзылып қалған. Үйінділер арасында шикі кірпіштен қаланған сәулет құрылыстарының жұрнақтарын айқын байқауға болады: бұларда XVIII—XX ғасырлардағы қазақ сәулет өнеріне тән көптеген белгілер сақталған. == Қорым және құлпытастар сипаты == Ұшқан ата қорымында кесене, төртқұлақты қоршау, қойтастар, құлпытастар сияқты алуан түрлі ескерткіштер бар. Құлпыстардың өзі жүзден асады. Ұшқан ата қорымы қорымтастан қашалған пішіні мен жасалу техникасы алуан түрлі осынау құлпытастарымен әйгілі. Олардың көпшілігі тасқашау өнерінің көрнекті ескерткіштері болып табылады. Сондықтан Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арнайы ғылыми зерттеулер де жасалды.<br> Арал-Каспий сәулет өнері ескерткіштерінің белгілі зерттеушісі [[Серік Ескендірұлы Әжіғали|С. Е. Әжіғали]]дың анықтамасы бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш топқа бөлінеді: * ірі және көлемді ою-өрнектері бар құлпытастар XVIII ғасыр ортасы мен ХІХ ғасырдың басында жасалған; * жалпақ бедерлі ою-өрнектер мен эпиграфика, көлемді элементтер үйлесім тапқан құлпытастар XIX ғасыр ортасына тиесілі; * ал биіктігі 2,5 м-ден 3,7 м-ге дейінгі бағана тәрізді "алып құлыптастар" XIX ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басында қойылған ескерткіштер болып табылады. М. М. Меңдіқұлов [[1898 жыл|1898]] жылдан [[1906 жыл|1906]] жылға дейінгі аралықта құлпытас қашайтын Елеусін мен Елбосын Егесіновтер деген өмір сүргендігін анықтады. Зерттеушілер бұл құлпытастар тек Жем аңғарындағы Ұшқан ата мен Қарашұңғыл қорымдарында ғана кездесетінін айтты. Олар "Үстірттің солтүстік-батыс шыңынан алынған ұлутастардан" жасалған бұл құлпытастар сәндік әшекейлерінің алуан түрлілігімен ерекшеленетінін атап өтеді. Олардың ең көнелері құрастырмалы – бір-бірімен біріктірілген үш-төрт мүсінді блоктардан тұрса, ал кейінгілері – ірі ұлутастан шекіліп, тұтас қашалған. Қалыптасқан дәстүр бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш бөліктен – қалың тақтатас тұғыр, беті жайпақ бедерлі ойма өрнекті бағана, бағаналы бөлігін біріктіргенге ұқсайтын, М. М. Меңдіқұлов шартты түрде "капитель" деп атаған жоғарғы мүсіндік бөліктен құралады.<br> Ұшқан құлпытас капителдерінің ерекшілігі "олардың мүсінделген элементтерден тұратын екі-үш қабаттық ұрылымында. Олардың кейбіреулері жарты шар немесе қима пирамида, трапеция түріндегі геометриялық формамен аяқталып тұрған бағана капителі ретінде құрылған". Құлпытастардың безендірілуінде геометриялық фигуралар өсімдік өрнектерден көбірек. "Қошқар мүйіз", "түйе табан", "құс қанаты" және тағы басқа дәстүрлі элементтер тұрмыстық заттар мен қару-жарақ, эпиграфикамен үйлесім тапқан. Алып құлпытастар композициясында басқа да ою-өрнекті мәнермен қатар құйын сияқты иірімді гүл өрнек пен [[Кете (ру)|кете]] руының таңбасы қосылған. Құлпытастардағы таңбалар мен эпиграфика бойынша С. Е. Әжіғали Ұшқан ата қорымында негізінен кете, [[адай]], [[шекті]]лердің жерленгенін анықтады. Арал-Каспий аймағындағы қазақ молаларының көпшілігіне құлпытастар қойылған. Зерттеушілер бұны салынуы қиын әрі елеулі шығынды да қажет ететін кесенелер, сағанатамдар мен басқа да ірі қабір құрылыстарымен салыстырғанда, құлпытастар қою біршама жеңілірек болған деп түсіндіреді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4 </ref> == Қазіргі жағдайы == Ұзақ уақыт бойы Ұшқан ата қорымында жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Тек соңғы жылдары ғана кешенді ғылыми жұмыстар қолға алынды. 2021 жылы археологтар Жошы ұлысы кезеңіне жататын 23 көне тиын тапты. Олардың қатарында Өзбек хан, Жәнібек хан, Хызыр хан және Мүрид хан дәуірлерінде соғылған мыс және күміс тиындар бар. Бұл олжалар Ұшқан ата маңындағы қоныстың Алтын Орда заманында ірі саяси және экономикалық орталықтармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Соңғы археологиялық қазба жұмыстары барысында көлемі шамамен 150×150 метр болатын төбеден ортағасырлық ғимараттың қалдықтары анықталды. Қазба кезінде бірнеше бөлме, қабырға қалдықтары, табалдырық іздері, алебастр сылақтары, қыш кірпіштер және сәндік қаптамалардың сынықтары табылған. Зерттеушілер бұл құрылыстардың XIV ғасыр сәулет өнеріне тән екенін атап өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://oq.gov.kz/abai/ushqan-ata-qorymy|title=Ұшқан ата қорымы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-19|lang=}}</ref> == Қорым көрінісі мен әр кезеңдегі құлпытастар == <gallery> Ұшқан ата қорымы. Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті.jpg|Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті. Ұшқан ата қорымы. Шикі кірпіштен жасалған кесенелер.jpg|Шикі кірпіштен жасалған кесенелер. </gallery> === ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғ-дың ортасындағы құлпытас.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (2).jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (3).jpg </gallery> === ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар (2).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кесенелері]] [[Санат: Тарих]] [[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] fdc7z3gk97ygt0w55q5om2gqzb6ebmy 3657289 3657288 2026-09-19T08:19:47Z Мағыпар 100137 /* Аңыздар мен деректер */ дереккөз 3657289 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.jpg|thumb|right|300px|Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.]] '''Ұшқан ата қорымы''' – [[Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген тарихи кешендер ескерткіші. == Орналасқан жері == XIV—XX ғасырлардың аралығында тұрғызылған кесенелер тобын құрайтын Ұшқан ата қорымы қазіргі [[Жылыой ауданы]], [[Құлсары]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. == Аңыздар мен деректер == Ел аузында Ұшқан ата ислам діні қазақ даласына ене бастаған кезеңде өмір сүріп, дін таратқан. Өмірінде талай ғажайып көрсеткен әулие Ұшқан ата соқасының бір соққысымен шөл даладағы тіршілік иесінің барлығының шөлін қандыратын сарқылмайтын бұлақ көзін ашқан».<br> Бұл аңызды [[1953 жыл|1953]] жылы қорым ескерткіштерін алғаш зерттеген М. М. Меңдіқұлов жариялады. Ол өзінің Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арналған ғылыми мақаласында "ақсақалдардың айтуы бойынша, мұнда ертеде бейіттен солтүстік-батысқа қарай 200 м жерде қазіргі шағын бұлақпен толығатын үлкен көл болған. Мұнда көптеген ауылдар көшіп келіп, көл суын пайдаланған. Судың көптігі соншалық одан егіншілер де егін суарған. Осыдан елу жылдай бұрын су тартылғаннан кейін бұл жер қаңырап, иесіз қалған". Ал, қорымның пайда болу тарихы туралы бірнеше аңыздар қалыптасқан. Біреуінде мұнда Ұшқан Ата деген әулиенің жерленгендігі айтылады. Көріпкел, ғалым болған бұл адам өз ағайындарының бітіспес қас дұшпандарының қолына түсіп қалғандығын және оларға ажал қаупі төніп тұрғандығын біліп, бауырларын құтқаруға сонау Мысырдан асығып жетеді, бірақ, жауларының қолынан қапыда қазаға ұшырайды. Әулиені ерекше құрметтейтін жергілікті халық оны осы жерге жерлепті.<br /> Екінші аңызға қарағанда, бұл қасиетті мекенде дүниеден озған белгісіз үш хан мәңгілік орындарын тауыпты. Қорымның осылай «Үш хан» атанған атауы бертін келе дыбыстық өзгеріске ұшырап, халық аузында «Ұшқан» болып кетіпті.<br /> Үшінші дерек қорым атауының ондағы шипалы қасиеті бар бұлаққа орай қалыптасқан «үш аққан» сөзінен туғандығын баяндайды. 1853 жылы топограф Алексеевтің жазғанында, ХVІІІ ғасырда торғауыт қалмақтары мен қазақтар арасында өткен қырғын шайқасқа байланыстырылады, сонда төгілген қанға сәйкес «үш қан» атаныпты.<ref>{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/sh-an-ata-zhaylyi-sh-derek/?ysclid=mu83ythz84666160910|title=Ұшқан ата жайлы үш дерек|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-19|lang=}}</ref> Ұшқан мекені орналасқан жер ағып жатқан бұлақ суымен ерекшеленеді, әсіресе, көктем мен күз айларында ертедегі көшпелі қазақтардың өмір сүруіне, ортағасырлық сауда-саттық жасаумен айналысқан керуен-жүкшілердің тыныс алуына аса қолайлы орын — керуен сарайда болған. Ұшқан ата қорымында бірнеше ғасырлар бойы әр алуан пошымда діни жерлеу салттарымен тұрғызылған кесенелер тобы қалыптасты. Қорымның оңтүстік-батыс жағындағы Ұшқан ата зираты ертедегі дәстүр бойынша үстіңгі жақ беті топырақпен үйіліп, басына ағаш белгі қойылған. Өткен заманда осыған таяу шағын мешіт бой көтергенімен, ол кейін бұзылып қалған. Үйінділер арасында шикі кірпіштен қаланған сәулет құрылыстарының жұрнақтарын айқын байқауға болады: бұларда XVIII—XX ғасырлардағы қазақ сәулет өнеріне тән көптеген белгілер сақталған. == Қорым және құлпытастар сипаты == Ұшқан ата қорымында кесене, төртқұлақты қоршау, қойтастар, құлпытастар сияқты алуан түрлі ескерткіштер бар. Құлпыстардың өзі жүзден асады. Ұшқан ата қорымы қорымтастан қашалған пішіні мен жасалу техникасы алуан түрлі осынау құлпытастарымен әйгілі. Олардың көпшілігі тасқашау өнерінің көрнекті ескерткіштері болып табылады. Сондықтан Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арнайы ғылыми зерттеулер де жасалды.<br> Арал-Каспий сәулет өнері ескерткіштерінің белгілі зерттеушісі [[Серік Ескендірұлы Әжіғали|С. Е. Әжіғали]]дың анықтамасы бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш топқа бөлінеді: * ірі және көлемді ою-өрнектері бар құлпытастар XVIII ғасыр ортасы мен ХІХ ғасырдың басында жасалған; * жалпақ бедерлі ою-өрнектер мен эпиграфика, көлемді элементтер үйлесім тапқан құлпытастар XIX ғасыр ортасына тиесілі; * ал биіктігі 2,5 м-ден 3,7 м-ге дейінгі бағана тәрізді "алып құлыптастар" XIX ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басында қойылған ескерткіштер болып табылады. М. М. Меңдіқұлов [[1898 жыл|1898]] жылдан [[1906 жыл|1906]] жылға дейінгі аралықта құлпытас қашайтын Елеусін мен Елбосын Егесіновтер деген өмір сүргендігін анықтады. Зерттеушілер бұл құлпытастар тек Жем аңғарындағы Ұшқан ата мен Қарашұңғыл қорымдарында ғана кездесетінін айтты. Олар "Үстірттің солтүстік-батыс шыңынан алынған ұлутастардан" жасалған бұл құлпытастар сәндік әшекейлерінің алуан түрлілігімен ерекшеленетінін атап өтеді. Олардың ең көнелері құрастырмалы – бір-бірімен біріктірілген үш-төрт мүсінді блоктардан тұрса, ал кейінгілері – ірі ұлутастан шекіліп, тұтас қашалған. Қалыптасқан дәстүр бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш бөліктен – қалың тақтатас тұғыр, беті жайпақ бедерлі ойма өрнекті бағана, бағаналы бөлігін біріктіргенге ұқсайтын, М. М. Меңдіқұлов шартты түрде "капитель" деп атаған жоғарғы мүсіндік бөліктен құралады.<br> Ұшқан құлпытас капителдерінің ерекшілігі "олардың мүсінделген элементтерден тұратын екі-үш қабаттық ұрылымында. Олардың кейбіреулері жарты шар немесе қима пирамида, трапеция түріндегі геометриялық формамен аяқталып тұрған бағана капителі ретінде құрылған". Құлпытастардың безендірілуінде геометриялық фигуралар өсімдік өрнектерден көбірек. "Қошқар мүйіз", "түйе табан", "құс қанаты" және тағы басқа дәстүрлі элементтер тұрмыстық заттар мен қару-жарақ, эпиграфикамен үйлесім тапқан. Алып құлпытастар композициясында басқа да ою-өрнекті мәнермен қатар құйын сияқты иірімді гүл өрнек пен [[Кете (ру)|кете]] руының таңбасы қосылған. Құлпытастардағы таңбалар мен эпиграфика бойынша С. Е. Әжіғали Ұшқан ата қорымында негізінен кете, [[адай]], [[шекті]]лердің жерленгенін анықтады. Арал-Каспий аймағындағы қазақ молаларының көпшілігіне құлпытастар қойылған. Зерттеушілер бұны салынуы қиын әрі елеулі шығынды да қажет ететін кесенелер, сағанатамдар мен басқа да ірі қабір құрылыстарымен салыстырғанда, құлпытастар қою біршама жеңілірек болған деп түсіндіреді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4 </ref> == Қазіргі жағдайы == Ұзақ уақыт бойы Ұшқан ата қорымында жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Тек соңғы жылдары ғана кешенді ғылыми жұмыстар қолға алынды. 2021 жылы археологтар Жошы ұлысы кезеңіне жататын 23 көне тиын тапты. Олардың қатарында Өзбек хан, Жәнібек хан, Хызыр хан және Мүрид хан дәуірлерінде соғылған мыс және күміс тиындар бар. Бұл олжалар Ұшқан ата маңындағы қоныстың Алтын Орда заманында ірі саяси және экономикалық орталықтармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Соңғы археологиялық қазба жұмыстары барысында көлемі шамамен 150×150 метр болатын төбеден ортағасырлық ғимараттың қалдықтары анықталды. Қазба кезінде бірнеше бөлме, қабырға қалдықтары, табалдырық іздері, алебастр сылақтары, қыш кірпіштер және сәндік қаптамалардың сынықтары табылған. Зерттеушілер бұл құрылыстардың XIV ғасыр сәулет өнеріне тән екенін атап өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://oq.gov.kz/abai/ushqan-ata-qorymy|title=Ұшқан ата қорымы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-19|lang=}}</ref> == Қорым көрінісі мен әр кезеңдегі құлпытастар == <gallery> Ұшқан ата қорымы. Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті.jpg|Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті. Ұшқан ата қорымы. Шикі кірпіштен жасалған кесенелер.jpg|Шикі кірпіштен жасалған кесенелер. </gallery> === ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғ-дың ортасындағы құлпытас.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (2).jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (3).jpg </gallery> === ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар (2).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кесенелері]] [[Санат: Тарих]] [[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] 1gb1zwxwa5bocwh5esu8wuqas9zvw8h 3657326 3657289 2026-09-19T10:10:14Z Мағыпар 100137 3657326 wikitext text/x-wiki '''Ұшқан ата қорымы''' – [[Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген тарихи кешендер ескерткіші. == Орналасқан жері == XIV—XX ғасырлардың аралығында тұрғызылған кесенелер тобын құрайтын Ұшқан ата қорымы қазіргі [[Жылыой ауданы]], [[Құлсары]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. == Аңыздар мен деректер == Ел аузында Ұшқан ата ислам діні қазақ даласына ене бастаған кезеңде өмір сүріп, дін таратқан. Өмірінде талай ғажайып көрсеткен әулие Ұшқан ата соқасының бір соққысымен шөл даладағы тіршілік иесінің барлығының шөлін қандыратын сарқылмайтын бұлақ көзін ашқан».<br> Бұл аңызды [[1953 жыл|1953]] жылы қорым ескерткіштерін алғаш зерттеген М. М. Меңдіқұлов жариялады. Ол өзінің Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арналған ғылыми мақаласында "ақсақалдардың айтуы бойынша, мұнда ертеде бейіттен солтүстік-батысқа қарай 200 м жерде қазіргі шағын бұлақпен толығатын үлкен көл болған. Мұнда көптеген ауылдар көшіп келіп, көл суын пайдаланған. Судың көптігі соншалық одан егіншілер де егін суарған. Осыдан елу жылдай бұрын су тартылғаннан кейін бұл жер қаңырап, иесіз қалған". [[Сурет:Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.jpg|thumb|right|300px|Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.]] Ал, қорымның пайда болу тарихы туралы бірнеше аңыздар қалыптасқан. Біреуінде мұнда Ұшқан Ата деген әулиенің жерленгендігі айтылады. Көріпкел, ғалым болған бұл адам өз ағайындарының бітіспес қас дұшпандарының қолына түсіп қалғандығын және оларға ажал қаупі төніп тұрғандығын біліп, бауырларын құтқаруға сонау Мысырдан асығып жетеді, бірақ, жауларының қолынан қапыда қазаға ұшырайды. Әулиені ерекше құрметтейтін жергілікті халық оны осы жерге жерлепті.<br /> Екінші аңызға қарағанда, бұл қасиетті мекенде дүниеден озған белгісіз үш хан мәңгілік орындарын тауыпты. Қорымның осылай «Үш хан» атанған атауы бертін келе дыбыстық өзгеріске ұшырап, халық аузында «Ұшқан» болып кетіпті.<br /> Үшінші дерек қорым атауының ондағы шипалы қасиеті бар бұлаққа орай қалыптасқан «үш аққан» сөзінен туғандығын баяндайды. 1853 жылы топограф Алексеевтің жазғанында, ХVІІІ ғасырда торғауыт қалмақтары мен қазақтар арасында өткен қырғын шайқасқа байланыстырылады, сонда төгілген қанға сәйкес «үш қан» атаныпты.<ref>{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/sh-an-ata-zhaylyi-sh-derek/?ysclid=mu83ythz84666160910|title=Ұшқан ата жайлы үш дерек|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-19|lang=}}</ref> Ұшқан мекені орналасқан жер ағып жатқан бұлақ суымен ерекшеленеді, әсіресе, көктем мен күз айларында ертедегі көшпелі қазақтардың өмір сүруіне, ортағасырлық сауда-саттық жасаумен айналысқан керуен-жүкшілердің тыныс алуына аса қолайлы орын — керуен сарайда болған. Ұшқан ата қорымында бірнеше ғасырлар бойы әр алуан пошымда діни жерлеу салттарымен тұрғызылған кесенелер тобы қалыптасты. Қорымның оңтүстік-батыс жағындағы Ұшқан ата зираты ертедегі дәстүр бойынша үстіңгі жақ беті топырақпен үйіліп, басына ағаш белгі қойылған. Өткен заманда осыған таяу шағын мешіт бой көтергенімен, ол кейін бұзылып қалған. Үйінділер арасында шикі кірпіштен қаланған сәулет құрылыстарының жұрнақтарын айқын байқауға болады: бұларда XVIII—XX ғасырлардағы қазақ сәулет өнеріне тән көптеген белгілер сақталған. == Қорым және құлпытастар сипаты == Ұшқан ата қорымында кесене, төртқұлақты қоршау, қойтастар, құлпытастар сияқты алуан түрлі ескерткіштер бар. Құлпыстардың өзі жүзден асады. Ұшқан ата қорымы қорымтастан қашалған пішіні мен жасалу техникасы алуан түрлі осынау құлпытастарымен әйгілі. Олардың көпшілігі тасқашау өнерінің көрнекті ескерткіштері болып табылады. Сондықтан Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арнайы ғылыми зерттеулер де жасалды.<br> Арал-Каспий сәулет өнері ескерткіштерінің белгілі зерттеушісі [[Серік Ескендірұлы Әжіғали|С. Е. Әжіғали]]дың анықтамасы бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш топқа бөлінеді: * ірі және көлемді ою-өрнектері бар құлпытастар XVIII ғасыр ортасы мен ХІХ ғасырдың басында жасалған; * жалпақ бедерлі ою-өрнектер мен эпиграфика, көлемді элементтер үйлесім тапқан құлпытастар XIX ғасыр ортасына тиесілі; * ал биіктігі 2,5 м-ден 3,7 м-ге дейінгі бағана тәрізді "алып құлыптастар" XIX ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басында қойылған ескерткіштер болып табылады. М. М. Меңдіқұлов [[1898 жыл|1898]] жылдан [[1906 жыл|1906]] жылға дейінгі аралықта құлпытас қашайтын Елеусін мен Елбосын Егесіновтер деген өмір сүргендігін анықтады. Зерттеушілер бұл құлпытастар тек Жем аңғарындағы Ұшқан ата мен Қарашұңғыл қорымдарында ғана кездесетінін айтты. Олар "Үстірттің солтүстік-батыс шыңынан алынған ұлутастардан" жасалған бұл құлпытастар сәндік әшекейлерінің алуан түрлілігімен ерекшеленетінін атап өтеді. Олардың ең көнелері құрастырмалы – бір-бірімен біріктірілген үш-төрт мүсінді блоктардан тұрса, ал кейінгілері – ірі ұлутастан шекіліп, тұтас қашалған. Қалыптасқан дәстүр бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш бөліктен – қалың тақтатас тұғыр, беті жайпақ бедерлі ойма өрнекті бағана, бағаналы бөлігін біріктіргенге ұқсайтын, М. М. Меңдіқұлов шартты түрде "капитель" деп атаған жоғарғы мүсіндік бөліктен құралады.<br> Ұшқан құлпытас капителдерінің ерекшілігі "олардың мүсінделген элементтерден тұратын екі-үш қабаттық ұрылымында. Олардың кейбіреулері жарты шар немесе қима пирамида, трапеция түріндегі геометриялық формамен аяқталып тұрған бағана капителі ретінде құрылған". Құлпытастардың безендірілуінде геометриялық фигуралар өсімдік өрнектерден көбірек. "Қошқар мүйіз", "түйе табан", "құс қанаты" және тағы басқа дәстүрлі элементтер тұрмыстық заттар мен қару-жарақ, эпиграфикамен үйлесім тапқан. Алып құлпытастар композициясында басқа да ою-өрнекті мәнермен қатар құйын сияқты иірімді гүл өрнек пен [[Кете (ру)|кете]] руының таңбасы қосылған. Құлпытастардағы таңбалар мен эпиграфика бойынша С. Е. Әжіғали Ұшқан ата қорымында негізінен кете, [[адай]], [[шекті]]лердің жерленгенін анықтады. Арал-Каспий аймағындағы қазақ молаларының көпшілігіне құлпытастар қойылған. Зерттеушілер бұны салынуы қиын әрі елеулі шығынды да қажет ететін кесенелер, сағанатамдар мен басқа да ірі қабір құрылыстарымен салыстырғанда, құлпытастар қою біршама жеңілірек болған деп түсіндіреді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4 </ref> == Қазіргі жағдайы == Ұзақ уақыт бойы Ұшқан ата қорымында жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Тек соңғы жылдары ғана кешенді ғылыми жұмыстар қолға алынды. 2021 жылы археологтар Жошы ұлысы кезеңіне жататын 23 көне тиын тапты. Олардың қатарында Өзбек хан, Жәнібек хан, Хызыр хан және Мүрид хан дәуірлерінде соғылған мыс және күміс тиындар бар. Бұл олжалар Ұшқан ата маңындағы қоныстың Алтын Орда заманында ірі саяси және экономикалық орталықтармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Соңғы археологиялық қазба жұмыстары барысында көлемі шамамен 150×150 метр болатын төбеден ортағасырлық ғимараттың қалдықтары анықталды. Қазба кезінде бірнеше бөлме, қабырға қалдықтары, табалдырық іздері, алебастр сылақтары, қыш кірпіштер және сәндік қаптамалардың сынықтары табылған. Зерттеушілер бұл құрылыстардың XIV ғасыр сәулет өнеріне тән екенін атап өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://oq.gov.kz/abai/ushqan-ata-qorymy|title=Ұшқан ата қорымы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-19|lang=}}</ref> == Қорым көрінісі мен әр кезеңдегі құлпытастар == <gallery> Ұшқан ата қорымы. Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті.jpg|Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті. Ұшқан ата қорымы. Шикі кірпіштен жасалған кесенелер.jpg|Шикі кірпіштен жасалған кесенелер. </gallery> === ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғ-дың ортасындағы құлпытас.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (2).jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (3).jpg </gallery> === ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар (2).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кесенелері]] [[Санат: Тарих]] [[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] dl2tkszll1vp0etwbseixvkqpvpybpr 3657327 3657326 2026-09-19T10:13:55Z Мағыпар 100137 3657327 wikitext text/x-wiki '''Ұшқан ата қорымы''' – [[Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген тарихи кешендер ескерткіші. == Орналасқан жері == XIV—XX ғасырлардың аралығында тұрғызылған кесенелер тобын құрайтын Ұшқан ата қорымы қазіргі [[Жылыой ауданы]], [[Құлсары]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. == Аңыздар мен деректер == Ел аузында Ұшқан ата ислам діні қазақ даласына ене бастаған кезеңде өмір сүріп, дін таратқан. Өмірінде талай ғажайып көрсеткен әулие Ұшқан ата соқасының бір соққысымен шөл даладағы тіршілік иесінің барлығының шөлін қандыратын сарқылмайтын бұлақ көзін ашқан».<br> Бұл аңызды [[1953 жыл|1953]] жылы қорым ескерткіштерін алғаш зерттеген М. М. Меңдіқұлов жариялады. Ол өзінің Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арналған ғылыми мақаласында "ақсақалдардың айтуы бойынша, мұнда ертеде бейіттен солтүстік-батысқа қарай 200 м жерде қазіргі шағын бұлақпен толығатын үлкен көл болған. Мұнда көптеген ауылдар көшіп келіп, көл суын пайдаланған. Судың көптігі соншалық одан егіншілер де егін суарған. Осыдан елу жылдай бұрын су тартылғаннан кейін бұл жер қаңырап, иесіз қалған". [[Сурет:Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.jpg|thumb|right|300px|Ұшқан ата қорымы және тартылған көлдер.]] Ал, қорымның пайда болу тарихы туралы бірнеше аңыздар қалыптасқан. Біреуінде мұнда Ұшқан Ата деген әулиенің жерленгендігі айтылады. Көріпкел, ғалым болған бұл адам өз ағайындарының бітіспес қас дұшпандарының қолына түсіп қалғандығын және оларға ажал қаупі төніп тұрғандығын біліп, бауырларын құтқаруға сонау Мысырдан асығып жетеді, бірақ, жауларының қолынан қапыда қазаға ұшырайды. Әулиені ерекше құрметтейтін жергілікті халық оны осы жерге жерлепті.<br /> Екінші аңызға қарағанда, бұл қасиетті мекенде дүниеден озған белгісіз үш хан мәңгілік орындарын тауыпты. Қорымның осылай «Үш хан» атанған атауы бертін келе дыбыстық өзгеріске ұшырап, халық аузында «Ұшқан» болып кетіпті.<br /> Үшінші дерек қорым атауының ондағы шипалы қасиеті бар бұлаққа орай қалыптасқан «үш аққан» сөзінен туғандығын баяндайды. 1853 жылы топограф Алексеевтің жазғанында, ХVІІІ ғасырда торғауыт қалмақтары мен қазақтар арасында өткен қырғын шайқасқа байланыстырылады, сонда төгілген қанға сәйкес «үш қан» атаныпты.<ref>{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/sh-an-ata-zhaylyi-sh-derek/?ysclid=mu83ythz84666160910|title=Ұшқан ата жайлы үш дерек|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-19|lang=}}</ref> Ұшқан мекені орналасқан жер ағып жатқан бұлақ суымен ерекшеленеді, әсіресе, көктем мен күз айларында ертедегі көшпелі қазақтардың өмір сүруіне, ортағасырлық сауда-саттық жасаумен айналысқан керуен-жүкшілердің тыныс алуына аса қолайлы орын — керуен сарайда болған. Ұшқан ата қорымында бірнеше ғасырлар бойы әр алуан пошымда діни жерлеу салттарымен тұрғызылған кесенелер тобы қалыптасты. Қорымның оңтүстік-батыс жағындағы Ұшқан ата зираты ертедегі дәстүр бойынша үстіңгі жақ беті топырақпен үйіліп, басына ағаш белгі қойылған. Өткен заманда осыған таяу шағын мешіт бой көтергенімен, ол кейін бұзылып қалған. Үйінділер арасында шикі кірпіштен қаланған сәулет құрылыстарының жұрнақтарын айқын байқауға болады: бұларда XVIII—XX ғасырлардағы қазақ сәулет өнеріне тән көптеген белгілер сақталған. == Қорым және құлпытастар сипаты == Ұшқан ата қорымында кесене, төртқұлақты қоршау, қойтастар, құлпытастар сияқты алуан түрлі ескерткіштер бар. Құлпыстардың өзі жүзден асады. Ұшқан ата қорымы қорымтастан қашалған пішіні мен жасалу техникасы алуан түрлі осынау құлпытастарымен әйгілі. Олардың көпшілігі тасқашау өнерінің көрнекті ескерткіштері болып табылады. Сондықтан Ұшқан ата қорымының құлпытастарына арнайы ғылыми зерттеулер де жасалды. [[Сурет:Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (2).jpg|нобай|оңға|400px|Құлпытастар]] Арал-Каспий сәулет өнері ескерткіштерінің белгілі зерттеушісі [[Серік Ескендірұлы Әжіғали|С. Е. Әжіғали]]дың анықтамасы бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш топқа бөлінеді: * ірі және көлемді ою-өрнектері бар құлпытастар XVIII ғасыр ортасы мен ХІХ ғасырдың басында жасалған; * жалпақ бедерлі ою-өрнектер мен эпиграфика, көлемді элементтер үйлесім тапқан құлпытастар XIX ғасыр ортасына тиесілі; * ал биіктігі 2,5 м-ден 3,7 м-ге дейінгі бағана тәрізді "алып құлыптастар" XIX ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басында қойылған ескерткіштер болып табылады. М. М. Меңдіқұлов [[1898 жыл|1898]] жылдан [[1906 жыл|1906]] жылға дейінгі аралықта құлпытас қашайтын Елеусін мен Елбосын Егесіновтер деген өмір сүргендігін анықтады. Зерттеушілер бұл құлпытастар тек Жем аңғарындағы Ұшқан ата мен Қарашұңғыл қорымдарында ғана кездесетінін айтты. Олар "Үстірттің солтүстік-батыс шыңынан алынған ұлутастардан" жасалған бұл құлпытастар сәндік әшекейлерінің алуан түрлілігімен ерекшеленетінін атап өтеді. Олардың ең көнелері құрастырмалы – бір-бірімен біріктірілген үш-төрт мүсінді блоктардан тұрса, ал кейінгілері – ірі ұлутастан шекіліп, тұтас қашалған. Қалыптасқан дәстүр бойынша Ұшқан ата қорымының құлпытастары үш бөліктен – қалың тақтатас тұғыр, беті жайпақ бедерлі ойма өрнекті бағана, бағаналы бөлігін біріктіргенге ұқсайтын, М. М. Меңдіқұлов шартты түрде "капитель" деп атаған жоғарғы мүсіндік бөліктен құралады.<br> Ұшқан құлпытас капителдерінің ерекшілігі "олардың мүсінделген элементтерден тұратын екі-үш қабаттық ұрылымында. Олардың кейбіреулері жарты шар немесе қима пирамида, трапеция түріндегі геометриялық формамен аяқталып тұрған бағана капителі ретінде құрылған". Құлпытастардың безендірілуінде геометриялық фигуралар өсімдік өрнектерден көбірек. "Қошқар мүйіз", "түйе табан", "құс қанаты" және тағы басқа дәстүрлі элементтер тұрмыстық заттар мен қару-жарақ, эпиграфикамен үйлесім тапқан. Алып құлпытастар композициясында басқа да ою-өрнекті мәнермен қатар құйын сияқты иірімді гүл өрнек пен [[Кете (ру)|кете]] руының таңбасы қосылған. Құлпытастардағы таңбалар мен эпиграфика бойынша С. Е. Әжіғали Ұшқан ата қорымында негізінен кете, [[адай]], [[шекті]]лердің жерленгенін анықтады. Арал-Каспий аймағындағы қазақ молаларының көпшілігіне құлпытастар қойылған. Зерттеушілер бұны салынуы қиын әрі елеулі шығынды да қажет ететін кесенелер, сағанатамдар мен басқа да ірі қабір құрылыстарымен салыстырғанда, құлпытастар қою біршама жеңілірек болған деп түсіндіреді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4 </ref> == Қазіргі жағдайы == Ұзақ уақыт бойы Ұшқан ата қорымында жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Тек соңғы жылдары ғана кешенді ғылыми жұмыстар қолға алынды. 2021 жылы археологтар Жошы ұлысы кезеңіне жататын 23 көне тиын тапты. Олардың қатарында Өзбек хан, Жәнібек хан, Хызыр хан және Мүрид хан дәуірлерінде соғылған мыс және күміс тиындар бар. Бұл олжалар Ұшқан ата маңындағы қоныстың Алтын Орда заманында ірі саяси және экономикалық орталықтармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Соңғы археологиялық қазба жұмыстары барысында көлемі шамамен 150×150 метр болатын төбеден ортағасырлық ғимараттың қалдықтары анықталды. Қазба кезінде бірнеше бөлме, қабырға қалдықтары, табалдырық іздері, алебастр сылақтары, қыш кірпіштер және сәндік қаптамалардың сынықтары табылған. Зерттеушілер бұл құрылыстардың XIV ғасыр сәулет өнеріне тән екенін атап өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://oq.gov.kz/abai/ushqan-ata-qorymy|title=Ұшқан ата қорымы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-19|lang=}}</ref> == Қорым көрінісі мен әр кезеңдегі құлпытастар == <gallery> Ұшқан ата қорымы. Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті.jpg|Қабірүсті топырақты төбешік пен ағаш сырық-туы бар Ұшқан ата бейіті. Ұшқан ата қорымы. Шикі кірпіштен жасалған кесенелер.jpg|Шикі кірпіштен жасалған кесенелер. </gallery> === ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғ-дың ортасындағы құлпытас.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (2).jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың ортасындағы құлпытастар (3).jpg </gallery> === ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар === <gallery> Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар.jpg Ұшқан ата қорымы. ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы құлпытастар (2).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кесенелері]] [[Санат: Тарих]] [[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] 2b4621n866rr1hyboywwgssupghz8d4 0 41628 3657175 2434938 2026-09-18T20:08:15Z ~2026-46472-89 184991 3657175 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Carassius carassius.jpg|thumb|Мөңке балығы]] '''Мөңке''' ({{lang-lat|Carassius carassius}}) — тұқы тұқымдасына жататын балық. Мөңке балық - тұщы суда мекендейді. [[Қазақстан]]да [[Жайық]], [[Жем]], [[Ырғыз]], [[Торғай]], [[Нұра]], [[Ертіс]] өзендерінің су алабында кездеседі. Өзен, көл тартылғанда, не су қатқанда 70 см-ге дейін су түбіндегі лайға көміліп, қатты суықтан не ыстықтан сақтанады. 2 түрі бар: [[алтын мөңке]] және [[бозша мөңке]]. Еуразия қоймаларында таралған.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Биология]] / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: [[2007]] - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref><ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> Ұзындығы 35–45 см-дей, салмағы 2-3 кг-дай. Мөңкенің бүйірі алтын түстес, алтын сияқты сары түсті, жүзбе қанаттары қызыл-қоңыр, ал арқасы қара, қара-қоңыр түсті болады. Қабыршағы тегіс. Жыныстық жағынан аналығы 3–4, аталығы 2–3 жасында жетіледі. Жыныстық жетілуі 4-5 жылға созылады. Өсімталдығы, 300 мың уылдырық шашады. [[Уылдырық|Уылдырығын]] (300 мыңдай) мамыр–маусым айларында су температурасы 17–18°C болғанда су түбіндегі шөп арасына шашады. Бұлар негізінен [[зоопланктон]]мен, планктонмен, [[зообентос]]пен, жәндіктер дернәсілдерімен, өсімдікпен және өлексемен ([[детрит]]пен) қоректенеді. Қорек ретінде өсімдікті сирек пайдаланады. Мөңкенің кәсіптік маңызы бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{biology-stub}} {{Commonscat|Carassius carassius}} [[Санат:Тұқылар]] [[Санат:Қауіптен тыс түрлер]] [[Санат:Тұщы су балықтары]] [[Санат:Кәсіпшіліктік балықтар]] [[Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар]] by1kid8vx2vi6gkwmnsmly63nnzjz25 0 44579 3656861 3239334 2026-09-18T11:59:25Z Вмуд 185699 /* */ 3656861 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Тасбақалар | image = Florida Box Turtle Digon3 re-edited.jpg | image_caption = ''[[Terrapene carolina]]'' | fossil_range = [[Late Triassic]] – Recent, {{Fossil range|215|0}} | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Бауырымен жорғалаушылар]] | superordo = '''Chelonia''' | superordo_authority = Macartney, 1802 | ordo = '''Testudines''' | ordo_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758 | range_map = World.distribution.testudines.1.png | range_map_caption = Көк: теңіз тасбақалары, қара: жер тасбақалары | subdivision_ranks = Кіші саптары | subdivision = [[Cryptodira]]<br />[[Pleurodira]]<br /> тағы басқалары }} '''Тасбақалар''' ({{lang-la|Testudines}}) – [[бауырымен жорғалаушылар]] отрядының бірі. [[Триас]] кезеңінен белгілі, [[котилозаврлар]]дан шыққан деген пікір бар. Қазір тіршілік ететін Тасбақалардың 250-ге жуық түрін 12 тұқымдасқа, 2 кейде 5 отряд тармағына біріктіреді. Тасбақалар барлық құрлықтарда (тек [[Антарктида]]да кездеспейді), негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда таралған, әр тұқымдастың өзінің таралу орталықтары мен көбірек кездесетін жерлері бар. Тасбақалар ыстық шөлді жерлерді, тропиктік ормандарды, тау беткейлерін, өзен, көл, батпақ, елді мекендер маңын, [[теңіз]] жағалауларын, мұхиттарды мекендейді. Суық және құрғақшылық кезде қысқы, кейде [[жаз]]дық ұйқыға кетеді. Тасбақалардың ерекшелігі денесі сүйекті-мүйізді не сүйекті-терілі сауытпен қапталған. Арқа сауытын [[карапакс]], ал бауыр сауытын [[пластрон]] деп атайды. Сауытының ұзындығы 12 см-ден 2 м-ге дейін жетеді. [[Карапакс]] теріден дамыған сүйек тақташықтарынан тұрады; оның ішкі бетіне омыртқа қанаттары және қабырғалар бекиді. Пластронның тақташықтары бұғана мен құрсақ қабырғаларынан құралған. Екі сауыттың біріккен жері тарамыс сіңірмен қозғалмалы түрде не сүйектері кірігіп жалғасады. Екі сауыт арасынан Тасбақалардың басы, мойны, аяқтары шығып тұрады, қауіп төнгенде бұларды сауыт ішіне жиып алады. Көру, иіс сезу органдары жақсы дамыған, нашар естиді. Жақтарында тістері болмайды, иегінде тұмсық тәрізді мүйізді қабыршақтары бар. Құрлық Тасбақалары негізінен өсімдік қоректі; тұщы [[су]] Тасбақалары [[балық]]тармен, қосмекенділермен, омыртқасыз жануарлармен қоректенеді. Тіпті бірнеше айдай қоректенбеуі де мүмкін. Құрлықта шағылысады (бір немесе бірнеше жүз жұмыртқа салады). Жыныстық жағынан 2 – 3 жасында жетіледі. Кейбір түрлері жылына 3 рет, кейде одан да көп жұмыртқа салады. Шар немесе эллипс тәрізді жұмыртқаларының сырты әктасты қабыршақпен ([[құрлық тасбақалары]]нда), не терілі жабынмен ([[тұщы су тасбақалары]]нда) жабылған. Инкубация кезеңі көпшілік түрінде 2 – 3 ай ([[Піл тасбақасы|піл тасбақаларында]] 6 – 7 ай). Табиғи жағдайда 150 жылдай тіршілік етеді. Тасбақалардың [[Қазақстан]]да 2 тұқымдасы: тұщы су тасбақалары және құрлық тасбақалары, олардың бір-бірден түрлері ([[батпақ тасбақасы]]) бар. Екінші тұқымдастың жалғыз түрі – [[дала тасбақасы]] республиканың оңтүстігінде таралған. 38 түрі мен түр тармағы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. == Қорегі == Тасбақалар негізінен шөппен қоректенеді. Олар шөптердің, жабайы гүлдердің және жоғары протеинді өсімдіктердің көп түрін жей береді. Сонымен қатар олар суды да көп мөлшерде пайдаланады. Кейбір тасбақалар жәндіктер мен құрттарды да, тіпті өлген үлкен жануарлардың қалдықтарын да жейді. == Жұмыртқалары мен балалары == Ұрғашы тасбақалар індер қазып, сонда жұмыртқа салады. Олар бір салғанда бір жұмыртқадан елу бір жұмыртқаға дейін жетеді. Ал тасбақалардың түрлеріне байланысты жұмыртқалар екі ай мен бір жылдан астам уақыт аралығында дамып жетіледі. Балаларының жынысы ұяның температурасына байланысты болады. Жылы ұяда, әдетте, ұрғашы балалар, ал салқын ұяда еркек балалар жетіледі. Жұмыртқадан шыққаннан кейін жас тасбақалар өздігінен өмір сүреді. == Тасбақалардың өміршеңдігі == Тасбақалар – ұзақ жасайтын жануарлар. Көптеген тасбақалардың 150 жылдан астам уақыт өмір сүретіндігі туралы жазбалар бар. Туи Малила ең ұзақ өмір сүрген тасбақа болды. Ол 1965 жылы 188 жасында өлген. == Сауыттары == Сауыттарының үстіңгі бөлігі қалқанша деп, ал астыңғы бөлігі құрсақ қалқаншасы деп аталады. Қалқанша немесе сауыт күмбез пішінде болып, қабырғалары мен арқасынан шығатын сүйектерден жасалады. Алдыңғы және артқы аяқтарының арасындағы сүйекті жоталар бауыр сауыты мен арқа сауытын жалғастырады. {{wikify}} [[Санат:Тасбақалар| ]] {{stub}} db17x47j1lwur9yhvuw84q7zpymu2r3 3656862 3656861 2026-09-18T12:00:55Z Вмуд 185699 /* */ 3656862 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Тасбақалар | image = Florida Box Turtle Digon3 re-edited.jpg | image_caption = ''[[Terrapene carolina]]'' | fossil_range = [[Late Triassic]] – Recent, {{Fossil range|215|0}} | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Бауырымен жорғалаушылар]] | superordo = '''Chelonia''' | superordo_authority = Macartney, 1802 | ordo = '''Testudines''' | ordo_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758 | range_map = World.distribution.testudines.1.png | range_map_caption = Көк: теңіз тасбақалары, қара: жер тасбақалары | subdivision_ranks = Кіші саптары | subdivision = [[Cryptodira]]<br />[[Pleurodira]]<br /> тағы басқалары }} '''Тасбақалар''' ({{lang-la|Testudines}}) – [[бауырымен жорғалаушылар]] отрядының бірі. [[Триас]] кезеңінен белгілі, [[котилозаврлар]]дан шыққан деген пікір бар. Қазір тіршілік ететін Тасбақалардың 250-ге жуық түрін 12 тұқымдасқа, 2 кейде 5 отряд тармағына біріктіреді. Тасбақалар барлық құрлықтарда (тек [[Антарктида]]да кездеспейді), негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда таралған, әр тұқымдастың өзінің таралу орталықтары мен көбірек кездесетін жерлері бар. Тасбақалар ыстық шөлді жерлерді, тропиктік ормандарды, тау беткейлерін, өзен, көл, батпақ, елді мекендер маңын, [[теңіз]] жағалауларын, мұхиттарды мекендейді. Суық және құрғақшылық кезде қысқы, кейде [[жаз]]дық ұйқыға кетеді. Тасбақалардың ерекшелігі денесі сүйекті-мүйізді не сүйекті-терілі сауытпен қапталған. Арқа сауытын [[карапакс]], ал бауыр сауытын [[пластрон]] деп атайды. Сауытының ұзындығы 12 см-ден 2 м-ге дейін жетеді. [[Карапакс]] теріден дамыған сүйек тақташықтарынан тұрады; оның ішкі бетіне омыртқа қанаттары және қабырғалар бекиді. Пластронның тақташықтары бұғана мен құрсақ қабырғаларынан құралған. Екі сауыттың біріккен жері тарамыс сіңірмен қозғалмалы түрде не сүйектері кірігіп жалғасады. Екі сауыт арасынан Тасбақалардың басы, мойны, аяқтары шығып тұрады, қауіп төнгенде бұларды сауыт ішіне жиып алады. Көру, иіс сезу органдары жақсы дамыған, нашар естиді. Жақтарында тістері болмайды, иегінде тұмсық тәрізді мүйізді қабыршақтары бар. Құрлық Тасбақалары негізінен өсімдік қоректі; тұщы [[су]] Тасбақалары [[балық]]тармен, қосмекенділермен, [[Омыртқасыздар|омыртқасыз]]<nowiki/>мен қоректенеді. Тіпті бірнеше айдай қоректенбеуі де мүмкін. Құрлықта шағылысады (бір немесе бірнеше жүз жұмыртқа салады). Жыныстық жағынан 2 – 3 жасында жетіледі. Кейбір түрлері жылына 3 рет, кейде одан да көп жұмыртқа салады. Шар немесе эллипс тәрізді жұмыртқаларының сырты әктасты қабыршақпен ([[құрлық тасбақалары]]нда), не терілі жабынмен ([[тұщы су тасбақалары]]нда) жабылған. Инкубация кезеңі көпшілік түрінде 2 – 3 ай ([[Піл тасбақасы|піл тасбақаларында]] 6 – 7 ай). Табиғи жағдайда 150 жылдай тіршілік етеді. Тасбақалардың [[Қазақстан]]да 2 тұқымдасы: тұщы су тасбақалары және құрлық тасбақалары, олардың бір-бірден түрлері ([[батпақ тасбақасы]]) бар. Екінші тұқымдастың жалғыз түрі – [[дала тасбақасы]] республиканың оңтүстігінде таралған. 38 түрі мен түр тармағы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. == Қорегі == Тасбақалар негізінен шөппен қоректенеді. Олар шөптердің, жабайы гүлдердің және жоғары протеинді өсімдіктердің көп түрін жей береді. Сонымен қатар олар суды да көп мөлшерде пайдаланады. Кейбір тасбақалар жәндіктер мен құрттарды да, тіпті өлген үлкен жануарлардың қалдықтарын да жейді. == Жұмыртқалары мен балалары == Ұрғашы тасбақалар індер қазып, сонда жұмыртқа салады. Олар бір салғанда бір жұмыртқадан елу бір жұмыртқаға дейін жетеді. Ал тасбақалардың түрлеріне байланысты жұмыртқалар екі ай мен бір жылдан астам уақыт аралығында дамып жетіледі. Балаларының жынысы ұяның температурасына байланысты болады. Жылы ұяда, әдетте, ұрғашы балалар, ал салқын ұяда еркек балалар жетіледі. Жұмыртқадан шыққаннан кейін жас тасбақалар өздігінен өмір сүреді. == Тасбақалардың өміршеңдігі == Тасбақалар – ұзақ жасайтын жануарлар. Көптеген тасбақалардың 150 жылдан астам уақыт өмір сүретіндігі туралы жазбалар бар. Туи Малила ең ұзақ өмір сүрген тасбақа болды. Ол 1965 жылы 188 жасында өлген. == Сауыттары == Сауыттарының үстіңгі бөлігі қалқанша деп, ал астыңғы бөлігі құрсақ қалқаншасы деп аталады. Қалқанша немесе сауыт күмбез пішінде болып, қабырғалары мен арқасынан шығатын сүйектерден жасалады. Алдыңғы және артқы аяқтарының арасындағы сүйекті жоталар бауыр сауыты мен арқа сауытын жалғастырады. {{wikify}} [[Санат:Тасбақалар| ]] {{stub}} 8lra4ihbpsf8qh1ey2s3u5zflx6ar95 3656863 3656862 2026-09-18T12:01:43Z Вмуд 185699 /* */ 3656863 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Тасбақалар | image = Florida Box Turtle Digon3 re-edited.jpg | image_caption = ''[[Terrapene carolina]]'' | fossil_range = [[Late Triassic]] – Recent, {{Fossil range|215|0}} | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Бауырымен жорғалаушылар]] | superordo = '''Chelonia''' | superordo_authority = Macartney, 1802 | ordo = '''Testudines''' | ordo_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758 | range_map = World.distribution.testudines.1.png | range_map_caption = Көк: теңіз тасбақалары, қара: жер тасбақалары | subdivision_ranks = Кіші саптары | subdivision = [[Cryptodira]]<br />[[Pleurodira]]<br /> тағы басқалары }} '''Тасбақалар''' ({{lang-la|Testudines}}) – [[бауырымен жорғалаушылар]] отрядының бірі. [[Триас]] кезеңінен белгілі, [[котилозаврлар]]дан шыққан деген пікір бар. Қазір тіршілік ететін Тасбақалардың 250-ге жуық түрін 12 тұқымдасқа, 2 кейде 5 отряд тармағына біріктіреді. Тасбақалар барлық құрлықтарда (тек [[Антарктида]]да кездеспейді), негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда таралған, әр тұқымдастың өзінің таралу орталықтары мен көбірек кездесетін жерлері бар. Тасбақалар ыстық шөлді жерлерді, тропиктік ормандарды, тау беткейлерін, өзен, көл, батпақ, елді мекендер маңын, [[теңіз]] жағалауларын, мұхиттарды мекендейді. Суық және құрғақшылық кезде қысқы, кейде [[жаз]]дық ұйқыға кетеді. Тасбақалардың ерекшелігі денесі сүйекті-мүйізді не сүйекті-терілі сауытпен қапталған. Арқа сауытын [[карапакс]], ал бауыр сауытын [[пластрон]] деп атайды. Сауытының ұзындығы 12 см-ден 2 м-ге дейін жетеді. [[Карапакс]] теріден дамыған сүйек тақташықтарынан тұрады; оның ішкі бетіне омыртқа қанаттары және қабырғалар бекиді. Пластронның тақташықтары бұғана мен құрсақ қабырғаларынан құралған. Екі сауыттың біріккен жері тарамыс сіңірмен қозғалмалы түрде не сүйектері кірігіп жалғасады. Екі сауыт арасынан Тасбақалардың басы, мойны, аяқтары шығып тұрады, қауіп төнгенде бұларды сауыт ішіне жиып алады. Көру, иіс сезу органдары жақсы дамыған, нашар естиді. Жақтарында тістері болмайды, иегінде тұмсық тәрізді мүйізді қабыршақтары бар. Құрлық Тасбақалары негізінен өсімдік қоректі; тұщы [[су]] Тасбақалары [[балық]]тармен, қосмекенділермен, [[Омыртқасыздар|омыртқасыз]]<nowiki/>мен қоректенеді. Тіпті бірнеше айдай қоректенбеуі де мүмкін. Құрлықта шағылысады (бір немесе бірнеше жүз жұмыртқа салады). Жыныстық жағынан 2 – 3 жасында жетіледі. Кейбір түрлері жылына 3 рет, кейде одан да көп жұмыртқа салады. Шар немесе эллипс тәрізді жұмыртқаларының сырты әктасты қабыршақпен ([[құрлық тасбақалары]]нда), не терілі жабынмен ([[тұщы су тасбақалары]]нда) жабылған. Инкубация кезеңі көпшілік түрінде 2 – 3 ай ([[Піл тасбақасы|піл тасбақаларында]] 6 – 7 ай). Табиғи жағдайда 150 жылдай тіршілік етеді. Тасбақалардың [[Қазақстан]]да 2 тұқымдасы: тұщы су тасбақалары және құрлық тасбақалары, олардың бір-бірден түрлері ([[батпақ тасбақасы]]) бар. Екінші тұқымдастың жалғыз түрі – [[дала тасбақасы]] республиканың оңтүстігінде таралған. 38 түрі мен түр тармағы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының “[[Қызыл кітап|Қызыл кітабы]]<nowiki/>на” енгізілген. == Қорегі == Тасбақалар негізінен шөппен қоректенеді. Олар шөптердің, жабайы гүлдердің және жоғары протеинді өсімдіктердің көп түрін жей береді. Сонымен қатар олар суды да көп мөлшерде пайдаланады. Кейбір тасбақалар жәндіктер мен құрттарды да, тіпті өлген үлкен жануарлардың қалдықтарын да жейді. == Жұмыртқалары мен балалары == Ұрғашы тасбақалар індер қазып, сонда жұмыртқа салады. Олар бір салғанда бір жұмыртқадан елу бір жұмыртқаға дейін жетеді. Ал тасбақалардың түрлеріне байланысты жұмыртқалар екі ай мен бір жылдан астам уақыт аралығында дамып жетіледі. Балаларының жынысы ұяның температурасына байланысты болады. Жылы ұяда, әдетте, ұрғашы балалар, ал салқын ұяда еркек балалар жетіледі. Жұмыртқадан шыққаннан кейін жас тасбақалар өздігінен өмір сүреді. == Тасбақалардың өміршеңдігі == Тасбақалар – ұзақ жасайтын жануарлар. Көптеген тасбақалардың 150 жылдан астам уақыт өмір сүретіндігі туралы жазбалар бар. Туи Малила ең ұзақ өмір сүрген тасбақа болды. Ол 1965 жылы 188 жасында өлген. == Сауыттары == Сауыттарының үстіңгі бөлігі қалқанша деп, ал астыңғы бөлігі құрсақ қалқаншасы деп аталады. Қалқанша немесе сауыт күмбез пішінде болып, қабырғалары мен арқасынан шығатын сүйектерден жасалады. Алдыңғы және артқы аяқтарының арасындағы сүйекті жоталар бауыр сауыты мен арқа сауытын жалғастырады. {{wikify}} [[Санат:Тасбақалар| ]] {{stub}} 5rw78px4or8jcchszojgu1sd5yjnd0i 0 59344 3657341 3650061 2026-09-19T10:54:50Z Салимгерей Диас 161541 /* Тұлғалар */ 3657341 wikitext text/x-wiki {{мағына|Матай}} '''Матай''' — [[Орта жүз]] [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы және [[ру]]лар бірлестігі.<ref name="test">Қазақ Энциклопедиясы</ref><br> ''Таңбасы – Бөрі; Ұраны – Бөрібай'' == Шежіресі == [[Орта жүз]]дегі Найман, біздің қазақтың ескі сөзінше, Софы мырза дегеннің нәсілі. Оны Баба мырза деген інісі өлтіргенде, Софы мырзаның тоқалының жалғыз баласы Өкіреш қазақ ішіне көшіпті. Осы сөз Әбілғазы ханның сөзіне тура келеді. Себебі Әбілғазының әкесі араб Мұхамедханды өлтіріп, «орнына хан қоямын» деп Софы мырза Самарқандтан Хысырау деген хан нәсілді біреуді алып келгенде, араб Махмұд біліп Хысырауды өлтіріп, Софы мырзаны өзіне [[нөкер]] болып тұрған Софының інісі Баба мырзаға бергенде, «мен ханға дұшпан кісіні аға қылмаймын» деп өз ағасын өзі өлтірді деп жазады. Орта жүздегі найманның бергі аталары туралы жазылған Спасский, Аристов, Маевский деген орыс жазушыларының сөзінде жауынгер болып жазылды. Біздің білуімізше, орта жүздегі [[Найман атасы]] - [[Софы мырза]], оның баласы - [[Өкіреш]], оның үш баласы - [[Домбауыл]], [[Сүгірше]], [[Саржомарт]]. [[Домбауыл]] тұқымы жылқысына теріс жағынан таңба басып [[Терістаңбалы]] атанды. '''Терістаңбалы – Найман елінің ноқта ағасы''', ол ішінен екі руға бөлінеді [[Бағаналы]], [[Балталы]] екеуі ағайынды емес бірақ ата қонысы бір болғандықтан екеуі бірге айтылады, арғы аталары туыстас Найман. Сүгіршенің баласы - [[Қытай]], оның баласы - [[Төлегетай]], оның төрт баласы - [[Қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]], [[Садыр]], [[Төртұл]], бұл төртеуі: '''Төлегетайдың төрт арыстаны''' [[Қаракерей]]дің екі баласы - [[Байторы]], [[Ерторы]]. [[Байторының]] баласы - [[Байыс|Мейрам]] және асырап алған [[Ақнайман]] бұл Найман ішінде жеке ру атанды. Мейрамның баласы Байыс.Ерторының баласы - [[Байсиық]] және асырап алған [[Қарамолда]], Байыстың бәйбішеден төрт баласы - Мәмбетқұл, Сыбанқұл, Ахмедқұл, Сары. Мәмбетқұл жас күнінде өкпешіл болып, қыржиып отыра бергеннен [[Қыржи]] атанды. Сыбанқұл [[Сыбан]] атанып, Ахмедқұл [[Ақымбет]] атанды. Байыстың тоқалынан екі баласы - [[Тума]], [[Тоқбақ]] және тоқалынан екі бала - [[Бошатчы]], [[Байғана]]. Және Байыстың баласы Тоқтарқожа одан Байжігіт, Жанжігіт деген екі бала дүниеге келеді. Жоғарыдағы Сарының қатынының аты [[Мұрын]] екен, Сарының нәсілі сол шешелерінің атымен [[Мұрын]] атанды; жоғарғы Байсиықтың төрт баласы - [[Жанғұлы]], [[Меңлібай]], [[Төбет]], [[Ақбелбеу]]. Бұл төртеуіменен [[Қарамолда]] және асыранды [[Семіз Найман]] атанды. Жоғырғы [[Матай]]дың үш баласы - Аталық, [[Кенже]], [[Қаптағай]] - Аталықтың қатыны [[Қызай]] дегеннің атымен тұқымы [[Қызай]] атанды. Найманның тағы бір үлкен елі [[Сарыжомарт]], '''Сары мырза''' еліне қаһарман, жомарт болғаннан кейін '''Сары''' атына '''Жомарт''' жұрнағы қосылып '''Сарыжомарт''' атанды Жоғарғы Сарыжомарттың бәйбішесінен - [[Қаратай (ру)|Қаратай]] және тоқалдың төрт баласы - [[Бұйдалы]], [[Жансары]], [[Баржақсы]], [[Шайгөз]]. Бұл төртеуі нағашысы [[Уақ]] ішіне кетіп, күні бүгін ергенекті [[уақ]] атанып кетті. Оның себебі, [[Саржомарт]]тың нәсілі Ергенек [[таңба]] салып: '''Ергенекті Найман''' аталды. Сол себептен бұлар [[Ергенекті]] деді. Бірақ халықтың көбі оларды [[Уақ]] деп кетті. Саржомарттың тоқалының балалары - [[Бура]] және [[Көкжарлы]]. <ref>Шәкәрім Құдайбердіұлы</ref> == Қысқаша == {{Infobox Kazakh Clan | атауы = МАТАЙ | лақап_атауы = : Өр Найман | таңбасы = Бөрі | таңба_сипаттамасы = Бөрі-Қасқыр | ұраны = : [[Бөрібай батыр]], Қаптағай | жүзі = : [[Орта жүз]] | тайпасы = :[[Найман]] | шығу_тегі = : [[Төлегетай баба]] | бөлімдері =:Аталық,Кенже, Қаптағай батыр | тараулары =Алып | ақсақалы =: Матай Бозғара<ref>http://www.elim.kz/article/122/</ref> | қыстаулары = : [[Алтай таулары|Алтай]], [[Тарбағатай]] | жайлаулары = : [[Іле]],[[Лепсі]] бойлары | торабы = : Қара [[Ертіс]] }} == Мекені == Шежіре деректері бойынша Матайдан ''Аталық би, Кенже шешен, Қаптағай батыр'' рулары тараған. Матайлар [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Шар (өзен)|Шар]], [[Қызылсу өзені|Қызылсу]], [[Көкпекті өзені|Көкпекті]], [[Былқылдақ өзені|Былқылдақ өзендерінің]] алқабы мен [[Шыңғыстау тауы|Шыңғыстау]], [[Жуантөбе тауы|Жуантөбе]], [[Салқынтөбе тауы|Салқынтөбе тауларының]] атырабын мекендеген. Қаптағай батыр ұрпақтары (Көлдей-[[Қарауылжасақ]], Жұмбай-Жарылқамыс, Қыдыралы, Құлшан, [[Төртқара]], Толыбай, Төртсары, Ақтілес, Қаржау, Бөрте) [[Лепсі (өзен)|Лепсі]], [[Қапал өзені|Қапал өзендерінің]] және [[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]], [[Сарқант өзені|Сарқант]], [[Бүйен өзені|Бүйен өзендерінің]] алқабын қоныстанған. Қаптағай батырдың – Бөрібай батыр бесінші ұрпағы болса, оның аты шыққан тағы бір ұрпағы ол – Асанның алты ұлының бірі – Сары батыр. Сары батыр болса, ол да Бөрібай батырдың әкесі екендігі және бұл жалғастық ұрпақтардың батырлық жалғасы іспеттес. '''Матайдан''' тараған ұрпақтың бәрі [[Шынжырлы тұқым]]. '''"Найман болсаң Матай бол"''' деп [[Бұқар жырау]] бекер айтпаған. ==Ұраны және таңбасы== '''Ұраны''' — ''[[Ер Қаптағай батыр]], [[Бөрібай батыр]].'' '''Рулық таңбасы''' — ''бөрі'', ''қылыш'', ''аша'', ''бақан'', ''түйе''. ==Болыстары== [[Шыңғыстау]]: # Кешке # Шошқа # Бәкі # Самай # Еменалы # Қуантай # Қожанқұл # Қарауылжасақ # Киді # Тентек # Жарылқамыс # Қайнар Он екі болысқа бөлінеді. [[Жетісу]] және [[Қытай]]: * Бестамақ *Қызай Болыстары. [[Ертіс]]: * Тентек * Құнантай Болыстары өз ақсақалдарымен бірге [[Ертіс]] бойында, тура Төменгі жартастағы Барашков станицасы тұсында үлкен Матай болысында қоныс тепті. [[Ақсу]] өңірінде: [[Мысық|Мысық болыс]] басқарған *Шоқан болысы. [[Қапал]], [[Лепсі]], [[Сарқант]]: [[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] басқарған ағайынды Көлбай және Жұмбай болысы, бұл ағайындылар [[Біржан сал]]дың әнінде көп кездеседі. '''Матай'''дың көп болысы [[тобықты]] елімен көршілес тұрды бәрі [[Шыңғыстау]] етегінде. ==Тарихы== Шежіре бойынша Найман ақсақалдан [[Төлегетай баба]],[[Өкіреш баба]],[[Сарыжомарт]], [[Терістаңбалы]] тарайды,Төлегетай бабадан Найманның белгілі де атақты рулары '''Матай''',[[Қаракерей]],[[Төртуыл]],[[Садыр]] тарайды. Ал енді тарих бойынша б.з.б. II ғасырда Қытай мен Қазақстан жерінде алып Матай-Шан Найман империясы болған және бірнеше хандықтарға бөлінген. Ұлан-ғайыр алып жатқан жеріне сай халқы да көп әрі дәулетті, жуан сіңір ел болған. == Тұлғалар == {{Div col|2}} # [[Ер Қаптағай батыр|Ер Қаптағай батыр Матайұлы]] # [[Зере]] әже # [[Ілияс Жансүгіров]] # [[Барлыбек Сыртанов]] # [[Біләл Сүлеев]] # [[Маман Қалқабайұлы]] # [[Есенқұл Маманұлы]] # [[Тұрысбек Маманұлы]] # [[Сейітбаттал Маманұлы]] # [[Таңжарық Жолдыұлы]] # [[Бекмұханбет Нұрмұханбетұлы Нұрмұханбетов]] # [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев]] # [[Әди Шәріпов]] # [[Назаролла Жүндібайұлы]] (Ағашаяқ-сері) # [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] # [[Сара Тастанбекқызы]] # [[Раиса Мәжитқызы Мұхамедиярова]] # [[Алтай Сырымбет]] батыр # [[Шоңай Қожамқұлұлы]] батыр # [[Бөрібай батыр]] # [[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] батыр # [[Аухадиев Қойгелді]] # [[Қыдыралы Бөрібайұлы]] # [[Тәттібай Есімбекұлы]] батыр # [[Шиырбай Келдібайұлы]] # [[Әшім Дүңшіұлы]] # [[Есімбек қажы Тәнекеұлы]] # [[Молықбай Байсақұлы]] # [[Көтен Тәуіп Байғотанұлы]] # [[Жетен батыр]] # [[Есенкелді Құдайназарұлы]] # [[Төртқара]] [[Апыр батыр]] # [[Еңлік-Кебек]]—'''Еңлік сұлу''' # [[Сары мырза]] # [[Қисық Төзекұлы]] # [[Қарымбай Әулие]] # [[Есжан Берліқожанов]] # [[Дулат Нұрмашұлы Шоқаев]] # [[Бәйеке Жазыбайұлы]] # [[Аша Матай]] # [[Саржан Томанышұлы]] # [[Шәкі шешен]] # [[Кенже би]] # [[Тәңірберген Қалилаханов]] # [[Ақбике]] {{Div col end}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] {{stub}} == Матай руына берілген жер-су аттары == [[Матай ауылдық округі]] -ауыл Алматы облысы Ақсу ауданындағы әкімшілік бірлік. [[Матай жотасы]] - Жетісу (Жоңғар) Алатауының қиыр оңтүстік шетіндегі жоталар тобы. Оңтүстік-батысында Шолақ тауымен, солтүстік-шығысында Алтынемел жотасымен шектеседі. Ол ендік бойымен 40-45 км-ге созылып жатыр. Аңыз бойынша Жоңғар шыпқыншылығында Матайлар осы таумен Ұлы жүзге көмек берген делінеді. == Дереккөздер == «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том ==Сілтемелер== <references /> {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ рулары]] {{stub}} e29jhse6rrv3eij149bn0yltul2tqqx 3657350 3657341 2026-09-19T11:42:00Z Салимгерей Диас 161541 /* Тұлғалар */ 3657350 wikitext text/x-wiki {{мағына|Матай}} '''Матай''' — [[Орта жүз]] [[Найман]] тайпасының [[ру]]ы және [[ру]]лар бірлестігі.<ref name="test">Қазақ Энциклопедиясы</ref><br> ''Таңбасы – Бөрі; Ұраны – Бөрібай'' == Шежіресі == [[Орта жүз]]дегі Найман, біздің қазақтың ескі сөзінше, Софы мырза дегеннің нәсілі. Оны Баба мырза деген інісі өлтіргенде, Софы мырзаның тоқалының жалғыз баласы Өкіреш қазақ ішіне көшіпті. Осы сөз Әбілғазы ханның сөзіне тура келеді. Себебі Әбілғазының әкесі араб Мұхамедханды өлтіріп, «орнына хан қоямын» деп Софы мырза Самарқандтан Хысырау деген хан нәсілді біреуді алып келгенде, араб Махмұд біліп Хысырауды өлтіріп, Софы мырзаны өзіне [[нөкер]] болып тұрған Софының інісі Баба мырзаға бергенде, «мен ханға дұшпан кісіні аға қылмаймын» деп өз ағасын өзі өлтірді деп жазады. Орта жүздегі найманның бергі аталары туралы жазылған Спасский, Аристов, Маевский деген орыс жазушыларының сөзінде жауынгер болып жазылды. Біздің білуімізше, орта жүздегі [[Найман атасы]] - [[Софы мырза]], оның баласы - [[Өкіреш]], оның үш баласы - [[Домбауыл]], [[Сүгірше]], [[Саржомарт]]. [[Домбауыл]] тұқымы жылқысына теріс жағынан таңба басып [[Терістаңбалы]] атанды. '''Терістаңбалы – Найман елінің ноқта ағасы''', ол ішінен екі руға бөлінеді [[Бағаналы]], [[Балталы]] екеуі ағайынды емес бірақ ата қонысы бір болғандықтан екеуі бірге айтылады, арғы аталары туыстас Найман. Сүгіршенің баласы - [[Қытай]], оның баласы - [[Төлегетай]], оның төрт баласы - [[Қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]], [[Садыр]], [[Төртұл]], бұл төртеуі: '''Төлегетайдың төрт арыстаны''' [[Қаракерей]]дің екі баласы - [[Байторы]], [[Ерторы]]. [[Байторының]] баласы - [[Байыс|Мейрам]] және асырап алған [[Ақнайман]] бұл Найман ішінде жеке ру атанды. Мейрамның баласы Байыс.Ерторының баласы - [[Байсиық]] және асырап алған [[Қарамолда]], Байыстың бәйбішеден төрт баласы - Мәмбетқұл, Сыбанқұл, Ахмедқұл, Сары. Мәмбетқұл жас күнінде өкпешіл болып, қыржиып отыра бергеннен [[Қыржи]] атанды. Сыбанқұл [[Сыбан]] атанып, Ахмедқұл [[Ақымбет]] атанды. Байыстың тоқалынан екі баласы - [[Тума]], [[Тоқбақ]] және тоқалынан екі бала - [[Бошатчы]], [[Байғана]]. Және Байыстың баласы Тоқтарқожа одан Байжігіт, Жанжігіт деген екі бала дүниеге келеді. Жоғарыдағы Сарының қатынының аты [[Мұрын]] екен, Сарының нәсілі сол шешелерінің атымен [[Мұрын]] атанды; жоғарғы Байсиықтың төрт баласы - [[Жанғұлы]], [[Меңлібай]], [[Төбет]], [[Ақбелбеу]]. Бұл төртеуіменен [[Қарамолда]] және асыранды [[Семіз Найман]] атанды. Жоғырғы [[Матай]]дың үш баласы - Аталық, [[Кенже]], [[Қаптағай]] - Аталықтың қатыны [[Қызай]] дегеннің атымен тұқымы [[Қызай]] атанды. Найманның тағы бір үлкен елі [[Сарыжомарт]], '''Сары мырза''' еліне қаһарман, жомарт болғаннан кейін '''Сары''' атына '''Жомарт''' жұрнағы қосылып '''Сарыжомарт''' атанды Жоғарғы Сарыжомарттың бәйбішесінен - [[Қаратай (ру)|Қаратай]] және тоқалдың төрт баласы - [[Бұйдалы]], [[Жансары]], [[Баржақсы]], [[Шайгөз]]. Бұл төртеуі нағашысы [[Уақ]] ішіне кетіп, күні бүгін ергенекті [[уақ]] атанып кетті. Оның себебі, [[Саржомарт]]тың нәсілі Ергенек [[таңба]] салып: '''Ергенекті Найман''' аталды. Сол себептен бұлар [[Ергенекті]] деді. Бірақ халықтың көбі оларды [[Уақ]] деп кетті. Саржомарттың тоқалының балалары - [[Бура]] және [[Көкжарлы]]. <ref>Шәкәрім Құдайбердіұлы</ref> == Қысқаша == {{Infobox Kazakh Clan | атауы = МАТАЙ | лақап_атауы = : Өр Найман | таңбасы = Бөрі | таңба_сипаттамасы = Бөрі-Қасқыр | ұраны = : [[Бөрібай батыр]], Қаптағай | жүзі = : [[Орта жүз]] | тайпасы = :[[Найман]] | шығу_тегі = : [[Төлегетай баба]] | бөлімдері =:Аталық,Кенже, Қаптағай батыр | тараулары =Алып | ақсақалы =: Матай Бозғара<ref>http://www.elim.kz/article/122/</ref> | қыстаулары = : [[Алтай таулары|Алтай]], [[Тарбағатай]] | жайлаулары = : [[Іле]],[[Лепсі]] бойлары | торабы = : Қара [[Ертіс]] }} == Мекені == Шежіре деректері бойынша Матайдан ''Аталық би, Кенже шешен, Қаптағай батыр'' рулары тараған. Матайлар [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Шар (өзен)|Шар]], [[Қызылсу өзені|Қызылсу]], [[Көкпекті өзені|Көкпекті]], [[Былқылдақ өзені|Былқылдақ өзендерінің]] алқабы мен [[Шыңғыстау тауы|Шыңғыстау]], [[Жуантөбе тауы|Жуантөбе]], [[Салқынтөбе тауы|Салқынтөбе тауларының]] атырабын мекендеген. Қаптағай батыр ұрпақтары (Көлдей-[[Қарауылжасақ]], Жұмбай-Жарылқамыс, Қыдыралы, Құлшан, [[Төртқара]], Толыбай, Төртсары, Ақтілес, Қаржау, Бөрте) [[Лепсі (өзен)|Лепсі]], [[Қапал өзені|Қапал өзендерінің]] және [[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]], [[Сарқант өзені|Сарқант]], [[Бүйен өзені|Бүйен өзендерінің]] алқабын қоныстанған. Қаптағай батырдың – Бөрібай батыр бесінші ұрпағы болса, оның аты шыққан тағы бір ұрпағы ол – Асанның алты ұлының бірі – Сары батыр. Сары батыр болса, ол да Бөрібай батырдың әкесі екендігі және бұл жалғастық ұрпақтардың батырлық жалғасы іспеттес. '''Матайдан''' тараған ұрпақтың бәрі [[Шынжырлы тұқым]]. '''"Найман болсаң Матай бол"''' деп [[Бұқар жырау]] бекер айтпаған. ==Ұраны және таңбасы== '''Ұраны''' — ''[[Ер Қаптағай батыр]], [[Бөрібай батыр]].'' '''Рулық таңбасы''' — ''бөрі'', ''қылыш'', ''аша'', ''бақан'', ''түйе''. ==Болыстары== [[Шыңғыстау]]: # Кешке # Шошқа # Бәкі # Самай # Еменалы # Қуантай # Қожанқұл # Қарауылжасақ # Киді # Тентек # Жарылқамыс # Қайнар Он екі болысқа бөлінеді. [[Жетісу]] және [[Қытай]]: * Бестамақ *Қызай Болыстары. [[Ертіс]]: * Тентек * Құнантай Болыстары өз ақсақалдарымен бірге [[Ертіс]] бойында, тура Төменгі жартастағы Барашков станицасы тұсында үлкен Матай болысында қоныс тепті. [[Ақсу]] өңірінде: [[Мысық|Мысық болыс]] басқарған *Шоқан болысы. [[Қапал]], [[Лепсі]], [[Сарқант]]: [[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] басқарған ағайынды Көлбай және Жұмбай болысы, бұл ағайындылар [[Біржан сал]]дың әнінде көп кездеседі. '''Матай'''дың көп болысы [[тобықты]] елімен көршілес тұрды бәрі [[Шыңғыстау]] етегінде. ==Тарихы== Шежіре бойынша Найман ақсақалдан [[Төлегетай баба]],[[Өкіреш баба]],[[Сарыжомарт]], [[Терістаңбалы]] тарайды,Төлегетай бабадан Найманның белгілі де атақты рулары '''Матай''',[[Қаракерей]],[[Төртуыл]],[[Садыр]] тарайды. Ал енді тарих бойынша б.з.б. II ғасырда Қытай мен Қазақстан жерінде алып Матай-Шан Найман империясы болған және бірнеше хандықтарға бөлінген. Ұлан-ғайыр алып жатқан жеріне сай халқы да көп әрі дәулетті, жуан сіңір ел болған. == Тұлғалар == {{Div col|2}} # [[Ер Қаптағай батыр|Ер Қаптағай батыр Матайұлы]] # [[Зере]] әже # [[Ілияс Жансүгіров]] # [[Барлыбек Сыртанов]] # [[Біләл Сүлеев]] # [[Маман Қалқабайұлы]] # [[Есенқұл Маманұлы]] # [[Тұрысбек Маманұлы]] # [[Сейітбаттал Маманұлы]] # [[Таңжарық Жолдыұлы]] # [[Дәурен Серікбекұлы Серғазин]] # [[Бекмұханбет Нұрмұханбетұлы Нұрмұханбетов]] # [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев]] # [[Әди Шәріпов]] # [[Назаролла Жүндібайұлы]] (Ағашаяқ-сері) # [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] # [[Сара Тастанбекқызы]] # [[Раиса Мәжитқызы Мұхамедиярова]] # [[Алтай Сырымбет]] батыр # [[Шоңай Қожамқұлұлы]] батыр # [[Бөрібай батыр]] # [[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] батыр # [[Аухадиев Қойгелді]] # [[Қыдыралы Бөрібайұлы]] # [[Тәттібай Есімбекұлы]] батыр # [[Шиырбай Келдібайұлы]] # [[Әшім Дүңшіұлы]] # [[Есімбек қажы Тәнекеұлы]] # [[Молықбай Байсақұлы]] # [[Көтен Тәуіп Байғотанұлы]] # [[Жетен батыр]] # [[Есенкелді Құдайназарұлы]] # [[Төртқара]] [[Апыр батыр]] # [[Еңлік-Кебек]]—'''Еңлік сұлу''' # [[Сары мырза]] # [[Қисық Төзекұлы]] # [[Қарымбай Әулие]] # [[Есжан Берліқожанов]] # [[Дулат Нұрмашұлы Шоқаев]] # [[Бәйеке Жазыбайұлы]] # [[Аша Матай]] # [[Саржан Томанышұлы]] # [[Шәкі шешен]] # [[Кенже би]] # [[Тәңірберген Қалилаханов]] # [[Ақбике]] {{Div col end}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] {{stub}} == Матай руына берілген жер-су аттары == [[Матай ауылдық округі]] -ауыл Алматы облысы Ақсу ауданындағы әкімшілік бірлік. [[Матай жотасы]] - Жетісу (Жоңғар) Алатауының қиыр оңтүстік шетіндегі жоталар тобы. Оңтүстік-батысында Шолақ тауымен, солтүстік-шығысында Алтынемел жотасымен шектеседі. Ол ендік бойымен 40-45 км-ге созылып жатыр. Аңыз бойынша Жоңғар шыпқыншылығында Матайлар осы таумен Ұлы жүзге көмек берген делінеді. == Дереккөздер == «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том ==Сілтемелер== <references /> {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ рулары]] {{stub}} 6s8obillr0zvop2ck49beebvaqudu72 0 59738 3657343 3543486 2026-09-19T11:00:27Z Салимгерей Диас 161541 /* */ 3657343 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Біләл Сүлееы |Шынайы есімі = Біләл Сүлейұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1893 |Туған жері = [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Қапал уезі|Қапал уезінде}}, Баянжүрек қонысы |Мансабы = ақын, [[қоғам қайраткері]]<br>[[Алашорда]] үкіметінің мүшесі<br>[[мұғалім]]<br>[[ағарту]]шы-[[публицистика|публицист]] |Азаматтығы = [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] руы [[Найман]], [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] |Қайтыс болған күні = 1937 |Қайтыс болған жері = [[Ресей]] |Әкесі = Сүлей |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Біләл Сүлеев ''' ([[1893]], [[Баянжүрек]] қонысы, [[Қапал (Жетісу облысы)|Қапал]], [[Ақсу ауданы]], [[Жетісу облысы]] – [[1937]]) – қоғам қайраткері, ақын, ағартушы, журналист, драматург. [[Найман]] ішінде [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] руынан. Алғашқы білімді әкесі Сүлей Майлыұлынан алған. 1911 жылы өзі туған өңірде ашылған “[[Мамания]]” мектебін бітірген. Бірер жыл оқыған зерек баланы осы оқу орнын ұйымдастырушылардың бірі Есенғұл Маманұлы болыс өз қаражатымен ''“Ғалия” медресесіне'' оқуға жіберген. 1913 – 1916 жылдары [[Орынбор]]дағы мұғалімдер семинариясын бітірген. 1916 жылы маусым жарлығына ілігіп, қара жұмысқа алынған қазақтарға мыңбасы болып [[Минск]] қаласына барды. 1916 – 1918 жылдары Қапалдағы татар мектебінде оқу ісін басқарушы болып қызмет етті. 1918 – 1927 жылдары халықты жаппай сауаттандыру ісімен айналысып, [[Жетісу]] өлкесіндегі қазақ ауылдарында екі жылдық бастауыш мектеп, аудан орталықтарында жеті жылдық орталау мектеп, облыста тоғыз жылдық орта мектеп ашуға мұрындық болды. Бұл мектептерде кейбір пәндер орыс тілінде оқытылған. Сүлеев енгізген бұл тәжірибе Жетісудағы қазақ жастарының Кеңес Одағының барлық қалаларындағы жоғары оқу орындарына оқуға түсулеріне мүмкіндік берді. 1928 – 1929 жылдары [[Ақтөбе облысы]] оқу бөлімінің меңгерушісі, [[1930]] жылы [[Семей педогогокалық институты]]ның алғашқы ректоры болды, соңғы қызметінде жүргенде жазықсыз қамауға алынып, 1932 жылы 5 қыркүйекте босанып шықты. 1932 – 1934 жылдары [[Мәскеу]] өндіріс орындарында мәдени-ағарту саласында қызмет істеді. 1934 – 1937 жылдары [[Қарақалпақ АКСР]]-інде халық ағарту комиссары болды. 1937 жылдың соңында екінші рет қамауға алынып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. Семинарияда оқып жүргенде өлең, әңгіме жазумен айналысқан. Сүлеев Орынборда шыққан “Қазақ” газетінде қосымша жұмыс істеп, газет бетінде “Матай“, “Қаптағай” деген бүркеншік атпен бірнеше өлең, мақалаларын жариялады. Татардың “Шура” журналының 1916 жылы 3-санында татар ұлтшылдарына қарсы “''Науширван эфенді мақаласы жайлы''” атты ғылылыми мақаласын жариялады. Осы журналда және татар тіліндегі “Вахит” (“Уақыт”) газетінде Сүлеевтің мақалалары мен өлеңдері жиі жарық көрді. Сүлеев әдебиет әлемінде сатирик ақын, жалынды көсемсөзші, талантты драматург ретінде танылды. Өлеңдері мен мақалаларында қоғамның келеңсіз жақтарын аяусыз әшкереледі, өткір тілмен мінеді. “Картаға салынған қатын” атты өткір әжуаға құрылған комедиясы 1921 жылы Алматыда бірнеше рет қойылды. 1922 жылы жазылған “Қабанбай мен Сазанбай” атты өлеңмен жазылған ұзақ сатирасы Жетісудағы алғашқы жер бөлінісіне арналған. ''“Қыз бен жігіттің айтысы”, “Қазақтың 24 басалқа дыбысы”, “Қайтсең де көсем боларсың” (1922), “Нақысбек” (1922), “Жұт жеті ағайынды”, “Қазақ мұғаліміне” (1923)'' атты сатиралық өлеңдері ''“Қаптағай”, “Бұйрас”'' деген аттармен газет-журналдарда жарық көрген.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Отбасы == * Әйелі - Фатима Ғабитова Зайнуллиновна (ұлттық татар) (1903-1961). Біләл Сүлееваның ұсталуына байланысты ол ажырасып, [[Ілияс Жансүгіров|Жансүгіровке]], ал ол қайтыс болғаннан кейін [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]<nowiki/>ке үйленді. [[Ілияс Жансүгіров]] Фатима Ғабитованың Біләл Сүлеевпен некесінен екі бала асырап алды: ** Ұлы - Жәнібек Сүлеев (1923-1943) - Ұлы Отан соғысында Смоленск маңында қаза тапты. ** Ұлы - Азат Сүлеев (1930-1997) - түрколог. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1893 жылы туғандар]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Қарақалпақстан мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:Фатима Ғабитованың жанұясы]] {{Bio-stub}} crlq3urejwq2yldr5k3kxj9g0xdq2fd 3657344 3657343 2026-09-19T11:00:37Z Салимгерей Диас 161541 /* */ 3657344 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Біләл Сүлеев |Шынайы есімі = Біләл Сүлейұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1893 |Туған жері = [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Қапал уезі|Қапал уезінде}}, Баянжүрек қонысы |Мансабы = ақын, [[қоғам қайраткері]]<br>[[Алашорда]] үкіметінің мүшесі<br>[[мұғалім]]<br>[[ағарту]]шы-[[публицистика|публицист]] |Азаматтығы = [[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] руы [[Найман]], [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] |Қайтыс болған күні = 1937 |Қайтыс болған жері = [[Ресей]] |Әкесі = Сүлей |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Біләл Сүлеев ''' ([[1893]], [[Баянжүрек]] қонысы, [[Қапал (Жетісу облысы)|Қапал]], [[Ақсу ауданы]], [[Жетісу облысы]] – [[1937]]) – қоғам қайраткері, ақын, ағартушы, журналист, драматург. [[Найман]] ішінде [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] руынан. Алғашқы білімді әкесі Сүлей Майлыұлынан алған. 1911 жылы өзі туған өңірде ашылған “[[Мамания]]” мектебін бітірген. Бірер жыл оқыған зерек баланы осы оқу орнын ұйымдастырушылардың бірі Есенғұл Маманұлы болыс өз қаражатымен ''“Ғалия” медресесіне'' оқуға жіберген. 1913 – 1916 жылдары [[Орынбор]]дағы мұғалімдер семинариясын бітірген. 1916 жылы маусым жарлығына ілігіп, қара жұмысқа алынған қазақтарға мыңбасы болып [[Минск]] қаласына барды. 1916 – 1918 жылдары Қапалдағы татар мектебінде оқу ісін басқарушы болып қызмет етті. 1918 – 1927 жылдары халықты жаппай сауаттандыру ісімен айналысып, [[Жетісу]] өлкесіндегі қазақ ауылдарында екі жылдық бастауыш мектеп, аудан орталықтарында жеті жылдық орталау мектеп, облыста тоғыз жылдық орта мектеп ашуға мұрындық болды. Бұл мектептерде кейбір пәндер орыс тілінде оқытылған. Сүлеев енгізген бұл тәжірибе Жетісудағы қазақ жастарының Кеңес Одағының барлық қалаларындағы жоғары оқу орындарына оқуға түсулеріне мүмкіндік берді. 1928 – 1929 жылдары [[Ақтөбе облысы]] оқу бөлімінің меңгерушісі, [[1930]] жылы [[Семей педогогокалық институты]]ның алғашқы ректоры болды, соңғы қызметінде жүргенде жазықсыз қамауға алынып, 1932 жылы 5 қыркүйекте босанып шықты. 1932 – 1934 жылдары [[Мәскеу]] өндіріс орындарында мәдени-ағарту саласында қызмет істеді. 1934 – 1937 жылдары [[Қарақалпақ АКСР]]-інде халық ағарту комиссары болды. 1937 жылдың соңында екінші рет қамауға алынып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. Семинарияда оқып жүргенде өлең, әңгіме жазумен айналысқан. Сүлеев Орынборда шыққан “Қазақ” газетінде қосымша жұмыс істеп, газет бетінде “Матай“, “Қаптағай” деген бүркеншік атпен бірнеше өлең, мақалаларын жариялады. Татардың “Шура” журналының 1916 жылы 3-санында татар ұлтшылдарына қарсы “''Науширван эфенді мақаласы жайлы''” атты ғылылыми мақаласын жариялады. Осы журналда және татар тіліндегі “Вахит” (“Уақыт”) газетінде Сүлеевтің мақалалары мен өлеңдері жиі жарық көрді. Сүлеев әдебиет әлемінде сатирик ақын, жалынды көсемсөзші, талантты драматург ретінде танылды. Өлеңдері мен мақалаларында қоғамның келеңсіз жақтарын аяусыз әшкереледі, өткір тілмен мінеді. “Картаға салынған қатын” атты өткір әжуаға құрылған комедиясы 1921 жылы Алматыда бірнеше рет қойылды. 1922 жылы жазылған “Қабанбай мен Сазанбай” атты өлеңмен жазылған ұзақ сатирасы Жетісудағы алғашқы жер бөлінісіне арналған. ''“Қыз бен жігіттің айтысы”, “Қазақтың 24 басалқа дыбысы”, “Қайтсең де көсем боларсың” (1922), “Нақысбек” (1922), “Жұт жеті ағайынды”, “Қазақ мұғаліміне” (1923)'' атты сатиралық өлеңдері ''“Қаптағай”, “Бұйрас”'' деген аттармен газет-журналдарда жарық көрген.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Отбасы == * Әйелі - Фатима Ғабитова Зайнуллиновна (ұлттық татар) (1903-1961). Біләл Сүлееваның ұсталуына байланысты ол ажырасып, [[Ілияс Жансүгіров|Жансүгіровке]], ал ол қайтыс болғаннан кейін [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]]<nowiki/>ке үйленді. [[Ілияс Жансүгіров]] Фатима Ғабитованың Біләл Сүлеевпен некесінен екі бала асырап алды: ** Ұлы - Жәнібек Сүлеев (1923-1943) - Ұлы Отан соғысында Смоленск маңында қаза тапты. ** Ұлы - Азат Сүлеев (1930-1997) - түрколог. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1893 жылы туғандар]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Қарақалпақстан мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:Фатима Ғабитованың жанұясы]] {{Bio-stub}} k3izsl9fbjqfb5dpxx3rkxyckfrqwin 0 59839 3657319 3253576 2026-09-19T09:57:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657319 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық әкімдігі |Атауы = Тұрыш ауылдық әкімдігі |Облысы = Маңғыстау облысы |Ауданы = [[Бейнеу ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Тұрыш]] |Тұрғыны = {{өсім}}686 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Әкімдіктің мекенжайы = |Телефон коды = |Пошта индексі = |Карта = }} '''Тұрыш ауылдық әкімдігі''' – [[Маңғыстау облысы]]ның [[Бейнеу ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. [[2017 жыл]]ға дейін ''Тұрыш ауылдық округі'' деп аталған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V17M0003309 Бейнеу ауданының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203090539/https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V17M0003309 |date=2023-02-03 }}</ref> == Әкімшілік құрамы == Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы — [[Тұрыш]] ауылы. == Халқы == [[2021 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша 686 адамды (354 ер адам және 332 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} {{Бейнеу ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Бейнеу ауданы ауылдық округтері]] kjsuay7jb8kiyk595x0rnhl8qfgi3ez 0 59840 3657324 3354880 2026-09-19T10:05:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657324 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық әкімдігі |Атауы = Төлеп ауылдық әкімдігі |Облысы = Маңғыстау облысы |Ауданы = [[Бейнеу ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Төлеп (Бейнеу ауданы)|Төлеп]] |Тұрғыны = {{өсім}}966 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Бұрынғы атаулары = ''Камен ауылдық кеңесі'', ''Төлеп ауылдық округі'' |Телефон коды = |Пошта индексі = |Карта = }} '''Төлеп ауылдық әкімдігі''' — [[Маңғыстау облысы]]ның [[Бейнеу ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. [[2017 жыл]]ға дейін ''Төлеп ауылдық округі'' деп аталған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V17M0003309 Бейнеу ауданының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203090539/https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V17M0003309 |date=2023-02-03 }}</ref> == Әкімшілік құрамы == Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы — [[Төлеп (Бейнеу ауданы)|Төлеп]] ауылы. == Халқы == [[2021 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша 966 адамды (476 ер адам және 490 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} {{Бейнеу ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Бейнеу ауданы ауылдық округтері]] 5ym3awa07u2kfq17hrfeaoeveojy8d9 0 65587 3657285 3566173 2026-09-19T08:13:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657285 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Тубулар |төл атауы = тиббу, теда |сурет = Toubou man traveling.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 530 000 |аймақ = {{Байрақ|Чад}} {{Байрақ|Нигер}} {{Байрақ|Ливия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[тубу тілі]], [[теда тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Тубулар''' (өздік атауы – ''тибу'') — Сахара шөлінің орталығы ауданында тұратын халық. [[Чад]] пен [[Нигер]]дің солтүстігінде және [[Ливия]]ның оңтүстігінде тұрады. Жалпы саны 530 мың адам (2001). Екі этникалық топқа бөлінеді: солтүстігіндегілері “теда” деп, оңтүстігіндегілері “даза” деп аталады. Антропологиялық жағынан экваторлық нәсілге жатады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref><ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4218540 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240615101805/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4218540 |date=2024-06-15 }}</ref> == Тілі == Тубу халқы сахара тілдерінің отбасына жататын [[тубу тілі|тубу тілдерінде]] (теда және даза) сөйлейді. Тубу тілінде 420 000-ға жуық ана сөйлейтіндер бар, өйткені оларда Чадты мекендейтін басқа халықтар да сөйлейді. [[Теда тілі]] елдің солтүстігінде жиі кездеседі, оңтүстігінде бірнеше диалектілерге бөлінген даза тілі басым. Сонымен қатар, дазаның тасымалдаушылар саны көбірек. Сондай-ақ Чад тұрғындары осы елде ресми болып табылатын [[араб тілі|араб]] және [[француз тілі]]нде сөйлей алады.<ref>Тубу — мужественные кочевники пустыни https://travelask.ru/articles/tubu-muzhestvennye-kochevniki-pustyni {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240615101806/https://travelask.ru/articles/tubu-muzhestvennye-kochevniki-pustyni |date=2024-06-15 }}</ref> == Діні == Ислам дінінің [[суннизм]] тармағын ұстанады. Тубалар мұсылман болғанымен, олардың кейбіреулері дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанады және олардың көптеген әдет-ғұрыптары кейбір ислам елдеріндегідей қатаң емес. Тубу әйелдерінің басын орамалмен жабуы талап етілмейді және маңызды отбасылық мәселелерді шешкен кезде олардың дауысы көбінесе шешуші болады.<ref>Загадочное племя тубу – чемпионы по выносливости. https://elfeco.ru/heating/zagadochnoe-plemya-tubu-chempiony-po-vynoslivosti-tubu-muzhestvennye/</ref> == Кәсібі == Тубу халқының көпшілігі көшпелі мал шаруашылығымен және керуен саудасымен айналысады, бұл егіншіліктен де құрметті кәсіп. Түйе мен ешкі өсіреді, жалпы түйелер Тубу өмірінің ең маңызды бөлігі болып табылады. Олар мыңдаған жылдар тұзды және басқа да жүктерді тасымалдайды, өйткені Сахараның бұл бөлігінде толыққанды жолдар жоқ. Сонымен қатар, түйелердің жүні мен терісінен әртүрлі тұрмыстық бұйымдарды жасайды. Өзен сағаларына жақын жерге арпа, бидай, тары егеді. Аңшылық – Тубулардың қосымша кәсібі. Тұз - ең танымал тауар, оны Сахараның оңтүстігіндегі елдерде оңай сатып алады, ежелгі уақыттан бері олар көршілеріне тұзды сатып, одан түскен ақшаға қажеттінің бәрін сатып алады. Әйел үйдің қожайыны және қамқоршысы, ол көшпелі шатырды орналастырады, тары мен құрма жинайды, ешкі сауады. Ер адамдар түйе сауып, биік тауларда көшпелі мал бағады.<ref>Тубу — мужественные кочевники пустыни. Загадочное племя тубу – чемпионы по выносливости Африканское племя тубу https://obrazagran.ru/tubu-muzhestvennye-kochevniki-pustyni-zagadochnoe-plemya-tubu-chempiony-po/{{Deadlink|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін көпбалалы қауымдар мен [[патроним]] құрайды. Туысқандық [[патрилинейлік]] болып табылады. Неке келісімі [[некеден кейінгі қоныс|вирилокальдық]] болып табылады. Үйлену тойынан кейін жас жұбайлар қалыңдықтың ата-анасының шаңырағында бір жылдай өмір сүреді, сынақ мерзімінен кейін ерлі-зайыптылар бөлек өмір сүреді. Көп әйелдік және немере туыстары арасындағы некелер қолданылады. туысқандық некеге тыйым салынады. Қоғам ақсүйектер (м'банг), еркін (н'гар) және тәуелділер (бере) болып жіктеледі. Ақсақалдар (нгарта) жанындағы кеңестер маңызды рөл атқарады. Көшпелі малшылар жамылғылармен жабылған жеңіл ағаш жақтаудан жасалған көшпелі үйлерде тұрады. Егіншілердің тұрақты қоныстары конустық төбесі бар дөңгелек саман тұрғын үйлерден тұрады. Ерлер киімі – өте кең және ұзын ақ немесе сары жейде (арраги) және тар шалбар (суруал), сандалдар және шағын қалпақ немесе сәлде, әйелдер киімі – ұзын түсті көйлек немесе белдемше, орамал. Тубудың негізгі тағамы - құрма. Олар бұл жемістерді күніне кемінде үш рет жейді. Таңғы асқа жергілікті шөптерден жасалған қою сусын ішеді, түскі асқа құрма жейді, кешкі асқа шөптер мен тамырлардан жасалған сорпа қосылған бір уыс тары жейді. Етті тұтынбайды. Фольклордың негізгі жанрларының ішінде ертегілер, мақал-мәтелдер, жырлар көбірек кездеседі.<ref>народы мира / Тубу http://www.etnolog.ru/people.php?id=TUBU</ref><ref>КОЧЕВНИКИ ЧАДА (ТУБУ) https://rogotneva.ru/articles/afrika/kochevniki-chada-tubu/</ref><ref>Тубу — народ долгожитель и чемпион по выносливости https://readweb.org/140852-tubu-narod-dolgozhitel-i-chempion-po-vynoslivosti.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Чад халықтары]] [[Санат:Нигер халықтары]] [[Санат:Ливия халықтары]] 16v7wtsesgty5jbti9abucnbozhqg7k 0 69599 3656989 3641943 2026-09-18T16:27:07Z Гульмира Айтқұл 178969 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3656989 wikitext text/x-wiki {{Ұйым|атауы=Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы|альтернативті=|background_color=|атау түсі=|логотип=Flag of OPEC.svg|логотип ені=|анықтама=|карта1=Wien - OPEC-Zentrale (a).JPG|карта1 ені=|аңыз1=|карта2=Opec-Opec+Map.png|карта2 ені=|аңыз2={{legend|#305D7F|МЭЕҰ елдері}} {{legend|#00A2E8|МЭЕҰ+ елдері}}|мүшелік=|орталық типі=Штаю-пәтер|орталық={{Ту|Аустрия}} [[Вена]], [[Аустрия]]|тип=|тілдер=|тіл=[[ағылшын тілі|ағылшын]]|басшы мансабы1=Бас хатшы|басшы есімі1=Хайсам аль-Гайс|басшы мансабы2=|басшы есімі2=<!-- … -->|басшы мансабы10=|басшы есімі10=|негізін салушы1=|құрылу оқиғалары1=Құрылуы|құрылу мерзімі1=14 қыркүйек 1960 жыл|негізін салушы2=|құрылу оқиғалары2=Қызметтің басталуы|құрылу мерзімі2=қаңтар 1961 жыл|негізін салушы6=|құрылу оқиғалары6=[[Мұнай]]|құрылу мерзімі6=|ыдырау оқиғалары=|ыдырау уақыты=|түсініктемелер1=|түсініктемелер2=<!-- … -->|мекен-жай=|сайт=www.opec.org|ортаққор= |құрылу оқиғалары3=Сала|құрылу мерзімі3=[[Мұнай өнеркәсібі]]|құрылу оқиғалары4=Өнім}}'''''Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы'' (МЭЕҰ)''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. The Organisation of the Petroleum Exporting Countries, OPEC)<ref>Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9</ref> — табысының негізгі көзі мұнай және мұнай өнімдерін шығару мен [[экспорт]]тау болып табылатын, құрамына 11 ел кіретін халықаралық ұйым; Азия, Африка және Латын Америкасының негізгі мұнай өндіруші мемлекеттерінің бірілестігі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Мұнай шығарушы елдердің мұнайды сыртқа шығару саласындағы саясатын үйлестіру мақсатындағы алғашқы қадамдары [[1949]]-шы жылы [[Венесуэла]]ның бастамасымен жүзеге асты. Өзара ықпалдасу және пікір алмасу барысында [[1960]]-шы жылы [[қыркүйек]]те [[Бағдат]]тағы конференцияда МЭЕҰ құру туралы шешім қабылданды, ол конференцияға [[Венесуэла]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Кувейт]] және [[Сауд Арабиясы]] (осы мемлекеттер ұйымның негізін қалады) елдерінің өкілдері қатысты. Бүгінгі таңда жоғарыда аталған елдерден өзге мына елдер МЭЕҰ-ның толыққанды мүшелері болып табылады: [[Алжир]], [[Индонезия]], [[Катар]], [[Ливия]], [[Нигерия]] және [[Біріккен Араб Эмираттары]],Ангола мен [[Эквадор]] [[1973]]-[[1992]]-ші жылдар аралығында, Габон - [[1975]]-[[1995]]-ші жылдар аралығында МЭЕҰ-ның мүшесі болды. Ұйымға мұнай және мұнай өнімдерін экспорттаушы кез келген мемлекет, егер оның өтініші ұйымның өзге мүшелерінің төрттен үшінің қолдауына ие болып, негізін қалаушы елдер наразы болмаған жағдайда мүше бола алады. МЭЕҰ-ның штаб-пәтері бастапқыда [[Женева]]да ([[Швейцария]]), ал [[1965]]-ші жылдан [[Вена]]да ([[Аустрия]]) орналасқан.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Ұйымдастыру және құрылымы == 1960-1970 жылдары бірқатар қадамдар жасаған МЭЕҰ мұнай өндіретін мемлекеттердің пайдасына жаһандық мұнай өндіру жүйесін қайта құрды және басым ағылшын-американдық мұнай компанияларының ("жеті апалы-сіңлілі") олигополиясынан бас тартты. МЭЕҰ шеңберіндегі мұнай өндіруші мемлекеттер арасындағы іс-қимылдарды үйлестіру оларға мұнай өндіруді мемлекет меншігіне алуды және батыс үкіметтері мен фирмаларының жазасына тартылмай, мұнай бағасын өз пайдасына құрылымдауды жеңілдетті. МЭЕҰ құрылғанға дейін жекелеген мұнай өндіруші мемлекеттер өз шекаралары шегінде мұнай өндіруді реттеу тетіктерін өзгерту жөнінде шаралар қабылдағаны үшін жазаланды. Мемлекеттер әскери мәжбүрлеуге ұшырады (мысалы, 1953 жылы АҚШ пен Ұлыбритания Иранда мұнай өндіруді ұлттандырғаннан кейін Мұхаммед Мосаддикке қарсы мемлекеттік төңкеріске демеушілік жасады) немесе экономикалық (мысалы, "жеті апалы-сіңлілі" бір келіспейтін мемлекетте мұнай өндіруді бәсеңдетіп, екіншісінде мұнай өндіруді ұлғайтты) мемлекет мүдделеріне қарсы әрекет етті. жеті апалы-сіңлілер және олардың үкіметтері. МЭЕҰ-ның ұйымдастырушылық логикасы оның мүшелерінің ұжымдық мүддесі үшін бағаның өсуіне қол жеткізу үшін әлемдік мұнай жеткізілімдерін шектеу болып табылады. Алайда, МЭЕҰ ішіндегі басты мәселе-оның мүшелері үшін міндеттемелерді бұзу және мүмкіндігінше көп мұнай алу жеке ұтымды. Саясаттанушы Джефф Колганның айтуынша, МЭЕҰ 1980 жылдардан бастап өз мақсаттарына жете алмады (әлемдік мұнай жеткізілімін шектеу, бағаны тұрақтандыру және ұзақ мерзімді орташа кірісті арттыру). Ол қатысушылардың өз міндеттемелерінің 96% -. алдағанын анықтады. Мүше мемлекеттер өз міндеттемелерін қаншалықты орындаса, бұл міндеттемелер МЭЕҰ болмаса да, не істейтінін көрсететіндігімен түсіндіріледі. Жиі алаяқтықтың басты себептерінің бірі-МЭЕҰ өз мүшелерін міндеттемелерді орындамағаны үшін жазаламайды. === Көшбасшылық және шешім қабылдау === [[Сурет:158ava Reunión de países miembros de la OPEP (5251965558).jpg|thumb|alt=refer to caption|МЭЕҰ конференциясының делегаттары Швиссотель, Кито, Эквадор, желтоқсан 2010 ж]] МЭЕҰ конференциясы ұйымның жоғарғы органы болып табылады және әдетте қатысушы елдердің мұнай министрлері басқаратын делегациялардан тұрады. Ұйымның Атқарушы билігінің басшысы МЭЕҰ Бас хатшысы болып табылады. Конференция әдетте Венадағы штаб - пәтерде жылына кемінде екі рет жиналады және қажет болған жағдайда қосымша кезектен тыс сессиялар өткізеді. Әдетте, ол бірауыздан және "бір мүше - бір дауыс" қағидаттарында әрекет етеді, әр ел жылдық бюджетке тең мүшелік жарна төлейді. Алайда, Сауд Арабиясы әлемдік нарықтағы тепе-теңдікті сақтау үшін дәстүрлі негізгі өндіруші ретінде жұмыс істеуге жеткілікті қуаты бар әлемдегі ең ірі және ең табысты мұнай экспорттаушы болғандықтан, ол "МЭЕҰ-ның нақты көшбасшысы"ретінде әрекет етеді..<ref name="FT2015">{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/1f84e444-9ceb-11e5-8ce1-f6219b685d74.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/1f84e444-9ceb-11e5-8ce1-f6219b685d74.html|archive-date=10 December 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=OPEC discord fuels further oil price drop|newspaper=Financial Times|date=7 December 2015}}</ref> === Халықаралық картель === МЭЕҰ мүшелері өз ұйымдарын бәсекелестікке қарсы күшті картель ретінде емес, нарықты тұрақтандыруға ықпал ететін қарапайым күш ретінде сипаттауды жөн көреді. Өз қорғауында ұйым "жеті апалы-сіңлілі" трансұлттық мұнай компанияларының алдыңғы картеліне қарсы салмақ ретінде құрылды деп айтуға болады, ал МЭЕҰ-ға кірмейтін энергия жеткізушілері бүкіл әлемде айтарлықтай бәсекелестік үшін жеткілікті нарық үлесін сақтап қалды. Сонымен қатар, әрбір қатысушы елді өз бағасын жеке-жеке төмендетуге және тау-кен квотасынан асып кетуге итермелейтін экономикалық "тұтқындау дилеммасына" байланысты МЭЕҰ ішіндегі кең таралған алдау оның ұжымдық іс-қимыл арқылы әлемдік мұнай бағасына әсер ету қабілетін жиі бұзады. Саясаттанушы Джефф Колган МЭЕҰ картель деген талапқа қарсы шығып, ұйымдағы кең таралған алаяқтыққа назар аударды: "Картель қатаң мақсаттар қойып, оларға қол жеткізуі керек; МЭЕҰ оңай мақсаттар қояды және тіпті оларға жете алмайды." МЭЕҰ Дүниежүзілік сауда ұйымының Бәсекелестік ережелеріне қатысты ешқандай дауларға қатысқан жоқ, дегенмен екі ұйымның мақсаттары, әрекеттері мен принциптері айтарлықтай алшақтайды. АҚШ аудандық сотының негізгі шешімінде МЭЕҰ-ға кеңес беру шетелдік егеменді мемлекеттердің иммунитет туралы Заңымен мемлекеттің "үкіметтік" актілері ретінде қорғалатындығы, сондықтан АҚШ-тың "коммерциялық" актілерді реттейтін бәсекелестік туралы Заңының заңды қол жетімділігінен тыс екендігі айтылған. МЭЕҰ-ға қарсы халықтық көңіл-күйге қарамастан, nopec Заңы сияқты ұйымның егеменді иммунитетін шектеу туралы заңнамалық ұсыныстар осы уақытқа дейін сәтсіз болды.<ref>{{cite news |last=Learsy |first=Raymond J. |date=10 September 2012 |title=NOPEC ('No Oil Producing and Exporting Cartels Act'): A Presidential Issue and a Test of Political Integrity |work=HuffPost |url=https://www.huffingtonpost.com/raymond-j-learsy/nopec-no-oil-producing-an_b_1869803.html |url-status=live |access-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603111612/http://www.huffingtonpost.com/raymond-j-learsy/nopec-no-oil-producing-an_b_1869803.html |archive-date=3 June 2017 |quote=Varied forms of a NOPEC bill have been introduced some 16 times since 1999, only to be vehemently resisted by the oil industry.}}</ref> === Қақтығыстар === МЭЕҰ көбінесе саяси шешімдерді үйлестіруде қиындықтарға тап болады, өйткені ұйымға мүше елдер мұнай экспорты, өндіріс шығындары, қорлар, геологиялық ерекшеліктер, халық, Экономикалық даму, бюджеттік жағдай және саяси жағдайлар бойынша әр түрлі болады. Шынында да, нарықтық циклдарда мұнай қорлары экономистер "табиғи ресурстардың қарғысы"деп атайтын үлкен қақтығыстардың, тұрақсыздық пен теңгерімсіздіктердің көзі бола алады. Тағы бір қиындық-Таяу Шығыстағы дінге байланысты қақтығыстар осы мұнайға бай аймақтың геосаяси ландшафтының қайталанатын ерекшеліктері болып табылады. МЭЕҰ тарихындағы халықаралық маңызы бар қақтығыстарға алты күндік соғыс (1967), ақырет соғысы (1973), Палестина содырларының кепілге алуы (1975), Иран революциясы (1979), Иран–Ирак соғысы (1980-1988), Ирактың Кувейтті басып алуы (1990-1991), Қыркүйек 11 террорлық шабуыл (2001), Иракты американдық басып алу (2003-2011), Нигер атырауындағы қақтығыс (2004 – қазіргі уақытқа дейін), араб көктемі (2010-2012), Ливия дағдарысы (2011 – қазіргі уақытқа дейін) және Иранға қарсы халықаралық эмбарго (2012-2016). Мұндай оқиғалар мұнай жеткізілімін уақытша бұзып, бағаны көтеруі мүмкін болса да, жиі даулар мен тұрақсыздық МЭЕҰ-ның ұзақ мерзімді бірлігі мен тиімділігін шектейді.<ref>{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Organisation of Petroleum Exporting Countries (OPEC) |encyclopedia=Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa |publisher=Gale / Macmillan Reference USA |location=Detroit |url=http://www.encyclopedia.com/topic/OPEC.aspx |access-date=10 April 2016 |editor-last=Mattar |editor-first=Philip |editor-link=Philip Mattar |edition=2nd |volume=3 |isbn=978-0028657691 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409042033/http://www.encyclopedia.com/topic/OPEC.aspx |archive-date=9 April 2016 |url-status=live}}</ref> == Тарих және әсер == === Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жағдай === 1949 жылы Венесуэла мен Иран МЭЕҰ құруға алғашқы қадамдарын жасап, Ирак, Кувейт және Сауд Арабиясын Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлем қалпына келген кезде мұнай экспорттаушы елдер арасындағы өзара әрекеттесуді жақсартуға шақырды. сол кезде әлемдегі ең ірі мұнай кен орындарының кейбірі тек ортасында өндірісті бастады Шығыс. Америка Құрама Штаттары артық өндірісті шектеу ісінде Техас теміржол комиссиясына қосылу үшін Мемлекетаралық мұнай келісімі комиссиясын құрды. АҚШ әлемдегі ең ірі мұнай өндіруші және тұтынушы болды; әлемдік нарықта "жеті апалы-сіңлілі" деп аталатын Трансұлттық компаниялар тобы басым болды, олардың бесеуінің штаб-пәтері Джон Д.Рокфеллердің Standard Oil монополиясы ыдырағаннан кейін АҚШ-та болды. Мұнай экспорттаушы елдер, сайып келгенде, саяси және экономикалық биліктің осындай шоғырлануына қарсы салмақ ретінде МЭЕҰ құруға мүдделі болды.<ref name="prize" /> === 1959-1960: экспорттаушы елдердің қаһары === 1959 жылы ақпанда Жаңа жеткізілімдер қол жетімді болған кезде, көпұлтты мұнай компаниялары (MOC) Венесуэла мен Таяу Шығыс шикі мұнайының бағасын біржақты түрде 10 пайызға төмендетті. Бірнеше аптадан кейін Египеттің Каир қаласында Араб лигасының алғашқы араб мұнай конгресі өтті, онда ықпалды журналист Ванда Яблонский Сауд Арабиясының Абдулла Тарикиді Венесуэла шолушысы Хуан Пабло Перес Альфонсомен таныстырды, ол сол кездегі америка Құрама Штаттары мен Кеңес Одағынан тыс екі ірі мұнай өндіруші елдің өкілі болды. Екі мұнай министрі де бағаның төмендеуіне наразы болды және олар өздерінің делегаттарын Маади пактісін немесе мырзалар келісімін құруға итермелеп, ХОК бағаны өзгерту жоспарларын ұсынуы керек экспорттаушы елдердің "мұнай бойынша кеңес беру комиссиясын" құруға шақырды. Яблонский Батысқа қарсы айтарлықтай дұшпандық және сол кезде экспорттаушы елдердегі барлық мұнай операцияларын бақылайтын және үлкен саяси ықпалға ие болған MOC-тың "сырттай жер иеленуіне" наразылығының артып келе жатқандығы туралы хабарлады. 1960 жылдың тамызында ескертулерді елемей, АҚШ-тың стратегиялық себептермен канадалық және мексикалық мұнайға басымдық бергенін ескере отырып, MOC Таяу Шығыстағы шикі мұнай бағасының айтарлықтай төмендегенін тағы бір рет жариялады.<ref name="prize">{{cite book |first=Daniel |last=Yergin |author-link=Daniel Yergin |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1991 |isbn=978-0671502485 |pages=[https://archive.org/details/prize00dani/page/499 499–503] |title-link=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power }}</ref><ref name="open">{{Cite web|url=http://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/GenInfo.pdf|title=General Information|date=May 2012|work=OPEC|access-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413233306/http://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/GenInfo.pdf|archive-date=13 April 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last=Painter |first=David S. |year=2012 |title=Oil and the American Century |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_2012-06_99_1/page/24 |journal=[[The Journal of American History]] |volume=99 |issue=1 |pages=24–39 |doi=10.1093/jahist/jas073 | issn=0021-8723 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=bBvz_YxlB-AC&pg=PA7 |title=Historical Dictionary of the Petroleum Industry |first=M.S. |last=Vassiliou |publisher=Scarecrow Press |year=2009 |isbn=978-0810862883 |page=7}}</ref> === 1960-1975: негізі және кеңеюі === [[Сурет:Wien - OPEC-Zentrale (b).JPG|thumb|alt=refer to caption|МЭЕҰ-ның Венадағы Штаб-пәтері (2009 жылы салынған ғимарат)]] Келесі айда, 1960 жылы 10-14 қыркүйекте Тарики, Перес Альфонсо және Ирак премьер-министрі Абд аль-Карим Касимнің бастамасымен, оның елі 1959 жылғы Конгресті өткізіп алған Бағдад конференциясы өтті. Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Арабиясы және Венесуэла үкіметтерінің өкілдері Бағдадта кездесіп, өз елдері өндіретін шикі мұнай бағасын көтеру жолдарын және ХОК-тың біржақты әрекеттеріне жауап беру жолдарын талқылады. АҚШ-тың қатты қарсылығына қарамастан: "араб және араб емес өндірушілермен бірге Сауд Арабиясы ірі мұнай корпорацияларына қол жетімді ең жақсы бағаны қамтамасыз ету үшін мұнай экспорттаушы елдер ұйымын (МЭЕҰ) құрды."Таяу Шығыс мүшелері бастапқыда МЭЕҰ штаб-пәтерін Бағдадта немесе Бейрутта ұстауды жақтады, бірақ Венесуэла бейтарап орналасуды жақтады, сондықтан ұйым Швейцарияның Женева қаласын таңдады. 1965 жылы 1 қыркүйекте МЭЕҰ Швейцария дипломатиялық артықшылықтарын ұзартудан бас тартқаннан кейін Австрияның Вена қаласына көшті. Сол кезде Швейцария өзінің шетелдік халқын қысқартуға тырысты, ал МЭЕҰ шетелдіктерге қатысты шектеулерге байланысты елден кеткен алғашқы үкіметаралық орган болды. Австрия халықаралық ұйымдарды тартуға ұмтылды және МЭЕҰ ке тартымды шарттар ұсынды.<ref>{{Cite web |title=OPEC : Thank you Austria – thank you Vienna! |url=https://www.opec.org/opec_web/en/press_room/3157.htm |access-date=2023-06-02 |website=www.opec.org}}</ref> МЭЕҰ-ның алғашқы жылдарында мұнай өндіруші елдер мұнай компанияларымен 50/50 пайда туралы келісім жасады. МЭЕҰ басым мұнай компанияларымен ("жеті апалы-сіңлілі") келісім жасады, бірақ МЭЕҰ өз мүшелері арасында үйлестіру мәселелеріне тап болды. Егер МЭЕҰ мүшелерінің бірі мұнай компанияларынан тым көп нәрсені талап етсе, онда мұнай компаниялары бұл елде өндірісті баяулатып, басқа жерлерде өндірісті арттыруы мүмкін. 50/50 келісімдері 1970 жылға дейін, Ливия Occidental мұнай компаниясымен 58/42 келісім жасасқанға дейін күшінде болды, бұл МЭЕҰ-ның басқа мүшелерін мұнай компанияларымен жақсы келісімдер сұрауға мәжбүр етті. 1971 жылы ірі мұнай компаниялары мен [[Жерорта теңізі]] аймағында бизнес жүргізетін МЭЕҰ мүшелері арасында келісімге қол қойылды Триполь келісімі. 1971 жылы 2 сәуірде қол қойылған Келісім мұнай бағасын көтеріп, өндіруші елдердің пайда үлесін арттырды.<ref name="OPEC_1971_Tripoli_Agreement">[[Marius Vassiliou]] (2009). Historical Dictionary of the Petroleum Industry. Lanham, Maryland: Scarecrow Press. {{ISBN|0-8108-5993-9}}.</ref> 1961-1975 жылдары бес құрылтайшы елге Катар (1961), Индонезия (1962-2008, 2014-2016 жылдары қайта қосылды), Ливия (1962), Біріккен Араб Әмірліктері (бастапқыда Абу-Даби әмірлігі, 1967), Алжир (1969), Нигерия (1971), Эквадор (1973-1992, 2007-2020), және Габон (1975-1994, 2016 жылы қайта қосылды). 1970 жылдардың басында МЭЕҰ мүшелері әлемдік мұнай өндірудің жартысынан көбін құрады. МЭЕҰ одан әрі кеңейтуге қарсы емес екенін көрсете отырып, 2006 жылы МЭЕҰ Бас хатшысының міндетін атқарушы Мұхаммед Баркиндо африкалық көршілерін Ангола мен Суданға қосылуға шақырды, оны Ангола 2007 жылы жасады, содан кейін Экваторлық Гвинея 2017 жылы. 1980 жылдардан бастап Канада, Египет, Мексика, Норвегия, Оман, Ресей және басқа да мұнай экспорттаушы елдердің өкілдері МЭЕҰ-ның көптеген отырыстарына бақылаушылар ретінде, саясатты үйлестірудің бейресми механизмі ретінде қатысты.<ref name=observers>{{cite news |url=http://www.ipsnews.net/2010/09/opec-fifty-years-regulating-oil-market-roller-coaster/ |title=OPEC: Fifty Years Regulating Oil Market Roller Coaster |agency=Inter Press Service |date=14 September 2010 |access-date=23 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224104031/http://www.ipsnews.net/2010/09/opec-fifty-years-regulating-oil-market-roller-coaster/ |archive-date=24 December 2015 |url-status=live }}</ref> === 1973-1974: мұнай эмбаргосы === [[Сурет:GASOLINE SHORTAGE HIT THE STATE OF OREGON IN THE FALL OF 1973 BY MIDDAY GASOLINE WAS BECOMING UNAVAILABLE ALONG... - NARA - 555405.jpg|thumb|alt=refer to caption|1973 жылы мұнай эмбаргосы кезінде жабылған АҚШ-тағы жанармай құю станциясы]] 1970 жылдардың басында мұнай нарығы шиеленісті болды, бұл МЭЕҰ мүшелерінің мұнай өндірісін мемлекет меншігіне алу қаупін азайтты. МЭЕҰ мүшелерінің басты қорқыныштарының бірі-ұлттандыру мұнай бағасының күрт төмендеуіне әкеледі. Бұл Ливия, Алжир, Ирак, Нигерия, Сауд Арабиясы және Венесуэла сияқты елдерде ұлттандыру толқынын тудырды. Мұнай өндіру туралы шешімдерді және мұнай бағасының жоғары жағдайында бақылауды күшейте отырып, МЭЕҰ мүшелері 1973 жылы мұнай бағасын біржақты көтерді, бұл 1973 жылғы мұнай дағдарысын тудырды. 1973 жылдың қазанында Араб мұнайын экспорттаушы елдер ұйымы (МЭЕҰ-ның араб елдерінің көпшілігінен және Египет пен Сириядан тұратын БАӘ) Америка Құрама Штаттарына және Израильді Қиямет күні соғысында қолдаған басқа да индустриалды елдерге қарсы өндіріс пен мұнай эмбаргосының айтарлықтай төмендегенін жариялады. Эмбаргоны енгізудің алдыңғы әрекеті 1967 жылы алты күндік соғысқа жауап ретінде айтарлықтай тиімсіз болды. Алайда, 1973 жылы мұнай бағасы мен МЭЕҰ кірісінің барреліне 3 доллардан барреліне 12 долларға дейін күрт өсуі, сондай - ақ дүрбелең реакцияларымен, АҚШ-тың мұнай өндірісінің төмендеу тенденциясымен, валютаның құнсыздануымен және Ұлыбританиядағы көмірдің ұзақ мерзімді тапшылығымен күшейтілген энергетикалық нормалаудың төтенше кезеңі болды. Ұлыбританияда үш күндік Төтенше жұмыс аптасы біраз уақытқа енгізілді. Еуропаның жеті елі жексенбіде маңызды емес көлік жүргізуге тыйым салды. АҚШ-тағы жанармай құю станциялары шығарылатын бензин мөлшерін шектеді, жексенбіде жабылды және нөмірлерге байланысты бензинді сатып алуға болатын күндерді шектеді. 1974 жылы наурызда эмбарго тоқтатылғаннан кейін де, қарқынды дипломатиялық қызметтен кейін де бағалар көтеріле берді. Әлем жұмыссыздық пен инфляцияның бір мезгілде өсуімен, акциялар мен облигациялар бағасының күрт төмендеуімен, сауда балансы мен мұнай долларларының ағынындағы үлкен өзгерістермен және екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық өрлеудің күрт аяқталуымен бірге жаһандық экономикалық рецессияны бастан өткерді.<ref>{{cite book |first=Robert |last=Skidelsky |title=Keynes: The Return of the Master |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/keynesreturnofma0000skid/page/116 116–126] |isbn=978-1-84614-258-1 |publisher=Allen Lane |title-link=Keynes: The Return of the Master }}</ref><ref>{{cite book |last=Masouros |first=Pavlos E. |title=Corporate Law and Economic Stagnation: How Shareholder Value and Short-Termism Contribute to the Decline of the Western Economies |publisher=Eleven International Publishing |year=2013 |pages=60–62}}</ref> [[Сурет:Women Uses Her Home Fireplace for Heat. A Newspaper Headline before Her Tells of the Community's Lack of Heating Oil 10-1973 (4271701391).jpg|thumb|alt=refer to caption|Әйел каминдегі ағашты жылыту үшін пайдаланады. Алдыңғы қатардағы газет тақырыбы қоғамда мазут тапшылығы туралы оқиғаны көрсетеді.]] 1973-1974 жылдардағы мұнай эмбаргосы Америка Құрама Штаттары мен басқа да индустриалды елдерге ұзақ мерзімді әсер етті, олар жауап ретінде халықаралық энергетикалық агенттік құрды, сонымен қатар болашақ жеткізілім үзілістеріне төтеп беруге арналған ұлттық төтенше қорлар. Мұнайды үнемдеуге бағытталған күш-жігерге автомобиль жолдарындағы жылдамдық шектеулерін азайту, кішігірім және энергияны үнемдейтін автомобильдер мен тұрмыстық техниканы пайдалану, жыл бойына жазғы уақытты ауыстыру, жылыту мен кондиционерді пайдалануды азайту, ғимараттарды жақсы оқшаулау, қоғамдық көлікті қолдауды күшейту және көмірге, табиғи газға, этанолға, атом энергиясына және басқа отындарға көбірек көңіл бөлу кірді. баламалы энергия көздері. Бұл ұзақ мерзімді күш-жігердің тиімді болғаны соншалық, АҚШ - та мұнай тұтыну 1980-2014 жылдар аралығында небәрі 11 пайызға өсті, ал нақты [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]] 150 пайызға өсті. Бірақ 1970 жылдары МЭЕҰ елдері олардың мұнайын басқа елдерге қарсы саяси және экономикалық қаруды, кем дегенде, қысқа мерзімде қолдануға болатындығын сенімді түрде көрсетті.<ref name="Maugeri2006">{{cite book|first=Leonardo|last=Maugeri|title=The Age of Oil: The Mythology, History, and Future of the World's Most Controversial Resource|url=https://books.google.com/books?id=JWmx5uKA6gIC|date=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-99008-4|pages=112–116|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501230353/https://books.google.com/books?id=JWmx5uKA6gIC&printsec=frontcover|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.history.com/topics/energy-crisis |title=Energy Crisis (1970s) |publisher=[[The History Channel]] |year=2010 |access-date=25 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624152753/http://www.history.com/topics/energy-crisis |archive-date=24 June 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.envirothonpa.org/documents/The1973OilCrisis.pdf |title=The 1973 Oil Crisis |publisher=Pennsylvania Envirothon |first=Sarah |last=Horton |date=October 2000 |access-date=16 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711030710/http://www.envirothonpa.org/documents/The1973OilCrisis.pdf |archive-date=11 July 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.socialismtoday.org/51/opec.html |title=Oil Shock: The role of OPEC |journal=Socialism Today |issue=51 |date=October 2000 |access-date=30 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216024014/http://www.socialismtoday.org/51/opec.html |archive-date=16 February 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://nationalinterest.org/feature/twilight-the-petrostate-16235?page=show |title=Twilight of the Petrostate |first1=Petr |last1=Aven |first2=Vladimir |last2=Nazarov |first3=Samvel |last3=Lazaryan |journal=The National Interest |date=17 May 2016 |access-date=2 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522201053/http://nationalinterest.org/feature/twilight-the-petrostate-16235?page=show |archive-date=22 May 2016 |url-status=live }}</ref> === 1975-1980: арнайы қор, қазіргі МЭЕҰ халықаралық Даму Қоры === МЭЕҰ-ның халықаралық көмек қызметі 1973-1974 жылдары мұнай бағасының күрт өсуіне дейін басталды. Мысалы, Кувейт араб экономикалық даму қоры 1961 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{cite web |url=https://www.kuwait-fund.org/timeLine/?lang=en |title=Timeline |publisher=Kuwait Fund |access-date=23 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224104007/https://www.kuwait-fund.org/timeLine/?lang=en |archive-date=24 December 2015 |url-status=live }}</ref> 1973 жылдан кейінгі жылдары "чек кітапшасының дипломатиясы" деп аталатын мысал ретінде кейбір араб елдері әлемдегі ең ірі шетелдік көмек жеткізушілерінің бірі болды және МЭЕҰ кедей елдердің әлеуметтік-экономикалық өсуі үшін мұнай сатуды өз мақсаттарына қосты. МЭЕҰ-ның арнайы қоры Алжирде, Алжирде 1975 жылы наурызда құрылды және келесі жылдың қаңтарында ресми түрде құрылды. "Салтанатты декларация" МЭЕҰ елдерін дамымағандықты жеңу үшін күресте басқа дамушы елдермен біріктіретін табиғи ынтымақтастықты растады " және осы елдер арасындағы ынтымақтастықты нығайту шараларына шақырды... [МЭЕҰ арнайы қорының] ресурстары МЭЕҰ - ке мүше мемлекеттер бірқатар екіжақты және көпжақты арналар арқылы ұсынған ресурстарға қосымша болып табылады."Қор 1980 жылы мамырда ресми халықаралық даму агенттігіне айналды және Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты бақылаушысы мәртебесімен МЭЕҰ халықаралық даму қоры болып өзгертілді. 2020 жылы мекеме OFID аббревиатурасын қолдануды тоқтатты. === 1975: кепілге алу === 1975 жылы 21 желтоқсанда Сауд Арабиясынан Ахмед Заки Ямани, Ираннан Джамшид Амузегар және МЭЕҰ елдерінің басқа мұнай министрлері Австрияның Вена қаласында өткен жарты жылдық конференциясында кепілге алынды. Министр емес адамды өлтірген шабуылды венесуэлалық террорист "Карлос Шакал" бастаған алты адамнан тұратын топ ұйымдастырды, оның құрамына Габриэль Кречер-Тидеманн мен Ханс-Йоахим Клейн кірді. Өзін-өзі атаған "Араб революциясының қолы" тобы Палестинаны азат ету мақсатын жариялады. Карлос конференцияны күшпен басып алып, оған қатысқан он бір мұнай министрін, Ямани мен Амузегарды қоспағанда, сатып алу үшін ұстауды жоспарлады.<ref name="jackal">{{cite web|url=http://www.trutv.com/library/crime/terrorists_spies/terrorists/jackal/12.html|title=Carlos the Jackal: Trail of Terror|publisher=truTV|first=Patrick|last=Bellamy|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107125703/http://www.trutv.com/library/crime/terrorists_spies/terrorists/jackal/12.html|archive-date=7 January 2012}}</ref> Карлос өз командасы үшін автобус пен ұшақпен сапар ұйымдастырды және АЛЖИР мен Триполиде аялдамалары бар алғашқы 63 кепілге алынған 42 адам, сайып келгенде, Ямани мен Амузегар өлтірілуі керек Бағдадқа ұшуды жоспарлады. Амузегардан басқа Алжирде араб емес кепілге алынған барлық 30 адам босатылды. Алжирге оралмас бұрын Триполидегі басқа аялдамада қосымша кепілге алынғандар босатылды. Кепілге тек 10 адам қалғандықтан, Карлос Хелла Алжир Президенті Хуари Бумедьенмен телефон арқылы сөйлесті, ол Карлосқа мұнай министрлерінің өлімі ұшаққа шабуыл жасайтынын айтты. Бумедиен де осы уақытта Карлосқа баспана және оның тапсырмасын орындамағаны үшін қаржылық өтемақы ұсынған болуы керек. Карлос Ямани мен Амузегарды өлтіре алмағанына өкініш білдірді, содан кейін ол және оның серіктері ұшақтан кетті. Кепілге алынғандар мен террористердің барлығы жағдай басталғаннан кейін екі күннен кейін шықты.<ref name=jackal/> Шабуылдан біраз уақыт өткен соң, Карлостың сыбайластары бұл операцияны Палестинаны азат ету Халық майданының негізін қалаушы Вади Хаддад басқарғанын анықтады. Олар сондай-ақ идея мен қаржыландыру Араб президентінен шыққан деп мәлімдеді [[Муаммар Каддафи]] өзі МЭЕҰ мүшесі болып табылатын Ливиядан. Содырлар Бассам Абу Шариф пен Клейн Карлос "Араб президентінен"20-50 миллион АҚШ доллары аралығында төлем алды және сақтады деп мәлімдеді. Карлос Сауд Арабиясы Иранның атынан төлем төледі, бірақ ақша "жол бойында қайта бағытталды және революция нәтижесінде жоғалды"деп мәлімдеді. Ол ақыры 1994 жылы тұтқынға алынды және кем дегенде 16 басқа кісі өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news |url=http://news.sky.com/story/carlos-the-jackal-jailed-over-1974-paris-grenade-attack-10816476 |title='Carlos the Jackal' jailed over 1974 Paris grenade attack |first=Gary |last=Anderson |publisher=Sky News |date=28 March 2017 |access-date=22 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328141244/http://news.sky.com/story/carlos-the-jackal-jailed-over-1974-paris-grenade-attack-10816476 |archive-date=28 March 2017 |url-status=live }}</ref> === 1979-1980: 1980 жылдардағы мұнай дағдарысы және мұнайдың көптігі === [[Сурет:Opecrev.gif|thumb|alt=refer to caption|1972 жылдан бастап МЭЕҰ-ның мұнай экспортынан түскен таза кірісінің ауытқуы<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/OPEC_Revenues/OPEC.html |title=OPEC Revenues Fact Sheet |publisher=US Energy Information Administration |date=10 January 2006 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107014809/http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/OPEC_Revenues/OPEC.html |archive-date=7 January 2008 }}</ref><ref name="EIA2015">{{cite web|url=http://www.eia.gov/beta/international/regions-topics.cfm?RegionTopicID=OPEC|title=OPEC Revenues Fact Sheet|publisher=US Energy Information Administration|date=15 May 2017|access-date=28 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222161556/http://www.eia.gov/beta/international/regions-topics.cfm?RegionTopicID=OPEC|archive-date=22 December 2015|url-status=live}}</ref>]] Мұнайды ұлттандыру толқынына және 1970–ші жылдардағы жоғары бағаларға жауап ретінде индустриалды дамыған елдер МЭЕҰ-ның мұнайға тәуелділігін төмендету үшін шаралар қабылдады, әсіресе бағалар жаңа шарықтау шегіне жеткеннен кейін, 1979-1980 жылдары Иран революциясы мен Иран-Ирак соғысы аймақтық тұрақтылық пен жеткізілімдерді бұзған кезде барреліне 40 долларға жақындады мұнай. Дүние жүзіндегі электр компаниялары мұнайдан көмірге, табиғи газға немесе атом энергетикасына ауысты; ұлттық үкіметтер мұнайға балама әзірлеу үшін миллиардтаған долларлық зерттеу бағдарламаларын бастады; коммерциялық барлау МЭЕҰ-ға кірмейтін елдердің Сібірде, Аляскада, Солтүстік теңізде және Мексика шығанағында ірі мұнай кен орындарын ашты. 1986 жылға қарай мұнайға күнделікті әлемдік сұраныс 5 миллион баррельге төмендеді, МЭЕҰ-ға кірмейтін елдердегі өндіріс одан да үлкен көлемге өсті және МЭЕҰ-ның нарықтағы үлесі 1979 жылғы шамамен 50 пайыздан 1985 жылы 30 пайызға дейін төмендеді. Табиғи ресурстарға қатысты әдеттегі нарықтық циклдардың өзгермелі көпжылдық уақыт шеңберін суреттей отырып, нәтиже мұнай бағасының алты жылдық төмендеуі болды, ол тек 1986 жылы жартысынан астамға төмендеуімен аяқталды. Бір мұнай талдаушысы қысқаша қорытындылағандай: "мұнай сияқты қажет нәрсенің бағасы күрт көтерілгенде, адамзат екі нәрсені жасайды: оны көбірек табады және азырақ пайдалану жолдарын табады."<ref name="MarketShare">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/gadfly/interactives/2016-how-opec-won-the-battle-and-lost-the-war/|title=How OPEC Won the Battle and Lost the War|first=Liam|last=Denning|publisher=Bloomberg News|date=1 June 2016|access-date=22 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222193958/https://www.bloomberg.com/gadfly/interactives/2016-how-opec-won-the-battle-and-lost-the-war/|archive-date=22 February 2017|url-status=live}}</ref> Мұнай сатудан түскен кірістің төмендеуімен күресу үшін 1982 жылы Сауд Арабиясы МЭЕҰ-дан өндірісті шектеу және бағаны көтеру мақсатында Ұлттық тау-кен квоталарына аудит жүргізуді талап етті. Басқа МЭЕҰ елдері бұл талапты орындамаған кезде, Сауд Арабиясы алғаш рет өз өндірісін 1979-1981 жылдары күніне 10 миллион баррельден 1985 жылы осы деңгейдің үштен біріне дейін қысқартты. Бұл тіпті тиімсіз болған кезде, Сауд Арабиясы бағаны өзгертті және нарықты арзан мұнаймен толтырды, бұл бағаны барреліне 10 доллардан төмен түсірді, ал қымбатырақ өндірушілер шығынға ұшырады.Өсіп келе жатқан экономикалық қиындықтарға тап болған (бұл 1989 жылы Кеңес Одағының ыдырауына әкелді), бұрын МЭЕҰ келісімдерін сақтамаған "еркін" мұнай экспорттаушылар мұнаймен байланысты және экономикалық критерийлерді теңестіруге тырысқан Мұқият келісілген ұлттық квоталарға сүйене отырып, бағаны ұстап тұру үшін өндірісті шектей бастады. 1986 ж. (Егеменді бақылаудағы аумақтарда МЭЕҰ - ке мүше елдердің ұлттық үкіметтері мемлекеттік және жеке мұнай компаниялары үшін өндіруге шектеулер енгізе алады.) Әдетте МЭЕҰ өндірудің нысаналы көрсеткіштері төмендеген кезде мұнай бағасы көтеріледі.<ref name="EIA_2014">{{cite web |url=https://www.eia.gov/finance/markets/supply-opec.cfm |publisher=US Energy Information Administration |year=2014 |title=Energy & Financial Markets: What Drives Crude Oil Prices? |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213031101/http://www.eia.gov/finance/markets/supply-opec.cfm |archive-date=13 December 2014 |url-status=live }}</ref> === 1990-2003: жеткілікті ұсыныс және кішігірім үзілістер === [[Сурет:Kuwait burn oilfield.png|thumb|left|upright=1.4|alt=refer to caption|1991 жылы шегініп бара жатқан Ирак әскерлері ұйымдастырған Кувейттегі жүздеген мұнай өрттерінің бірі<ref>{{cite web |url=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/20014FNJ.txt?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991%20Thru%201994&File=D%3A%5CZYFILES%5CINDEX%20DATA%5C91THRU94%5CTXT%5C00000017%5C20014FNJ.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&Display=p%7Cf&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1 |title=Report to Congress: United States Gulf Environmental Technical Assistance |publisher=US Environmental Protection Agency |page=14 |date=1991 |access-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424001604/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/20014FNJ.txt?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991%20Thru%201994&File=D%3A%5CZYFILES%5CINDEX%20DATA%5C91THRU94%5CTXT%5C00000017%5C20014FNJ.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&Display=p%7Cf&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1 |archive-date=24 April 2016 |url-status=live }}</ref>]] [[Сурет:Brent crude oil price 1988-2015.svg|thumb|upright=2.15|alt=refer to caption|Brent маркалы шикі мұнай бағасының ауытқуы, 1988-2015 жж<ref name=Brent/>]] 1990 жылы тамызда Кувейтке басып кірер алдында Ирак президенті Саддам Хусейн МЭЕҰ мүшелеріне қаржылық көмек көрсету және 1980-1988 жылдардағы Иран–Ирак соғысынан кейін қалпына келтіруді жеделдету үшін МЭЕҰ-дан артық өндірісті тоқтатып, мұнай бағасын көтеруді талап етті. Бірақ МЭЕҰ-ның негізін қалаушыларға қарсы Ирактың бұл екі соғысы ұйымның бірігуінің төмен деңгейін көрсетті және мұнай бағасы қысқа мерзімді жеткізілім үзілістерінен кейін тез төмендеді. 2001 жылдың қыркүйегінде әл-Каиданың АҚШ-қа жасаған шабуылдары және 2003 жылдың наурызында АҚШ-тың Иракқа басып кіруі мұнай бағасына одан да қысқа мерзімді әсер етті, өйткені Сауд Арабиясы мен басқа экспорттаушылар әлемді жеткілікті жеткізіліммен қамтамасыз ету үшін тағы бір рет ынтымақтастықта болды.<ref name=Brent>{{cite web |url=https://www.quandl.com/DOE/RBRTE |title=Europe Brent Crude Oil Spot Price FOB (DOE) |publisher=Quandl |access-date=1 January 2016 }} {{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1990 жылдары МЭЕҰ 1970-ші жылдардың ортасында оған қосылған екі жаңа мүшесінен айырылды. Эквадор 1992 жылдың желтоқсанында одан шықты, өйткені ол жыл сайынғы 2 миллион АҚШ доллары көлемінде мүшелік жарна төлегісі келмеді және оған сәйкес рұқсат етілгеннен көп мұнай алу керек деп ойлады МЭЕҰ квотасымен, ол жыл сайынғы 2 миллион АҚШ доллары көлемінде мүшелік жарна төлегісі келмесе де, 2007 жылдың қазан айында топқа оралды. Осындай алаңдаушылық Габонды 1995 жылдың қаңтарында мүшелігін тоқтатуға итермеледі; ол ұйымға 2016 жылдың шілдесінде қайта қосылды. Ирак ұйым құрылғаннан бері МЭЕҰ мүшесі болып қала берді, бірақ Ирактағы тау-кен өндірісі 1998 жылдан 2016 жылға дейін МЭЕҰ квоталары туралы келісімдердің бөлігі болған жоқ, өйткені бұл елдегі үлкен саяси қиындықтар.<ref name="ASB">{{cite web|url=http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm|title=Annual Statistical Bulletin|work=OPEC|access-date=31 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm|archive-date=21 August 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.upi.com/Business_News/Energy-Industry/2010/02/05/Iraq-heads-for-OPEC-clash-over-quota/14451265409498/ |title=Iraq heads for OPEC clash over quota |work=United Press International |date=5 February 2010 |quote=Iraq, a founding member of OPEC, has not had a production quota since 1998, when it was pegged at 1.3 million bpd to allow Saddam Hussein's regime to sell oil for food during U.N. sanctions imposed in 1990... Despite the success of the 2009 auctions, problems remain – mounting violence in the run-up to March 7 parliamentary elections, uncertainty over their outcome, and, probably more importantly, the absence of a long-delayed oil law that will define revenue-sharing and regulation of the industry. |access-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417085129/http://www.upi.com/Business_News/Energy-Industry/2010/02/05/Iraq-heads-for-OPEC-clash-over-quota/14451265409498/ |archive-date=17 April 2016 |url-status=live }}</ref> 1997-1998 жылдардағы азиялық қаржы дағдарысынан туындаған сұраныстың төмендеуі мұнай бағасының 1986 жылғы деңгейге дейін төмендеуіне әкелді. Мұнай бағасы барреліне шамамен 10 АҚШ долларына дейін төмендегеннен кейін, бірлескен дипломатия МЭЕҰ, Мексика және Норвегия мұнай өндірісінің біртіндеп баяулауына қол жеткізді. Қараша айында бағалар қайтадан төмендегеннен кейін. 2001 жылы МЭЕҰ, Норвегия, Мексика, Ресей, Оман және Ангола 2002 жылдың 1 қаңтарынан бастап өндірісті 6 айға қысқартуға келісті. МЭЕҰ жарияланған қысқартуларға қосымша күніне 1,5 миллион баррель (тәулігіне миллион баррель) үлес қосты тәулігіне шамамен 2 миллион баррель.<ref name="Ali">{{cite book |last1=Al-Naimi |first1=Ali |title=Out of the Desert |date=2016 |publisher=Portfolio Penguin |location=Great Britain |isbn=9780241279250 |pages=201–210, 239}}</ref> 2003 жылдың маусымында Халықаралық энергетикалық агенттік (ХЭА) және МЭЕҰ энергетика мәселелері бойынша алғашқы бірлескен семинарын өткізді. Содан бері олар "тенденцияларды, талдаулар мен көзқарастарды ұжымдық түрде жақсырақ түсіну және нарықтың ашықтығы мен болжамдылығын арттыру үшін" үнемі кездесіп отырады."<ref>{{cite journal |url=http://www.iea.org/media/ieajournal/Issue7_WEB.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502040956/http://www.iea.org/media/ieajournal/Issue7_WEB.pdf |url-status=dead |date=November 2014 |title=Dialogue replaces OPEC–IEA Mistrust |journal=IEA Energy |issue=7 |page=7 |archive-date=2 May 2016}}</ref> === 2003-2011: құбылмалы кезең === [[Сурет:OPEC members' net oil export revenues in 2000 through 2020 (50562182543).png|thumb|upright=1.2|МЭЕҰ мүшелерінің мұнай экспортынан таза кірістері, 2000-2020 жылдар]] Кең таралған көтерілістер мен диверсиялар 2003-2008 жылдары Американың Иракты басып алуы кезінде орын алды, бұл Қытайдың мұнайға деген сұранысының тез өсуімен және шикізатқа ашкөз инвесторлармен, Нигерияның мұнай өнеркәсібіне қатысты қайталанатын зорлық-зомбылықпен және ықтимал тапшылықтан қорғану құралы ретінде бос қуаттың азаюымен сәйкес келді. Бұл күштердің үйлесуі мұнай бағасының МЭЕҰ бұрын бағыттағаннан әлдеқайда жоғары деңгейге дейін күрт өсуіне әкелді. Бағаның құбылмалылығы 2008 жылы WTI маркалы шикі мұнай шілде айында барреліне рекордтық 147 долларға көтеріліп, содан кейін екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең нашар жаһандық рецессия кезінде Желтоқсанда барреліне 32 долларға дейін төмендеген кезде экстремалды деңгейге жетті. МЭЕҰ-ның мұнай экспортынан жылдық табысы да 2008 жылы жаңа рекорд орнатты шамамен 1 трлн АҚШ долларына бағаланады және 2011-2014 жылдары ұқсас жылдық көрсеткіштерге қол жеткізді (мұнай долларын қайта өңдеу бойынша ауқымды жұмыстармен бірге). 2011 жылы Ливиядағы азаматтық соғыс пен "Араб көктемі" кезінде МЭЕҰ мұнай фьючерстері нарықтарындағы "шамадан тыс алыпсатарлыққа" қарсы тұру туралы біржақты мәлімдемелер жасай бастады, бұл қаржылық алыпсатарларды нарықтың негізгі көрсеткіштерінен тыс құбылмалылықты арттырды деп айыптады.<ref>{{cite press release |url=http://www.opec.org/opec_web/en/press_room/2071.htm |title=Opening address to the 159th Meeting of the OPEC Conference |work=OPEC |date=8 June 2011 |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213085839/http://www.opec.org/opec_web/en/press_room/2071.htm |archive-date=13 December 2014 |url-status=live }}</ref> 2008 жылдың мамырында Индонезия МЭЕҰ-дан оның мүшелік мерзімі сол жылдың соңында аяқталып, таза мұнай импорттаушысы болып, өзінің тау-кен квотасын орындай алмаған кезде кететінін мәлімдеді. 2008 жылдың 10 қыркүйегінде МЭЕҰ жариялаған мәлімдеме Индонезияның шығуын растап, МЭЕҰ " Индонезияның ұйымға толық мүшелігін тоқтата тұруға деген ұмтылысын өкінішпен қабылдады және елдің жақын болашақта ұйымға оралуына үміт білдірді."<ref>{{cite press release |url=http://www.opec.org/opec_web/en/951.htm |title=149th Meeting of the OPEC Conference |work=OPEC |date=10 September 2008 |access-date=16 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222090010/http://www.opec.org/opec_web/en/951.htm |archive-date=22 December 2015 |url-status=live }}</ref> === 2008: өндірістік дау === [[Сурет:Oil Balance.png|thumb|alt=refer to caption|Таза мұнай экспорты бойынша елдер (2008)]] МЭЕҰ-ға мүше мемлекеттердің әртүрлі экономикалық қажеттіліктері көбінесе МЭЕҰ-ның тау-кен квоталарына қатысты ішкі пікірталастарға әсер етеді. Кедей мүшелер мұнай бағасын, демек, өз кірістерін көтеру үшін басқа мүшелерден өндірісті қысқартуды талап етті. Бұл ұсыныстар Сауд Арабиясының экономикалық өсуді қолдайтын тұрақты мұнай ағынын қамтамасыз ету үшін әлемдік экономикалық державалардың серіктесі болудың ұзақ мерзімді стратегиясына қайшы келеді. Бұл саясаттың негізінің бір бөлігі Сауд Арабиясының тым қымбат мұнай немесе сенімсіз жеткізілім индустриалды дамыған елдерді энергияны үнемдеуге және баламалы отындарды дамытуға мәжбүр етеді, мұнайға әлемдік сұранысты азайтады және сайып келгенде жерде қажетсіз баррельдер қалдырады деген алаңдаушылығы болып табылады. Осыған байланысты Сауд Арабиясының мұнай министрі Ямани 1973 жылы: "тас ғасыры біздің тастарымыз таусылғандықтан аяқталған жоқ."<ref>{{cite news |first=Matt |last=Frei |date=3 July 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7486705.stm |title=Washington diary: Oil addiction |publisher=BBC |access-date=27 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031103610/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7486705.stm |archive-date=31 October 2013 |url-status=live }}</ref> 2008 жылдың 10 қыркүйегінде, мұнай бағасы әлі де барреліне 100 АҚШ доллары шамасында болған кезде, саудиялықтар МЭЕҰ-ны өндіруді азайту үшін бәсекелес мүшелер дауыс берген келіссөздер сессиясынан шыққан кезде тау-кен дауы болды. Сауд Арабиясының делегаттары жаңа квоталарды ресми түрде мақұлдағанымен, олар оларды орындамайтындықтарын жасырын түрде мәлімдеді. "New York Times "газеті осындай делегаттардың бірінің сөзін келтірді:" Сауд Арабиясы нарық сұранысын қанағаттандырады. Біз нарықтың не талап ететінін қарастырамыз және клиентті майсыз қалдырмаймыз. Саясат өзгерген жоқ."Келесі бірнеше айда мұнай бағасы 30 долларға дейін төмендеді және 2011 жылы Ливиядағы азаматтық соғысқа дейін 100 долларға оралмады.<ref name=basketprice/> === 2014-2017: мұнайдың көптігі === [[Сурет:Countries by Oil Production in 2013.svg|thumb|alt=refer to caption|Мұнай өндіретін елдер (2013)]] [[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|alt=refer to caption|Сауд Арабиясындағы субұрқақ ұңғымасы: МЭЕҰ өндірудің дәстүрлі көзі]] [[Сурет:Frac job in process.JPG|thumb|alt=refer to caption|АҚШ - тағы тақтатас "фрекинг": МЭЕҰ-ның нарықтық үлесіне жаңа маңызды сынақ]] 2014-2015 жылдар аралығында МЭЕҰ мүшелері өндіріс шегінен үнемі асып отырды, ал Қытайда экономикалық өсудің баяулауы байқалды. Сонымен қатар, АҚШ-та мұнай өндіру 2008 жылғы деңгейден екі есеге жуық өсті және Сауд Арабиясы мен Ресейдегі өндіріс көлемі бойынша әлемдік көшбасшыларға мұнайдың рекордтық бағасына жауап ретінде фрекинг технологиясының айтарлықтай ұзақ мерзімді жетілдірілуі мен таралуының арқасында жақындады. Бұл оқиғалар өз кезегінде АҚШ-тың мұнай импортына қойылатын талаптардың күрт төмендеуіне (энергетикалық тәуелсіздікке жақындау), әлемдік мұнай қорының рекордтық көлеміне және 2016 жылдың басына дейін жалғасқан мұнай бағасының құлдырауына әкелді.<ref name=basketprice/><ref>{{cite news |title=US Oil Prices Fall Below $80 a Barrel |first=Clifford |last=Krassnov |date=3 November 2014 |access-date=13 December 2014 |url=https://www.nytimes.com/2014/11/04/business/energy-environment/us-oil-prices-fall-below-80-a-barrel.html |newspaper=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216205651/http://www.nytimes.com/2014/11/04/business/energy-environment/us-oil-prices-fall-below-80-a-barrel.html |archive-date=16 December 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="glut">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-12-04/opec-maintains-crude-production-as-group-defers-output-target-ihryzilb|title=OPEC Won't Cut Production to Stop Oil's Slump|first1=Grant|last1=Smith|first2=Angelina|last2=Rascouet|first3=Wael|last3=Mahdi|publisher=Bloomberg News|date=4 December 2015|access-date=10 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328111428/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-12-04/opec-maintains-crude-production-as-group-defers-output-target-ihryzilb|archive-date=28 March 2017|url-status=live}}</ref> Ұсыныстың жаһандық көптігіне қарамастан, 2014 жылдың 27 қарашасында Венада Сауд Арабиясының мұнай министрі Али әл-Наими МЭЕҰ-ның кедей мүшелерінің бағаны қолдау үшін өндірісті қысқартуға шақыруына тосқауыл қойды. Наими мұнай нарығына МЭЕҰ нарығының ұзақ мерзімді үлесін стратегиялық тұрғыдан қалпына келтіріп, АҚШ-тағы тақтатас мұнайын өндірудің кірістілігін тоқтату арқылы бағаның төмен деңгейінде бәсекелестік тепе-теңдікті қалпына келтіруге мүмкіндік беру керек деп сендірді. Ол сұхбатында түсіндіргендей:<ref name=MEES>{{cite journal |url=http://oilpro.com/post/9223/mees-interview-saudi-oil-minister-ali-naimi |title=Interview With Saudi Oil Minister Ali Naimi |journal=[[Middle East Economic Survey]] |volume=57 |issue=51/52 |date=22 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221021005/http://oilpro.com/post/9223/mees-interview-saudi-oil-minister-ali-naimi |archive-date=21 December 2015 }}</ref> <blockquote>Тиімділігі төмен өндіруші өндіруді жалғастыра отырып, жоғары өнімді өндіруші үшін өнім шығаруды азайту орынды ма? Бұл бұрмаланған логика. Егер мен қысқартсам, менің нарықтағы үлесім не болады? Бағасы көтеріледі, ал орыстар, бразилиялықтар, американдық тақтатас мұнай өндірушілері менің үлесімді алады... Біз әлемге тиімділігі жоғары өндіруші елдер нарық үлесіне лайық елдер екенін айтқымыз келеді. Бұл барлық капиталистік елдерде қолданыстағы қағида... Бір нәрсе анық: ағымдағы бағалар [барреліне шамамен 60 доллар] барлық өндірушілерді қолдамайды.</blockquote> Бір жылдан кейін, 2015 жылдың 4 желтоқсанында Венада МЭЕҰ жиналған кезде, ұйым 18 ай қатарынан өндіріс шегінен асып кетті, АҚШ-тың мұнай өндірісі өзінің шарықтау шегінен сәл ғана төмендеді, әлемдік нарықтар күніне кем дегенде 2 миллион баррельге қаныққан сияқты. соғыс кезінде Ливия 1 миллион баррель қуат өндірді төмен болды, мұнай өндірушілер бағаны 40 доллар деңгейінде ұстап тұру үшін елеулі түзетулер енгізді, Индонезия экспорттық ұйымға қосылды, Ирактағы өндіріс жылдар бойғы тәртіпсіздіктерден кейін күрт өсті, Иранның өндірісі халықаралық санкциялар жойылғаннан кейін қалпына келуге дайын болды, Париж климаттық келісіміндегі жүздеген әлемдік көшбасшылар қазба отынынан көмірқышқыл газының шығарындыларын шектеуге уәде берді, ал күн технологиясы тұрақты түрде бәсекеге қабілетті және кең таралды. Нарықтағы барлық қысымды ескере отырып, МЭЕҰ өзінің тиімсіз өндіру шегін 2016 жылдың маусымындағы келесі министрлер конференциясына дейін кейінге қалдыру туралы шешім қабылдады. 2016 жылдың 20 қаңтарына қарай МЭЕҰ базалық қоржыны барреліне 22,48 долларға дейін төмендеді – 2014 жылдың маусымынан бастап ең жоғары деңгейдің төрттен бір бөлігі (110,48 доллар), 2008 жылдың шілдесінен бастап рекордының алтыдан бір бөлігі (140,73 доллар) және 2003 жылдың сәуірінің бастапқы нүктесінен төмен ($23.27) оның тарихи үдеткіші.<ref name=basketprice>{{cite web |url=http://www.opec.org/basket/basketDayArchives.xml |title=OPEC Basket Daily Archives |work=OPEC |access-date=21 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160121231540/http://www.opec.org/basket/basketDayArchives.xml |archive-date=21 January 2016 |url-status=live }}</ref> 2016 жылға қарай Америка Құрама Штаттарында, Канадада, Ливияда, Нигерияда және Қытайда офлайн режимде айтарлықтай өндіру арқылы артық мұнай ішінара қысқарды және себет бағасы біртіндеп 40 долларға қайта оралды. МЭЕҰ нарық үлесінің қарапайым пайызын қалпына келтірді, көптеген бәсекелес бұрғылау жобаларының жойылғанына куә болды, quo мәртебесін сақтап қалды. өзінің маусым айындағы конференциясында және "өндірушілер мен тұтынушылар үшін қолайлы деңгейдегі бағаларды" мақұлдады, дегенмен көптеген өндірушілер әлі де үлкен экономикалық қиындықтарға тап болды.<ref name=June2016>{{cite press release |url=http://www.opec.org/opec_web/en/press_room/3487.htm |title=OPEC 169th Meeting concludes |work=OPEC |date=2 June 2016 |access-date=2 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605025220/http://www.opec.org/opec_web/en/press_room/3487.htm |archive-date=5 June 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2016/06/04/opec-is-very-much-alive-as-saudis-learn-to-tread-softly/ |title=OPEC is very much alive as Saudis learn to tread softly |first=Liam |last=Halligan |newspaper=The Telegraph |date=4 June 2016 |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208231802/http://www.telegraph.co.uk/business/2016/06/04/opec-is-very-much-alive-as-saudis-learn-to-tread-softly/ |archive-date=8 February 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=79687&p=irol-reportsother |title=North America Rig Count |publisher=Baker Hughes |access-date=21 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302194417/http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=79687&p=irol-reportsother |archive-date=2 March 2017 |url-status=live }}</ref> === 2017-2020: өндірісті азайту және МЭЕҰ+ === МЭЕҰ мүшелері қайтарымы азайып, қаржылық резервтері азайып, жеткізілім үшін көпжылдық күрестен шаршағандықтан, ұйым 2008 жылдан бері алғаш рет өндірісті қысқартуға тырысты. Көптеген саяси кедергілерге қарамастан, 2016 жылдың қыркүйегінде қабылданған өндірісті күніне шамамен 1 миллион баррельге қысқарту туралы шешім 2016 жылдың қарашасында МЭЕҰ конференциясында жаңа квота келісімімен бекітілді. Келісім (Ливия мен Нигериядағы апаттардан зардап шеккен МЭЕҰ мүшелерін жауапкершіліктен босатты) 2017 жылдың бірінші жартысын қамтыды - Ресей мен басқа он мүше емес мүшелердің уәде етілген қысқартуларымен бірге АҚШ, Ливия, Нигерия тақтатас секторының күтілетін өсуімен өтелді., бос қуаттар және МЭЕҰ өндірісінің өсуі 2016 жылдың аяғында қысқартуға дейін әрекет етті. Индонезия ұйым сұраған өндірісті 5 пайызға қысқартуға келісудің орнына МЭЕҰ-ға мүшелігін тағы бір "уақытша тоқтата тұру" туралы жариялады. Бағалар барреліне 50 АҚШ доллары шамасында ауытқып отырды және 2017 жылдың мамырында МЭЕҰ жаңа квоталарды 2018 жылдың наурызына дейін ұзартуға шешім қабылдады, әлем сол уақытқа дейін артық мұнай қорын қалай және қалай жоюға болатынын күтті. Ұзақ уақыт бойы мұнай талдаушысы Даниэль Ленин "МЭЕҰ пен шифер компаниялары арасындағы қарым-қатынасты" өзара өмір сүру " деп сипаттады, мұнда екі тарап өздері қалағаннан төмен бағамен өмір сүруді үйренеді."МЭЕҰ емес елдермен өндірісті азайту туралы бұл келісімдер әдетте МЭЕҰ+деп аталады.<ref>{{cite news |title=Where OPEC+ Oil Production Stands Now – Bloomberg |website=[[Bloomberg News]] |url=https://www.bloomberg.com/graphics/opec-production-targets/ |access-date=19 March 2020|last1=Wingfield |first1=Brian |last2=Dodge |first2=Samuel |last3=Pogkas |first3=Demetrios |last4=Sam |first4=Cedric }}</ref><ref>{{cite web |title=OPEC Is Dead, Long Live OPEC+ |website=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/arielcohen/2018/06/29/opec-is-dead-long-live-opec/#5abfd30b2217 |access-date=19 March 2020}}</ref> 2017 жылдың желтоқсанында Ресей мен МЭЕҰ өндірісті қысқартуды 2018 жылдың соңына дейін тәулігіне 1,8 миллион баррельге ұзартуға келісті.<ref>{{Cite news| title = Russia backs gradual, managed exit from oil cuts with OPEC| work = Reuters| access-date = 25 December 2017| date = 22 December 2017| url = https://www.reuters.com/article/us-russia-oil-opec/russia-backs-gradual-managed-exit-from-oil-cuts-with-opec-idUSKBN1EG11V| archive-url = https://web.archive.org/web/20171226073926/https://www.reuters.com/article/us-russia-oil-opec/russia-backs-gradual-managed-exit-from-oil-cuts-with-opec-idUSKBN1EG11V| archive-date = 26 December 2017| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.sharptrader.com/feature/opec-extend-production-cuts-throughout-2018/ |title=OPEC to extend production cuts throughout 2018 |date=30 November 2017 |access-date=23 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224074148/https://www.sharptrader.com/feature/opec-extend-production-cuts-throughout-2018/ |archive-date=24 December 2018 |url-status=live }}</ref> Катар 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап МЭЕҰ - тен кететінін жариялады. New York Times газетінің хабарлауынша, бұл Катардың Сауд Арабиясымен, Біріккен Араб Әмірліктерімен, Бахрейнмен және Египетпен қатысқан Катардағы дипломатиялық дағдарысқа стратегиялық жауабы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/12/10/opinion/qatar-leaving-opec-saudi-arabia-blockade-failure.html|title=Why is Qatar leaving OPEC?|newspaper=[[The New York Times]]|date=10 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216040018/https://www.nytimes.com/2018/12/10/opinion/qatar-leaving-opec-saudi-arabia-blockade-failure.html|archive-date=16 December 2018|url-status=live|last=Ulrichsen|first=Kristian Coates }}</ref> 2019 жылдың 29 маусымында Ресей Сауд Арабиясымен 2018 жылы өндірістің бастапқы қысқаруын алты-тоғыз айға ұзарту туралы қайта келісті.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-g20-summit-putin-opec-idUSKCN1TU0AF|title=Russia agrees with Saudi Arabia to extend OPEC+ oil output deal|date=29 June 2019|work=[[Reuters]]|access-date=1 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701211015/https://www.reuters.com/article/us-g20-summit-putin-opec-idUSKCN1TU0AF|archive-date=1 July 2019|url-status=live}}</ref> 2019 жылдың қазан айында Эквадор МЭЕҰ-дан 2020 жылдың 1 қаңтарында елдің қаржылық проблемаларына байланысты шығатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=https://www.euronews.com/2019/10/01/ecuador-to-leave-opec-in-2020-due-to-fiscal-problems-ministry|title=Ecuador to leave OPEC in 2020 due to fiscal problems – ministry|date=1 October 2019|publisher=[[Euronews]]|access-date=1 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001210325/https://www.euronews.com/2019/10/01/ecuador-to-leave-opec-in-2020-due-to-fiscal-problems-ministry|archive-date=1 October 2019|url-status=live}}</ref> 2019 жылдың желтоқсанында МЭЕҰ пен Ресей 2020 жылдың алғашқы үш айына созылатын мәміле аясында ұсыныстың көптігін болдырмау үшін өндірісті ең терең қысқартулардың бірі туралы келісті.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-oil-opec-idUSKBN1Y90UK|title=OPEC, allies agree to deepen oil output cuts|date=5 December 2019|work=[[Reuters]]|access-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195453/https://www.reuters.com/article/us-oil-opec-idUSKBN1Y90UK|archive-date=5 December 2019|url-status=live}}</ref> === 2020: Сауд - Ресей баға соғысы === 2020 жылдың наурыз айының басында МЭЕҰ шенеуніктері Ресейге өндірісті әлемдік жеткізілімдердің 1,5% - на қысқарту туралы ультиматум қойды. Америкада тақтатас мұнайын өндірудің ұлғаюына байланысты қысқартулардың жалғасуын болжаған Ресей МЭЕҰ пен МЭЕҰ емес негізгі жеткізушілер арасындағы үш жылдық серіктестікті тоқтатып, сұранысты қабылдамады. Тағы бір фактор COVID-19 пандемиясының салдарынан жаһандық сұраныстың әлсіреуі болды. Бұл сондай-ақ МЭЕҰ плюс наурыз айының соңында аяқталатын өндірісті күніне 2,1 миллион баррельге қысқарту туралы келісімді ұзарта алмауына әкелді. Ресейді келісімде қалуға сендіру үшін пропорционалды емес қысқартуларды қабылдаған Сауд Арабиясы 7 наурызда сатып алушыларына өндірісті ұлғайтып, сәуір айында мұнайына жеңілдік беретіндігі туралы хабарлады. Бұл Brent маркалы мұнай бағасының 30% - дан астамға төмендеуіне, содан кейін аздап қалпына келтіруге және қаржы нарықтарындағы барлық жерде дүрбелеңге әкелді.<ref name="NYT_9March2020">{{cite news|last=Reed|first=Stanley|title=How a Saudi-Russian Standoff Sent Oil Markets into a Frenzy|url=https://www.nytimes.com/2020/03/09/business/energy-environment/oil-opec-saudi-russia.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309181006/https://www.nytimes.com/2020/03/09/business/energy-environment/oil-opec-saudi-russia.html|archive-date=9 March 2020|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=9 March 2020|date=9 March 2020}}</ref> Бірнеше сарапшылар мұны Сауд Арабиясының баға соғысы немесе "екінші жағын бірінші болып жыпылықтататын"жасырын ойын деп санады. 2020 жылдың наурызында Сауд Арабиясының алтын-валюта резервтері 500 миллиард долларды құрады, ал Ресейдің резервтері сол кезде 580 миллиард долларды құрады. Қарыздың Сауд Арабиясының ЖІӨ-ге қатынасы 25% құрады, ал Ресейде ол 15% құрады. Тағы біреуі саудиялықтар мұнайды барреліне небәрі 3 долларға өндіре алатынын, ал Ресей өндіріс шығындарын жабу үшін барреліне 30 доллар қажет екенін атап өтті. Тағы бір сарапшы "бұл Батыс экономикасына, әсіресе американдықтарға жасалған шабуыл туралы" дейді. тақтатас мұнайын өндіруді тиімсіз ететін мұнай экспорттаушылардың баға соғысынан қорғану үшін АҚШ nopec заң жобасын қабылдау арқылы шикі мұнай нарығындағы өз үлесін қорғай алады.<ref>{{cite news |title=Trump's Ultimate Weapon To End The Oil War |url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Trumps-Ultimate-Weapon-To-End-The-Oil-War.html|access-date=23 March 2020}}</ref> 2020 жылдың сәуірінде МЭЕҰ және басқа да мұнай өндірушілер тобы, соның ішінде Ресей, өндірісті қысқартуды шілде айының соңына дейін ұзартуға келісті. Картель және оның одақтастары мамыр мен маусым айларында мұнай өндіруді күніне 9,7 миллион баррельге қысқартуға келісті, бұл бұрын рекордтық төмен деңгейге дейін төмендеген бағаларды қолдау мақсатында әлемдік өндірістің шамамен 10% құрайды.<ref>{{cite news |title=From The Economist Espresso: Minneapolis to disband its police force; New Zealand eliminates covid-19|url=https://espresso.economist.com/48e61db7215cd565c9976a40b7d3d1d5}}</ref> === 2021: Сауд Арабиясы мен Әмірліктер арасындағы дау === 2021 жылдың шілдесінде МЭЕҰ+ құрамына кіретін Біріккен Араб Әмірліктері Сауд Арабиясының COVID-19 және мұнай тұтынудың төмендеуіне байланысты енгізілген мұнай шектеулерін сегіз айға ұзартудан бас тартты. Өткен жылы МЭЕҰ+ сол кездегі сұраныстың шамамен 10% - на тең көлемді қысқартты. БАӘ-ден топ Өндіруші ел деп таныған мұнайдың максималды мөлшерін алдыңғы 3,2 миллион баррельмен салыстырғанда күніне 3,8 миллион баррельге дейін арттыруды сұрады. Наяалы мәміле БАӘ-ге максималды мұнай өндіруді күніне 3,65 миллион баррельге дейін арттыруға мүмкіндік берді. Келісім шарттарына сәйкес, Ресей 2022 жылдың мамырына қарай өндірісін 11 миллион баррельден 11,5 миллион баррельге дейін арттырады. Барлық қатысушы елдер covid пандемиясына байланысты жасалған бұрынғы қысқартуларды біртіндеп өтеу үшін тамыз айынан бастап ай сайын өндірісті күніне 400 000 баррельге арттырады.<ref>{{cite web |url=https://www.rferl.org/a/opec-agreement-oil-output/31364977.html |title=OPEC+ Reaches Agreement On Oil Output Increase; Russia To Boost Production |website=RFEL |date=18 July 2021 }}</ref> === 2021-қазіргі жаһандық энергетикалық дағдарыс === Рекордтық жоғары энергия бағасы COVID-19 тудырған Әлемдегі экономикалық құлдырау жағдайында, әсіресе Азиядағы энергияға деген сұраныстың жоғары болуына байланысты сұраныстың жаһандық өсуіне байланысты болды. 2021 жылдың тамызында АҚШ президенті Джо Байденнің Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Джейк Салливан мәлімдеме жариялады, онда МЭЕҰ+ мұнай өндіруді ұлғайтуға шақырды, "МЭЕҰ+ пандемия кезінде енгізген өндірістің бұрынғы қысқартуларын 2022 жылға дейін өтеу үшін."2021 жылдың 28 қыркүйегінде Салливан Сауд Арабиясында Сауд Арабиясының тақ мұрагері Мұхаммед бен Салманмен кездесіп, мұнайдың жоғары бағасын талқылады. 2021 жылдың қазан айына қарай мұнай бағасы шамамен 80 АҚШ долларын құрады, бұл 2014 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіш. Президент Джо Байден мен АҚШ энергетика министрі Дженнифер Гранхолм МЭЕҰ+ мұнай мен газ бағасын көтерді деп айыптады.<ref>{{cite news |title=US energy secretary blames Opec 'cartel' for high petrol prices |url=https://www.ft.com/content/cecf912d-705e-47b0-9ceb-911e7c517fd8 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/cecf912d-705e-47b0-9ceb-911e7c517fd8 |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=Financial Times |date=31 October 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Biden blames higher oil and gas prices on OPEC |url=https://www.reuters.com/business/energy/biden-blames-higher-oil-gas-prices-opec-2021-11-02/ |work=Reuters |date=2 November 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=OPEC+ warns of response as Biden readies to tap strategic reserve |url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/11/22/opec-warn-of-response-as-biden-mulls-tapping-strategic-reserves |work=Al Jazeera |date=22 November 2021}}</ref> 2022 жылдың ақпанында [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] әлемдік мұнай саудасын өзгертті. ЕО басшылары ресейлік мұнай импортының көп бөлігіне тыйым салуға тырысты, бірақ ресми шаралар қабылданғанға дейін Солтүстік-Батыс Еуропаға импорт азайды. Қазіргі уақытта Үндістан мен Қытай сияқты елдерге Ресей мұнайы көбірек түсуде.<ref>{{Cite web |last=Stevens |first=Pippa |date=31 May 2022 |title=These charts show how Russia's invasion of Ukraine has changed global oil flows |url=https://www.cnbc.com/2022/05/31/these-charts-show-russias-invasion-of-ukraine-has-changed-global-oil.html#:~:text=Russia's%20invasion%20of%20Ukraine%20has%20altered%20the%20global%20oil%20trade,nations%20including%20India%20and%20China. |access-date=5 September 2022 |website=CNBC}}</ref> 2022 жылдың қазан айында МЭЕҰ+ елдерінің негізгі министрлері мұнай өндіруді күніне 2 миллион баррельге қысқартуға келісті, бұл 2020 жылдан бергі өндірістің алғашқы қысқаруы болды. Бұл nopec қабылдауға деген қызығушылықтың жаңаруына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/energy/why-nopec-keeps-arising-as-a-us-answer-to-opec/2022/10/07/5f36eede-465d-11ed-be17-89cbe6b8c0a5_story.html|title=Why 'NOPEC' Keeps Arising as a U.S. Answer to OPEC |date=10 October 2022|access-date=12 March 2023|author=Ari Natter|agency=[[Bloomberg News]]|newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> === 2022: мұнай өндіруді азайту === [[Сурет:Al Nahyan-Putin meeting (2022-10-11) 3.jpg|thumb|БАӘ президенті Мұхаммед бен Заид Әл Нахаян Ресей президенті Владимир Путинмен бірге МЭЕҰ+ мұнай өндірісінің қысқаруынан бірнеше күн өткен соң, 11 қазан 2022 ж<ref>{{cite news |title=Putin hosts United Arab Emirates leader for economic talks |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-business-abu-dhabi-a51f254dc2a8c8d068d9ca1e6ec0afb1 |work=Associated Press |date=11 October 2022}}</ref>]] 2022 жылдың қазан айында Сауд Арабиясы бастаған МЭЕҰ+ өзінің мақсатты мұнай өндірісінің айтарлықтай төмендегенін жариялады, бұл АҚШ-тың ашуын туғызады және Ресейге көмектеседі. Бұған жауап ретінде АҚШ президенті Джо Байден "зардаптарға" уәде берді және АҚШ үкіметі АҚШ-тың Сауд Арабиясымен бұрыннан келе жатқан қарым-қатынасын "қайта қарастырады" деп мәлімдеді. АҚШ Сенатының Демократиялық партиядан халықаралық қатынастар комитетінің төрағасы Роберт Менендес Сауд Арабиясымен ынтымақтастықты тоқтатуға және оған қару-жарақ сатуды тоқтатуға шақырып, корольдікті Ресейге Украинамен соғысын қаржыландыруға көмектесті деп айыптады.<ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/us-news/2022/oct/12/us-democrats-threaten-saudi-arabia-with-arms-freeze-over-oil-output | title=Democrats issue fresh ultimatum to Saudi Arabia over oil production | website=[[TheGuardian.com]] | date=13 October 2022 }}</ref> Сауд Арабиясының Сыртқы істер министрлігі МЭЕҰ+ шешімі "таза экономикалық" деп мәлімдеді және БҰҰ-дағы Ресей-Украина соғысындағы ұстанымын өзгерту қысымына қарамастан конгломераттың барлық мүшелері бірауыздан қабылдады. Бұған жауап ретінде Ақ үй Сауд Арабиясын басқа МЭЕҰ елдеріне өндірісті қысқартуға келісу үшін қысым жасады деп айыптады, олардың кейбіреулері Америка Құрама Штаттары Сауд Арабиясы Үкіметіне қысқартудың нарықтық негізінің жоқтығын көрсететін талдау жасады деп мәлімдеді. Америка Құрама Штаттарының Ұлттық Қауіпсіздік Кеңесінің өкілі Джон Кирби Сауд Арабиясының бұл қадам "таза экономикалық" деген мәлімдемесін қабылдамай, Сауд Арабиясы үкіметі бұл шешімнің Мәскеуге қарсы "Ресейдің кірісін көбейтетінін және санкциялардың тиімділігін төмендететінін"білетінін айтты. The Intercept есебіне сәйкес, дереккөздер мен сарапшылар Сауд Арабиясының тақ мұрагері Мұхаммед бен Салман 2022 жылы Америка Құрама Штаттарындағы сайлауға Республикалық партияның пайдасына әсер еткісі келетінін және 2024 жылы Дональд Трамптың пайдасына Америка Құрама Штаттарындағы президенттік сайлау.<ref>{{cite web | url=https://theintercept.com/2022/10/20/saudi-oil-production-cut/ | title=Saudis Sought Oil Production Cut So Deep It Surprised Even Russia }}</ref> 2023 жылы ХЭА мұнай, табиғи газ және көмір сияқты қазба отындарына сұраныс 2030 жылға қарай рекордтық деңгейге жетеді деп болжады. МЭЕҰ ХЭА болжамынан бас тартты: "мұндай болжамдарды соншалықты қауіпті ететін нәрсе-олар көбінесе жаңа мұнай-газ жобаларына инвестиция салуды тоқтату туралы үндеулермен бірге жүреді."<ref>{{cite news |title='Dire Consequences' For Billions: OPEC Blasts IEA's Fossil Fuel Demand Forecast, Warns Of 'Energy Chaos' On Unprecedented Scale |url=https://finance.yahoo.com/news/dire-consequences-billions-opec-blasts-175342106.html |work=Yahoo News |date=18 September 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=OPEC says IEA estimate of peak fossil fuel demand by 2030 not 'fact-based' |url=https://www.reuters.com/business/energy/opec-says-iea-estimate-peak-fossil-fuel-demand-by-2030-not-fact-based-2023-09-14/ |work=Reuters |date=14 September 2023}}</ref> ==Мүшелік== === Қазіргі мүше елдер === 2020 жылдың қаңтарындағы жағдай бойынша МЭЕҰ-ға 13 мүше ел кіреді: бесеуі Таяу Шығыста (Батыс Азия), жетеуі Африкада және біреуі Оңтүстік Америкада. АҚШ-тың энергетикалық ақпарат басқармасының (EIA) мәліметтері бойынша, МЭЕҰ (газ конденсатын қоса алғанда) мұнай өндірудің жиынтық көлемі 2016 жылы жалпы әлемдік көлемнің 44% -. құрады, ал МЭЕҰ әлемдік "дәлелденген" мұнай қорының 81,5% -. құрады. Жаңа мүше елдің бекітілуі барлық бес құрылтайшыны қоса алғанда, қолданыстағы МЭЕҰ мүшелерінің төрттен үшінің келісімін талап етеді. 2015 жылдың қазан айында Судан ресми түрде қосылуға өтініш берді, бірақ әлі ұйымның мүшесі емес. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Мемлекет ! scope="col" | Аймақ ! scope="col" | Мүшелік ұзақтығы ! scope="col" | Аумағы<br /><small>(км²)</small><ref name="CIA Area">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing: Area |access-date=4 January 2009 |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" data-sort-type="number" | Мұнай өндіру<br /><small>(брл/күн, 2021)</small><ref name="EIA Production">{{cite web |url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=00000000000000000000000000000000002&c=ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-1-AFG-TBPD.A&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |title=Production of Crude Oil including Lease Condensate 2016 |publisher=US Energy Information Administration |format=CVS download |access-date=28 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427031435/https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=00000000000000000000000000000000002&c=ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-1-AFG-TBPD.A&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |archive-date=27 April 2017 |url-status=live }}</ref> ! scope="col" data-sort-type="number" | Дәлелденген қорлар<br /><small>(брл, 2016)</small><ref name="EIA Reserves">{{cite web |url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=0000000000000000000008&c=ruvvvvvfvtvnvv1urvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvnvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-6-AFG-BB.A&cy=2016&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |title=Crude Oil Proved Reserves 2016 |publisher=U.S. Energy Information Administration |format=CVS download |access-date=28 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427031435/https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=0000000000000000000008&c=ruvvvvvfvtvnvv1urvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvnvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-6-AFG-BB.A&cy=2016&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |archive-date=27 April 2017 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | {{Байрақ|Алжир}} | Солтүстік Африка | data-sort-value="1969" | 1969 | align=right | 2,381,740 | align=right | 1,133,123 | align=right | 12,200,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Ангола}} | Оңтүстік Африка | data-sort-value="2007" | 2007 | align=right | 1,246,700 | align=right | 1,127,449 | align=right | 8,423,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Конго Республикасы}} | Орталық Африка | data-sort-value="2018" | 2018<ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/congorepublic-opec/congo-republic-becomes-opec-oil-cartels-newest-member-idUKL8N1TO3R2|title=Congo Republic becomes OPEC oil cartel's newest member|type=editorial|agency=[[Reuters]]|work=U.K.|access-date=22 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622220328/https://uk.reuters.com/article/congorepublic-opec/congo-republic-becomes-opec-oil-cartels-newest-member-idUKL8N1TO3R2|archive-date=22 June 2018|url-status=live}}</ref> | align=right | 342,000 | align=right | 265,871 | align=right | 1,600,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}} | Орталық Африка | data-sort-value="2017" | 2017 | align=right | 28,050 | align=right | 132,562 | align=right | ... |- ! scope="row" | {{Байрақ|Габон}} | Орталық Африка | data-sort-value="1975" |1975–1995, 2016 | align=right | 267,667 | align=right | 175,041 | align=right | 2,000,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Иран}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1960" | 1960 | align=right | 1,648,000 | align=right | 2,546,336 | align=right | 157,530,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Ирак}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1960" | 1960 | align=right | 437,072 | align=right | 4,084,822 | align=right | 143,069,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Кувейт}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1960" | 1960 | align=right | 17,820 | align=right | 2,527,106 | align=right | 101,500,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Ливия}} | Солтүстік Африка | data-sort-value="1962" | 1962 | align=right | 1,759,540 | align=right | 1,237,808 | align=right | 48,363,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Нигерия}} | Батыс Африка | data-sort-value="1971" | 1971 | align=right | 923,768 | align=right | 1,540,991 | align=right | 37,070,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1960" | 1960 | align=right | 2,149,690 | align=right | 9,313,145 | align=right | 266,578,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|БАӘ}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1967" | 1960 | align=right | 83,600 | align=right | 3,091,481 | align=right | 97,800,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Венесуэла}} | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="1960" | 1960 | align=right | 912,050 | align=right | 594,808 | align=right | 299,953,000,000 |- class="sortbottom" ! colspan="3" | МЭЕҰ елдерінің көсеткіші ! 12,492,695 ! 27,770,543 ! 1,210,703,000,000 |- ! colspan=3| Жалпы әлемдік көрсеткіш ! 510,072,000 ! 77,043,680 ! 1,650,585,000,000 |- ! colspan=3| МЭЕҰ елдерінің пайызы ! 2.4% ! 36% ! 73% |} === МЭЕҰ+ === МЭЕҰ-ға кірмейтін бірқатар елдер МЭЕҰ мүшелері мен МЭЕҰ-ға кірмейтін елдер арасындағы саяси мақсаттарды одан әрі байланыстыру мақсатында жеткізілімдерді ерікті түрде қысқарту сияқты ұйымның бастамаларына қатысады. МЭЕҰ+ деп аталатын бұл шашыраңқы елдер тобына [[Әзірбайжан]], [[Бахрейн]], [[Бруней]], [[Қазақстан]], [[Малайзия]], [[Мексика]], [[Оман]], [[Ресей]], [[Оңтүстік Судан]] және [[Судан]] кіреді.<ref>{{cite news |author=Prashanth Perumal J. |date=5 June 2022 |title=Opec Plus The cartel and its allies that keep oil on the boil |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/international/opec-plus-the-cartel-and-its-allies-that-keep-oil-on-the-boil/article65493511.ece}}</ref><ref>{{Cite web |title=OPEC: OPEC makes history in Vienna |url=https://www.opec.org/opec_web/en/press_room/4052.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802092851/https://www.opec.org/opec_web/en/press_room/4052.htm |archive-date=2 August 2019 |access-date=2 August 2019 |website=opec.org}}</ref> === Бақылаушылар === 1980 жылдардан бастап [[Канада]], [[Мысыр]], [[Мексика]], [[Норвегия]], [[Оман]], [[Ресей]] және басқа да мұнай экспорттаушы елдердің өкілдері МЭЕҰ-ның көптеген отырыстарына бақылаушы ретінде қатысты. Бұл механизм саясатты үйлестірудің бейресми механизмі ретінде қызмет етеді.<ref name="observers3">{{cite news |date=14 September 2010 |title=OPEC: Fifty Years Regulating Oil Market Roller Coaster |agency=Inter Press Service |url=http://www.ipsnews.net/2010/09/opec-fifty-years-regulating-oil-market-roller-coaster/ |url-status=live |access-date=23 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224104031/http://www.ipsnews.net/2010/09/opec-fifty-years-regulating-oil-market-roller-coaster/ |archive-date=24 December 2015}}</ref> === Шығарылған мүшелер === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Ел ! scope="col" | Аймақ ! scope="col" | Мүшелік жылдары ! scope="col" | Аумағы<br /><small>(км²)</small><ref name="CIA Area" /> ! scope="col" | Мұнай өндірісі<br /><small>(брл/күн, 2016)</small><ref name="EIA Production" /> ! scope="col" | Дәлелденген қорлар<br /><small>(брл, 2016)</small><ref name="EIA Reserves" /> |- ! scope="row" | {{Байрақ|Эквадор}} | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="1973" | {{Unbulleted list|1973–1992,|2007–2020<ref name="EcuadorExitStatement20200102">{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=2 January 2020 |title=Comunicado Oficial |trans-title=Official Statement |language=es |url=https://www.recursosyenergia.gob.ec/comunicado-oficial-7/ |url-status=live |location=Metropolitan District of Quito, Ecuador |publisher=Ministry of Energy and Non-Renewable Natural Resources |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107043240/https://www.recursosyenergia.gob.ec/comunicado-oficial-7/ |archive-date=7 January 2020 |access-date=6 January 2020}}</ref>}} | align=right | 283,560 | align=right | 548,421 | align=right | 8,273,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Индонезия}} | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="1962" | {{Unbulleted list|1962–2008,|қаңтар–қараша 2016}} | align=right | 1,904,569 | align=right | 833,667 | align=right | 3,692,500,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Катар}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1961" | 1961–2019<ref name="qtrleave"/> | align=right | 11,437 | align=right | 1,522,902 | align=right | 25,244,000,000 |- |} Мұнайды салыстырмалы түрде аз көлемде экспорттайтын елдер үшін олардың МЭЕҰ мүшелері ретіндегі шектеулі келіссөздер МЭЕҰ өндіру квоталары мен мүшелік шығындары жүктеген ауыртпалықты міндетті түрде ақтамас еді. Эквадор 1992 жылы желтоқсанда МЭЕҰ - тен шықты, өйткені ол жыл сайынғы 2 миллион АҚШ доллары көлемінде мүшелік жарна төлегісі келмеді және сол кездегі МЭЕҰ квотасына сәйкес рұқсат етілгеннен көп мұнай алу керек деп есептеді. Содан кейін Эквадор 2007 жылдың қазан айында құрамға оралды, содан кейін 2020 жылдың қаңтарында қайтадан кетті. Эквадордың энергетика және жаңартылмайтын табиғи ресурстар министрлігі 2020 жылдың 2 қаңтарында Эквадордың МЭЕҰ-дан шыққанын растайтын ресми мәлімдеме жасады. Осындай алаңдаушылық Габонды 1995 жылдың қаңтарында мүшелігін тоқтатуға итермеледі; ол ұйымға 2016 жылдың шілдесінде қайта қосылды. 2008 жылдың мамырында Индонезия МЭЕҰ-дан оның мүшелік мерзімі сол жылдың соңында аяқталып, таза мұнай импорттаушысы болып, өзінің тау-кен квотасын орындай алмаған кезде кететінін мәлімдеді. Ол ұйымға 2016 жылдың қаңтарында қайта қосылды, бірақ МЭЕҰ өндірісті 5% қысқартуды сұраған жылдың соңында мүшелігін тағы бір "уақытша тоқтата тұру" туралы жариялады.<ref name=LeavingAgain>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 |title=Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again |first1=Fergus |last1=Jensen |first2=Wilda |last2=Asmarini |work=Reuters |date=1 December 2016 |access-date=1 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 |archive-date=1 December 2016 |url-status=live }}</ref> Катар 1961 жылы ұйымға кіргеннен кейін 2019 жылдың 1 қаңтарында МЭЕҰ-дан кетіп, әлемдегі ең ірі экспорттаушы сұйытылған табиғи газ (СТГ) түрінде табиғи газ өндіруге назар аударды..<ref name="qtrleave">{{cite web | url=https://www.cnn.com/2018/12/03/business/qatar-opec-withdrawal/index.html | title=Qatar is pulling out of OPEC to focus on gas | first=Zahraa | last=Alkhalisi | date=3 December 2018 | publisher=CNN | access-date=3 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181203142630/https://www.cnn.com/2018/12/03/business/qatar-opec-withdrawal/index.html | archive-date=3 December 2018| url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2018/12/08/qatar-quit-opec-because-of-politics-not-oil |title=Qatar quit OPEC because of politics, not oil |date=6 December 2018|newspaper=[[The Economist]] |access-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126000855/https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2018/12/08/qatar-quit-opec-because-of-politics-not-oil|archive-date=26 January 2019 |url-status=live}}</ref> == Нарық туралы ақпарат == МЭЕҰ мүшелері ондаған жылдар бойы нәтижелі ынтымақтаса алатын салалардың бірі ретінде ұйым халықаралық мұнай нарығы туралы қолжетімді ақпараттың сапасы мен көлемін айтарлықтай жақсартты. Бұл әсіресе табиғи ресурстарды өндірумен айналысатын сала үшін пайдалы, оның үздіксіз жұмыс істеуі айлар мен жылдар бойы мұқият жоспарлауды қажет етеді. === Жарияланымдар мен зерттеулер === [[Сурет:Jodi-circle-logo.png|thumb|alt=refer to caption|МЭЕҰ негізін қалаушылардың бірі болып табылатын Jodi логотипі]] 2001 жылдың сәуірінде МЭЕҰ мұнай туралы деректердің қолжетімділігі мен сенімділігін арттыру мақсатында тағы бес халықаралық ұйыммен (АТЭС, Еуростат, ХЭА, Үgii:тіларалық байланыс, БҰҰ) ынтымақтасты.Олар 2005 жылы IEF қосылған және әлемдік мұнай нарығының 90% - дан астамын қамтитын бірлескен ұйымдардың деректерді жинау бастамасы (JODI) болып өзгертілген бірлескен мұнай жинау бағдарламасын іске қосты. FSEG 2014 жылы сегізінші серіктес ретінде қосылды, бұл JODI-ге әлемдік табиғи газ нарығының 90% - охв қамтуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite web |url=https://www.jodidata.org/about-jodi/history.aspx |title=History of the Joint Organisations Data Initiative |work=JODI |access-date=23 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012051500/https://www.jodidata.org/about-jodi/history.aspx |archive-date=12 October 2015 |url-status=live }}</ref> 2007 жылдан бастап МЭЕҰ жыл сайын сұраныс пен ұсыныстың орташа және ұзақ мерзімді болжамдарын қоса алғанда, әлемдік мұнай саласына жан - жақты талдау жасайтын "World Oil Outlook" (WOO) шығарады. МЭЕҰ сонымен қатар "жыл сайынғы статистикалық бюллетень" (ASB) шығарады және "ай сайынғы мұнай нарығы туралы есептерде" (MOMR) және "МЭЕҰ бюллетенінде"жиі жаңартуларды жариялайды..<ref>{{cite web |url=http://www.opec.org/opec_web/en/76.htm |title=OPEC Bulletin |work=OPEC |access-date=31 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105070452/http://www.opec.org/opec_web/en/76.htm |archive-date=5 January 2016 |url-status=live }}</ref> === Шикі мұнай бойынша бақылау көрсеткіштері === "Шикі мұнай стандарты" - бұл 1983 жылдан бастап негізгі фьючерстік нарықтардағы стандартталған келісімшарттарды қоса алғанда, шикі мұнайды сатып алушылар мен сатушылар үшін ыңғайлы анықтамалық баға ретінде қызмет ететін стандартталған мұнай өнімдері. Эталондар қолданылады, өйткені мұнай бағасы әр түрлі (әдетте барреліне бірнеше долларға), әртүрлілігіне, жеткізілім күніне және орналасқан жеріне және басқа да заң талаптарына байланысты өзгереді.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/904748.stm |title=Oil markets explained |work=BBC News |date=18 October 2007 |access-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913114404/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/904748.stm |archive-date=13 September 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/603911468739482147/pdf/multi-page.pdf |title=The new era of petroleum trading: spot-oil, spot-related contracts, and futures markets |first=Hossein |last=Razavi |publisher=The World Bank |date=April 1989 |isbn=978-0-8213-1199-8 |pages=65–69 |access-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205095734/http://documents.worldbank.org/curated/en/603911468739482147/pdf/multi-page.pdf |archive-date=5 February 2017 |url-status=live }}</ref> МЭЕҰ шикі мұнайдың негізгі қоржыны 2000 жылдан бері мұнай бағасының маңызды көрсеткіші болып табылады. Ол МЭЕҰ-ға мүше елдердің мұнай қоспалары бағасының орташа өлшенген мәні ретінде есептелген: Сахаран қоспасы( Алжир), Джирассол (Ангола), Джено (Конго Республикасы), Раби жарығы (Габон), Иран ауыры (Иран Ислам Республикасы), Басра жарығы (Ирак), Кувейт экспорты (Кувейт), Эс-Сидер (Ливия), Бонни Лайт (Нигерия), Араб Лайт (Сауд Арабиясы), Мурбан (БАӘ) және Мерей (Венесуэла).<ref name=basket>{{cite web |url=http://www.opec.org/opec_web/en/data_graphs/40.htm |title=OPEC Basket Price |work=OPEC |access-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501131417/https://www.opec.org/opec_web/en/data_graphs/40.htm |archive-date=1 May 2019 |url-status=live }}</ref> Brent маркалы солтүстік теңіз майы Атлантикалық бассейндегі шикі мұнайдың жетекші эталоны болып табылады және әлемде сатылатын шикі мұнайдың шамамен үштен екісінің бағасын анықтау үшін қолданылады. Басқа танымал эталондар-West Texas Intermediate (WTI), Dubai Crude, Oman crude және Urals oil.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/energy/oilandgas/8429184/Brent-crude-and-other-oil-price-benchmarks.html |title=Brent crude and other oil price benchmarks |agency=Reuters |date=5 April 2011 |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925075958/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/energy/oilandgas/8429184/Brent-crude-and-other-oil-price-benchmarks.html |archive-date=25 September 2017 |url-status=live }}</ref> [[Сурет:Oil price benchmarks.webp|thumb|300px| Батыс Техастағы орташа деңгей ]] === Қосалқы сыйымдылық === АҚШ энергетикалық ақпарат басқармасы, АҚШ Энергетика министрлігінің статистикалық бөлімі шикі мұнай нарығын басқаруға арналған резервтік қуаттарды "30 күн ішінде іске қосылатын және кем дегенде 90 күн бойы сақталатын өндіріс көлемі ретінде анықтайды... МЭЕҰ-ның резервтік қуаты әлемдік мұнай нарығының мұнай жеткізілімін қысқартатын ықтимал дағдарыстарға жауап беру қабілетінің көрсеткіші болып табылады."<ref name="EIA_2014" /> 2014 жылдың қарашасында Халықаралық энергетикалық агенттік (ХЭА) Ливия мен Нигерия сияқты елдердегі үзілістерді ескере отырып түзетілген МЭЕҰ-ның "тиімді" резервтік қуаты тәулігіне 3,5 миллион баррельді (560 000 м) құрайтынын есептеді3/тәулігіне) және бұл сан 2017 жылы 4,6 миллион долларға дейін өседі тәулігіне баррель (тәулігіне 730 000 м3). 2015 жылдың қарашасына қарай ХЭА өзінің бағасын 2020 жылдың наурызына өзгертті, " МЭЕҰ-ның резервтік тау-кен буфері таусылды, өйткені Сауд Арабиясы артық қуаттылықтың Арыстан үлесіне ие және оның Парсы шығанағындағы көршілері рекордтық қарқынмен өндіруде."<ref>{{cite journal |title=3 billion barrel cushion |journal=Oil Market Report |url=https://www.iea.org/oilmarketreport/reports/2015/1115/ |date=13 November 2015 |access-date=15 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222164633/https://www.iea.org/oilmarketreport/reports/2015/1115/ |archive-date=22 December 2015 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} {{OPEC}} [[Санат:Мұнай өнеркәсібі]] [[Санат:Энергетикалық саясат]] [[Санат:Үкіметаралық ұйымдар]] [[Санат:Халықаралық экономикалық ұйымдар]] 5qo16zb84uhyf9whw66t3kokxbrx1h2 3656990 3656989 2026-09-18T16:29:17Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гульмира Айтқұл|Гульмира Айтқұл]] ([[User talk:Гульмира Айтқұл|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641943 wikitext text/x-wiki {{Ұйым|атауы=Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы|альтернативті=|background_color=|атау түсі=|логотип=Flag of OPEC.svg|логотип ені=|анықтама=|карта1=Wien - OPEC-Zentrale (a).JPG|карта1 ені=|аңыз1=|карта2=Opec-Opec+Map.png|карта2 ені=|аңыз2={{legend|#305D7F|МЭЕҰ елдері}} {{legend|#00A2E8|МЭЕҰ+ елдері}}|мүшелік=|орталық типі=Штаю-пәтер|орталық={{Ту|Аустрия}} [[Вена]], [[Аустрия]]|тип=|тілдер=|тіл=[[ағылшын тілі|ағылшын]]|басшы мансабы1=Бас хатшы|басшы есімі1=Хайсам аль-Гайс|басшы мансабы2=|басшы есімі2=<!-- … -->|басшы мансабы10=|басшы есімі10=|негізін салушы1=|құрылу оқиғалары1=Құрылуы|құрылу мерзімі1=14 қыркүйек 1960 жыл|негізін салушы2=|құрылу оқиғалары2=Қызметтің басталуы|құрылу мерзімі2=қаңтар 1961 жыл|негізін салушы6=|құрылу оқиғалары6=[[Мұнай]]|құрылу мерзімі6=|ыдырау оқиғалары=|ыдырау уақыты=|түсініктемелер1=|түсініктемелер2=<!-- … -->|мекен-жай=|сайт=www.opec.org|ортаққор= |құрылу оқиғалары3=Сала|құрылу мерзімі3=[[Мұнай өнеркәсібі]]|құрылу оқиғалары4=Өнім}}'''''Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы'' (МЭЕҰ)''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. The Organisation of the Petroleum Exporting Countries, OPEC)<ref>Банк терминдері мен ұғымдарының қазақша-орысша сөздігі. / Ғ. Сейіткасымов, Б. Бейсенғалиев, Ж. Бекболатұлы — Алматы: Экономика, 2006. ISBN 9965-783-20-9</ref> — табысының негізгі көзі мұнай және мұнай өнімдерін шығару мен [[экспорт]]тау болып табылатын, құрамына 11 ел кіретін халықаралық ұйым; Азия, Африка және Латын Америкасының негізгі мұнай өндіруші мемлекеттерінің бірілестігі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Мұнай шығарушы елдердің мұнайды сыртқа шығару саласындағы саясатын үйлестіру мақсатындағы алғашқы қадамдары [[1949]]-шы жылы [[Венесуэла]]ның бастамасымен жүзеге асты. Өзара ықпалдасу және пікір алмасу барысында [[1960]]-шы жылы [[қыркүйек]]те [[Бағдат]]тағы конференцияда МЭЕҰ құру туралы шешім қабылданды, ол конференцияға [[Венесуэла]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Кувейт]] және [[Сауд Арабиясы]] (осы мемлекеттер ұйымның негізін қалады) елдерінің өкілдері қатысты. Бүгінгі таңда жоғарыда аталған елдерден өзге мына елдер МЭЕҰ-ның толыққанды мүшелері болып табылады: [[Алжир]], [[Индонезия]], [[Катар]], [[Ливия]], [[Нигерия]] және [[Біріккен Араб Эмираттары]],Ангола мен [[Эквадор]] [[1973]]-[[1992]]-ші жылдар аралығында, Габон - [[1975]]-[[1995]]-ші жылдар аралығында МЭЕҰ-ның мүшесі болды. Ұйымға мұнай және мұнай өнімдерін экспорттаушы кез келген мемлекет, егер оның өтініші ұйымның өзге мүшелерінің төрттен үшінің қолдауына ие болып, негізін қалаушы елдер наразы болмаған жағдайда мүше бола алады. МЭЕҰ-ның штаб-пәтері бастапқыда [[Женева]]да ([[Швейцария]]), ал [[1965]]-ші жылдан [[Вена]]да ([[Аустрия]]) орналасқан.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Ұйымдастыру және құрылымы == 1960-1970 жылдары бірқатар қадамдар жасаған МЭЕҰ мұнай өндіретін мемлекеттердің пайдасына жаһандық мұнай өндіру жүйесін қайта құрды және басым ағылшын-американдық мұнай компанияларының ("жеті апалы-сіңлілі") олигополиясынан бас тартты. МЭЕҰ шеңберіндегі мұнай өндіруші мемлекеттер арасындағы іс-қимылдарды үйлестіру оларға мұнай өндіруді мемлекет меншігіне алуды және батыс үкіметтері мен фирмаларының жазасына тартылмай, мұнай бағасын өз пайдасына құрылымдауды жеңілдетті. МЭЕҰ құрылғанға дейін жекелеген мұнай өндіруші мемлекеттер өз шекаралары шегінде мұнай өндіруді реттеу тетіктерін өзгерту жөнінде шаралар қабылдағаны үшін жазаланды. Мемлекеттер әскери мәжбүрлеуге ұшырады (мысалы, 1953 жылы АҚШ пен Ұлыбритания Иранда мұнай өндіруді ұлттандырғаннан кейін Мұхаммед Мосаддикке қарсы мемлекеттік төңкеріске демеушілік жасады) немесе экономикалық (мысалы, "жеті апалы-сіңлілі" бір келіспейтін мемлекетте мұнай өндіруді бәсеңдетіп, екіншісінде мұнай өндіруді ұлғайтты) мемлекет мүдделеріне қарсы әрекет етті. жеті апалы-сіңлілер және олардың үкіметтері. МЭЕҰ-ның ұйымдастырушылық логикасы оның мүшелерінің ұжымдық мүддесі үшін бағаның өсуіне қол жеткізу үшін әлемдік мұнай жеткізілімдерін шектеу болып табылады. Алайда, МЭЕҰ ішіндегі басты мәселе-оның мүшелері үшін міндеттемелерді бұзу және мүмкіндігінше көп мұнай алу жеке ұтымды. Саясаттанушы Джефф Колганның айтуынша, МЭЕҰ 1980 жылдардан бастап өз мақсаттарына жете алмады (әлемдік мұнай жеткізілімін шектеу, бағаны тұрақтандыру және ұзақ мерзімді орташа кірісті арттыру). Ол қатысушылардың өз міндеттемелерінің 96% -. алдағанын анықтады. Мүше мемлекеттер өз міндеттемелерін қаншалықты орындаса, бұл міндеттемелер МЭЕҰ болмаса да, не істейтінін көрсететіндігімен түсіндіріледі. Жиі алаяқтықтың басты себептерінің бірі-МЭЕҰ өз мүшелерін міндеттемелерді орындамағаны үшін жазаламайды. === Көшбасшылық және шешім қабылдау === [[Сурет:158ava Reunión de países miembros de la OPEP (5251965558).jpg|thumb|alt=refer to caption|МЭЕҰ конференциясының делегаттары Швиссотель, Кито, Эквадор, желтоқсан 2010 ж]] МЭЕҰ конференциясы ұйымның жоғарғы органы болып табылады және әдетте қатысушы елдердің мұнай министрлері басқаратын делегациялардан тұрады. Ұйымның Атқарушы билігінің басшысы МЭЕҰ Бас хатшысы болып табылады. Конференция әдетте Венадағы штаб - пәтерде жылына кемінде екі рет жиналады және қажет болған жағдайда қосымша кезектен тыс сессиялар өткізеді. Әдетте, ол бірауыздан және "бір мүше - бір дауыс" қағидаттарында әрекет етеді, әр ел жылдық бюджетке тең мүшелік жарна төлейді. Алайда, Сауд Арабиясы әлемдік нарықтағы тепе-теңдікті сақтау үшін дәстүрлі негізгі өндіруші ретінде жұмыс істеуге жеткілікті қуаты бар әлемдегі ең ірі және ең табысты мұнай экспорттаушы болғандықтан, ол "МЭЕҰ-ның нақты көшбасшысы"ретінде әрекет етеді..<ref name="FT2015">{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/1f84e444-9ceb-11e5-8ce1-f6219b685d74.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/1f84e444-9ceb-11e5-8ce1-f6219b685d74.html|archive-date=10 December 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=OPEC discord fuels further oil price drop|newspaper=Financial Times|date=7 December 2015}}</ref> === Халықаралық картель === МЭЕҰ мүшелері өз ұйымдарын бәсекелестікке қарсы күшті картель ретінде емес, нарықты тұрақтандыруға ықпал ететін қарапайым күш ретінде сипаттауды жөн көреді. Өз қорғауында ұйым "жеті апалы-сіңлілі" трансұлттық мұнай компанияларының алдыңғы картеліне қарсы салмақ ретінде құрылды деп айтуға болады, ал МЭЕҰ-ға кірмейтін энергия жеткізушілері бүкіл әлемде айтарлықтай бәсекелестік үшін жеткілікті нарық үлесін сақтап қалды. Сонымен қатар, әрбір қатысушы елді өз бағасын жеке-жеке төмендетуге және тау-кен квотасынан асып кетуге итермелейтін экономикалық "тұтқындау дилеммасына" байланысты МЭЕҰ ішіндегі кең таралған алдау оның ұжымдық іс-қимыл арқылы әлемдік мұнай бағасына әсер ету қабілетін жиі бұзады. Саясаттанушы Джефф Колган МЭЕҰ картель деген талапқа қарсы шығып, ұйымдағы кең таралған алаяқтыққа назар аударды: "Картель қатаң мақсаттар қойып, оларға қол жеткізуі керек; МЭЕҰ оңай мақсаттар қояды және тіпті оларға жете алмайды." МЭЕҰ Дүниежүзілік сауда ұйымының Бәсекелестік ережелеріне қатысты ешқандай дауларға қатысқан жоқ, дегенмен екі ұйымның мақсаттары, әрекеттері мен принциптері айтарлықтай алшақтайды. АҚШ аудандық сотының негізгі шешімінде МЭЕҰ-ға кеңес беру шетелдік егеменді мемлекеттердің иммунитет туралы Заңымен мемлекеттің "үкіметтік" актілері ретінде қорғалатындығы, сондықтан АҚШ-тың "коммерциялық" актілерді реттейтін бәсекелестік туралы Заңының заңды қол жетімділігінен тыс екендігі айтылған. МЭЕҰ-ға қарсы халықтық көңіл-күйге қарамастан, nopec Заңы сияқты ұйымның егеменді иммунитетін шектеу туралы заңнамалық ұсыныстар осы уақытқа дейін сәтсіз болды.<ref>{{cite news |last=Learsy |first=Raymond J. |date=10 September 2012 |title=NOPEC ('No Oil Producing and Exporting Cartels Act'): A Presidential Issue and a Test of Political Integrity |work=HuffPost |url=https://www.huffingtonpost.com/raymond-j-learsy/nopec-no-oil-producing-an_b_1869803.html |url-status=live |access-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170603111612/http://www.huffingtonpost.com/raymond-j-learsy/nopec-no-oil-producing-an_b_1869803.html |archive-date=3 June 2017 |quote=Varied forms of a NOPEC bill have been introduced some 16 times since 1999, only to be vehemently resisted by the oil industry.}}</ref> === Қақтығыстар === МЭЕҰ көбінесе саяси шешімдерді үйлестіруде қиындықтарға тап болады, өйткені ұйымға мүше елдер мұнай экспорты, өндіріс шығындары, қорлар, геологиялық ерекшеліктер, халық, Экономикалық даму, бюджеттік жағдай және саяси жағдайлар бойынша әр түрлі болады. Шынында да, нарықтық циклдарда мұнай қорлары экономистер "табиғи ресурстардың қарғысы"деп атайтын үлкен қақтығыстардың, тұрақсыздық пен теңгерімсіздіктердің көзі бола алады. Тағы бір қиындық-Таяу Шығыстағы дінге байланысты қақтығыстар осы мұнайға бай аймақтың геосаяси ландшафтының қайталанатын ерекшеліктері болып табылады. МЭЕҰ тарихындағы халықаралық маңызы бар қақтығыстарға алты күндік соғыс (1967), ақырет соғысы (1973), Палестина содырларының кепілге алуы (1975), Иран революциясы (1979), Иран–Ирак соғысы (1980-1988), Ирактың Кувейтті басып алуы (1990-1991), Қыркүйек 11 террорлық шабуыл (2001), Иракты американдық басып алу (2003-2011), Нигер атырауындағы қақтығыс (2004 – қазіргі уақытқа дейін), араб көктемі (2010-2012), Ливия дағдарысы (2011 – қазіргі уақытқа дейін) және Иранға қарсы халықаралық эмбарго (2012-2016). Мұндай оқиғалар мұнай жеткізілімін уақытша бұзып, бағаны көтеруі мүмкін болса да, жиі даулар мен тұрақсыздық МЭЕҰ-ның ұзақ мерзімді бірлігі мен тиімділігін шектейді.<ref>{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Organisation of Petroleum Exporting Countries (OPEC) |encyclopedia=Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa |publisher=Gale / Macmillan Reference USA |location=Detroit |url=http://www.encyclopedia.com/topic/OPEC.aspx |access-date=10 April 2016 |editor-last=Mattar |editor-first=Philip |editor-link=Philip Mattar |edition=2nd |volume=3 |isbn=978-0028657691 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409042033/http://www.encyclopedia.com/topic/OPEC.aspx |archive-date=9 April 2016 |url-status=live}}</ref> == Тарих және әсер == === Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жағдай === 1949 жылы Венесуэла мен Иран МЭЕҰ құруға алғашқы қадамдарын жасап, Ирак, Кувейт және Сауд Арабиясын Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлем қалпына келген кезде мұнай экспорттаушы елдер арасындағы өзара әрекеттесуді жақсартуға шақырды. сол кезде әлемдегі ең ірі мұнай кен орындарының кейбірі тек ортасында өндірісті бастады Шығыс. Америка Құрама Штаттары артық өндірісті шектеу ісінде Техас теміржол комиссиясына қосылу үшін Мемлекетаралық мұнай келісімі комиссиясын құрды. АҚШ әлемдегі ең ірі мұнай өндіруші және тұтынушы болды; әлемдік нарықта "жеті апалы-сіңлілі" деп аталатын Трансұлттық компаниялар тобы басым болды, олардың бесеуінің штаб-пәтері Джон Д.Рокфеллердің Standard Oil монополиясы ыдырағаннан кейін АҚШ-та болды. Мұнай экспорттаушы елдер, сайып келгенде, саяси және экономикалық биліктің осындай шоғырлануына қарсы салмақ ретінде МЭЕҰ құруға мүдделі болды.<ref name="prize" /> === 1959-1960: экспорттаушы елдердің қаһары === 1959 жылы ақпанда Жаңа жеткізілімдер қол жетімді болған кезде, көпұлтты мұнай компаниялары (MOC) Венесуэла мен Таяу Шығыс шикі мұнайының бағасын біржақты түрде 10 пайызға төмендетті. Бірнеше аптадан кейін Египеттің Каир қаласында Араб лигасының алғашқы араб мұнай конгресі өтті, онда ықпалды журналист Ванда Яблонский Сауд Арабиясының Абдулла Тарикиді Венесуэла шолушысы Хуан Пабло Перес Альфонсомен таныстырды, ол сол кездегі америка Құрама Штаттары мен Кеңес Одағынан тыс екі ірі мұнай өндіруші елдің өкілі болды. Екі мұнай министрі де бағаның төмендеуіне наразы болды және олар өздерінің делегаттарын Маади пактісін немесе мырзалар келісімін құруға итермелеп, ХОК бағаны өзгерту жоспарларын ұсынуы керек экспорттаушы елдердің "мұнай бойынша кеңес беру комиссиясын" құруға шақырды. Яблонский Батысқа қарсы айтарлықтай дұшпандық және сол кезде экспорттаушы елдердегі барлық мұнай операцияларын бақылайтын және үлкен саяси ықпалға ие болған MOC-тың "сырттай жер иеленуіне" наразылығының артып келе жатқандығы туралы хабарлады. 1960 жылдың тамызында ескертулерді елемей, АҚШ-тың стратегиялық себептермен канадалық және мексикалық мұнайға басымдық бергенін ескере отырып, MOC Таяу Шығыстағы шикі мұнай бағасының айтарлықтай төмендегенін тағы бір рет жариялады.<ref name="prize">{{cite book |first=Daniel |last=Yergin |author-link=Daniel Yergin |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1991 |isbn=978-0671502485 |pages=[https://archive.org/details/prize00dani/page/499 499–503] |title-link=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power }}</ref><ref name="open">{{Cite web|url=http://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/GenInfo.pdf|title=General Information|date=May 2012|work=OPEC|access-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413233306/http://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/GenInfo.pdf|archive-date=13 April 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last=Painter |first=David S. |year=2012 |title=Oil and the American Century |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-history_2012-06_99_1/page/24 |journal=[[The Journal of American History]] |volume=99 |issue=1 |pages=24–39 |doi=10.1093/jahist/jas073 | issn=0021-8723 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=bBvz_YxlB-AC&pg=PA7 |title=Historical Dictionary of the Petroleum Industry |first=M.S. |last=Vassiliou |publisher=Scarecrow Press |year=2009 |isbn=978-0810862883 |page=7}}</ref> === 1960-1975: негізі және кеңеюі === [[Сурет:Wien - OPEC-Zentrale (b).JPG|thumb|alt=refer to caption|МЭЕҰ-ның Венадағы Штаб-пәтері (2009 жылы салынған ғимарат)]] Келесі айда, 1960 жылы 10-14 қыркүйекте Тарики, Перес Альфонсо және Ирак премьер-министрі Абд аль-Карим Касимнің бастамасымен, оның елі 1959 жылғы Конгресті өткізіп алған Бағдад конференциясы өтті. Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Арабиясы және Венесуэла үкіметтерінің өкілдері Бағдадта кездесіп, өз елдері өндіретін шикі мұнай бағасын көтеру жолдарын және ХОК-тың біржақты әрекеттеріне жауап беру жолдарын талқылады. АҚШ-тың қатты қарсылығына қарамастан: "араб және араб емес өндірушілермен бірге Сауд Арабиясы ірі мұнай корпорацияларына қол жетімді ең жақсы бағаны қамтамасыз ету үшін мұнай экспорттаушы елдер ұйымын (МЭЕҰ) құрды."Таяу Шығыс мүшелері бастапқыда МЭЕҰ штаб-пәтерін Бағдадта немесе Бейрутта ұстауды жақтады, бірақ Венесуэла бейтарап орналасуды жақтады, сондықтан ұйым Швейцарияның Женева қаласын таңдады. 1965 жылы 1 қыркүйекте МЭЕҰ Швейцария дипломатиялық артықшылықтарын ұзартудан бас тартқаннан кейін Австрияның Вена қаласына көшті. Сол кезде Швейцария өзінің шетелдік халқын қысқартуға тырысты, ал МЭЕҰ шетелдіктерге қатысты шектеулерге байланысты елден кеткен алғашқы үкіметаралық орган болды. Австрия халықаралық ұйымдарды тартуға ұмтылды және МЭЕҰ ке тартымды шарттар ұсынды.<ref>{{Cite web |title=OPEC : Thank you Austria – thank you Vienna! |url=https://www.opec.org/opec_web/en/press_room/3157.htm |access-date=2023-06-02 |website=www.opec.org}}</ref> МЭЕҰ-ның алғашқы жылдарында мұнай өндіруші елдер мұнай компанияларымен 50/50 пайда туралы келісім жасады. МЭЕҰ басым мұнай компанияларымен ("жеті апалы-сіңлілі") келісім жасады, бірақ МЭЕҰ өз мүшелері арасында үйлестіру мәселелеріне тап болды. Егер МЭЕҰ мүшелерінің бірі мұнай компанияларынан тым көп нәрсені талап етсе, онда мұнай компаниялары бұл елде өндірісті баяулатып, басқа жерлерде өндірісті арттыруы мүмкін. 50/50 келісімдері 1970 жылға дейін, Ливия Occidental мұнай компаниясымен 58/42 келісім жасасқанға дейін күшінде болды, бұл МЭЕҰ-ның басқа мүшелерін мұнай компанияларымен жақсы келісімдер сұрауға мәжбүр етті. 1971 жылы ірі мұнай компаниялары мен Жерорта теңізі аймағында бизнес жүргізетін МЭЕҰ мүшелері арасында келісімге қол қойылды Триполь келісімі. 1971 жылы 2 сәуірде қол қойылған Келісім мұнай бағасын көтеріп, өндіруші елдердің пайда үлесін арттырды.<ref name="OPEC_1971_Tripoli_Agreement">[[Marius Vassiliou]] (2009). Historical Dictionary of the Petroleum Industry. Lanham, Maryland: Scarecrow Press. {{ISBN|0-8108-5993-9}}.</ref> 1961-1975 жылдары бес құрылтайшы елге Катар (1961), Индонезия (1962-2008, 2014-2016 жылдары қайта қосылды), Ливия (1962), Біріккен Араб Әмірліктері (бастапқыда Абу-Даби әмірлігі, 1967), Алжир (1969), Нигерия (1971), Эквадор (1973-1992, 2007-2020), және Габон (1975-1994, 2016 жылы қайта қосылды). 1970 жылдардың басында МЭЕҰ мүшелері әлемдік мұнай өндірудің жартысынан көбін құрады. МЭЕҰ одан әрі кеңейтуге қарсы емес екенін көрсете отырып, 2006 жылы МЭЕҰ Бас хатшысының міндетін атқарушы Мұхаммед Баркиндо африкалық көршілерін Ангола мен Суданға қосылуға шақырды, оны Ангола 2007 жылы жасады, содан кейін Экваторлық Гвинея 2017 жылы. 1980 жылдардан бастап Канада, Египет, Мексика, Норвегия, Оман, Ресей және басқа да мұнай экспорттаушы елдердің өкілдері МЭЕҰ-ның көптеген отырыстарына бақылаушылар ретінде, саясатты үйлестірудің бейресми механизмі ретінде қатысты.<ref name=observers>{{cite news |url=http://www.ipsnews.net/2010/09/opec-fifty-years-regulating-oil-market-roller-coaster/ |title=OPEC: Fifty Years Regulating Oil Market Roller Coaster |agency=Inter Press Service |date=14 September 2010 |access-date=23 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224104031/http://www.ipsnews.net/2010/09/opec-fifty-years-regulating-oil-market-roller-coaster/ |archive-date=24 December 2015 |url-status=live }}</ref> === 1973-1974: мұнай эмбаргосы === [[Сурет:GASOLINE SHORTAGE HIT THE STATE OF OREGON IN THE FALL OF 1973 BY MIDDAY GASOLINE WAS BECOMING UNAVAILABLE ALONG... - NARA - 555405.jpg|thumb|alt=refer to caption|1973 жылы мұнай эмбаргосы кезінде жабылған АҚШ-тағы жанармай құю станциясы]] 1970 жылдардың басында мұнай нарығы шиеленісті болды, бұл МЭЕҰ мүшелерінің мұнай өндірісін мемлекет меншігіне алу қаупін азайтты. МЭЕҰ мүшелерінің басты қорқыныштарының бірі-ұлттандыру мұнай бағасының күрт төмендеуіне әкеледі. Бұл Ливия, Алжир, Ирак, Нигерия, Сауд Арабиясы және Венесуэла сияқты елдерде ұлттандыру толқынын тудырды. Мұнай өндіру туралы шешімдерді және мұнай бағасының жоғары жағдайында бақылауды күшейте отырып, МЭЕҰ мүшелері 1973 жылы мұнай бағасын біржақты көтерді, бұл 1973 жылғы мұнай дағдарысын тудырды. 1973 жылдың қазанында Араб мұнайын экспорттаушы елдер ұйымы (МЭЕҰ-ның араб елдерінің көпшілігінен және Египет пен Сириядан тұратын БАӘ) Америка Құрама Штаттарына және Израильді Қиямет күні соғысында қолдаған басқа да индустриалды елдерге қарсы өндіріс пен мұнай эмбаргосының айтарлықтай төмендегенін жариялады. Эмбаргоны енгізудің алдыңғы әрекеті 1967 жылы алты күндік соғысқа жауап ретінде айтарлықтай тиімсіз болды. Алайда, 1973 жылы мұнай бағасы мен МЭЕҰ кірісінің барреліне 3 доллардан барреліне 12 долларға дейін күрт өсуі, сондай - ақ дүрбелең реакцияларымен, АҚШ-тың мұнай өндірісінің төмендеу тенденциясымен, валютаның құнсыздануымен және Ұлыбританиядағы көмірдің ұзақ мерзімді тапшылығымен күшейтілген энергетикалық нормалаудың төтенше кезеңі болды. Ұлыбританияда үш күндік Төтенше жұмыс аптасы біраз уақытқа енгізілді. Еуропаның жеті елі жексенбіде маңызды емес көлік жүргізуге тыйым салды. АҚШ-тағы жанармай құю станциялары шығарылатын бензин мөлшерін шектеді, жексенбіде жабылды және нөмірлерге байланысты бензинді сатып алуға болатын күндерді шектеді. 1974 жылы наурызда эмбарго тоқтатылғаннан кейін де, қарқынды дипломатиялық қызметтен кейін де бағалар көтеріле берді. Әлем жұмыссыздық пен инфляцияның бір мезгілде өсуімен, акциялар мен облигациялар бағасының күрт төмендеуімен, сауда балансы мен мұнай долларларының ағынындағы үлкен өзгерістермен және екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық өрлеудің күрт аяқталуымен бірге жаһандық экономикалық рецессияны бастан өткерді.<ref>{{cite book |first=Robert |last=Skidelsky |title=Keynes: The Return of the Master |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/keynesreturnofma0000skid/page/116 116–126] |isbn=978-1-84614-258-1 |publisher=Allen Lane |title-link=Keynes: The Return of the Master }}</ref><ref>{{cite book |last=Masouros |first=Pavlos E. |title=Corporate Law and Economic Stagnation: How Shareholder Value and Short-Termism Contribute to the Decline of the Western Economies |publisher=Eleven International Publishing |year=2013 |pages=60–62}}</ref> [[Сурет:Women Uses Her Home Fireplace for Heat. A Newspaper Headline before Her Tells of the Community's Lack of Heating Oil 10-1973 (4271701391).jpg|thumb|alt=refer to caption|Әйел каминдегі ағашты жылыту үшін пайдаланады. Алдыңғы қатардағы газет тақырыбы қоғамда мазут тапшылығы туралы оқиғаны көрсетеді.]] 1973-1974 жылдардағы мұнай эмбаргосы Америка Құрама Штаттары мен басқа да индустриалды елдерге ұзақ мерзімді әсер етті, олар жауап ретінде халықаралық энергетикалық агенттік құрды, сонымен қатар болашақ жеткізілім үзілістеріне төтеп беруге арналған ұлттық төтенше қорлар. Мұнайды үнемдеуге бағытталған күш-жігерге автомобиль жолдарындағы жылдамдық шектеулерін азайту, кішігірім және энергияны үнемдейтін автомобильдер мен тұрмыстық техниканы пайдалану, жыл бойына жазғы уақытты ауыстыру, жылыту мен кондиционерді пайдалануды азайту, ғимараттарды жақсы оқшаулау, қоғамдық көлікті қолдауды күшейту және көмірге, табиғи газға, этанолға, атом энергиясына және басқа отындарға көбірек көңіл бөлу кірді. баламалы энергия көздері. Бұл ұзақ мерзімді күш-жігердің тиімді болғаны соншалық, АҚШ - та мұнай тұтыну 1980-2014 жылдар аралығында небәрі 11 пайызға өсті, ал нақты ЖІӨ 150 пайызға өсті. Бірақ 1970 жылдары МЭЕҰ елдері олардың мұнайын басқа елдерге қарсы саяси және экономикалық қаруды, кем дегенде, қысқа мерзімде қолдануға болатындығын сенімді түрде көрсетті.<ref name="Maugeri2006">{{cite book|first=Leonardo|last=Maugeri|title=The Age of Oil: The Mythology, History, and Future of the World's Most Controversial Resource|url=https://books.google.com/books?id=JWmx5uKA6gIC|date=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-99008-4|pages=112–116|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501230353/https://books.google.com/books?id=JWmx5uKA6gIC&printsec=frontcover|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.history.com/topics/energy-crisis |title=Energy Crisis (1970s) |publisher=[[The History Channel]] |year=2010 |access-date=25 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624152753/http://www.history.com/topics/energy-crisis |archive-date=24 June 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.envirothonpa.org/documents/The1973OilCrisis.pdf |title=The 1973 Oil Crisis |publisher=Pennsylvania Envirothon |first=Sarah |last=Horton |date=October 2000 |access-date=16 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711030710/http://www.envirothonpa.org/documents/The1973OilCrisis.pdf |archive-date=11 July 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.socialismtoday.org/51/opec.html |title=Oil Shock: The role of OPEC |journal=Socialism Today |issue=51 |date=October 2000 |access-date=30 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216024014/http://www.socialismtoday.org/51/opec.html |archive-date=16 February 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://nationalinterest.org/feature/twilight-the-petrostate-16235?page=show |title=Twilight of the Petrostate |first1=Petr |last1=Aven |first2=Vladimir |last2=Nazarov |first3=Samvel |last3=Lazaryan |journal=The National Interest |date=17 May 2016 |access-date=2 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522201053/http://nationalinterest.org/feature/twilight-the-petrostate-16235?page=show |archive-date=22 May 2016 |url-status=live }}</ref> === 1975-1980: арнайы қор, қазіргі МЭЕҰ халықаралық Даму Қоры === МЭЕҰ-ның халықаралық көмек қызметі 1973-1974 жылдары мұнай бағасының күрт өсуіне дейін басталды. Мысалы, Кувейт араб экономикалық даму қоры 1961 жылдан бері жұмыс істейді.<ref>{{cite web |url=https://www.kuwait-fund.org/timeLine/?lang=en |title=Timeline |publisher=Kuwait Fund |access-date=23 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224104007/https://www.kuwait-fund.org/timeLine/?lang=en |archive-date=24 December 2015 |url-status=live }}</ref> 1973 жылдан кейінгі жылдары "чек кітапшасының дипломатиясы" деп аталатын мысал ретінде кейбір араб елдері әлемдегі ең ірі шетелдік көмек жеткізушілерінің бірі болды және МЭЕҰ кедей елдердің әлеуметтік-экономикалық өсуі үшін мұнай сатуды өз мақсаттарына қосты. МЭЕҰ-ның арнайы қоры Алжирде, Алжирде 1975 жылы наурызда құрылды және келесі жылдың қаңтарында ресми түрде құрылды. "Салтанатты декларация" МЭЕҰ елдерін дамымағандықты жеңу үшін күресте басқа дамушы елдермен біріктіретін табиғи ынтымақтастықты растады " және осы елдер арасындағы ынтымақтастықты нығайту шараларына шақырды... [МЭЕҰ арнайы қорының] ресурстары МЭЕҰ - ке мүше мемлекеттер бірқатар екіжақты және көпжақты арналар арқылы ұсынған ресурстарға қосымша болып табылады."Қор 1980 жылы мамырда ресми халықаралық даму агенттігіне айналды және Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты бақылаушысы мәртебесімен МЭЕҰ халықаралық даму қоры болып өзгертілді. 2020 жылы мекеме OFID аббревиатурасын қолдануды тоқтатты. === 1975: кепілге алу === 1975 жылы 21 желтоқсанда Сауд Арабиясынан Ахмед Заки Ямани, Ираннан Джамшид Амузегар және МЭЕҰ елдерінің басқа мұнай министрлері Австрияның Вена қаласында өткен жарты жылдық конференциясында кепілге алынды. Министр емес адамды өлтірген шабуылды венесуэлалық террорист "Карлос Шакал" бастаған алты адамнан тұратын топ ұйымдастырды, оның құрамына Габриэль Кречер-Тидеманн мен Ханс-Йоахим Клейн кірді. Өзін-өзі атаған "Араб революциясының қолы" тобы Палестинаны азат ету мақсатын жариялады. Карлос конференцияны күшпен басып алып, оған қатысқан он бір мұнай министрін, Ямани мен Амузегарды қоспағанда, сатып алу үшін ұстауды жоспарлады.<ref name="jackal">{{cite web|url=http://www.trutv.com/library/crime/terrorists_spies/terrorists/jackal/12.html|title=Carlos the Jackal: Trail of Terror|publisher=truTV|first=Patrick|last=Bellamy|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107125703/http://www.trutv.com/library/crime/terrorists_spies/terrorists/jackal/12.html|archive-date=7 January 2012}}</ref> Карлос өз командасы үшін автобус пен ұшақпен сапар ұйымдастырды және АЛЖИР мен Триполиде аялдамалары бар алғашқы 63 кепілге алынған 42 адам, сайып келгенде, Ямани мен Амузегар өлтірілуі керек Бағдадқа ұшуды жоспарлады. Амузегардан басқа Алжирде араб емес кепілге алынған барлық 30 адам босатылды. Алжирге оралмас бұрын Триполидегі басқа аялдамада қосымша кепілге алынғандар босатылды. Кепілге тек 10 адам қалғандықтан, Карлос Хелла Алжир Президенті Хуари Бумедьенмен телефон арқылы сөйлесті, ол Карлосқа мұнай министрлерінің өлімі ұшаққа шабуыл жасайтынын айтты. Бумедиен де осы уақытта Карлосқа баспана және оның тапсырмасын орындамағаны үшін қаржылық өтемақы ұсынған болуы керек. Карлос Ямани мен Амузегарды өлтіре алмағанына өкініш білдірді, содан кейін ол және оның серіктері ұшақтан кетті. Кепілге алынғандар мен террористердің барлығы жағдай басталғаннан кейін екі күннен кейін шықты.<ref name=jackal/> Шабуылдан біраз уақыт өткен соң, Карлостың сыбайластары бұл операцияны Палестинаны азат ету Халық майданының негізін қалаушы Вади Хаддад басқарғанын анықтады. Олар сондай-ақ идея мен қаржыландыру Араб президентінен шыққан деп мәлімдеді Муаммар Каддафи өзі МЭЕҰ мүшесі болып табылатын Ливиядан. Содырлар Бассам Абу Шариф пен Клейн Карлос "Араб президентінен"20-50 миллион АҚШ доллары аралығында төлем алды және сақтады деп мәлімдеді. Карлос Сауд Арабиясы Иранның атынан төлем төледі, бірақ ақша "жол бойында қайта бағытталды және революция нәтижесінде жоғалды"деп мәлімдеді. Ол ақыры 1994 жылы тұтқынға алынды және кем дегенде 16 басқа кісі өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news |url=http://news.sky.com/story/carlos-the-jackal-jailed-over-1974-paris-grenade-attack-10816476 |title='Carlos the Jackal' jailed over 1974 Paris grenade attack |first=Gary |last=Anderson |publisher=Sky News |date=28 March 2017 |access-date=22 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328141244/http://news.sky.com/story/carlos-the-jackal-jailed-over-1974-paris-grenade-attack-10816476 |archive-date=28 March 2017 |url-status=live }}</ref> === 1979-1980: 1980 жылдардағы мұнай дағдарысы және мұнайдың көптігі === [[Сурет:Opecrev.gif|thumb|alt=refer to caption|1972 жылдан бастап МЭЕҰ-ның мұнай экспортынан түскен таза кірісінің ауытқуы<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/OPEC_Revenues/OPEC.html |title=OPEC Revenues Fact Sheet |publisher=US Energy Information Administration |date=10 January 2006 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107014809/http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/OPEC_Revenues/OPEC.html |archive-date=7 January 2008 }}</ref><ref name="EIA2015">{{cite web|url=http://www.eia.gov/beta/international/regions-topics.cfm?RegionTopicID=OPEC|title=OPEC Revenues Fact Sheet|publisher=US Energy Information Administration|date=15 May 2017|access-date=28 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222161556/http://www.eia.gov/beta/international/regions-topics.cfm?RegionTopicID=OPEC|archive-date=22 December 2015|url-status=live}}</ref>]] Мұнайды ұлттандыру толқынына және 1970–ші жылдардағы жоғары бағаларға жауап ретінде индустриалды дамыған елдер МЭЕҰ-ның мұнайға тәуелділігін төмендету үшін шаралар қабылдады, әсіресе бағалар жаңа шарықтау шегіне жеткеннен кейін, 1979-1980 жылдары Иран революциясы мен Иран-Ирак соғысы аймақтық тұрақтылық пен жеткізілімдерді бұзған кезде барреліне 40 долларға жақындады мұнай. Дүние жүзіндегі электр компаниялары мұнайдан көмірге, табиғи газға немесе атом энергетикасына ауысты; ұлттық үкіметтер мұнайға балама әзірлеу үшін миллиардтаған долларлық зерттеу бағдарламаларын бастады; коммерциялық барлау МЭЕҰ-ға кірмейтін елдердің Сібірде, Аляскада, Солтүстік теңізде және Мексика шығанағында ірі мұнай кен орындарын ашты. 1986 жылға қарай мұнайға күнделікті әлемдік сұраныс 5 миллион баррельге төмендеді, МЭЕҰ-ға кірмейтін елдердегі өндіріс одан да үлкен көлемге өсті және МЭЕҰ-ның нарықтағы үлесі 1979 жылғы шамамен 50 пайыздан 1985 жылы 30 пайызға дейін төмендеді. Табиғи ресурстарға қатысты әдеттегі нарықтық циклдардың өзгермелі көпжылдық уақыт шеңберін суреттей отырып, нәтиже мұнай бағасының алты жылдық төмендеуі болды, ол тек 1986 жылы жартысынан астамға төмендеуімен аяқталды. Бір мұнай талдаушысы қысқаша қорытындылағандай: "мұнай сияқты қажет нәрсенің бағасы күрт көтерілгенде, адамзат екі нәрсені жасайды: оны көбірек табады және азырақ пайдалану жолдарын табады."<ref name="MarketShare">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/gadfly/interactives/2016-how-opec-won-the-battle-and-lost-the-war/|title=How OPEC Won the Battle and Lost the War|first=Liam|last=Denning|publisher=Bloomberg News|date=1 June 2016|access-date=22 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222193958/https://www.bloomberg.com/gadfly/interactives/2016-how-opec-won-the-battle-and-lost-the-war/|archive-date=22 February 2017|url-status=live}}</ref> Мұнай сатудан түскен кірістің төмендеуімен күресу үшін 1982 жылы Сауд Арабиясы МЭЕҰ-дан өндірісті шектеу және бағаны көтеру мақсатында Ұлттық тау-кен квоталарына аудит жүргізуді талап етті. Басқа МЭЕҰ елдері бұл талапты орындамаған кезде, Сауд Арабиясы алғаш рет өз өндірісін 1979-1981 жылдары күніне 10 миллион баррельден 1985 жылы осы деңгейдің үштен біріне дейін қысқартты. Бұл тіпті тиімсіз болған кезде, Сауд Арабиясы бағаны өзгертті және нарықты арзан мұнаймен толтырды, бұл бағаны барреліне 10 доллардан төмен түсірді, ал қымбатырақ өндірушілер шығынға ұшырады.Өсіп келе жатқан экономикалық қиындықтарға тап болған (бұл 1989 жылы Кеңес Одағының ыдырауына әкелді), бұрын МЭЕҰ келісімдерін сақтамаған "еркін" мұнай экспорттаушылар мұнаймен байланысты және экономикалық критерийлерді теңестіруге тырысқан Мұқият келісілген ұлттық квоталарға сүйене отырып, бағаны ұстап тұру үшін өндірісті шектей бастады. 1986 ж. (Егеменді бақылаудағы аумақтарда МЭЕҰ - ке мүше елдердің ұлттық үкіметтері мемлекеттік және жеке мұнай компаниялары үшін өндіруге шектеулер енгізе алады.) Әдетте МЭЕҰ өндірудің нысаналы көрсеткіштері төмендеген кезде мұнай бағасы көтеріледі.<ref name="EIA_2014">{{cite web |url=https://www.eia.gov/finance/markets/supply-opec.cfm |publisher=US Energy Information Administration |year=2014 |title=Energy & Financial Markets: What Drives Crude Oil Prices? |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213031101/http://www.eia.gov/finance/markets/supply-opec.cfm |archive-date=13 December 2014 |url-status=live }}</ref> === 1990-2003: жеткілікті ұсыныс және кішігірім үзілістер === [[Сурет:Kuwait burn oilfield.png|thumb|left|upright=1.4|alt=refer to caption|1991 жылы шегініп бара жатқан Ирак әскерлері ұйымдастырған Кувейттегі жүздеген мұнай өрттерінің бірі<ref>{{cite web |url=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/20014FNJ.txt?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991%20Thru%201994&File=D%3A%5CZYFILES%5CINDEX%20DATA%5C91THRU94%5CTXT%5C00000017%5C20014FNJ.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&Display=p%7Cf&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1 |title=Report to Congress: United States Gulf Environmental Technical Assistance |publisher=US Environmental Protection Agency |page=14 |date=1991 |access-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424001604/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/20014FNJ.txt?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991%20Thru%201994&File=D%3A%5CZYFILES%5CINDEX%20DATA%5C91THRU94%5CTXT%5C00000017%5C20014FNJ.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&Display=p%7Cf&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1 |archive-date=24 April 2016 |url-status=live }}</ref>]] [[Сурет:Brent crude oil price 1988-2015.svg|thumb|upright=2.15|alt=refer to caption|Brent маркалы шикі мұнай бағасының ауытқуы, 1988-2015 жж<ref name=Brent/>]] 1990 жылы тамызда Кувейтке басып кірер алдында Ирак президенті Саддам Хусейн МЭЕҰ мүшелеріне қаржылық көмек көрсету және 1980-1988 жылдардағы Иран–Ирак соғысынан кейін қалпына келтіруді жеделдету үшін МЭЕҰ-дан артық өндірісті тоқтатып, мұнай бағасын көтеруді талап етті. Бірақ МЭЕҰ-ның негізін қалаушыларға қарсы Ирактың бұл екі соғысы ұйымның бірігуінің төмен деңгейін көрсетті және мұнай бағасы қысқа мерзімді жеткізілім үзілістерінен кейін тез төмендеді. 2001 жылдың қыркүйегінде әл-Каиданың АҚШ-қа жасаған шабуылдары және 2003 жылдың наурызында АҚШ-тың Иракқа басып кіруі мұнай бағасына одан да қысқа мерзімді әсер етті, өйткені Сауд Арабиясы мен басқа экспорттаушылар әлемді жеткілікті жеткізіліммен қамтамасыз ету үшін тағы бір рет ынтымақтастықта болды.<ref name=Brent>{{cite web |url=https://www.quandl.com/DOE/RBRTE |title=Europe Brent Crude Oil Spot Price FOB (DOE) |publisher=Quandl |access-date=1 January 2016 }} {{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1990 жылдары МЭЕҰ 1970-ші жылдардың ортасында оған қосылған екі жаңа мүшесінен айырылды. Эквадор 1992 жылдың желтоқсанында одан шықты, өйткені ол жыл сайынғы 2 миллион АҚШ доллары көлемінде мүшелік жарна төлегісі келмеді және оған сәйкес рұқсат етілгеннен көп мұнай алу керек деп ойлады МЭЕҰ квотасымен, ол жыл сайынғы 2 миллион АҚШ доллары көлемінде мүшелік жарна төлегісі келмесе де, 2007 жылдың қазан айында топқа оралды. Осындай алаңдаушылық Габонды 1995 жылдың қаңтарында мүшелігін тоқтатуға итермеледі; ол ұйымға 2016 жылдың шілдесінде қайта қосылды. Ирак ұйым құрылғаннан бері МЭЕҰ мүшесі болып қала берді, бірақ Ирактағы тау-кен өндірісі 1998 жылдан 2016 жылға дейін МЭЕҰ квоталары туралы келісімдердің бөлігі болған жоқ, өйткені бұл елдегі үлкен саяси қиындықтар.<ref name="ASB">{{cite web|url=http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm|title=Annual Statistical Bulletin|work=OPEC|access-date=31 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm|archive-date=21 August 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.upi.com/Business_News/Energy-Industry/2010/02/05/Iraq-heads-for-OPEC-clash-over-quota/14451265409498/ |title=Iraq heads for OPEC clash over quota |work=United Press International |date=5 February 2010 |quote=Iraq, a founding member of OPEC, has not had a production quota since 1998, when it was pegged at 1.3 million bpd to allow Saddam Hussein's regime to sell oil for food during U.N. sanctions imposed in 1990... Despite the success of the 2009 auctions, problems remain – mounting violence in the run-up to March 7 parliamentary elections, uncertainty over their outcome, and, probably more importantly, the absence of a long-delayed oil law that will define revenue-sharing and regulation of the industry. |access-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417085129/http://www.upi.com/Business_News/Energy-Industry/2010/02/05/Iraq-heads-for-OPEC-clash-over-quota/14451265409498/ |archive-date=17 April 2016 |url-status=live }}</ref> 1997-1998 жылдардағы азиялық қаржы дағдарысынан туындаған сұраныстың төмендеуі мұнай бағасының 1986 жылғы деңгейге дейін төмендеуіне әкелді. Мұнай бағасы барреліне шамамен 10 АҚШ долларына дейін төмендегеннен кейін, бірлескен дипломатия МЭЕҰ, Мексика және Норвегия мұнай өндірісінің біртіндеп баяулауына қол жеткізді. Қараша айында бағалар қайтадан төмендегеннен кейін. 2001 жылы МЭЕҰ, Норвегия, Мексика, Ресей, Оман және Ангола 2002 жылдың 1 қаңтарынан бастап өндірісті 6 айға қысқартуға келісті. МЭЕҰ жарияланған қысқартуларға қосымша күніне 1,5 миллион баррель (тәулігіне миллион баррель) үлес қосты тәулігіне шамамен 2 миллион баррель.<ref name="Ali">{{cite book |last1=Al-Naimi |first1=Ali |title=Out of the Desert |date=2016 |publisher=Portfolio Penguin |location=Great Britain |isbn=9780241279250 |pages=201–210, 239}}</ref> 2003 жылдың маусымында Халықаралық энергетикалық агенттік (ХЭА) және МЭЕҰ энергетика мәселелері бойынша алғашқы бірлескен семинарын өткізді. Содан бері олар "тенденцияларды, талдаулар мен көзқарастарды ұжымдық түрде жақсырақ түсіну және нарықтың ашықтығы мен болжамдылығын арттыру үшін" үнемі кездесіп отырады."<ref>{{cite journal |url=http://www.iea.org/media/ieajournal/Issue7_WEB.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502040956/http://www.iea.org/media/ieajournal/Issue7_WEB.pdf |url-status=dead |date=November 2014 |title=Dialogue replaces OPEC–IEA Mistrust |journal=IEA Energy |issue=7 |page=7 |archive-date=2 May 2016}}</ref> === 2003-2011: құбылмалы кезең === [[Сурет:OPEC members' net oil export revenues in 2000 through 2020 (50562182543).png|thumb|upright=1.2|МЭЕҰ мүшелерінің мұнай экспортынан таза кірістері, 2000-2020 жылдар]] Кең таралған көтерілістер мен диверсиялар 2003-2008 жылдары Американың Иракты басып алуы кезінде орын алды, бұл Қытайдың мұнайға деген сұранысының тез өсуімен және шикізатқа ашкөз инвесторлармен, Нигерияның мұнай өнеркәсібіне қатысты қайталанатын зорлық-зомбылықпен және ықтимал тапшылықтан қорғану құралы ретінде бос қуаттың азаюымен сәйкес келді. Бұл күштердің үйлесуі мұнай бағасының МЭЕҰ бұрын бағыттағаннан әлдеқайда жоғары деңгейге дейін күрт өсуіне әкелді. Бағаның құбылмалылығы 2008 жылы WTI маркалы шикі мұнай шілде айында барреліне рекордтық 147 долларға көтеріліп, содан кейін екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең нашар жаһандық рецессия кезінде Желтоқсанда барреліне 32 долларға дейін төмендеген кезде экстремалды деңгейге жетті. МЭЕҰ-ның мұнай экспортынан жылдық табысы да 2008 жылы жаңа рекорд орнатты шамамен 1 трлн АҚШ долларына бағаланады және 2011-2014 жылдары ұқсас жылдық көрсеткіштерге қол жеткізді (мұнай долларын қайта өңдеу бойынша ауқымды жұмыстармен бірге). 2011 жылы Ливиядағы азаматтық соғыс пен "Араб көктемі" кезінде МЭЕҰ мұнай фьючерстері нарықтарындағы "шамадан тыс алыпсатарлыққа" қарсы тұру туралы біржақты мәлімдемелер жасай бастады, бұл қаржылық алыпсатарларды нарықтың негізгі көрсеткіштерінен тыс құбылмалылықты арттырды деп айыптады.<ref>{{cite press release |url=http://www.opec.org/opec_web/en/press_room/2071.htm |title=Opening address to the 159th Meeting of the OPEC Conference |work=OPEC |date=8 June 2011 |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213085839/http://www.opec.org/opec_web/en/press_room/2071.htm |archive-date=13 December 2014 |url-status=live }}</ref> 2008 жылдың мамырында Индонезия МЭЕҰ-дан оның мүшелік мерзімі сол жылдың соңында аяқталып, таза мұнай импорттаушысы болып, өзінің тау-кен квотасын орындай алмаған кезде кететінін мәлімдеді. 2008 жылдың 10 қыркүйегінде МЭЕҰ жариялаған мәлімдеме Индонезияның шығуын растап, МЭЕҰ " Индонезияның ұйымға толық мүшелігін тоқтата тұруға деген ұмтылысын өкінішпен қабылдады және елдің жақын болашақта ұйымға оралуына үміт білдірді."<ref>{{cite press release |url=http://www.opec.org/opec_web/en/951.htm |title=149th Meeting of the OPEC Conference |work=OPEC |date=10 September 2008 |access-date=16 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222090010/http://www.opec.org/opec_web/en/951.htm |archive-date=22 December 2015 |url-status=live }}</ref> === 2008: өндірістік дау === [[Сурет:Oil Balance.png|thumb|alt=refer to caption|Таза мұнай экспорты бойынша елдер (2008)]] МЭЕҰ-ға мүше мемлекеттердің әртүрлі экономикалық қажеттіліктері көбінесе МЭЕҰ-ның тау-кен квоталарына қатысты ішкі пікірталастарға әсер етеді. Кедей мүшелер мұнай бағасын, демек, өз кірістерін көтеру үшін басқа мүшелерден өндірісті қысқартуды талап етті. Бұл ұсыныстар Сауд Арабиясының экономикалық өсуді қолдайтын тұрақты мұнай ағынын қамтамасыз ету үшін әлемдік экономикалық державалардың серіктесі болудың ұзақ мерзімді стратегиясына қайшы келеді. Бұл саясаттың негізінің бір бөлігі Сауд Арабиясының тым қымбат мұнай немесе сенімсіз жеткізілім индустриалды дамыған елдерді энергияны үнемдеуге және баламалы отындарды дамытуға мәжбүр етеді, мұнайға әлемдік сұранысты азайтады және сайып келгенде жерде қажетсіз баррельдер қалдырады деген алаңдаушылығы болып табылады. Осыған байланысты Сауд Арабиясының мұнай министрі Ямани 1973 жылы: "тас ғасыры біздің тастарымыз таусылғандықтан аяқталған жоқ."<ref>{{cite news |first=Matt |last=Frei |date=3 July 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7486705.stm |title=Washington diary: Oil addiction |publisher=BBC |access-date=27 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031103610/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7486705.stm |archive-date=31 October 2013 |url-status=live }}</ref> 2008 жылдың 10 қыркүйегінде, мұнай бағасы әлі де барреліне 100 АҚШ доллары шамасында болған кезде, саудиялықтар МЭЕҰ-ны өндіруді азайту үшін бәсекелес мүшелер дауыс берген келіссөздер сессиясынан шыққан кезде тау-кен дауы болды. Сауд Арабиясының делегаттары жаңа квоталарды ресми түрде мақұлдағанымен, олар оларды орындамайтындықтарын жасырын түрде мәлімдеді. "New York Times "газеті осындай делегаттардың бірінің сөзін келтірді:" Сауд Арабиясы нарық сұранысын қанағаттандырады. Біз нарықтың не талап ететінін қарастырамыз және клиентті майсыз қалдырмаймыз. Саясат өзгерген жоқ."Келесі бірнеше айда мұнай бағасы 30 долларға дейін төмендеді және 2011 жылы Ливиядағы азаматтық соғысқа дейін 100 долларға оралмады.<ref name=basketprice/> === 2014-2017: мұнайдың көптігі === [[Сурет:Countries by Oil Production in 2013.svg|thumb|alt=refer to caption|Мұнай өндіретін елдер (2013)]] [[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|alt=refer to caption|Сауд Арабиясындағы субұрқақ ұңғымасы: МЭЕҰ өндірудің дәстүрлі көзі]] [[Сурет:Frac job in process.JPG|thumb|alt=refer to caption|АҚШ - тағы тақтатас "фрекинг": МЭЕҰ-ның нарықтық үлесіне жаңа маңызды сынақ]] 2014-2015 жылдар аралығында МЭЕҰ мүшелері өндіріс шегінен үнемі асып отырды, ал Қытайда экономикалық өсудің баяулауы байқалды. Сонымен қатар, АҚШ-та мұнай өндіру 2008 жылғы деңгейден екі есеге жуық өсті және Сауд Арабиясы мен Ресейдегі өндіріс көлемі бойынша әлемдік көшбасшыларға мұнайдың рекордтық бағасына жауап ретінде фрекинг технологиясының айтарлықтай ұзақ мерзімді жетілдірілуі мен таралуының арқасында жақындады. Бұл оқиғалар өз кезегінде АҚШ-тың мұнай импортына қойылатын талаптардың күрт төмендеуіне (энергетикалық тәуелсіздікке жақындау), әлемдік мұнай қорының рекордтық көлеміне және 2016 жылдың басына дейін жалғасқан мұнай бағасының құлдырауына әкелді.<ref name=basketprice/><ref>{{cite news |title=US Oil Prices Fall Below $80 a Barrel |first=Clifford |last=Krassnov |date=3 November 2014 |access-date=13 December 2014 |url=https://www.nytimes.com/2014/11/04/business/energy-environment/us-oil-prices-fall-below-80-a-barrel.html |newspaper=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216205651/http://www.nytimes.com/2014/11/04/business/energy-environment/us-oil-prices-fall-below-80-a-barrel.html |archive-date=16 December 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="glut">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-12-04/opec-maintains-crude-production-as-group-defers-output-target-ihryzilb|title=OPEC Won't Cut Production to Stop Oil's Slump|first1=Grant|last1=Smith|first2=Angelina|last2=Rascouet|first3=Wael|last3=Mahdi|publisher=Bloomberg News|date=4 December 2015|access-date=10 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328111428/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-12-04/opec-maintains-crude-production-as-group-defers-output-target-ihryzilb|archive-date=28 March 2017|url-status=live}}</ref> Ұсыныстың жаһандық көптігіне қарамастан, 2014 жылдың 27 қарашасында Венада Сауд Арабиясының мұнай министрі Али әл-Наими МЭЕҰ-ның кедей мүшелерінің бағаны қолдау үшін өндірісті қысқартуға шақыруына тосқауыл қойды. Наими мұнай нарығына МЭЕҰ нарығының ұзақ мерзімді үлесін стратегиялық тұрғыдан қалпына келтіріп, АҚШ-тағы тақтатас мұнайын өндірудің кірістілігін тоқтату арқылы бағаның төмен деңгейінде бәсекелестік тепе-теңдікті қалпына келтіруге мүмкіндік беру керек деп сендірді. Ол сұхбатында түсіндіргендей:<ref name=MEES>{{cite journal |url=http://oilpro.com/post/9223/mees-interview-saudi-oil-minister-ali-naimi |title=Interview With Saudi Oil Minister Ali Naimi |journal=[[Middle East Economic Survey]] |volume=57 |issue=51/52 |date=22 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221021005/http://oilpro.com/post/9223/mees-interview-saudi-oil-minister-ali-naimi |archive-date=21 December 2015 }}</ref> <blockquote>Тиімділігі төмен өндіруші өндіруді жалғастыра отырып, жоғары өнімді өндіруші үшін өнім шығаруды азайту орынды ма? Бұл бұрмаланған логика. Егер мен қысқартсам, менің нарықтағы үлесім не болады? Бағасы көтеріледі, ал орыстар, бразилиялықтар, американдық тақтатас мұнай өндірушілері менің үлесімді алады... Біз әлемге тиімділігі жоғары өндіруші елдер нарық үлесіне лайық елдер екенін айтқымыз келеді. Бұл барлық капиталистік елдерде қолданыстағы қағида... Бір нәрсе анық: ағымдағы бағалар [барреліне шамамен 60 доллар] барлық өндірушілерді қолдамайды.</blockquote> Бір жылдан кейін, 2015 жылдың 4 желтоқсанында Венада МЭЕҰ жиналған кезде, ұйым 18 ай қатарынан өндіріс шегінен асып кетті, АҚШ-тың мұнай өндірісі өзінің шарықтау шегінен сәл ғана төмендеді, әлемдік нарықтар күніне кем дегенде 2 миллион баррельге қаныққан сияқты. соғыс кезінде Ливия 1 миллион баррель қуат өндірді төмен болды, мұнай өндірушілер бағаны 40 доллар деңгейінде ұстап тұру үшін елеулі түзетулер енгізді, Индонезия экспорттық ұйымға қосылды, Ирактағы өндіріс жылдар бойғы тәртіпсіздіктерден кейін күрт өсті, Иранның өндірісі халықаралық санкциялар жойылғаннан кейін қалпына келуге дайын болды, Париж климаттық келісіміндегі жүздеген әлемдік көшбасшылар қазба отынынан көмірқышқыл газының шығарындыларын шектеуге уәде берді, ал күн технологиясы тұрақты түрде бәсекеге қабілетті және кең таралды. Нарықтағы барлық қысымды ескере отырып, МЭЕҰ өзінің тиімсіз өндіру шегін 2016 жылдың маусымындағы келесі министрлер конференциясына дейін кейінге қалдыру туралы шешім қабылдады. 2016 жылдың 20 қаңтарына қарай МЭЕҰ базалық қоржыны барреліне 22,48 долларға дейін төмендеді – 2014 жылдың маусымынан бастап ең жоғары деңгейдің төрттен бір бөлігі (110,48 доллар), 2008 жылдың шілдесінен бастап рекордының алтыдан бір бөлігі (140,73 доллар) және 2003 жылдың сәуірінің бастапқы нүктесінен төмен ($23.27) оның тарихи үдеткіші.<ref name=basketprice>{{cite web |url=http://www.opec.org/basket/basketDayArchives.xml |title=OPEC Basket Daily Archives |work=OPEC |access-date=21 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160121231540/http://www.opec.org/basket/basketDayArchives.xml |archive-date=21 January 2016 |url-status=live }}</ref> 2016 жылға қарай Америка Құрама Штаттарында, Канадада, Ливияда, Нигерияда және Қытайда офлайн режимде айтарлықтай өндіру арқылы артық мұнай ішінара қысқарды және себет бағасы біртіндеп 40 долларға қайта оралды. МЭЕҰ нарық үлесінің қарапайым пайызын қалпына келтірді, көптеген бәсекелес бұрғылау жобаларының жойылғанына куә болды, quo мәртебесін сақтап қалды. өзінің маусым айындағы конференциясында және "өндірушілер мен тұтынушылар үшін қолайлы деңгейдегі бағаларды" мақұлдады, дегенмен көптеген өндірушілер әлі де үлкен экономикалық қиындықтарға тап болды.<ref name=June2016>{{cite press release |url=http://www.opec.org/opec_web/en/press_room/3487.htm |title=OPEC 169th Meeting concludes |work=OPEC |date=2 June 2016 |access-date=2 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605025220/http://www.opec.org/opec_web/en/press_room/3487.htm |archive-date=5 June 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2016/06/04/opec-is-very-much-alive-as-saudis-learn-to-tread-softly/ |title=OPEC is very much alive as Saudis learn to tread softly |first=Liam |last=Halligan |newspaper=The Telegraph |date=4 June 2016 |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208231802/http://www.telegraph.co.uk/business/2016/06/04/opec-is-very-much-alive-as-saudis-learn-to-tread-softly/ |archive-date=8 February 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=79687&p=irol-reportsother |title=North America Rig Count |publisher=Baker Hughes |access-date=21 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302194417/http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=79687&p=irol-reportsother |archive-date=2 March 2017 |url-status=live }}</ref> === 2017-2020: өндірісті азайту және МЭЕҰ+ === МЭЕҰ мүшелері қайтарымы азайып, қаржылық резервтері азайып, жеткізілім үшін көпжылдық күрестен шаршағандықтан, ұйым 2008 жылдан бері алғаш рет өндірісті қысқартуға тырысты. Көптеген саяси кедергілерге қарамастан, 2016 жылдың қыркүйегінде қабылданған өндірісті күніне шамамен 1 миллион баррельге қысқарту туралы шешім 2016 жылдың қарашасында МЭЕҰ конференциясында жаңа квота келісімімен бекітілді. Келісім (Ливия мен Нигериядағы апаттардан зардап шеккен МЭЕҰ мүшелерін жауапкершіліктен босатты) 2017 жылдың бірінші жартысын қамтыды - Ресей мен басқа он мүше емес мүшелердің уәде етілген қысқартуларымен бірге АҚШ, Ливия, Нигерия тақтатас секторының күтілетін өсуімен өтелді., бос қуаттар және МЭЕҰ өндірісінің өсуі 2016 жылдың аяғында қысқартуға дейін әрекет етті. Индонезия ұйым сұраған өндірісті 5 пайызға қысқартуға келісудің орнына МЭЕҰ-ға мүшелігін тағы бір "уақытша тоқтата тұру" туралы жариялады. Бағалар барреліне 50 АҚШ доллары шамасында ауытқып отырды және 2017 жылдың мамырында МЭЕҰ жаңа квоталарды 2018 жылдың наурызына дейін ұзартуға шешім қабылдады, әлем сол уақытқа дейін артық мұнай қорын қалай және қалай жоюға болатынын күтті. Ұзақ уақыт бойы мұнай талдаушысы Даниэль Ленин "МЭЕҰ пен шифер компаниялары арасындағы қарым-қатынасты" өзара өмір сүру " деп сипаттады, мұнда екі тарап өздері қалағаннан төмен бағамен өмір сүруді үйренеді."МЭЕҰ емес елдермен өндірісті азайту туралы бұл келісімдер әдетте МЭЕҰ+деп аталады.<ref>{{cite news |title=Where OPEC+ Oil Production Stands Now – Bloomberg |website=[[Bloomberg News]] |url=https://www.bloomberg.com/graphics/opec-production-targets/ |access-date=19 March 2020|last1=Wingfield |first1=Brian |last2=Dodge |first2=Samuel |last3=Pogkas |first3=Demetrios |last4=Sam |first4=Cedric }}</ref><ref>{{cite web |title=OPEC Is Dead, Long Live OPEC+ |website=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/arielcohen/2018/06/29/opec-is-dead-long-live-opec/#5abfd30b2217 |access-date=19 March 2020}}</ref> 2017 жылдың желтоқсанында Ресей мен МЭЕҰ өндірісті қысқартуды 2018 жылдың соңына дейін тәулігіне 1,8 миллион баррельге ұзартуға келісті.<ref>{{Cite news| title = Russia backs gradual, managed exit from oil cuts with OPEC| work = Reuters| access-date = 25 December 2017| date = 22 December 2017| url = https://www.reuters.com/article/us-russia-oil-opec/russia-backs-gradual-managed-exit-from-oil-cuts-with-opec-idUSKBN1EG11V| archive-url = https://web.archive.org/web/20171226073926/https://www.reuters.com/article/us-russia-oil-opec/russia-backs-gradual-managed-exit-from-oil-cuts-with-opec-idUSKBN1EG11V| archive-date = 26 December 2017| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.sharptrader.com/feature/opec-extend-production-cuts-throughout-2018/ |title=OPEC to extend production cuts throughout 2018 |date=30 November 2017 |access-date=23 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224074148/https://www.sharptrader.com/feature/opec-extend-production-cuts-throughout-2018/ |archive-date=24 December 2018 |url-status=live }}</ref> Катар 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап МЭЕҰ - тен кететінін жариялады. New York Times газетінің хабарлауынша, бұл Катардың Сауд Арабиясымен, Біріккен Араб Әмірліктерімен, Бахрейнмен және Египетпен қатысқан Катардағы дипломатиялық дағдарысқа стратегиялық жауабы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/12/10/opinion/qatar-leaving-opec-saudi-arabia-blockade-failure.html|title=Why is Qatar leaving OPEC?|newspaper=[[The New York Times]]|date=10 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216040018/https://www.nytimes.com/2018/12/10/opinion/qatar-leaving-opec-saudi-arabia-blockade-failure.html|archive-date=16 December 2018|url-status=live|last=Ulrichsen|first=Kristian Coates }}</ref> 2019 жылдың 29 маусымында Ресей Сауд Арабиясымен 2018 жылы өндірістің бастапқы қысқаруын алты-тоғыз айға ұзарту туралы қайта келісті.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-g20-summit-putin-opec-idUSKCN1TU0AF|title=Russia agrees with Saudi Arabia to extend OPEC+ oil output deal|date=29 June 2019|work=[[Reuters]]|access-date=1 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701211015/https://www.reuters.com/article/us-g20-summit-putin-opec-idUSKCN1TU0AF|archive-date=1 July 2019|url-status=live}}</ref> 2019 жылдың қазан айында Эквадор МЭЕҰ-дан 2020 жылдың 1 қаңтарында елдің қаржылық проблемаларына байланысты шығатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=https://www.euronews.com/2019/10/01/ecuador-to-leave-opec-in-2020-due-to-fiscal-problems-ministry|title=Ecuador to leave OPEC in 2020 due to fiscal problems – ministry|date=1 October 2019|publisher=[[Euronews]]|access-date=1 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001210325/https://www.euronews.com/2019/10/01/ecuador-to-leave-opec-in-2020-due-to-fiscal-problems-ministry|archive-date=1 October 2019|url-status=live}}</ref> 2019 жылдың желтоқсанында МЭЕҰ пен Ресей 2020 жылдың алғашқы үш айына созылатын мәміле аясында ұсыныстың көптігін болдырмау үшін өндірісті ең терең қысқартулардың бірі туралы келісті.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-oil-opec-idUSKBN1Y90UK|title=OPEC, allies agree to deepen oil output cuts|date=5 December 2019|work=[[Reuters]]|access-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195453/https://www.reuters.com/article/us-oil-opec-idUSKBN1Y90UK|archive-date=5 December 2019|url-status=live}}</ref> === 2020: Сауд - Ресей баға соғысы === 2020 жылдың наурыз айының басында МЭЕҰ шенеуніктері Ресейге өндірісті әлемдік жеткізілімдердің 1,5% - на қысқарту туралы ультиматум қойды. Америкада тақтатас мұнайын өндірудің ұлғаюына байланысты қысқартулардың жалғасуын болжаған Ресей МЭЕҰ пен МЭЕҰ емес негізгі жеткізушілер арасындағы үш жылдық серіктестікті тоқтатып, сұранысты қабылдамады. Тағы бір фактор COVID-19 пандемиясының салдарынан жаһандық сұраныстың әлсіреуі болды. Бұл сондай-ақ МЭЕҰ плюс наурыз айының соңында аяқталатын өндірісті күніне 2,1 миллион баррельге қысқарту туралы келісімді ұзарта алмауына әкелді. Ресейді келісімде қалуға сендіру үшін пропорционалды емес қысқартуларды қабылдаған Сауд Арабиясы 7 наурызда сатып алушыларына өндірісті ұлғайтып, сәуір айында мұнайына жеңілдік беретіндігі туралы хабарлады. Бұл Brent маркалы мұнай бағасының 30% - дан астамға төмендеуіне, содан кейін аздап қалпына келтіруге және қаржы нарықтарындағы барлық жерде дүрбелеңге әкелді.<ref name="NYT_9March2020">{{cite news|last=Reed|first=Stanley|title=How a Saudi-Russian Standoff Sent Oil Markets into a Frenzy|url=https://www.nytimes.com/2020/03/09/business/energy-environment/oil-opec-saudi-russia.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309181006/https://www.nytimes.com/2020/03/09/business/energy-environment/oil-opec-saudi-russia.html|archive-date=9 March 2020|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=9 March 2020|date=9 March 2020}}</ref> Бірнеше сарапшылар мұны Сауд Арабиясының баға соғысы немесе "екінші жағын бірінші болып жыпылықтататын"жасырын ойын деп санады. 2020 жылдың наурызында Сауд Арабиясының алтын-валюта резервтері 500 миллиард долларды құрады, ал Ресейдің резервтері сол кезде 580 миллиард долларды құрады. Қарыздың Сауд Арабиясының ЖІӨ-ге қатынасы 25% құрады, ал Ресейде ол 15% құрады. Тағы біреуі саудиялықтар мұнайды барреліне небәрі 3 долларға өндіре алатынын, ал Ресей өндіріс шығындарын жабу үшін барреліне 30 доллар қажет екенін атап өтті. Тағы бір сарапшы "бұл Батыс экономикасына, әсіресе американдықтарға жасалған шабуыл туралы" дейді. тақтатас мұнайын өндіруді тиімсіз ететін мұнай экспорттаушылардың баға соғысынан қорғану үшін АҚШ nopec заң жобасын қабылдау арқылы шикі мұнай нарығындағы өз үлесін қорғай алады.<ref>{{cite news |title=Trump's Ultimate Weapon To End The Oil War |url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/Trumps-Ultimate-Weapon-To-End-The-Oil-War.html|access-date=23 March 2020}}</ref> 2020 жылдың сәуірінде МЭЕҰ және басқа да мұнай өндірушілер тобы, соның ішінде Ресей, өндірісті қысқартуды шілде айының соңына дейін ұзартуға келісті. Картель және оның одақтастары мамыр мен маусым айларында мұнай өндіруді күніне 9,7 миллион баррельге қысқартуға келісті, бұл бұрын рекордтық төмен деңгейге дейін төмендеген бағаларды қолдау мақсатында әлемдік өндірістің шамамен 10% құрайды.<ref>{{cite news |title=From The Economist Espresso: Minneapolis to disband its police force; New Zealand eliminates covid-19|url=https://espresso.economist.com/48e61db7215cd565c9976a40b7d3d1d5}}</ref> === 2021: Сауд Арабиясы мен Әмірліктер арасындағы дау === 2021 жылдың шілдесінде МЭЕҰ+ құрамына кіретін Біріккен Араб Әмірліктері Сауд Арабиясының COVID-19 және мұнай тұтынудың төмендеуіне байланысты енгізілген мұнай шектеулерін сегіз айға ұзартудан бас тартты. Өткен жылы МЭЕҰ+ сол кездегі сұраныстың шамамен 10% - на тең көлемді қысқартты. БАӘ-ден топ Өндіруші ел деп таныған мұнайдың максималды мөлшерін алдыңғы 3,2 миллион баррельмен салыстырғанда күніне 3,8 миллион баррельге дейін арттыруды сұрады. Наяалы мәміле БАӘ-ге максималды мұнай өндіруді күніне 3,65 миллион баррельге дейін арттыруға мүмкіндік берді. Келісім шарттарына сәйкес, Ресей 2022 жылдың мамырына қарай өндірісін 11 миллион баррельден 11,5 миллион баррельге дейін арттырады. Барлық қатысушы елдер covid пандемиясына байланысты жасалған бұрынғы қысқартуларды біртіндеп өтеу үшін тамыз айынан бастап ай сайын өндірісті күніне 400 000 баррельге арттырады.<ref>{{cite web |url=https://www.rferl.org/a/opec-agreement-oil-output/31364977.html |title=OPEC+ Reaches Agreement On Oil Output Increase; Russia To Boost Production |website=RFEL |date=18 July 2021 }}</ref> === 2021-қазіргі жаһандық энергетикалық дағдарыс === Рекордтық жоғары энергия бағасы COVID-19 тудырған Әлемдегі экономикалық құлдырау жағдайында, әсіресе Азиядағы энергияға деген сұраныстың жоғары болуына байланысты сұраныстың жаһандық өсуіне байланысты болды. 2021 жылдың тамызында АҚШ президенті Джо Байденнің Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Джейк Салливан мәлімдеме жариялады, онда МЭЕҰ+ мұнай өндіруді ұлғайтуға шақырды, "МЭЕҰ+ пандемия кезінде енгізген өндірістің бұрынғы қысқартуларын 2022 жылға дейін өтеу үшін."2021 жылдың 28 қыркүйегінде Салливан Сауд Арабиясында Сауд Арабиясының тақ мұрагері Мұхаммед бен Салманмен кездесіп, мұнайдың жоғары бағасын талқылады. 2021 жылдың қазан айына қарай мұнай бағасы шамамен 80 АҚШ долларын құрады, бұл 2014 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіш. Президент Джо Байден мен АҚШ энергетика министрі Дженнифер Гранхолм МЭЕҰ+ мұнай мен газ бағасын көтерді деп айыптады.<ref>{{cite news |title=US energy secretary blames Opec 'cartel' for high petrol prices |url=https://www.ft.com/content/cecf912d-705e-47b0-9ceb-911e7c517fd8 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/cecf912d-705e-47b0-9ceb-911e7c517fd8 |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=Financial Times |date=31 October 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Biden blames higher oil and gas prices on OPEC |url=https://www.reuters.com/business/energy/biden-blames-higher-oil-gas-prices-opec-2021-11-02/ |work=Reuters |date=2 November 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=OPEC+ warns of response as Biden readies to tap strategic reserve |url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/11/22/opec-warn-of-response-as-biden-mulls-tapping-strategic-reserves |work=Al Jazeera |date=22 November 2021}}</ref> 2022 жылдың ақпанында [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] әлемдік мұнай саудасын өзгертті. ЕО басшылары ресейлік мұнай импортының көп бөлігіне тыйым салуға тырысты, бірақ ресми шаралар қабылданғанға дейін Солтүстік-Батыс Еуропаға импорт азайды. Қазіргі уақытта Үндістан мен Қытай сияқты елдерге Ресей мұнайы көбірек түсуде.<ref>{{Cite web |last=Stevens |first=Pippa |date=31 May 2022 |title=These charts show how Russia's invasion of Ukraine has changed global oil flows |url=https://www.cnbc.com/2022/05/31/these-charts-show-russias-invasion-of-ukraine-has-changed-global-oil.html#:~:text=Russia's%20invasion%20of%20Ukraine%20has%20altered%20the%20global%20oil%20trade,nations%20including%20India%20and%20China. |access-date=5 September 2022 |website=CNBC}}</ref> 2022 жылдың қазан айында МЭЕҰ+ елдерінің негізгі министрлері мұнай өндіруді күніне 2 миллион баррельге қысқартуға келісті, бұл 2020 жылдан бергі өндірістің алғашқы қысқаруы болды. Бұл nopec қабылдауға деген қызығушылықтың жаңаруына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/energy/why-nopec-keeps-arising-as-a-us-answer-to-opec/2022/10/07/5f36eede-465d-11ed-be17-89cbe6b8c0a5_story.html|title=Why 'NOPEC' Keeps Arising as a U.S. Answer to OPEC |date=10 October 2022|access-date=12 March 2023|author=Ari Natter|agency=[[Bloomberg News]]|newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> === 2022: мұнай өндіруді азайту === [[Сурет:Al Nahyan-Putin meeting (2022-10-11) 3.jpg|thumb|БАӘ президенті Мұхаммед бен Заид Әл Нахаян Ресей президенті Владимир Путинмен бірге МЭЕҰ+ мұнай өндірісінің қысқаруынан бірнеше күн өткен соң, 11 қазан 2022 ж<ref>{{cite news |title=Putin hosts United Arab Emirates leader for economic talks |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-business-abu-dhabi-a51f254dc2a8c8d068d9ca1e6ec0afb1 |work=Associated Press |date=11 October 2022}}</ref>]] 2022 жылдың қазан айында Сауд Арабиясы бастаған МЭЕҰ+ өзінің мақсатты мұнай өндірісінің айтарлықтай төмендегенін жариялады, бұл АҚШ-тың ашуын туғызады және Ресейге көмектеседі. Бұған жауап ретінде АҚШ президенті Джо Байден "зардаптарға" уәде берді және АҚШ үкіметі АҚШ-тың Сауд Арабиясымен бұрыннан келе жатқан қарым-қатынасын "қайта қарастырады" деп мәлімдеді. АҚШ Сенатының Демократиялық партиядан халықаралық қатынастар комитетінің төрағасы Роберт Менендес Сауд Арабиясымен ынтымақтастықты тоқтатуға және оған қару-жарақ сатуды тоқтатуға шақырып, корольдікті Ресейге Украинамен соғысын қаржыландыруға көмектесті деп айыптады.<ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/us-news/2022/oct/12/us-democrats-threaten-saudi-arabia-with-arms-freeze-over-oil-output | title=Democrats issue fresh ultimatum to Saudi Arabia over oil production | website=[[TheGuardian.com]] | date=13 October 2022 }}</ref> Сауд Арабиясының Сыртқы істер министрлігі МЭЕҰ+ шешімі "таза экономикалық" деп мәлімдеді және БҰҰ-дағы Ресей-Украина соғысындағы ұстанымын өзгерту қысымына қарамастан конгломераттың барлық мүшелері бірауыздан қабылдады. Бұған жауап ретінде Ақ үй Сауд Арабиясын басқа МЭЕҰ елдеріне өндірісті қысқартуға келісу үшін қысым жасады деп айыптады, олардың кейбіреулері Америка Құрама Штаттары Сауд Арабиясы Үкіметіне қысқартудың нарықтық негізінің жоқтығын көрсететін талдау жасады деп мәлімдеді. Америка Құрама Штаттарының Ұлттық Қауіпсіздік Кеңесінің өкілі Джон Кирби Сауд Арабиясының бұл қадам "таза экономикалық" деген мәлімдемесін қабылдамай, Сауд Арабиясы үкіметі бұл шешімнің Мәскеуге қарсы "Ресейдің кірісін көбейтетінін және санкциялардың тиімділігін төмендететінін"білетінін айтты. The Intercept есебіне сәйкес, дереккөздер мен сарапшылар Сауд Арабиясының тақ мұрагері Мұхаммед бен Салман 2022 жылы Америка Құрама Штаттарындағы сайлауға Республикалық партияның пайдасына әсер еткісі келетінін және 2024 жылы Дональд Трамптың пайдасына Америка Құрама Штаттарындағы президенттік сайлау.<ref>{{cite web | url=https://theintercept.com/2022/10/20/saudi-oil-production-cut/ | title=Saudis Sought Oil Production Cut So Deep It Surprised Even Russia }}</ref> 2023 жылы ХЭА мұнай, табиғи газ және көмір сияқты қазба отындарына сұраныс 2030 жылға қарай рекордтық деңгейге жетеді деп болжады. МЭЕҰ ХЭА болжамынан бас тартты: "мұндай болжамдарды соншалықты қауіпті ететін нәрсе-олар көбінесе жаңа мұнай-газ жобаларына инвестиция салуды тоқтату туралы үндеулермен бірге жүреді."<ref>{{cite news |title='Dire Consequences' For Billions: OPEC Blasts IEA's Fossil Fuel Demand Forecast, Warns Of 'Energy Chaos' On Unprecedented Scale |url=https://finance.yahoo.com/news/dire-consequences-billions-opec-blasts-175342106.html |work=Yahoo News |date=18 September 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=OPEC says IEA estimate of peak fossil fuel demand by 2030 not 'fact-based' |url=https://www.reuters.com/business/energy/opec-says-iea-estimate-peak-fossil-fuel-demand-by-2030-not-fact-based-2023-09-14/ |work=Reuters |date=14 September 2023}}</ref> ==Мүшелік== === Қазіргі мүше елдер === 2020 жылдың қаңтарындағы жағдай бойынша МЭЕҰ-ға 13 мүше ел кіреді: бесеуі Таяу Шығыста (Батыс Азия), жетеуі Африкада және біреуі Оңтүстік Америкада. АҚШ-тың энергетикалық ақпарат басқармасының (EIA) мәліметтері бойынша, МЭЕҰ (газ конденсатын қоса алғанда) мұнай өндірудің жиынтық көлемі 2016 жылы жалпы әлемдік көлемнің 44% -. құрады, ал МЭЕҰ әлемдік "дәлелденген" мұнай қорының 81,5% -. құрады. Жаңа мүше елдің бекітілуі барлық бес құрылтайшыны қоса алғанда, қолданыстағы МЭЕҰ мүшелерінің төрттен үшінің келісімін талап етеді. 2015 жылдың қазан айында Судан ресми түрде қосылуға өтініш берді, бірақ әлі ұйымның мүшесі емес. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Мемлекет ! scope="col" | Аймақ ! scope="col" | Мүшелік ұзақтығы ! scope="col" | Аумағы<br /><small>(км²)</small><ref name="CIA Area">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing: Area |access-date=4 January 2009 |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" data-sort-type="number" | Мұнай өндіру<br /><small>(брл/күн, 2021)</small><ref name="EIA Production">{{cite web |url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=00000000000000000000000000000000002&c=ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-1-AFG-TBPD.A&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |title=Production of Crude Oil including Lease Condensate 2016 |publisher=US Energy Information Administration |format=CVS download |access-date=28 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427031435/https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=00000000000000000000000000000000002&c=ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-1-AFG-TBPD.A&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |archive-date=27 April 2017 |url-status=live }}</ref> ! scope="col" data-sort-type="number" | Дәлелденген қорлар<br /><small>(брл, 2016)</small><ref name="EIA Reserves">{{cite web |url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=0000000000000000000008&c=ruvvvvvfvtvnvv1urvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvnvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-6-AFG-BB.A&cy=2016&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |title=Crude Oil Proved Reserves 2016 |publisher=U.S. Energy Information Administration |format=CVS download |access-date=28 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427031435/https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=0000000000000000000008&c=ruvvvvvfvtvnvv1urvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvnvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-6-AFG-BB.A&cy=2016&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |archive-date=27 April 2017 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | {{Байрақ|Алжир}} | Солтүстік Африка | data-sort-value="1969" | 1969 | align=right | 2,381,740 | align=right | 1,133,123 | align=right | 12,200,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Ангола}} | Оңтүстік Африка | data-sort-value="2007" | 2007 | align=right | 1,246,700 | align=right | 1,127,449 | align=right | 8,423,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Конго Республикасы}} | Орталық Африка | data-sort-value="2018" | 2018<ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/congorepublic-opec/congo-republic-becomes-opec-oil-cartels-newest-member-idUKL8N1TO3R2|title=Congo Republic becomes OPEC oil cartel's newest member|type=editorial|agency=[[Reuters]]|work=U.K.|access-date=22 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622220328/https://uk.reuters.com/article/congorepublic-opec/congo-republic-becomes-opec-oil-cartels-newest-member-idUKL8N1TO3R2|archive-date=22 June 2018|url-status=live}}</ref> | align=right | 342,000 | align=right | 265,871 | align=right | 1,600,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}} | Орталық Африка | data-sort-value="2017" | 2017 | align=right | 28,050 | align=right | 132,562 | align=right | ... |- ! scope="row" | {{Байрақ|Габон}} | Орталық Африка | data-sort-value="1975" |1975–1995, 2016 | align=right | 267,667 | align=right | 175,041 | align=right | 2,000,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Иран}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1960" | 1960 | align=right | 1,648,000 | align=right | 2,546,336 | align=right | 157,530,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Ирак}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1960" | 1960 | align=right | 437,072 | align=right | 4,084,822 | align=right | 143,069,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Кувейт}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1960" | 1960 | align=right | 17,820 | align=right | 2,527,106 | align=right | 101,500,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Ливия}} | Солтүстік Африка | data-sort-value="1962" | 1962 | align=right | 1,759,540 | align=right | 1,237,808 | align=right | 48,363,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Нигерия}} | Батыс Африка | data-sort-value="1971" | 1971 | align=right | 923,768 | align=right | 1,540,991 | align=right | 37,070,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1960" | 1960 | align=right | 2,149,690 | align=right | 9,313,145 | align=right | 266,578,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|БАӘ}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1967" | 1960 | align=right | 83,600 | align=right | 3,091,481 | align=right | 97,800,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Венесуэла}} | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="1960" | 1960 | align=right | 912,050 | align=right | 594,808 | align=right | 299,953,000,000 |- class="sortbottom" ! colspan="3" | МЭЕҰ елдерінің көсеткіші ! 12,492,695 ! 27,770,543 ! 1,210,703,000,000 |- ! colspan=3| Жалпы әлемдік көрсеткіш ! 510,072,000 ! 77,043,680 ! 1,650,585,000,000 |- ! colspan=3| МЭЕҰ елдерінің пайызы ! 2.4% ! 36% ! 73% |} === МЭЕҰ+ === МЭЕҰ-ға кірмейтін бірқатар елдер МЭЕҰ мүшелері мен МЭЕҰ-ға кірмейтін елдер арасындағы саяси мақсаттарды одан әрі байланыстыру мақсатында жеткізілімдерді ерікті түрде қысқарту сияқты ұйымның бастамаларына қатысады. МЭЕҰ+ деп аталатын бұл шашыраңқы елдер тобына [[Әзірбайжан]], [[Бахрейн]], [[Бруней]], [[Қазақстан]], [[Малайзия]], [[Мексика]], [[Оман]], [[Ресей]], [[Оңтүстік Судан]] және [[Судан]] кіреді.<ref>{{cite news |author=Prashanth Perumal J. |date=5 June 2022 |title=Opec Plus The cartel and its allies that keep oil on the boil |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/international/opec-plus-the-cartel-and-its-allies-that-keep-oil-on-the-boil/article65493511.ece}}</ref><ref>{{Cite web |title=OPEC: OPEC makes history in Vienna |url=https://www.opec.org/opec_web/en/press_room/4052.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802092851/https://www.opec.org/opec_web/en/press_room/4052.htm |archive-date=2 August 2019 |access-date=2 August 2019 |website=opec.org}}</ref> === Бақылаушылар === 1980 жылдардан бастап [[Канада]], [[Мысыр]], [[Мексика]], [[Норвегия]], [[Оман]], [[Ресей]] және басқа да мұнай экспорттаушы елдердің өкілдері МЭЕҰ-ның көптеген отырыстарына бақылаушы ретінде қатысты. Бұл механизм саясатты үйлестірудің бейресми механизмі ретінде қызмет етеді.<ref name="observers3">{{cite news |date=14 September 2010 |title=OPEC: Fifty Years Regulating Oil Market Roller Coaster |agency=Inter Press Service |url=http://www.ipsnews.net/2010/09/opec-fifty-years-regulating-oil-market-roller-coaster/ |url-status=live |access-date=23 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224104031/http://www.ipsnews.net/2010/09/opec-fifty-years-regulating-oil-market-roller-coaster/ |archive-date=24 December 2015}}</ref> === Шығарылған мүшелер === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Ел ! scope="col" | Аймақ ! scope="col" | Мүшелік жылдары ! scope="col" | Аумағы<br /><small>(км²)</small><ref name="CIA Area" /> ! scope="col" | Мұнай өндірісі<br /><small>(брл/күн, 2016)</small><ref name="EIA Production" /> ! scope="col" | Дәлелденген қорлар<br /><small>(брл, 2016)</small><ref name="EIA Reserves" /> |- ! scope="row" | {{Байрақ|Эквадор}} | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="1973" | {{Unbulleted list|1973–1992,|2007–2020<ref name="EcuadorExitStatement20200102">{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=2 January 2020 |title=Comunicado Oficial |trans-title=Official Statement |language=es |url=https://www.recursosyenergia.gob.ec/comunicado-oficial-7/ |url-status=live |location=Metropolitan District of Quito, Ecuador |publisher=Ministry of Energy and Non-Renewable Natural Resources |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107043240/https://www.recursosyenergia.gob.ec/comunicado-oficial-7/ |archive-date=7 January 2020 |access-date=6 January 2020}}</ref>}} | align=right | 283,560 | align=right | 548,421 | align=right | 8,273,000,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Индонезия}} | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="1962" | {{Unbulleted list|1962–2008,|қаңтар–қараша 2016}} | align=right | 1,904,569 | align=right | 833,667 | align=right | 3,692,500,000 |- ! scope="row" | {{Байрақ|Катар}} | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="1961" | 1961–2019<ref name="qtrleave"/> | align=right | 11,437 | align=right | 1,522,902 | align=right | 25,244,000,000 |- |} Мұнайды салыстырмалы түрде аз көлемде экспорттайтын елдер үшін олардың МЭЕҰ мүшелері ретіндегі шектеулі келіссөздер МЭЕҰ өндіру квоталары мен мүшелік шығындары жүктеген ауыртпалықты міндетті түрде ақтамас еді. Эквадор 1992 жылы желтоқсанда МЭЕҰ - тен шықты, өйткені ол жыл сайынғы 2 миллион АҚШ доллары көлемінде мүшелік жарна төлегісі келмеді және сол кездегі МЭЕҰ квотасына сәйкес рұқсат етілгеннен көп мұнай алу керек деп есептеді. Содан кейін Эквадор 2007 жылдың қазан айында құрамға оралды, содан кейін 2020 жылдың қаңтарында қайтадан кетті. Эквадордың энергетика және жаңартылмайтын табиғи ресурстар министрлігі 2020 жылдың 2 қаңтарында Эквадордың МЭЕҰ-дан шыққанын растайтын ресми мәлімдеме жасады. Осындай алаңдаушылық Габонды 1995 жылдың қаңтарында мүшелігін тоқтатуға итермеледі; ол ұйымға 2016 жылдың шілдесінде қайта қосылды. 2008 жылдың мамырында Индонезия МЭЕҰ-дан оның мүшелік мерзімі сол жылдың соңында аяқталып, таза мұнай импорттаушысы болып, өзінің тау-кен квотасын орындай алмаған кезде кететінін мәлімдеді. Ол ұйымға 2016 жылдың қаңтарында қайта қосылды, бірақ МЭЕҰ өндірісті 5% қысқартуды сұраған жылдың соңында мүшелігін тағы бір "уақытша тоқтата тұру" туралы жариялады.<ref name=LeavingAgain>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 |title=Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again |first1=Fergus |last1=Jensen |first2=Wilda |last2=Asmarini |work=Reuters |date=1 December 2016 |access-date=1 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7 |archive-date=1 December 2016 |url-status=live }}</ref> Катар 1961 жылы ұйымға кіргеннен кейін 2019 жылдың 1 қаңтарында МЭЕҰ-дан кетіп, әлемдегі ең ірі экспорттаушы сұйытылған табиғи газ (СТГ) түрінде табиғи газ өндіруге назар аударды..<ref name="qtrleave">{{cite web | url=https://www.cnn.com/2018/12/03/business/qatar-opec-withdrawal/index.html | title=Qatar is pulling out of OPEC to focus on gas | first=Zahraa | last=Alkhalisi | date=3 December 2018 | publisher=CNN | access-date=3 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181203142630/https://www.cnn.com/2018/12/03/business/qatar-opec-withdrawal/index.html | archive-date=3 December 2018| url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2018/12/08/qatar-quit-opec-because-of-politics-not-oil |title=Qatar quit OPEC because of politics, not oil |date=6 December 2018|newspaper=[[The Economist]] |access-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126000855/https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2018/12/08/qatar-quit-opec-because-of-politics-not-oil|archive-date=26 January 2019 |url-status=live}}</ref> == Нарық туралы ақпарат == МЭЕҰ мүшелері ондаған жылдар бойы нәтижелі ынтымақтаса алатын салалардың бірі ретінде ұйым халықаралық мұнай нарығы туралы қолжетімді ақпараттың сапасы мен көлемін айтарлықтай жақсартты. Бұл әсіресе табиғи ресурстарды өндірумен айналысатын сала үшін пайдалы, оның үздіксіз жұмыс істеуі айлар мен жылдар бойы мұқият жоспарлауды қажет етеді. === Жарияланымдар мен зерттеулер === [[Сурет:Jodi-circle-logo.png|thumb|alt=refer to caption|МЭЕҰ негізін қалаушылардың бірі болып табылатын Jodi логотипі]] 2001 жылдың сәуірінде МЭЕҰ мұнай туралы деректердің қолжетімділігі мен сенімділігін арттыру мақсатында тағы бес халықаралық ұйыммен (АТЭС, Еуростат, ХЭА, Үgii:тіларалық байланыс, БҰҰ) ынтымақтасты.Олар 2005 жылы IEF қосылған және әлемдік мұнай нарығының 90% - дан астамын қамтитын бірлескен ұйымдардың деректерді жинау бастамасы (JODI) болып өзгертілген бірлескен мұнай жинау бағдарламасын іске қосты. FSEG 2014 жылы сегізінші серіктес ретінде қосылды, бұл JODI-ге әлемдік табиғи газ нарығының 90% - охв қамтуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite web |url=https://www.jodidata.org/about-jodi/history.aspx |title=History of the Joint Organisations Data Initiative |work=JODI |access-date=23 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012051500/https://www.jodidata.org/about-jodi/history.aspx |archive-date=12 October 2015 |url-status=live }}</ref> 2007 жылдан бастап МЭЕҰ жыл сайын сұраныс пен ұсыныстың орташа және ұзақ мерзімді болжамдарын қоса алғанда, әлемдік мұнай саласына жан - жақты талдау жасайтын "World Oil Outlook" (WOO) шығарады. МЭЕҰ сонымен қатар "жыл сайынғы статистикалық бюллетень" (ASB) шығарады және "ай сайынғы мұнай нарығы туралы есептерде" (MOMR) және "МЭЕҰ бюллетенінде"жиі жаңартуларды жариялайды..<ref>{{cite web |url=http://www.opec.org/opec_web/en/76.htm |title=OPEC Bulletin |work=OPEC |access-date=31 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105070452/http://www.opec.org/opec_web/en/76.htm |archive-date=5 January 2016 |url-status=live }}</ref> === Шикі мұнай бойынша бақылау көрсеткіштері === "Шикі мұнай стандарты" - бұл 1983 жылдан бастап негізгі фьючерстік нарықтардағы стандартталған келісімшарттарды қоса алғанда, шикі мұнайды сатып алушылар мен сатушылар үшін ыңғайлы анықтамалық баға ретінде қызмет ететін стандартталған мұнай өнімдері. Эталондар қолданылады, өйткені мұнай бағасы әр түрлі (әдетте барреліне бірнеше долларға), әртүрлілігіне, жеткізілім күніне және орналасқан жеріне және басқа да заң талаптарына байланысты өзгереді.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/904748.stm |title=Oil markets explained |work=BBC News |date=18 October 2007 |access-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913114404/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/904748.stm |archive-date=13 September 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/603911468739482147/pdf/multi-page.pdf |title=The new era of petroleum trading: spot-oil, spot-related contracts, and futures markets |first=Hossein |last=Razavi |publisher=The World Bank |date=April 1989 |isbn=978-0-8213-1199-8 |pages=65–69 |access-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205095734/http://documents.worldbank.org/curated/en/603911468739482147/pdf/multi-page.pdf |archive-date=5 February 2017 |url-status=live }}</ref> МЭЕҰ шикі мұнайдың негізгі қоржыны 2000 жылдан бері мұнай бағасының маңызды көрсеткіші болып табылады. Ол МЭЕҰ-ға мүше елдердің мұнай қоспалары бағасының орташа өлшенген мәні ретінде есептелген: Сахаран қоспасы( Алжир), Джирассол (Ангола), Джено (Конго Республикасы), Раби жарығы (Габон), Иран ауыры (Иран Ислам Республикасы), Басра жарығы (Ирак), Кувейт экспорты (Кувейт), Эс-Сидер (Ливия), Бонни Лайт (Нигерия), Араб Лайт (Сауд Арабиясы), Мурбан (БАӘ) және Мерей (Венесуэла).<ref name=basket>{{cite web |url=http://www.opec.org/opec_web/en/data_graphs/40.htm |title=OPEC Basket Price |work=OPEC |access-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501131417/https://www.opec.org/opec_web/en/data_graphs/40.htm |archive-date=1 May 2019 |url-status=live }}</ref> Brent маркалы солтүстік теңіз майы Атлантикалық бассейндегі шикі мұнайдың жетекші эталоны болып табылады және әлемде сатылатын шикі мұнайдың шамамен үштен екісінің бағасын анықтау үшін қолданылады. Басқа танымал эталондар-West Texas Intermediate (WTI), Dubai Crude, Oman crude және Urals oil.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/energy/oilandgas/8429184/Brent-crude-and-other-oil-price-benchmarks.html |title=Brent crude and other oil price benchmarks |agency=Reuters |date=5 April 2011 |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925075958/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/energy/oilandgas/8429184/Brent-crude-and-other-oil-price-benchmarks.html |archive-date=25 September 2017 |url-status=live }}</ref> [[Сурет:Oil price benchmarks.webp|thumb|300px| Батыс Техастағы орташа деңгей ]] === Қосалқы сыйымдылық === АҚШ энергетикалық ақпарат басқармасы, АҚШ Энергетика министрлігінің статистикалық бөлімі шикі мұнай нарығын басқаруға арналған резервтік қуаттарды "30 күн ішінде іске қосылатын және кем дегенде 90 күн бойы сақталатын өндіріс көлемі ретінде анықтайды... МЭЕҰ-ның резервтік қуаты әлемдік мұнай нарығының мұнай жеткізілімін қысқартатын ықтимал дағдарыстарға жауап беру қабілетінің көрсеткіші болып табылады."<ref name="EIA_2014" /> 2014 жылдың қарашасында Халықаралық энергетикалық агенттік (ХЭА) Ливия мен Нигерия сияқты елдердегі үзілістерді ескере отырып түзетілген МЭЕҰ-ның "тиімді" резервтік қуаты тәулігіне 3,5 миллион баррельді (560 000 м) құрайтынын есептеді3/тәулігіне) және бұл сан 2017 жылы 4,6 миллион долларға дейін өседі тәулігіне баррель (тәулігіне 730 000 м3). 2015 жылдың қарашасына қарай ХЭА өзінің бағасын 2020 жылдың наурызына өзгертті, " МЭЕҰ-ның резервтік тау-кен буфері таусылды, өйткені Сауд Арабиясы артық қуаттылықтың Арыстан үлесіне ие және оның Парсы шығанағындағы көршілері рекордтық қарқынмен өндіруде."<ref>{{cite journal |title=3 billion barrel cushion |journal=Oil Market Report |url=https://www.iea.org/oilmarketreport/reports/2015/1115/ |date=13 November 2015 |access-date=15 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222164633/https://www.iea.org/oilmarketreport/reports/2015/1115/ |archive-date=22 December 2015 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} {{OPEC}} [[Санат:Мұнай өнеркәсібі]] [[Санат:Энергетикалық саясат]] [[Санат:Үкіметаралық ұйымдар]] [[Санат:Халықаралық экономикалық ұйымдар]] 4rfoz1hd18igzh5ew3x6wbg5x44j85g 0 118802 3656928 3611539 2026-09-18T15:33:06Z Casserium 68287 /* Дереккөздер */ 3656928 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Ермекбаев, 2018 жыл | Титулы =[[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]ның бас хатшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады =1 қаңтар 2025 | Басқаруын аяқтады =1 қаңтар 2027 | Ізашары =[[Чжан Мин]] | Титулы_2 = [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]] бас хатшысының орынбасары | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 1 қаңтар 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 қаңтар 2025 | Туған күні = 1.1.1963 | Туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары =1984-1985; 1986-1991 | Құрамында болды =[[Ангола]] [[Ангола қарулы күштері|қарулы күштері]], [[КСРО]] [[КСРО қарулы күштері|қарулы күштері]] | Әскер түрі = | Атағы = [[Сурет:18-RKGF-LG.svg|20px]] [[Генерал-лейтенант]] | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = 1. [[Мәскеу мемлекеттік экологиялық инженерия университеті|Мәскеу инженерлік-химиялық институты]] (1981)<br>2. [[КСРО Қорғаныс министрлігінің Әскери институты|КСРО Қорғаныс министрлігінің Қызыл Ту орденді Әскери институты]] (1986) <br />3. [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы|Қазақ мемлекеттік сәулет-құрылыс академиясы]] (1996)<br />4. [[Ұлттық қорғаныс университеті]] (2019) | Ғылыми дәрежесі = [[Ғылым кандидаты|Саясаттану ғылымдарының кандидаты]] | Мамандығы = 1. Қытай және ағылшын тілдерін меңгерген офицер<br>2. Инженер-экономист | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Nurlan Yermekbayev | Марапаттары = {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} |{{Қазақстан Республикасының полициясына 25 жыл төсбелгісі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҰҚК 25 жыл медалі}} |{{ҚР ІІМ ТЖК 20 жыл медалі}} |[[Сурет:KZ Medal 20 years Academy KNB rib.png|40px|«ҚР ҰҚК академиясына 20 жыл» медалі]] }} {{Қатар |{{2 дәрежелі Ұлттық қауіпсіздік қалқаны медалі}} |{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}} }} |Түсініктемелер=2025-2027 жылдарға осы лауазымға ертерек тағайындалып қойған<ref>{{Cite web|url= https://kaztag.kz/ru/news/ermekbaev-shy-2025-2027-zhyldar-a-bas-khatshysy-bolyp-ta-ayyndaldy |title= Ермекбаев ШЫҰ 2025-2027 жылдарға бас хатшысы болып тағайындалды |date=2024-07-04|lang=kz|work= kaztag.kz |accessdate=2024-11-10}}</ref>|Түсініктемелер_2=2025 жылы 1 қаңтарда лауазымынан автоматты түрде босатылады<ref>{{Cite web|url= https://kaztag.kz/ru/news/ermekbaev-shy-2025-2027-zhyldar-a-bas-khatshysy-bolyp-ta-ayyndaldy |title= Ермекбаев ШЫҰ 2025-2027 жылдарға бас хатшысы болып тағайындалды |date=2024-07-04|lang=kz|work= kaztag.kz |accessdate=2024-11-10}}</ref>|тақырыпша1_2=Бас хатшы|мәтін1_2=[[Чжан Мин]]|Титулы_3=[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қазақстан қорғаныс министрі]]|Ту_3=Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=7 тамыз 2018|Басқаруын аяқтады_3=31 тамыз 2021|Президент_3=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br> [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары_3=[[Сәкен Әділханұлы Жасұзақов|Сәкен Жасұзақов]]|Ізбасары_3=[[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]]|Титулы_4=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президент]]інің көмекшісі – [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|қауіпсіздік кеңесінің]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі#Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы|хатшысы]]|Ту_4=Emblem of Kazakhstan (3D).svg|Ту2_4=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_4=4 сәуір 2018|Басқаруын аяқтады_4=7 тамыз 2018|Президент_4=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_4=[[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]|Ізбасары_4=Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Басқара бастады_5=19 қараша 2014|Басқаруын аяқтады_5=13 қыркүйек 2016|Президент_5=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_5=[[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]|Ізбасары_5=[[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]|Титулы_6=[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Қазақстан дін істері және азаматтық қоғам министрі]]|Ту_6=Emblem of Kazakhstan (3D).svg|Ту2_6=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_6=13 қыркүйек 2016|Басқаруын аяқтады_6=4 сәуір 2018|Премьер_6=[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]|Президент_6=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_6=''лауазым пайда болды''|Ізбасары_6=[[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]|Титулы_7=[[Қазақстан]]ның [[Солтүстік Корея]]дағы елшісі|Ту_7=Flag of North Korea.svg|Ту2_7=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_7=17 қазан 2012|Басқаруын аяқтады_7=19 қараша 2014|Президент_7=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_7=[[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]]|Ізбасары_7=[[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]]|Титулы_8=[[Қазақстан]]ның [[Вьетнам]]дағы елшісі|Ту_8=Flag of Vietnam.svg|Ту2_8=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_8=24 шілде 2012|Басқаруын аяқтады_8=20 желтоқсан 2013|Президент_8=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_8=[[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]]|Ізбасары_8=Бекетжан Мақатжанұлы Жұмақанов|Титулы_9=[[Қазақстан]]ның [[Қытай]]дағы елшісі|Ту_9=Flag of the People's Republic of China.svg|Ту2_9=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_9=21 сәуір 2012|Басқаруын аяқтады_9=19 қараша 2014|Президент_9=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_9=[[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]]|Ізбасары_9=[[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]]|Титулы_10=[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақстан сыртқы істер министрінің]] орынбасары|Ту2_10=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_10=қаңтар 2007|Басқаруын аяқтады_10=қыркүйек 2010|тақырыпша1_10=Министр|мәтін1_10=[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br> [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]|Премьер_10=[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]|Ту_10=MFA emblem.png}} '''Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев''' ([[1 қаңтар]] [[1963 жыл]], [[Шымкент]]) — [[қазақстан]]дық мемлекеттік қайраткер, 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап қызметтегі [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы|ШЫҰ]] Бас хатшысы.<ref name="шыұ">{{Cite web|url= https://azattyq-ruhy.kz/politics/72970-nurlan-ermekbaev-shyu-bas-khatshysy-kyzmetine-tagaiyndaldy |title= Нұрлан Ермекбаев ШЫҰ Бас хатшысы қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= Азаттық Рухы |date= 2024-07-04 |accessdate= 2024-07-04}}</ref> Генерал-майор және генерал-лейтенант. Бұрынғы [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|қорғаныс]] (2018—2021) және [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|дін істері министрі]] (2016—2018), [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] көмекшісі (2014—2016, 2018). == Өмірбаяны == Нұрлан Ермекбаев 1963 жылғы 1 қаңтарда, [[Шымкент]]те дүниеге келген. 1980–1981 жылдары Ермекбаев Мәскеу химиялық машина құрастыру институты (полимерлерді,бұйымдар мен детальдарға қайта өңдеу машиналары мен технологиялары) химиялық машина құрастыру факультетіндегі оқу. Оқу кезінде оқу тобының старостасы болды. 1981 жылғы көктемде [[КСРО Қарулы Күштері]]нің қатарына шақырылды және КСРО ҚМ Әскери Қызыл Ту институтына (Шығыс факультеті) қабылданды. Оқу кезінде курстың комсомолдық ұйымының хатшысы лауазымын атқара отырып, [[БКЛЖО]]-да болды, [[КОКП]] мүшелігіне қабылданды. Курстастарының берген мәліметіне сүйенсек, курсант кезінде, ұйымдастырушылық жұмысқа, тактика мен  жедел әскери өнердің негіздерін  үйренугежәне спортпен шұғылдануға бейімділігін танытты. 1986 жылы КСРО Қорғаныс министрлігінің Әскери Қызыл Ту институтын үздік бітірді (Институт бастығы - генерал-полковник Магомед Танкаев кезінде (бұрыңғы ВДВ 107 және 106 дивизиялары комдиві, бұрыңғы Польшадағы Солтүстік әскерлер тобының қолбасшысы) «Қытай және ағылшын тілдерін білетін офицер» мамандығын алды. 1984–1985 жылдары [[Ангола Халық Республикасы]]ндағы КСРО әскери миссиясы құрамындағы қызметтік іссапар.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=vok2Uz159CU</ref><ref>https://nomad.su/?a=2-200701110123</ref> 1986–1991 жылдары ол — Кеңес Одағының Қарулы Күштерінде Қырғыз КСР Ош облысында, Қазақ КСР  Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарында офицерлік лауазымдарда әскери қызмет өткерді. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бастап [[1991 жыл|1991]]-[[1996]] жылдары сыртқы экономикалық ұйымдарда, оның ішінде шетелде жұмыс жасады. 1996–2001 жылдары бизнес құрылымдардағы басшылық жұмыста, Бейжің қ. «Қазақстан Халық банкі» ААҚ өкілдігін ашып, басқарды. 2001–2004 жылдары ол — Сингапурдағы, ҚХР-да дипломатиялық қызметінде болды. Сингапурдағы Қазақстан Республикасы дипломатиялық миссиясының бірінші басшысы болды. 2004–2007 жылдары – Қазақстан Республикасы Президент Әкімшілігінің жаңадан құрылған сыртқы саяси орталығын басқарды, ҚР Президентінің Кеңесшісі болды. 2007–2010 жылдары – Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің орынбасары. 2010–2012 жылдары – ҚР Президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі көмекшісі болды. Әр жылдары стратегиялық құжаттарды, оның ішінде, сыртқы саясат тұжырымдамасын әзірлеу жөніндегі жұмыс тобының қызметін басқарды. Ұлттық қауіпсіздік стратегиясын, Қарулы Күштердің құрылуы мен дамуының тұжырымдамасын әзірлеуге қатысты. 2012–2014 жылдары ҚХР-дағы сондай-ақ  Вьетнамдағы, КХДР (қоса жұмыс істеу жөніндегі) Қазақстан Республикасының Елшіліктерін  басқарды. 2014–2016 жылдары – Президенттің көмекшісі – Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы болып жұмыс атқарды. Тәуелсіз сарапшылардың ақпараты бойынша Нұрлан Ермекбаевтың кезінде Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратының қайта ұйымдастырылуы жүргізілді және қорғаныс бөлімі құрылды. Кейбір сарапшылар Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібінің құрылуында Н. Ермекбаевтың белсенді рөлін атап өтуде. Кейбір жарияланымдарда оны Қазақстан Республикасында "Темасек" сингапурлық холдингтің үлгісі бойынша "Самұрық" компаниясының құрылу идеясының авторы деп атады.<ref>https://www.inform.kz/ru/mid-samruk-kazyna-vobral-opyt-singapurskoy-temasek_a2598720</ref> 2016 жылы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев (Ақтөбе мен Алматыдағы резонанстық террористік актілерден кейін) Дін істері және азаматтық қоғам жөніндегі арнайы министрлік құруға шешім қабылдады, жаңа жұмыс орнын басқаруды өзінің көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы Нұрлан Ермекбаевқа тапсырды. 2016–2018 жылдары Дін істері және азаматтық қоғам министрі болған кезде  Н. Ермекбаев бірқатар бастамаларды іске асырды: ҚР Президенті  діни саладағы мемелкеттік саясатының тұжырымдамасын  бекітті; Парламентке Діни қызмет туралы заң жобасы жолданды.  22018 жылдың басында Н. Ермекбаев  Дін істері және азаматтық қоғам министрлігін Қоғамдық даму министрлігі етіп қайта атау туралы бастаманы  танытты. 2018 жылғы сәуірде Президенттің көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы лауазымына қайта тағайындалды, сол лауазымды 2018 жылдың тамызына дейін атқарды. === Қорғаныс министрлігі және отставкасы === 2018 жылғы 7 тамызда Қорғаныс министрі болып тағайындалды. 2019 жылы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы атындағы Ұлттық қорғаныс университеті Бас штаб академиясының факультеті жанындағы "Әскери өнер" бағдарламасы бойынша біліктілікті арттыру курсын аяқтады. 2019 жылғы 18 наурызда әскери қызметтің алдыңғы тәжірибесін ескере отырып, Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен генерал-майор әскери атағы берілді. 2020 жылғы 6 мамырда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен генерал-лейтенант әскери атағы берілді. Ашық дереккөздердің ақпараты бойынша, Н. Ермекбаевтың басшылығымен Қорғаныс Министрлігі дамудың жаңа жобаларын бастады және кейіннен Президент бекіткен Әскери жоспарлаудың бірқатар стратегиялық құжаттарын әзірледі<ref>https://news.mail.ru/amp/politics/48086566/{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-utverdil-novuyu-kontseptsiyu-voorujennyih-sil-449545/</ref>. Бұл Қарулы Күштерді дамыту тұжырымдамасы, «Қауіпсіз ел» Ұлттық жобасы тағы басқа стратегиялық  құжаттар.<ref>https://www.zakon.kz/obshestvo/5087232-ministr-oborony-kazahstana-rasskazal-o.html</ref> Кейбір әскери талдаушылар Н. Ермекбаевтың Қорғаныс министрі лауазымындағы жұмысын әскери барлауды күшейтуге<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetil-shtab-kvartiru-razvedchikov-391960/</ref>, арнайы операциялар (арнайы операциялар) Күштеріне, резервтегі қызметтің жаңа моделіне бастамашылыққа аса назар аударумен байланыстырады.<ref>https://vlast.kz/novosti/47196-minoborony-kazahstana-predstavilo-koncepciu-zakonoproekta-po-voprosam-sluzby-v-rezerve.html</ref><ref>https://dknews.kz/ru/v-strane/199204-chto-sdelal-nurlan-ermekbaev-na-postu-ministra</ref> Сондай-ақ, оның басшылығы кезінде Қорғаныс министрлігі Түркияның Anka жауынгерлік дрондарын, "Эйрбас" компаниясының А-400 ауыр жүк таситын көлік ұшақтарын және Ресейдің «Бук» зениттік-зымыран кешендерін сатып алу туралы шешім қабылданды. Ол қорғаныс министр болған кезде, [[COVID-19 пандемиясы]]ның барысында кейбір сарапшылардың пікірінше, Қазақстанда пандемияға қарсы күресте азаматтық қорғау күштерінің орнына армия тым кең және қарқынды қолданылды. 2021 жылғы 31 тамызда Қазақстанның Жамбыл облысының оқ-дәрілер қоймасындағы өрт пен жарылыстан кейін отставкаға шығу туралы өтінішімен берілген баянат негізінде Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрі қызметінен босатылды. Кейінірек Н.Ермекбаев офицердің және генералдың Ар-намыс ұғымы оны орнынан түсуге итермелегенін, ерікті түрде орнынан түсу саяси жауапкершілікті мойындауды білдіретінін, ал нағыз кінәлілерді тергеу мен сот анықтасын деп түсіндірді.<ref>[https://www.nur.kz/incident/emergency/1929396-ermekbaev-o-chp-v-zhambylskoy-oblasti-dazhe-esli-net-moey-lichnoy-viny-v-etom-ya-dolzhen-otvechat/? https://www.nur.kz/incident/emergency/1929396-ermekbaev-o-chp-v-zhambylskoy-oblasti-dazhe-esli-net-moey-lichnoy-viny-v-etom-ya-dolzhen-otvechat/?]</ref> Орын алған оқиғаның жан-жақты тергеуі екі жылдан астам уақытқа созылды. 2023 жылдың қазан айында жарияланған Әскери сот шешімі бойынша өртті және ол себеп болған жарылыстарды екі әскери қызметші өздерінің басшысы – әскери бөлім командирінен жеке кек алу мақсатында ұйымдастырған қасақана өртеудің нәтижесі болып табылды. Аталған әскери қызметшілер ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды. Сондай-ақ, осы әскери бөлім офицерлеріне де түрлі қылмыстық жазалау шаралары қолданылды.<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/obvinyaemyim-vzryivah-voennom-sklade-taraza-soldatam-514262/К</ref> === Министрлігінен кейінгі мансабы === 2023 жылғы қантарда [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]] Бас хатшысының орынбасары лауазымына тағайындалған. 2024 жылғы шілдеде болған [[Астана]]дағы [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы|ШЫҰ]] саммитінде Нұрлан Ермекбаевтың 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап ШЫҰ Бас хатшысы қызметін атқаратыны шешілді.<ref name="шыұ" /> == Өз өмірі == Спорт қоян-қолтық ұрыс, 1988 жылғы спорт шеберіне кандидат нормативін орындады. 2018 жылдың тамызынан бастап болган, 2021 жылдың желтоқсанында Бүкілқазақстандық қоян-қолтық ұрыс<ref>https://baigenews.kz/news/nurlan_ermekbaev_izbran_prezidentom_kazahstanskoi_assotsiatsiei_rukopashnogo_boya/</ref> қауымдастығының төрағасы болып қайта сайланды, кейіннен аталған Ассоциацияның Құрметті Президент болып сайланды.<ref>https://total.kz/ru/news/obshchestvo_sobitiya/nurlan_ermekbaev_pereizbran_glavoi_arb_date_2021_12_03_11_15_40</ref> Жоғары оқу орындарының студенттеріне, тыңдаушыларына және оқытушыларына дәріс оқиды. [[Ұлттық қорғаныс университеті]]нің құрметті профессоры болып сайланды. Қорғаныс министрі болған кезде (2019) Қазақстан қарулы күштеріне арналған “Патриоттар уақыты” көркем фильмін түсіоудің бастамашы және идея авторы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Асқар Маминнің министрлер кабинеті}} {{Бақытжан Сағынтаевтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан дипломаттары]] [[Санат:Қазақстанның Қытайдағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Вьетнамдағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Солтүстік Кореядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары]] [[Санат:Қазақстан қорғаныс министрлері]] [[Санат:Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы түлектері]] [[Санат:Ұлттық қорғаныс университеті түлектері]] e8eaoa6letdqu7bu4pevys2z7jpm3my 0 155905 3657067 3256454 2026-09-18T17:38:17Z 1nter pares 146705 3657067 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Panasonic Corporation |логотипі = Panasonic logo (Blue).svg |түрі = көпшілік компания |биржадағы листингі = {{nyse|PC}}, {{Tyo|6752}}, {{OSX|6752}}, {{NagoyaB|67520}} |қызметі = <!-- қандай өнім шығарады--> |ұраны = ''Ideas for Life.'' |құрылды = [[1918]] |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = |орналасуы = {{flagicon|Japan}} [[Кадома, Осака|Кадома]], [[Жапония]] |басты адамдары = Кунио Накамура (директорлар кеңесінің төрағасы), Фумио Оцубо (президент) |саласы = машинақұрылыс |өнімі = теледидарлар<br /> телефондар<br /> компьютерлер<br /> [[Lumix|сандық фотоаппарат]] |айналым = {{құлдырау}} 7,77 трлн иен |операциялық кіріс = {{құлдырау}} 72,9 млрд иен |таза табысы = {{құлдырау}} (шығын) −378,96 млрд иен |қызметкерлер саны = 328 мың адам (31 наурыз 2007) |басшы компания = |бағынышты компания = |сайты = [http://panasonic.net/ www.panasonic.net] }} '''Panasonic Corporation''' ''(жапонша パナソニック株式会社 Panasonikku Kabushiki-gaisha)'' – машина шығаратын жапон ірі корпорациясы, әлемдегі тұрмыстық техника және электронды тауарлар өндіретін ірі өндірушілердің бірі<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/Panasonic</ref>. Штаб-пәтері – Осака префектурасындағы (Жапония)Кадома қаласында. [[2007 жыл]]ғы Fortune Global 500 компаниясының ғаламдық рейтингі бойынша Panasonic компаниясының табыс мөлшер көрсеткіші 59-орынды алады. [[2008 жыл]]дың 1 қазанына дейін [[Matsushita Electric Industrial Co., Ltd.]] атауын алған. ==Тарихы== *[[1918 жыл]] – жапон кәсіпкері [[Коносуке Матсушита]] Matsushita Electric Factory зауытының негізін қалады *[[1927 жыл]] – National сауда маркасы ұсынылды *[[1931 жыл]] – радиоқабылдағыш өндірісі басталды *[[1932 жыл]] – Жапониядағы электронды өнеркәсіпті дамыту мақсатында радиоаппаратураны шығару үшін патент алды. *[[1933 жыл]] – компания бөліну жүйесінің қабылдануы; Осака префектурасындағы Кадомада ірі зауыттың салынуы; өндіріс орталығын жаңа зауытқа көшіру *[[1935 жыл]] – Matsushita Electric Industrial компаниясының қайта құрылымдауы; Matsushita Electric Works еншілес компаниясының құрылуы *[[1941 жыл]] – әскери өнімдерді өндіру кезеңі; ағаштан жасалған кеме және ұшақ өндірісі *[[1946 жыл]] – Одақтас күштердің бас штабты компаниясына шектеу қояды *[[1952 жыл]] – нидерландық Philips Electronics компаниясымен техникалық серіктестігімен, Electric Industrial компаниясы құрылады, жаңа зауыттың құрылысы және дамуы *[[1954 жыл]] – JVС компаниясымен серіктестік бастауы *[[1957 жыл]] – National Shop тиімді жүйесінің құрылуы; National маркалы тауарлардың сатылуына арналған сауда желісі *[[1965 жыл]] – жұмысшылар үшін апталық және екі апталық демалыстардың іс жүзінде енгізілуі; сауданың жаңа жүйесінің қабылдануы *[[1977 жыл]] – VHS форматындағы бейнекасета сатылымының бастауы *[[1979 жыл]] – DJ индустриясында әлемдік стандартқа сай болған атақты Technics SL-1200 MK2 винилді хай-фай күйтабақ ойнатқышы шығарылды. *[[1983 жыл]] – Panasonic JR-200 үй компьютері шығарылды *[[1986 жыл]] – Жапонияда сауда маркасы есебінде Panasonic атауының қолданылуы *[[1987 жыл]] – нан пісіретін пештің шығарылуы *[[1989 жыл]] – технологиялық бөлімдердің кең көлемді реформасының бастауы *[[1990 жыл]] – National маркалы тұрмыстық электроникалардың Panasonic атауымен ауыстырылуы *[[1993 жыл]] – Philips компаниясымен бірігіпкәсіпорынкелісімін бұзуы, жабық лицензиясы тәртібі шартының ауысуы *[[1994 жыл]] – Panasonic Shun Hing Industrial Sales (HongKong) Co., Ltd және Panasonic SH Industrial Sales (Shenzen) Co., Ltd in China компаниясының Shun Hing Electric Works (HongKong) компаниясымен бірігіп өнеркәсіп құруы; Shun Hing — Rasonic сауда маркасы Panasonic компаниясының бақылауында болады. *[[1997 жыл]] – еншілес компаниялардың кемуіне әкелген саяси нығаю топтарының құрылуы *[[2001 жыл]] – Panasonic компаниясы [[DVD]]-де қолданылатын Nintendo Game Cube (Жапонияда «Q») шығарады. *[[2002 жыл]] – [[АҚШ]] және [[Еуропа]]да сатылған Technics маркалы тауарлар Panasonic болып ауыстырылады. *[[2003 жыл]] – «Panasonic. Ideas for life.»– әлемдік бренді мен девизі ұсынылды *[[2008 жыл]] – Matsushita Electric Industrial Co., Ltd. Компаниясының атауы Panasonic Corporation болып өзгереді. [[1918 жыл]]ы құрылған кезеңінен бастап компания Matsushita Electric Housewares Manufacturing Works атауымен танымал болады, [[1929 жыл]]ы Matsushita Electric Manufacturing Works болып өзгертіледі.[[1935 жыл]]ы компания акционерлік корпорация болғаннан бастап Matsushita Electric Industrial Co.,Ltd.Болып аталады. Дегенмен компания ұзақ уақыт бойы Panasonic және National брендін қолданады, [[2003 жыл]]ы «Панасоник»бренді өзінің «Panasonic. Ideasforlife.» ұранымен әлемдік нарықта ғаламдық бренд болады. [[XX ғасыр]]дың 60-жылдарынан бастап ''JVС''(Victor Company of Japan, Limited) компания акциясының бақылау пакеті және VHS тұрмыстық бейне жасау стандарты Panasonic компаниясына қарады. [[2007 жыл]]ы компания JVС компаниясының бақылау пакетін инвестор тобына сатып жібереді. [[2008 жыл]]дың 1 қазанынан бастап компания Matsushita Electric Industrial Co.,Ltd. атауы Panasonic Corporation болып өзгертіледі. ''Matsushita'' немесе ''National'' атауы бар бүкіл компания брендтерінің атауы өзгеріске ұшырайды. [[2011 жыл]]дың наурыз айында компанияның бас директоры [[Джуничиро Китагауа]] Жапониядағы жер сілкінісі салдарынан компанияның үш зауыты зақымдалғанын атап өтті. [[2009 жыл]]ы 10 желтоқсанда Sanyo Electric Co. компаниясымен бірігуі туралы келісімге қол қояды. Sanyo акциясының 50,19%-ы Panasonic компаниясына 404 млрд иенге ($ 4,6 млрд) түсті. ==Panasonic сауда маркасының тарихы== [[1955 жыл]]ы Panasonic маркасыMatsushita компаниясы тарапынан құрылады. Ол [[АҚШ]], [[Канада]] және [[Мексика]] қолданымы үшін жасалады. Panasonic атауы ежелгі гректің ''«pan»'' – бәрі және латынның ''«sonic»'' – дыбыстық деген сөзінен шыққан. Негізінде бұл сауда маркасы аудио-жабдық үшін қолданылған. ==Меншіктенуші және басшылық== Компанияның 11,76 % акциясы институциялық инвесторларға, 38,58 %-ы жарналық фондқа, 10 %-ы Matsushita Electric Industrial Co.команияның өзіне қарайды. [[2006 жыл]]ы желтоқсан айының басында сауда қорытындысы бойынша [[Токио биржа қоры]] капитализациясы — $46,58 млрд құрайды. Директорлар кеңесінің төрағасы — [[Кунио Накамура]], президенті — [[Фумио Отсубо]]. ==Қызметі== Компанияның 638 өнеркәсібі бар. Басты сауда маркасымен шығарылатын өнімдер: *''Panasonic'' (бұқаралық нарыққа арналған тұрмыстық электроника, сонымен қатар плазмалық [[панель]]дер, [[DVD]] күйтабақ ойнатқышы, [[телефон]]дар, [[проектор]]лар, сандықфотоаппараттар және де компьютер чиптері, автокөлік жабдықтары); *''Technics'' (2008 жылдан бастап диджеилерге арналған кәсіптік музыкалық аудиотехника құралы); *''Lumix (Panasonic Lumix)'' – Panasonic сандық фотоаппаратының суббренді. Lumix маркасымен әйнекті камералар шығарылады. Көп қолданылмайтын компаниялардың сауда маркалары: *''National'' (2008 жылдан бастап қолданылмайтын, жапон нарығына арналған тұрмыстық электроника); *''Quasar'' (2008 жылдан бастап қолданылмаған Солтүстік Америка нарығына арналған арзан тұрмыстық электроника); *''Ramsa'' (2008 жылдан бастап қолданылмайтын кәсіптік аудиожабдықтар). ==Қызмет көрсеткіштері== Барлық қызметкерлер саны – 328 мың адам (2007 жылдың 31 наурызы). [[2009 жыл]]ы 31 наурызда түскен қаржы бойынша – 7,77 трлн иен, операциялық кірісі – 72,9 млрд иен, шығыны – 378,96 млрд иен құрайды. ==Panasonic Ресейде== Ресейде Panasonic қызығушылығын «Панасоник Рус» компаниясы ұсынады (2011 жылдың 1 тамызынан бастап бас директоры – [[Сузуки Сигео]]). Концерн өз өнімін [[2007 жыл]]дан бастап Калининградта «Балтмикст» зауытында өндіреді, бірақ 2009 жылы қаңтарда бұл зауыт жабалады. ==Технологиясы== *Viera ==Сот ісі== [[2006 жыл]]ы PT-50LC13, PT-60LC13, PT-50LCX63 және PT-60LCX63 нөмірлі жобалық теледидар моделі жарнамасына сұраныс бергені үшін ұжымдық айып тағылады. ==Демеушілік қызметі== Panasonic компаниясы [[2016 жыл]]ға дейін бейне-аудио саласы бойынша [[Олимпиада ойындары]]ның демеушісі болады. Panasonic Toyota F1, сонымен қатар Panasoniс Toyota Racing сияқты танымал жобаларының бас демеушісі болады. Компанияның негізін қалаған [[Хиро Матсушита]]нің немересі де бұл жобаға белсенді ат салысады. Сонымен қатар Panasonic компаниясы жапон футбол командасы Gamba Osaka иесі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Ақпараттық технологиялармен айналысатын компаниялар}} [[Санат:Технология компаниялары]] [[Санат:Алфавит бойынша компаниялар]] [[Санат:Тұрмыстық электроника]] [[Санат:Жапонияда шығарылытын тұрмыстық техникалар]] jkszll6zyb5l359l3z8fio9526bghuw 3657068 3657067 2026-09-18T17:38:39Z 1nter pares 146705 3657068 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Panasonic Corporation |логотипі = Panasonic logo (Blue).svg |түрі = көпшілік компания |биржадағы листингі = {{nyse|PC}}, {{Tyo|6752}}, {{OSX|6752}}, {{NagoyaB|67520}} |қызметі = <!-- қандай өнім шығарады--> |ұраны = ''Ideas for Life.'' |құрылды = [[1918]] |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = |орналасуы = {{flagicon|Japan}} [[Кадома, Осака|Кадома]], [[Жапония]] |басты адамдары = Кунио Накамура (директорлар кеңесінің төрағасы), Фумио Оцубо (президент) |саласы = машинақұрылыс |өнімі = теледидарлар<br /> телефондар<br /> компьютерлер<br /> [[Lumix|сандық фотоаппарат]] |айналым = {{құлдырау}} 7,77 трлн иен |операциялық кіріс = {{құлдырау}} 72,9 млрд иен |таза табысы = {{құлдырау}} (шығын) −378,96 млрд иен |қызметкерлер саны = 328 мың адам (31 наурыз 2007) |басшы компания = |бағынышты компания = |сайты = [http://panasonic.net/ www.panasonic.net] }} '''Panasonic Corporation''' ''(жапонша パナソニック株式会社 Panasonikku Kabushiki-gaisha)'' – машина шығаратын жапон ірі корпорациясы, әлемдегі тұрмыстық техника және электронды тауарлар өндіретін ірі өндірушілердің бірі<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/Panasonic</ref>. Штаб-пәтері – Осака префектурасындағы (Жапония)Кадома қаласында. [[2007 жыл]]ғы Fortune Global 500 компаниясының ғаламдық рейтингі бойынша Panasonic компаниясының табыс мөлшер көрсеткіші 59-орынды алады. [[2008 жыл]]дың 1 қазанына дейін [[Matsushita Electric Industrial Co., Ltd.]] атауын алған. ==Тарихы== *[[1918 жыл]] – жапон кәсіпкері [[Коносуке Матсушита]] Matsushita Electric Factory зауытының негізін қалады *[[1927 жыл]] – National сауда маркасы ұсынылды *[[1931 жыл]] – радиоқабылдағыш өндірісі басталды *[[1932 жыл]] – Жапониядағы электронды өнеркәсіпті дамыту мақсатында радиоаппаратураны шығару үшін патент алды. *[[1933 жыл]] – компания бөліну жүйесінің қабылдануы; Осака префектурасындағы Кадомада ірі зауыттың салынуы; өндіріс орталығын жаңа зауытқа көшіру *[[1935 жыл]] – Matsushita Electric Industrial компаниясының қайта құрылымдауы; Matsushita Electric Works еншілес компаниясының құрылуы *[[1941 жыл]] – әскери өнімдерді өндіру кезеңі; ағаштан жасалған кеме және ұшақ өндірісі *[[1946 жыл]] – Одақтас күштердің бас штабты компаниясына шектеу қояды *[[1952 жыл]] – нидерландық Philips Electronics компаниясымен техникалық серіктестігімен, Electric Industrial компаниясы құрылады, жаңа зауыттың құрылысы және дамуы *[[1954 жыл]] – JVС компаниясымен серіктестік бастауы *[[1957 жыл]] – National Shop тиімді жүйесінің құрылуы; National маркалы тауарлардың сатылуына арналған сауда желісі *[[1965 жыл]] – жұмысшылар үшін апталық және екі апталық демалыстардың іс жүзінде енгізілуі; сауданың жаңа жүйесінің қабылдануы *[[1977 жыл]] – VHS форматындағы бейнекасета сатылымының бастауы *[[1979 жыл]] – DJ индустриясында әлемдік стандартқа сай болған атақты Technics SL-1200 MK2 винилді хай-фай күйтабақ ойнатқышы шығарылды. *[[1983 жыл]] – Panasonic JR-200 үй компьютері шығарылды *[[1986 жыл]] – Жапонияда сауда маркасы есебінде Panasonic атауының қолданылуы *[[1987 жыл]] – нан пісіретін пештің шығарылуы *[[1989 жыл]] – технологиялық бөлімдердің кең көлемді реформасының бастауы *[[1990 жыл]] – National маркалы тұрмыстық электроникалардың Panasonic атауымен ауыстырылуы *[[1993 жыл]] – Philips компаниясымен бірігіпкәсіпорынкелісімін бұзуы, жабық лицензиясы тәртібі шартының ауысуы *[[1994 жыл]] – Panasonic Shun Hing Industrial Sales (HongKong) Co., Ltd және Panasonic SH Industrial Sales (Shenzen) Co., Ltd in China компаниясының Shun Hing Electric Works (HongKong) компаниясымен бірігіп өнеркәсіп құруы; Shun Hing — Rasonic сауда маркасы Panasonic компаниясының бақылауында болады. *[[1997 жыл]] – еншілес компаниялардың кемуіне әкелген саяси нығаю топтарының құрылуы *[[2001 жыл]] – Panasonic компаниясы [[DVD]]-де қолданылатын Nintendo Game Cube (Жапонияда «Q») шығарады. *[[2002 жыл]] – [[АҚШ]] және [[Еуропа]]да сатылған Technics маркалы тауарлар Panasonic болып ауыстырылады. *[[2003 жыл]] – «Panasonic. Ideas for life.»– әлемдік бренді мен девизі ұсынылды *[[2008 жыл]] – Matsushita Electric Industrial Co., Ltd. Компаниясының атауы Panasonic Corporation болып өзгереді. [[1918 жыл]]ы құрылған кезеңінен бастап компания Matsushita Electric Housewares Manufacturing Works атауымен танымал болады, [[1929 жыл]]ы Matsushita Electric Manufacturing Works болып өзгертіледі.[[1935 жыл]]ы компания акционерлік корпорация болғаннан бастап Matsushita Electric Industrial Co.,Ltd.Болып аталады. Дегенмен компания ұзақ уақыт бойы Panasonic және National брендін қолданады, [[2003 жыл]]ы «Панасоник»бренді өзінің «Panasonic. Ideasforlife.» ұранымен әлемдік нарықта ғаламдық бренд болады. [[XX ғасыр]]дың 60-жылдарынан бастап ''JVС''(Victor Company of Japan, Limited) компания акциясының бақылау пакеті және VHS тұрмыстық бейне жасау стандарты Panasonic компаниясына қарады. [[2007 жыл]]ы компания JVС компаниясының бақылау пакетін инвестор тобына сатып жібереді. [[2008 жыл]]дың 1 қазанынан бастап компания Matsushita Electric Industrial Co.,Ltd. атауы Panasonic Corporation болып өзгертіледі. ''Matsushita'' немесе ''National'' атауы бар бүкіл компания брендтерінің атауы өзгеріске ұшырайды. [[2011 жыл]]дың наурыз айында компанияның бас директоры [[Джуничиро Китагауа]] Жапониядағы жер сілкінісі салдарынан компанияның үш зауыты зақымдалғанын атап өтті. [[2009 жыл]]ы 10 желтоқсанда Sanyo Electric Co. компаниясымен бірігуі туралы келісімге қол қояды. Sanyo акциясының 50,19%-ы Panasonic компаниясына 404 млрд иенге ($ 4,6 млрд) түсті. ==Panasonic сауда маркасының тарихы== [[1955 жыл]]ы Panasonic маркасыMatsushita компаниясы тарапынан құрылады. Ол [[АҚШ]], [[Канада]] және [[Мексика]] қолданымы үшін жасалады. Panasonic атауы ежелгі гректің ''«pan»'' – бәрі және латынның ''«sonic»'' – дыбыстық деген сөзінен шыққан. Негізінде бұл сауда маркасы аудио-жабдық үшін қолданылған. ==Меншіктенуші және басшылық== Компанияның 11,76 % акциясы институциялық инвесторларға, 38,58 %-ы жарналық фондқа, 10 %-ы Matsushita Electric Industrial Co.команияның өзіне қарайды. [[2006 жыл]]ы желтоқсан айының басында сауда қорытындысы бойынша [[Токио биржа қоры]] капитализациясы — $46,58 млрд құрайды. Директорлар кеңесінің төрағасы — [[Кунио Накамура]], президенті — [[Фумио Отсубо]]. ==Қызметі== Компанияның 638 өнеркәсібі бар. Басты сауда маркасымен шығарылатын өнімдер: *''Panasonic'' (бұқаралық нарыққа арналған тұрмыстық электроника, сонымен қатар плазмалық [[панель]]дер, [[DVD]] күйтабақ ойнатқышы, [[телефон]]дар, [[проектор]]лар, сандықфотоаппараттар және де компьютер чиптері, автокөлік жабдықтары); *''Technics'' (2008 жылдан бастап диджеилерге арналған кәсіптік музыкалық аудиотехника құралы); *''Lumix (Panasonic Lumix)'' – Panasonic сандық фотоаппаратының суббренді. Lumix маркасымен әйнекті камералар шығарылады. Көп қолданылмайтын компаниялардың сауда маркалары: *''National'' (2008 жылдан бастап қолданылмайтын, жапон нарығына арналған тұрмыстық электроника); *''Quasar'' (2008 жылдан бастап қолданылмаған Солтүстік Америка нарығына арналған арзан тұрмыстық электроника); *''Ramsa'' (2008 жылдан бастап қолданылмайтын кәсіптік аудиожабдықтар). ==Қызмет көрсеткіштері== Барлық қызметкерлер саны – 328 мың адам (2007 жылдың 31 наурызы). [[2009 жыл]]ы 31 наурызда түскен қаржы бойынша – 7,77 трлн иен, операциялық кірісі – 72,9 млрд иен, шығыны – 378,96 млрд иен құрайды. ==Panasonic Ресейде== Ресейде Panasonic қызығушылығын «Панасоник Рус» компаниясы ұсынады (2011 жылдың 1 тамызынан бастап бас директоры – [[Сузуки Сигео]]). Концерн өз өнімін [[2007 жыл]]дан бастап Калининградта «Балтмикст» зауытында өндіреді, бірақ 2009 жылы қаңтарда бұл зауыт жабалады. ==Технологиясы== *Viera ==Сот ісі== [[2006 жыл]]ы PT-50LC13, PT-60LC13, PT-50LCX63 және PT-60LCX63 нөмірлі жобалық теледидар моделі жарнамасына сұраныс бергені үшін ұжымдық айып тағылады. ==Демеушілік қызметі== Panasonic компаниясы [[2016 жыл]]ға дейін бейне-аудио саласы бойынша [[Олимпиада ойындары]]ның демеушісі болады. Panasonic Toyota F1, сонымен қатар Panasoniс Toyota Racing сияқты танымал жобаларының бас демеушісі болады. Компанияның негізін қалаған [[Хиро Матсушита]]нің немересі де бұл жобаға белсенді ат салысады. Сонымен қатар Panasonic компаниясы жапон футбол командасы Gamba Osaka иесі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Ақпараттық технологиялармен айналысатын компаниялар}} [[Санат:Технология компаниялары]] [[Санат:Алфавит бойынша компаниялар]] [[Санат:Тұрмыстық электроника]] [[Санат:Жапонияда шығарылытын тұрмыстық техникалар]] [[Санат:Осака қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] i778n2r8lvim1vu0tt54ftb3ufhbuql 14 192373 3657072 2369025 2026-09-18T17:40:45Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Санат:Осака биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] бетін [[Санат:Осака қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 2369025 wikitext text/x-wiki [[Санат:Биржалар бойынша листинг акциясы бар компаниялар]] 8yfqhs79p2m8bwz1xl70n8oz5l7mfza 1 192930 3657050 852066 2026-09-18T17:19:45Z Шокай 6653 /* Әкімдер */ жаңа бөлім 3657050 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}} == Әкімдер == бұрынғы және кейінгі әкімі мен жылдары жазылып тұруы керек еді [[Қатысушы:Шокай|Шокай]] ([[Қатысушы талқылауы:Шокай|талқылау]]) 22:19, 2026 ж. қыркүйектің 18 (+05) ormum1yvnjibcc54uop6bvl1nhocher 0 198109 3656894 2676184 2026-09-18T14:54:41Z Prosnu 119750 Халықаралық құқыққа сәйкес, Шығыс Иерусалим Палестинаның бөлігі болып табылады, ал иврит тілінің бұл ескерткішке еш қатысы жоқ және ол Палестинада ресми мәртебеге ие емес. 3656894 wikitext text/x-wiki {{Мешіт | мешіт атауы = Ма́сджид Ку́ббат ас-Са́хра | шынайы аты = {{lang-ar|مسجد قبة الصخرة}} | суреті = Palestine-2013(2)-Jerusalem-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg | сурет атауы = | позициялық карта = |lat_dir = |lat_deg = 31|lat_min =77 |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 35|lon_min =23 |lon_sec = | карта атауы = | карта ені = | мемлекет = | қала = | статусы = | ағымы = | мұсылмандардың діни басқармасы = | иесі = | мешіт түрі = | сәулет стилі = | жобаның авторы = | сәулетшісі = | құрылысшысы = | құрылыстың бастамашысы = | құрылыс құны = | қайырымгері = | алғашқы деректер = | құрылысы = | құрылысы басталды = 685 | құрылысы аяқталды = 691 | жәдігерлер = | имамы = | қазіргі жағдайы = | жалпы ауданы = | көлемі = | ішкі ауданы = | сыйымдылығы = | биіктігі = | күмбездердің саны = | күмбездің биіктігі = | күмбездің диаметрі = | мұнаралар саны = | мұнаралардың биіктігі = | материал = | таравих = | ифтар және сухур = | кітапхана = | мектеп = | медресе = | сайты = | Commons = }} [[Image:DomeOfTheRock053011.jpg|thumb|300px|Күмбездің түстегі көрінісі]] [[Image:Sela401.JPG|thumb|300px|Күмбездің түнгі көрінісі]] '''Жартастағы Күмбез''' ({{lang-ar|مسجد قبة الصخرة}}, [[транслитерация|транслит.]]: ''Ма́сджид Ку́ббат ас-Са́хра'') [[әл-Құдыс]] тағы монумент. [[Санат:Израиль мешіттері]] tu166a8lwnoiu0pgrkcmixdoxz2hqmx 0 201852 3656992 3651851 2026-09-18T16:32:12Z Гульмира Айтқұл 178969 3656992 wikitext text/x-wiki {{Жаңарту}} {{компания| атауы = CapitaLand Limited | логотипі = | company_type = [[Көпшілік]]| traded_as = {{sgx|C31}}<br>{{OTC Pink|CLLDY}}| company_slogan = | foundation = 2000| location = [[Singapore]] | key_people = Liew Mun Leong, President & CEO| num_employees = | industry = [[Real Estate]], [[REITs]], [[Financial Services]], [[Hospitality]] | revenue = [[Singapore Dollar|S$]]2,752.3 million (2008)| operating_income = [[Singapore Dollar|S$]]2,213.5 million (2008)| assets_under_management = [[Singapore Dollar|S$]]25.9 billion (2008)| homepage = [http://www.capitaland.com CapitaLand Limited] }} [[File:Capital Tower, Jan 06.JPG|thumb|right|Capital Tower [[Сингапур]] төрт биік ғимараттардың бірі.]] '''CapitaLand Limited''' ([[Қытай тілі|қыт]]: 嘉德置地) — 2000-жылы DBS Land және Pidemco Land мекемелерінің қосылуы нәтижесінде пайда болған мекеме. Азиядағы ірі жылжымайтын мүлік мекемелерінің бірі. Сингапурде орналасқан, Азиядағы ірі әртараптандырылған жылжымайтын мүлік топтарының бірі. Компанияның қызметі жылжымайтын мүлікті дамыту, инвестицияларды басқару және түрлі объектілерді пайдалану бағыттарын қамтиды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілттемелер== *[http://www.capitaland.com Official site] *[http://www.capitalandhopefoundation.com CapitaLand Hope Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531080044/http://www.capitalandhopefoundation.com/ |date=2012-05-31 }} *[http://www.capitaland.com/inside INSIDE Different Geographies] [[Санат:Сингапур мекемелері]] [[Санат:Temasek Holdings]] 8yb6yq5nabkcaknlnbiim2dq84k8c3q 0 205452 3657271 3431692 2026-09-19T06:34:04Z -wuppertaler 152929 photo added 3657271 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Обертрубах |шынайы атауы = Obertrubach |сурет = GER Obertrubach, Trubachtalstraße 0003.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Obertrubach COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=41 |lat_sec=42 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=20 |lon_sec=58 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Форхгайм |кестедегі аудан = Форхгайм (аудан){{!}}Форхгайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 17 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вилли Мюллер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21,14 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 434 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2205 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09245 |пошта индексі = 91286 |пошта индекстері = |автомобиль коды = FO |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 4 74 156 |ортаққордағы санаты = Obertrubach |сайты = http://www.trubachtal.com |сайт тілі = de }} '''Обертрубах''' ({{lang-de|Obertrubach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Франкония (округ)|Жоғарғы Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Форхгайм (аудан)|Форхгайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2205 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010</ref> Алып жатқан жер аумағы 21,14 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 4 74 156''. Муниципалитеттің басшысы — Вилли Мюллер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 17 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.trubachtal.com Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] a5sjqgaj1pif30w5u3sqiykqcjpfztx 0 209073 3657216 1824168 2026-09-19T03:51:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657216 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Тильбер |шынайы атауы = Thielbeer |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=51 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=28 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Саксония-Анхальт |кестедегі аймақ = Саксония-Анхальт |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Зальцведель |кестедегі аудан = Зальцведель (аудан){{!}}Зальцведель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Клаус-Дитер Мюнстер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 31 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 174 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 039384 |пошта индексі = 39619 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SAW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 15 0 81 520 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт тілі = de }} '''Тильбер''' ({{lang-de|Thielbeer}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Зальцведель (аудан)|Зальцведель]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 174 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 11,19 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 81 520''. Муниципалитеттің басшысы — Клаус-Дитер Мюнстер. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }} {{Саксония-Анхальт аудандары}} {{Германия:Зальцведель ауданы:Қалалар}} {{SaxonyAnhalt-geo-stub}} [[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]] 5a37xfgixqy1rhwul7g7w85ojx5bo9y 0 210495 3657244 2908194 2026-09-19T06:15:12Z 1nter pares 146705 3657244 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хойерсен |шынайы атауы = Heuerßen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=19 |lat_sec=46 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=16 |lon_sec=43 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Шаумбург |кестедегі аудан = Шаумбург (аудан){{!}}Шаумбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,97 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 144 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1003 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05725 |пошта индексі = 31700 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 57 015 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хойерсен''' ({{lang-de|Heuerßen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Шаумбург (аудан)|Шаумбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1003 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 3,97 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 57 015''. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Шаумбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] t8h30nuuq9r6hkr60qhikllk5yhskq2 0 210497 3656899 3373220 2026-09-18T14:59:24Z 1nter pares 146705 3656899 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хильгермиссен |шынайы атауы = Hilgermissen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hilgermissen COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=50 |lat_sec=46 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=9 |lon_sec=5 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 8 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Йохан Хуштедт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 54,43 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 16 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2102 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04256, 04251, 04255 |пошта индексі = 27318 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 013 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.hilgermissen.de/ |сайт тілі = de }} '''Хильгермиссен''' ({{lang-de|Hilgermissen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2102 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 54,43 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 013''. Муниципалитеттің басшысы — Йохан Хуштедт. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hilgermissen.de/ Ресми сайты] {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] m75oe8ont54l0iolfrbfarl7ohra0rh 0 210498 3656902 2908144 2026-09-18T15:00:30Z 1nter pares 146705 3656902 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хилькенброк |шынайы атауы = Hilkenbrook |сурет = Hilkenbrook Emsland.png |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=58 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=42 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эмсланд |кестедегі аудан = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Герхард Гёркен |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 10 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 844 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04493 |пошта индексі = 26897 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 54 022 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.hilkenbrook.de/ |сайт тілі = de }} '''Хилькенброк''' ({{lang-de|Hilkenbrook}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 844 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 11,1 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 022''. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Гёркен. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hilkenbrook.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 41iw4q8a6qivjmocnuk4ym255ydh2rs 0 210499 3656898 3115805 2026-09-18T14:59:02Z 1nter pares 146705 3656898 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хиллерзе |шынайы атауы = Hillerse |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DE-NI 03-1-51-012 Hillerse COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=25 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=24 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гифхорн |кестедегі аудан = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Детлеф Танке |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,09 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 64 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2529 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05373 |пошта индексі = 38543 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 51 012 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.hillerse.de/ |сайт тілі = de }} '''Хиллерзе''' ({{lang-de|Hillerse}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2529 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,09 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 012''. Муниципалитеттің басшысы — Детлеф Танке. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hillerse.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] lmdv0jq6mz5xzgx8jdfktbzbj9lncjn 0 210500 3656903 2908146 2026-09-18T15:00:54Z 1nter pares 146705 3656903 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хильтер-ам-Тойтобургер-Вальд |шынайы атауы = Hilter am Teutoburger Wald |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hilter aTW COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=9 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=9 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Оснабрюк |кестедегі аудан = Оснабрюк (аудан){{!}}Оснабрюк |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 8 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вильхельм Веллингхаус |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 52,6 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 198 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10228 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05424, 05409 |пошта индексі = 49176 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 59 022 |ортаққордағы санаты = Hilter am Teutoburger Wald |сайты = http://www.hilter.de/ |сайт тілі = de }} '''Хильтер-ам-Тойтобургер-Вальд''' ({{lang-de|Hilter am Teutoburger Wald}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Оснабрюк (аудан)|Оснабрюк]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 10228 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 52,6 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 59 022''. Муниципалитеттің басшысы — Вильхельм Веллингхаус. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hilter.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Оснабрюк ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] g0pvddsqkhupprq7g85fgm9nrk0ugen 0 210502 3656905 2908156 2026-09-18T15:01:29Z 1nter pares 146705 3656905 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Химмельпфортен |шынайы атауы = Himmelpforten |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Himmelpforten COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=37 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=18 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Штаде |кестедегі аудан = Штаде (аудан){{!}}Штаде |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Лотар Вилле |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18,29 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 6 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4889 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04144 |пошта индексі = 21709 |пошта индекстері = |автомобиль коды = STD |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 59 025 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.himmelpforten.de/ |сайт тілі = de }} '''Химмельпфортен''' ({{lang-de|Himmelpforten}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штаде (аудан)|Штаде]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4889 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 18,29 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 59 025''. Муниципалитеттің басшысы — Лотар Вилле. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.himmelpforten.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615014902/http://www.himmelpforten.de/ |date=2012-06-15 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Штаде ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 42e4mf7o88rpuefptp6nwx10q3n4ln8 0 210504 3656906 2908168 2026-09-18T15:02:08Z 1nter pares 146705 3656906 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хипштедт |шынайы атауы = Hipstedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hipstedt.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=29 |lat_sec=32 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=58 |lon_sec=25 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротенбург-на-Вюмме |кестедегі аудан = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Карлхайнц Поредда |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 29,38 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 24 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1258 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04768 |пошта индексі = 27432 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ROW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 57 027 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хипштедт''' ({{lang-de|Hipstedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1258 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 29,38 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 027''. Муниципалитеттің басшысы — Карлхайнц Поредда. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] jafp2wtfcb4jwmaxb74mn92m4xrcv5f 0 210505 3656907 3359280 2026-09-18T15:02:26Z 1nter pares 146705 3656907 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хитберген |шынайы атауы = Hittbergen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hittbergen COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=21 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=36 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люнебург |кестедегі аудан = Люнебург (аудан){{!}}Люнебург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Альфред Риттерс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 14,64 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 5 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 893 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04139 |пошта индексі = 21522 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 55 018 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хитберген''' ({{lang-de|Hittbergen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люнебург (аудан)|Люнебург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 893 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 14,64 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 55 018''. Муниципалитеттің басшысы — Альфред Риттерс. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Люнебург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] gapwyo81t8fj8go3g05z0jxst0fs18n 0 210506 3656908 3433434 2026-09-18T15:02:51Z 1nter pares 146705 3656908 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хитцаккер (Эльба) |шынайы атауы = Hitzacker (Elbe) |сурет = Hitzacker 3982.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hitzacker.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=8 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=3 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люхов-Данненберг |кестедегі аудан = Люхов-Данненберг (аудан){{!}}Люхов-Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = др. Карл-Хайнц Ястрам |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 58,44 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 12 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4888 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05862,<br /> 05858 (OT Pussade),<br /> 05861 (OT Kähmen) |пошта индексі = 29456 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 009 |ортаққордағы санаты = Hitzacker (Elbe) |сайты = http://www.hitzacker.de/ |сайт тілі = de }} '''Хитцаккер (Эльба)''' ({{lang-de|Hitzacker (Elbe)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Люхов-Данненберг (аудан)|Люхов-Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4888 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 58,44 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 009''. Қаланың басшысы — др. Карл-Хайнц Ястрам. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hitzacker.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312035054/http://hitzacker.de/ |date=2007-03-12 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Люхов-Данненберг ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] s4rbt9wi1ls4qfbanpqor92umy3bs8p 0 210509 3657258 2908239 2026-09-19T06:20:30Z 1nter pares 146705 3657258 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хоне |шынайы атауы = Hohne |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hohne.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=34 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=22 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Целле |кестедегі аудан = Целле (аудан){{!}}Целле |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Эрхард Тёльке |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 36,47 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 48 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1759 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05083 |пошта индексі = 29362 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CE |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 51 015 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.lachendorf.de/ |сайт тілі = de }} '''Хоне''' ({{lang-de|Hohne}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Целле (аудан)|Целле]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1759 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 36,47 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 51 015''. Муниципалитеттің басшысы — Эрхард Тёльке. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.lachendorf.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Целле ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 06x8a1dt7sw86ntlo4xdxzdr8yztut6 0 210513 3657248 2908211 2026-09-19T06:16:41Z 1nter pares 146705 3657248 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Холенберг |шынайы атауы = Holenberg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=55 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=35 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ангела Шюрцеберг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 283 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 454 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05532 |пошта индексі = 37642 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 021 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.bevern.de/ |сайт тілі = de }} '''Холенберг''' ({{lang-de|Holenberg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 454 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 021''. Муниципалитеттің басшысы — Ангела Шюрцеберг. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bevern.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] i94ad5qwfkfkszbalwm78q484wdokms 0 210514 3657249 3637586 2026-09-19T06:17:03Z 1nter pares 146705 3657249 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Холле |шынайы атауы = Holle |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Holle.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=5 |lat_sec=30 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=9 |lon_sec=30 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 10 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Клаус Хухтаузен |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 61,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 116 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7327 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05062 |пошта индексі = 31188 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 022 |ортаққордағы санаты = Holle |сайты = http://www.holle.de/ |сайт тілі = de }} '''Холле''' ({{lang-de|Holle}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7327 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 61,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 022''. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Хухтаузен. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.holle.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205184623/http://www.holle.de/ |date=2006-12-05 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] iktdg3gisq09jnneujt24mt6w0nw3bx 0 210515 3657250 1825517 2026-09-19T06:17:46Z 1nter pares 146705 3657250 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Холлен (Куксхафен) |шынайы атауы = Hollen (Landkreis Cuxhaven) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hollen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=25 |lat_sec=28 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=42 |lon_sec=48 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Куксхафен |кестедегі аудан = Куксхафен (аудан){{!}}Куксхафен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Дитер Лилькендай |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,6 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 5 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 868 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04748 |пошта индексі = 27616 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CUX |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 52 023 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.beverstedt.de/ |сайт тілі = de }} '''Холлен (Куксхафен)''' ({{lang-de|Hollen (Landkreis Cuxhaven)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Куксхафен (аудан)|Куксхафен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 868 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 15,6 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 023''. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Лилькендай. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.beverstedt.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Куксхафен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] j08lgx6x970ufyxt5y3fwj3lxiqaeeb 0 210516 3657251 3363841 2026-09-19T06:18:02Z 1nter pares 146705 3657251 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Холленштедт |шынайы атауы = Hollenstedt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hollenstedt COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=22 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=43 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Харбург |кестедегі аудан = Харбург (аудан){{!}}Харбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Юрген Бёме |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21,84 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 30 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3159 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04165 |пошта индексі = 21279 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 53 019 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Холленштедт''' ({{lang-de|Hollenstedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3159 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 21,84 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 019''. Муниципалитеттің басшысы — Юрген Бёме. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] jur1brvgdbycxvtrk2yfgkuiuh7mcfe 0 210518 3657252 2908217 2026-09-19T06:18:34Z 1nter pares 146705 3657252 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хольнзет |шынайы атауы = Hollnseth |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hollnseth.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=34 |lat_sec=3 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=6 |lon_sec=1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Куксхафен |кестедегі аудан = Куксхафен (аудан){{!}}Куксхафен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Корд-Йохан Оттен |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 20,82 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 20 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 892 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04769, 04773 |пошта индексі = 21769 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CUX |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 52 024 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.boerde-lamstedt.de/ |сайт тілі = de }} '''Хольнзет''' ({{lang-de|Hollnseth}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Куксхафен (аудан)|Куксхафен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 892 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 20,82 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 024''. Муниципалитеттің басшысы — Корд-Йохан Оттен. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.boerde-lamstedt.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Куксхафен ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] sjnavpdg68kbvikdcbopu214z69getc 0 210519 3657253 3365403 2026-09-19T06:18:49Z 1nter pares 146705 3657253 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хольсте |шынайы атауы = Holste |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Holste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=22 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=49 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Остерхольц |кестедегі аудан = Остерхольц (аудан){{!}}Остерхольц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Герхард Мюллер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 35,34 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 27 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1358 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04748 |пошта индексі = 27729 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OHZ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 56 004 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хольсте''' ({{lang-de|Holste}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Остерхольц (аудан)|Остерхольц]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1358 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 35,34 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 56 004''. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Мюллер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Германия:Остерхольц ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] owvhj19cgiybfp06zouwlewaxq9g5tm 0 210520 3657254 2908221 2026-09-19T06:19:06Z 1nter pares 146705 3657254 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хольтгаст |шынайы атауы = Holtgast |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Holtgast.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=37 |lat_sec=57 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=34 |lon_sec=57 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Виттмунд |кестедегі аудан = Виттмунд (аудан){{!}}Виттмунд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Энно Инен |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 2 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 2 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1843 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 049 71 |пошта индексі = 26427 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WTM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 62 006 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.holtgast.de/ |сайт тілі = de }} '''Хольтгаст''' ({{lang-de|Holtgast}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Виттмунд (аудан)|Виттмунд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1843 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 2 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 62 006''. Муниципалитеттің басшысы — Энно Инен. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.holtgast.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Виттмунд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 9c0e0jos9fh436k6ak573vybvbnyl1a 0 210521 3657255 2908222 2026-09-19T06:19:28Z 1nter pares 146705 3657255 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хольтланд |шынайы атауы = Holtland |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=16 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Лер |кестедегі аудан = Лер (аудан){{!}}Лер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Карл-Хайнц Грос |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 14,66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 4 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2320 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04950 |пошта индексі = 26835 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LER |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 57 011 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хольтланд''' ({{lang-de|Holtland}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Лер (аудан)|Лер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2320 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 14,66 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 57 011''. Муниципалитеттің басшысы — Карл-Хайнц Грос. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Лер ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 7rusxwzpfo9tg64isfo02wqjr17raof 0 210522 3657256 3649223 2026-09-19T06:19:47Z 1nter pares 146705 3657256 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хольцен (Эшерсхаузен) |шынайы атауы = Holzen (bei Eschershausen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Holzen 1958.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=56 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=40 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хельмут Альмс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 190 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 640 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05534 |пошта индексі = 37632 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 022 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.webcss.de/ |сайт тілі = de }} '''Хольцен (Эшерсхаузен)''' ({{lang-de|Holzen (bei Eschershausen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 640 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 022''. Муниципалитеттің басшысы — Хельмут Альмс. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.webcss.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 3er3uscei950jzs55ycibnd479s0lil 0 210523 3657257 2908231 2026-09-19T06:20:12Z 1nter pares 146705 3657257 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хольцминден |шынайы атауы = Holzminden |сурет = Holzminden Herbst 2005.JPG |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Stadtwappen der Stadt Holzminden.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=49 |lat_sec=47 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=26 |lon_sec=54 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Юрген Дауль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 88,25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 89 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 20073 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05531 |пошта индексі = 37603 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL (c 1. Juli 1956) |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 023 |ортаққордағы санаты = Holzminden |сайты = http://www.holzminden.de/ |сайт тілі = de }} '''Хольцминден''' ({{lang-de|Holzminden}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 20073 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 88,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 023''. Қаланың басшысы — Юрген Дауль. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.holzminden.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] cogu54irxdejez6utoc0zzalj38u8jf 0 213846 3656909 2908189 2026-09-18T15:03:11Z 1nter pares 146705 3656909 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хогстеде |шынайы атауы = Hoogstede |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hoogstede.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=34 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=57 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Графство Бентхайм |кестедегі аудан = Графство Бентхайм (аудан){{!}}Графство Бентхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 7 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ян Энзинк |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 49,77 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 14 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2884 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05944 |пошта индексі = 49846 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NOH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 56 009 |ортаққордағы санаты = Hoogstede |сайты = http://www.hoogstede.de/ |сайт тілі = de }} '''Хогстеде''' ({{lang-de|Hoogstede}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Графство Бентхайм (аудан)|Графство Бентхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2884 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 49,77 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 56 009''. Муниципалитеттің басшысы — Ян Энзинк. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 7 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hoogstede.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] t03pat92b27u0isjhx9prtzkqwhddhf 3656910 3656909 2026-09-18T15:03:25Z 1nter pares 146705 3656910 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хогстеде |шынайы атауы = Hoogstede |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hoogstede.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=34 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=57 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Графство Бентхайм |кестедегі аудан = Графство Бентхайм (аудан){{!}}Графство Бентхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 7 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ян Энзинк |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 49,77 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 14 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2884 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05944 |пошта индексі = 49846 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NOH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 56 009 |ортаққордағы санаты = Hoogstede |сайты = http://www.hoogstede.de/ |сайт тілі = de }} '''Хогстеде''' ({{lang-de|Hoogstede}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Графство Бентхайм (аудан)|Графство Бентхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2884 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 49,77 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 56 009''. Муниципалитеттің басшысы — Ян Энзинк. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 7 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hoogstede.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] nohpc5x0xtrbdwkogxjucvt71876xu0 0 213849 3657259 3086431 2026-09-19T06:21:07Z 1nter pares 146705 3657259 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хорнбург |шынайы атауы = Hornburg |сурет = Hornburg Fachwerk.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hornburg.jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=01 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=37 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вольфенбюттель |кестедегі аудан = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Андреас Меммерт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2503 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05334 |пошта индексі = 38315 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 58 020 |ортаққордағы санаты = Hornburg |сайты = http://www.hornburg.de/ |сайт тілі = de }} '''Хорнбург''' ({{lang-de|Hornburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2503 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 22 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 020''. Қаланың басшысы — Андреас Меммерт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hornburg.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605125449/http://hornburg.de/ |date=2013-06-05 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 2osa3zbu1wq23qrpchd0s11zzobl756 0 213857 3656911 2908192 2026-09-18T15:04:03Z 1nter pares 146705 3656911 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хойа |шынайы атауы = Hoya |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hoya COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=48 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=08 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Нинбург |кестедегі аудан = Нинбург (аудан){{!}}Нинбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Эдмунд Зайдель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 14 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3714 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04251 |пошта индексі = 27318 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 014 |ортаққордағы санаты = Hoya |сайты = http://www.hoya-weser.de/ |сайт тілі = de }} '''Хойа''' ({{lang-de|Hoya}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Нинбург (аудан)|Нинбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3714 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,5 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 014''. Муниципалитеттің басшысы — Эдмунд Зайдель. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hoya-weser.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Нинбург ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] govbjodugzceq71fggpxsjpwhfhwtvj 0 213860 3657246 2908196 2026-09-19T06:15:56Z 1nter pares 146705 3657246 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хойерхаген |шынайы атауы = Hoyerhagen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hoyerhagen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=49 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=05 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Фолькхард Фолькман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 15 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1075 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04251 |пошта индексі = 27318 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 015 |ортаққордағы санаты = Hoyerhagen |сайты = http://www.hoyerhagen.de/ |сайт тілі = de }} '''Хойерхаген''' ({{lang-de|Hoyerhagen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1075 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 23 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 015''. Муниципалитеттің басшысы — Фолькхард Фолькман. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hoyerhagen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] igc0uzq3bc0jqfea12qiy4ztsu14c6i 3657247 3657246 2026-09-19T06:16:12Z 1nter pares 146705 3657247 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хойерхаген |шынайы атауы = Hoyerhagen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hoyerhagen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=49 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=05 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Фолькхард Фолькман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 15 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1075 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04251 |пошта индексі = 27318 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 015 |ортаққордағы санаты = Hoyerhagen |сайты = http://www.hoyerhagen.de/ |сайт тілі = de }} '''Хойерхаген''' ({{lang-de|Hoyerhagen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1075 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 23 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 015''. Муниципалитеттің басшысы — Фолькхард Фолькман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hoyerhagen.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 5nt12nm0rod269gon3l5il0zxrdzord 0 213864 3657245 3346042 2026-09-19T06:15:36Z 1nter pares 146705 3657245 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хойерсхаузен |шынайы атауы = Hoyershausen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hoyershausen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=01 |lat_sec=06 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=45 |lon_sec=12 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Урзула Зенне |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,3 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 139 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 499 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05185, 05181 |пошта индексі = 31093 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 038 |ортаққордағы санаты = Hoyershausen |сайты = http://www.hoyershausen.de/ |сайт тілі = de }} '''Хойерсхаузен''' ({{lang-de|Hoyershausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 499 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 15,3 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 038''. Муниципалитеттің басшысы — Урзула Зенне. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hoyershausen.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928165026/http://www.hoyershausen.de/ |date=2007-09-28 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 8re13y4gp4a4pshcn3n86xdoz4reqwz 0 213871 3657261 2908306 2026-09-19T06:22:34Z 1nter pares 146705 /* Сыртқы сілтемелер */ 3657261 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хузум (Нинбург) |шынайы атауы = Husum (bei Nienburg) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Husum (bei Nienburg).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=34 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=15 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Фридрих Фишер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 39,84 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 44 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2073 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05027 |пошта индексі = 31632 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 016 |ортаққордағы санаты = Husum (bei Nienburg) |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хузум (Нинбург)''' ({{lang-de|Husum (bei Nienburg)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2073 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 39,84 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 016''. Муниципалитеттің басшысы — Фридрих Фишер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] itz3j0b25wl16mwqtxn1hd3mue8a9ii 3657262 3657261 2026-09-19T06:22:48Z 1nter pares 146705 3657262 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хузум (Нинбург) |шынайы атауы = Husum (bei Nienburg) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Husum (bei Nienburg).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=34 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=15 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ниэнбург-на-Везере |кестедегі аудан = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Фридрих Фишер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 39,84 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 44 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2073 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05027 |пошта индексі = 31632 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 56 016 |ортаққордағы санаты = Husum (bei Nienburg) |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хузум (Нинбург)''' ({{lang-de|Husum (bei Nienburg)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2073 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 39,84 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 016''. Муниципалитеттің басшысы — Фридрих Фишер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] h3yi1rg94x4sgwruscitl0i72qyvzdw 0 213880 3656897 3346043 2026-09-18T14:58:05Z 1nter pares 146705 3656897 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хёфер (Целле) |шынайы атауы = Höfer (Landkreis Celle) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hoefer.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=40 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=15 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Целле |кестедегі аудан = Целле (аудан){{!}}Целле |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Михель Крузе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21,87 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 64 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 953 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05145 |пошта индексі = 29361 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CE |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 51 014 |ортаққордағы санаты = Höfer (Landkreis Celle) |сайты = http://www.hoefer-celle.de/ |сайт тілі = de }} '''Хёфер (Целле)''' ({{lang-de|Höfer (Landkreis Celle)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Целле (аудан)|Целле]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 953 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 21,87 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 51 014''. Муниципалитеттің басшысы — Михель Крузе. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hoefer-celle.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926014721/http://www.hoefer-celle.de/ |date=2015-09-26 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Целле ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] n756y0qo3jn4g548w39qj0rbw1fb4ce 0 213883 3656895 2908343 2026-09-18T14:57:10Z 1nter pares 146705 3656895 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хёбек |шынайы атауы = Höhbeck |сурет = Hoehbeck.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hoehbeck.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=03 |lat_sec=17 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=25 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Люхов-Данненберг |кестедегі аудан = Люхов-Данненберг (аудан){{!}}Люхов-Данненберг |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ульрих Брюникке |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 16–76 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 687 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05846 |пошта индексі = 29478 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DAN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 54 010 |ортаққордағы санаты = Höhbeck |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хёбек''' ({{lang-de|Höhbeck}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Люхов-Данненберг (аудан)|Люхов-Данненберг]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 687 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 19,4 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 010''. Муниципалитеттің басшысы — Ульрих Брюникке. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Люхов-Данненберг ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] n9a2i8wceh8z6y2hz6y6qkwwqi01chg 0 213887 3656896 2921637 2026-09-18T14:57:38Z 1nter pares 146705 3656896 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хёрден (Гарц) |шынайы атауы = Hörden am Harz |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hoerden am Harz COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=40 |lat_sec=15 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=17 |lon_sec=07 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Остероде |кестедегі аудан = Остероде (аудан){{!}}Остероде |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хатторф (Гарц) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,82 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 200 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1087 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05521 |пошта индексі = 37412 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OHA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 1 56 010 |ортаққордағы санаты = Hörden am Harz |сайты = http://www.hoerden-harz.de/ |сайт тілі = de }} '''Хёрден (Гарц)''' ({{lang-de|Hörden am Harz}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Остероде (аудан)|Остероде]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1087 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,82 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 56 010''. Муниципалитеттің басшысы — Хатторф (Гарц). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hoerden-harz.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809171426/http://hoerden-harz.de/ |date=2019-08-09 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Остероде ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] d8pe46t5pcqour9rilan78s7t22bj3g 0 213890 3657263 2908322 2026-09-19T06:23:13Z 1nter pares 146705 3657263 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хюде |шынайы атауы = Hüde |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=28 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=20 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Дипхольц |кестедегі аудан = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,47 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 39 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1095 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05443, 05447 |пошта индексі = 49448 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 51 020 |ортаққордағы санаты = Hüde |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хюде''' ({{lang-de|Hüde}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1095 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,47 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 020''. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] ndfi4xoqywyf4oefdgc7b564tnlskrx 0 213896 3657264 2908338 2026-09-19T06:24:01Z 1nter pares 146705 3657264 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хюфен |шынайы атауы = Hüven |сурет = Huevener-Muehle.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hueven COA.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=47 |lat_sec=10 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=33 |lon_sec=06 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эмсланд |кестедегі аудан = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Вильфрид Зандман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,24 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 30 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 554 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05952 |пошта индексі = 49751 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 54 023 |ортаққордағы санаты = Hüven |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хюфен''' ({{lang-de|Hüven}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 554 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 15,24 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 023''. Муниципалитеттің басшысы — Вильфрид Зандман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] gc0lenqxtikroyw5lhx07c6ggn965ze 0 214382 3657260 2908269 2026-09-19T06:21:44Z 1nter pares 146705 3657260 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хорштедт |шынайы атауы = Horstedt (Niedersachsen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen der Gemeinde Horstedt.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=11 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=14 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ротенбург-на-Вюмме |кестедегі аудан = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Хайнц Дитер Геберс |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 22,49 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 31 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1346 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04288 |пошта индексі = 27367 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ROW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 57 028 |ортаққордағы санаты = Horstedt (Niedersachsen) |сайты = http://www.sottrum.de/ |сайт тілі = de }} '''Хорштедт''' ({{lang-de|Horstedt (Niedersachsen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1346 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 22,49 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 028''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнц Дитер Геберс. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.sottrum.de/ Ресми сайты] {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] f44tfbfzws9q8azt39tlz75nme7m6vb 0 220793 3656876 3655859 2026-09-18T12:27:56Z Nurken 111493 3656876 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ерлан Қарин | Шынайы есімі = | Суреті = Мемлекет басшысы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің бесінші отырысына қатысты (Erlan Karin cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Қарин, 2021 жыл | Титулы = [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президент]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары]] | Басқара бастады_2 = 30 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 31 тамыз 2026 | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 14 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 30 маусым 2026 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = ''лауазым енгізілді'';<br>Мемлекеттік хатшы ретінде өзі | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 5 қаңтар | Басқаруын аяқтады_4 = 14 маусым 2022 | Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'';<br>Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі | Титулы_5 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президенттің көмекшісі]] | Ту_5 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 30 шілде 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022 | Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|Президенттің кеңесшісі]] | Ту_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 5 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 30 шілде 2020 | Президент_6 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Туған күні = 26.05.1976 | Туған жері = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]] | Анасы = | Жұбайы = [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина|Зүлфия Әшімханова]] | Балалары = 6 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2026–) |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] (бұрын) |[[Асар партиясы|Асар]] (бұрын) }} | Білімі = {{ublist |[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] }} | Мамандығы = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы | Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}} }} {{Қатар |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}} }} | Сайты = }} '''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президенті]]. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары (2026), Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026) болған. == Өмірбаяны == Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}</ref> Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.<ref>[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]</ref> Ақтөбе қаласындағы №6 мектептің түлегі (қазіргі Ғ. Ақтаев атындағы №6 мектеп-гимназиясы). [[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»). 1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.<ref name="far">[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]</ref> 1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды. 2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды. 2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында халықаралық шолу бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған.<ref>[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]</ref> 2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды. 2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды. 2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды. 2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды. 2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]</ref> 2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды. Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.<ref>[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин "Жусан" операциясы туралы кітап жазды]</ref> 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді. 2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.<ref>[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]</ref> 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.<ref>[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]</ref> 2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]</ref> Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.<ref>[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]</ref> 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 2026 жылы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына Ерлан Қарин кандидатурасын ұсынып, 141 депутат қолдап дауыс берді.<ref>[https://nege.kz/news/141-deputat-koldadi-erlan-karin-vitse-prezident-lauazimina-tagayindaldi-bfb635 141 депутат қолдады: Ерлан Қарин вице-президент лауазымына тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Жеке өмірі == Қарин үйленген, әйелі [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы. Қариннің 6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған егіздер) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған). Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы — Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер). == Кітаптары == Төмендегі кітаптардың авторы: * Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013) * Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014) * «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014) * Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017) * Операция «Жусан» (2020) * Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023) * От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024) == Фильмдері == * Тар заман * 16 дней декабря * Тұзақ. История одной авантюры == Марапаттары == Қарин [[Құрмет ордені]]мен (2010 жылы), ІІ дәрежелі [[Достық ордені]]мен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.<ref name="far" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарин, Ерлан Тынымбайұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] q8j85eg0330mvxztwalpm19urevu58p 3656970 3656876 2026-09-18T16:08:10Z Casserium 68287 3656970 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ерлан Қарин | Шынайы есімі = | Суреті = Мемлекет басшысы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің бесінші отырысына қатысты (Erlan Karin cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Қарин, 2021 жыл | Титулы = [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президент]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары]] | Басқара бастады_2 = 30 маусым | Басқаруын аяқтады_2 = 31 тамыз 2026 | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_2 = [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 14 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 30 маусым 2026 | Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_3 = ''лауазым енгізілді'';<br>Мемлекеттік хатшы ретінде өзі | Ізбасары_3 = ''лауазым жойылды'' | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]] | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 5 қаңтар | Басқаруын аяқтады_4 = 14 маусым 2022 | Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Ізашары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_4 = ''лауазым жойылды'';<br>Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі | Титулы_5 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президенттің көмекшісі]] | Ту_5 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 30 шілде 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022 | Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|Президенттің кеңесшісі]] | Ту_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 5 сәуір 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 30 шілде 2020 | Президент_6 = Қасым-Жомарт Тоқаев | Туған күні = 26.05.1976 | Туған жері = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]] | Анасы = | Жұбайы = [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина|Зүлфия Әшімханова]] | Балалары = 6 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2026–) |[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] (бұрын) |[[Асар партиясы|Асар]] (бұрын) }} | Білімі = {{ublist |[[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] }} | Мамандығы = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы | Ғылыми дәрежесі = Саясаттану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}} }} {{Қатар |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}} }} | Сайты = }} '''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, саясаттану [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]], 2026 жылдан бастап [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президенті]]. Бұрын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары (2026), Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026) болған. == Өмірбаяны == Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}</ref> Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.<ref>[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]</ref> Ақтөбе қаласындағы №6 мектептің түлегі (қазіргі Ғ. Ақтаев атындағы №6 мектеп-гимназиясы). [[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»). 1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.<ref name="far">[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]</ref> 1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды. 2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды. 2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында халықаралық шолу бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған.<ref>[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]</ref> 2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды. 2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды. 2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды. 2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды. 2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды. 2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]</ref> 2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды. Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.<ref>[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин "Жусан" операциясы туралы кітап жазды]</ref> 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді. 2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.<ref>[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]</ref> 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.<ref>[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]</ref> 2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]</ref> Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.<ref>[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]</ref> 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]</ref> 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 2026 жылы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат болды.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына Ерлан Қарин кандидатурасын ұсынып, 141 депутат қолдап дауыс берді.<ref>[https://nege.kz/news/141-deputat-koldadi-erlan-karin-vitse-prezident-lauazimina-tagayindaldi-bfb635 141 депутат қолдады: Ерлан Қарин вице-президент лауазымына тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> == Жеке өмірі == Қарин үйленген, әйелі [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы. Қариннің 6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған егіздер) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған). Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы — Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер). == Кітаптары == Төмендегі кітаптардың авторы: * Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013) * Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014) * «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014) * Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017) * Операция «Жусан» (2020) * Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023) * От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024) == Фильмдері == * Тар заман * 16 дней декабря * Тұзақ. История одной авантюры == Марапаттары == Қарин [[Құрмет ордені]]мен (2010 жылы), ІІ дәрежелі [[Достық ордені]]мен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.<ref name="far" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарин, Ерлан Тынымбайұлы}} [[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік кеңесшілері]] [[Санат:Қазақстан вице-президенттері]] fse7vpg45kj1fgmd6qtvkffae3phvqt 0 221710 3657084 2562452 2026-09-18T18:05:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657084 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Сифуэнтес |шынайы атауы = Cifuentes |сурет = |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Cifuentes.svg |ту = Bandera de Cifuentes.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=47 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=2 |lon_min=37 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Кастилия — Ла-Манча |кестедегі аймақ = Кастилия — Ла-Манча |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Гвадалахара (провинция){{!}}Гвадалахара |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Ла-Алькаррия (комарка){{!}}Ла-Алькаррия |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Хавьер Марихиль Вьехо |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 106 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 894 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2109 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Cifontino-a, cifontano-a y cifuenteño-a |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+34) 949 |пошта индексі = 19420 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Cifuentes |сайты = http://www.cifuentes.es |сайт тілі = es }} '''Сифуэнтес''' ({{lang-es|Cifuentes}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Кастилия — Ла-Манча]] автономды бірлестігіне қарасты [[Гвадалахара (провинция)|Гвадалахара]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Ла-Алькаррия (комарка)|Ла-Алькаррия]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2109 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 106 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 69 км. Қала жебеушісі Кристо де ла Мисерикордия болып саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.cifuentes.es Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210102152941/https://www.cifuentes.es/ |date=2021-01-02 }} {{Ла-Алькаррия ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Гвадалахара елді мекендері]] k4s63o1p6l5lh6beq9o4909e1vlq334 0 239837 3657277 1569478 2026-09-19T07:51:30Z Łukasz Winek 8119 delete 3657277 wikitext text/x-wiki {{delete|This article is similar to another article, [[Гёллерсдорф]], except the name of the locality is different}} {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Вишаталь |шынайы атауы = Wischathal |сурет = |жағдайы = |ел = Аустрия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=29 |lat_sec=29 |lon_dir=E |lon_deg=16 |lon_min=07 |lon_sec=14 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері |аймағы = Төменгі Аустрия |кестедегі аймақ = Төменгі Аустрия |аудан түрі = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Холлабрун (округ){{!}}Холлабрун |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = Йозеф Райнвайн |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 59.56 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 202 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі{{!}}немісше |тұрғыны = 2939 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+43) 2954 |пошта индексі = 2013 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 3 10 08 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.goellersdorf.at |сайт тілі = de }} '''Вишаталь''' ({{lang-de|Wischathal}}) — [[Аустрия]]дағы коммуна. [[Төменгі Аустрия]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Холлабрун (округ)|Холлабрун]] округінің құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2939 адамды құрайды (18 сәуір 2008). Алып жатқан жер аумағы 59.56 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — HL, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''3 10 08''. [[2005]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Йозеф Райнвайн саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.goellersdorf.at Ресми сайты] {{Аустрия:Холлабрун округі:Қалалар}} {{austria-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері]] [[ru:Вишаталь]] i5fv275h34ypbwitoe6009jgl7s1k7x 0 273123 3657144 1846939 2026-09-18T19:16:21Z Ziv 164355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Bandeira salva terra.JPG]] → [[File:Bandeira de Salvaterra, PA.jpg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 3657144 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Салватерра (Пара) |шынайы атауы = Salvaterra (Pará) |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = Brasao salva terra.JPG |ту = Bandeira de Salvaterra, PA.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=0 |lat_min=45 |lat_sec=10 |lon_dir=W |lon_deg=48 |lon_min=31 |lon_sec=1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Пара |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Маражо (мезорегион){{!}}Маражо --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Арари (микрорегион){{!}}Арари --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Жози Мария Гомис ди Араужу |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1 043,504 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 5 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 17 505 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = 16,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салватерра (Пара)''' ({{lang-pt|Salvaterra (Pará)}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Пара (штат)|Пара]] штатында орналасқан. [[Маражо (мезорегион)|Маражо]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Арари (микрорегион)|Арари]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 17 505 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 043,504 км² шамасында. Халық тығыздығы — 16,8 адам/км². {{Арари микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Пара елді мекендері]] hq9usda6li74f8dnzgfn1vyutc6qado 0 273125 3657185 1846933 2026-09-18T21:39:29Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Bandeira_santa_cruz_do_arar.JPG]]» деген «[[:File:Bandeira_de_Santa_Cruz_do_Arari,_PA.jpg]]» дегенмен алмастырылды. 3657185 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Санта-Крус-ду-Арари |шынайы атауы = Santa Cruz do Arari |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = |ту = Bandeira de Santa Cruz do Arari, PA.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=0 |lat_min=39 |lat_sec=50 |lon_dir=W |lon_deg=49 |lon_min=9 |lon_sec=46 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Пара |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Маражо (мезорегион){{!}}Маражо --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Арари (микрорегион){{!}}Арари --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Фернанду Антониу Лобату Таварис |құрылған уақыты = 1961 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1 074,854 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 6 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5 611 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = 5,2 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Санта-Крус-ду-Арари''' ({{lang-pt|Santa Cruz do Arari}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Пара (штат)|Пара]] штатында орналасқан. [[Маражо (мезорегион)|Маражо]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Арари (микрорегион)|Арари]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5 611 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 074,854 км² шамасында. Халық тығыздығы — 5,2 адам/км². == Тарихы == Қала [[1961 жыл]]ы құрылған. {{Арари микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Пара елді мекендері]] iyovggcbfe6jiphmc5xe82d18l3itf8 0 273147 3657187 1846771 2026-09-18T21:47:05Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Bandeira_sao_sebastiao_da_b.JPG]]» деген «[[:File:Bandeira_de_São_Sebastião_da_Boa_Vista,_PA.jpg]]» дегенмен алмастырылды. 3657187 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Сан-Себастьян-да-Боа-Виста |шынайы атауы = São Sebastião da Boa Vista |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = |ту = Bandeira de São Sebastião da Boa Vista, PA.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=1 |lat_min=43 |lat_sec=4 |lon_dir=W |lon_deg=49 |lon_min=32 |lon_sec=27 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Пара |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Маражо (мезорегион){{!}}Маражо --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Фурус-ди-Бревис (микрорегион){{!}}Фурус-ди-Бревис --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Лаэрсиу Родригис Перейра |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1 632,218 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 2 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 19 688 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = 12,1 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сан-Себастьян-да-Боа-Виста''' ({{lang-pt|São Sebastião da Boa Vista}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Пара (штат)|Пара]] штатында орналасқан. [[Маражо (мезорегион)|Маражо]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Фурус-ди-Бревис (микрорегион)|Фурус-ди-Бревис]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 19 688 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1 632,218 км² шамасында. Халық тығыздығы — 12,1 адам/км². {{Фурус-ди-Бревис микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Пара елді мекендері]] 7kqoda357hzypmnbqc4sg658pyimbwf 0 273691 3657280 1478610 2026-09-19T08:03:14Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3657280 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Афраниу  |шынайы атауы = Afrânio |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=8 |lat_min=30 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=41 |lon_min=0 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Пернамбуку |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Сан-Франсиску-Пернамбукану (мезорегион){{!}}Сан-Франсиску-Пернамбукану --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Петролина (микрорегион){{!}}Петролина --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Адалберту Кавалканти |құрылған уақыты = 1864 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1488,6 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 522 |климаты = шөлейт |ресми тілі = |тұрғыны = 16471 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = 9,50 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Афраниу ''' ({{lang-pt|Afrânio}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Пернамбуку (штат)|Пернамбуку]] штатында орналасқан. [[Сан-Франсиску-Пернамбукану (мезорегион)|Сан-Франсиску-Пернамбукану]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Петролина (микрорегион)|Петролина]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 16471 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1488,6 км² шамасында. Халық тығыздығы — 9,50 адам/км². == Тарихы == Қала [[1864 жыл]]ы құрылған. {{Петролина микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Пернамбуку елді мекендері]] ss73rfcspyxauxa8bo26j8agmgrpes2 0 273737 3657279 1494919 2026-09-19T07:59:28Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3657279 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Баррейрус  |шынайы атауы = Barreiros |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=8 |lat_min=49 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=35 |lon_min=12 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Пернамбуку |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Мата-Пернамбукана (мезорегион){{!}}Мата-Пернамбукана --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Мата-Меридиунал-Пернамбукана (микрорегион){{!}}Мата-Меридиунал-Пернамбукана --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Антониу Висенти ди Соза Албукерки |құрылған уақыты = 1786 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 233 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 22 |климаты = субтропикалық гумидті |ресми тілі = |тұрғыны = 41973 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = 180 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Баррейрус ''' ({{lang-pt|Barreiros}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Пернамбуку (штат)|Пернамбуку]] штатында орналасқан. [[Мата-Пернамбукана (мезорегион)|Мата-Пернамбукана]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Мата-Меридиунал-Пернамбукана (микрорегион)|Мата-Меридиунал-Пернамбукана]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 41973 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 233 км² шамасында. Халық тығыздығы — 180 адам/км². == Тарихы == Қала [[1786 жыл]]ы құрылған. {{Мата-Меридиунал-Пернамбукана микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Пернамбуку елді мекендері]] hb53cprit4oajtbfevu1uzx4a5ddzze 0 282356 3657276 1569762 2026-09-19T07:43:15Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3657276 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Сан-Мигел |шынайы атауы =  São Miguel |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=0 |lat_sec=14 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=22 |lon_sec=44 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Орталық аймақ (аймақ){{!}}Орталық аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Коимбра (округ){{!}}Коимбра |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Пенела |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 32,61 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1 741 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 53,4 |шоғырлануы = Үлкен Коимбра |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сан-Мигел''' ({{lang-pt| São Miguel}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Коимбра (округ)|Коимбра]] округінің құрамына кіреді. [[Пенела]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Коимбра]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан. Португалияның [[Орталық аймақ (аймақ)|Орталық аймақ]] регионына қарасты [[Пиньял-Интериор-Норте (субаймақ)|Пиньял-Интериор-Норте]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 741 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 32,61 км² шамасында. Халық тығыздығы — 53,4 адам/км². == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Бейра-Литорал]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * {{Пенела муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Коимбра округінің елді мекендері]] nb3pw1tegs6ymsou2rhqmudvi52f2g9 0 287746 3656927 3339081 2026-09-18T15:31:41Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары|Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656927 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Төлеген Жүкеев | Шынайы есімі = Төлеген Тілекұлы Жүкеев | Суреті = Төлеген Жүкеев.jpeg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Иран ислам республикасындағы ҚР-дың Төтенше және Өкілетті Елшісі | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 2000 | Басқаруын аяқтады = 2005 | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = Оңтүстік Кореядағы ҚР-дың Төтенше және Өкілетті Елшісі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1995 | Басқаруын аяқтады_2 = 2000 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = 1994 | Басқаруын аяқтады_3 = 1994 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 1994 | Басқаруын аяқтады_4 = 1994 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 19.04.1949 | Туған жері = [[Доссор|Доссор ауылы]], [[Мақат ауданы]], [[Атырау облысы]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = Ислам | Әкесі = Тілек Есетов | Анасы = Қисықбасова Жамал | Жұбайы = | Балалары = Руслан (1974) | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Төлеген Тілекұлы Жүкеев''' (19 сәуір 1949 жыл, [[Доссор|Доссор ауылы]], [[Мақат ауданы]], [[Атырау облысы]]) - мемлекет және қоғам қайраткері. ==Өмірбаяны== Төлеген Жүкеев 19 сәуір күні 1949 жылы Доссор ауылында дүниеге келген. 1972 Әзірбайжан астанасы Бакудегі М.Әзізбеков атындағы мұнай және химия институтын тәмамдаған. *[[1972]]-[[1975]] жылдары Атырау облысындағы бірқатар мұнай кәсіпорындарын жұмыс істеген. *[[1975]] жылдан бастап Маңғыстау облысындағы түрлі партиялық қызметтерде болған. *[[1988]]-[[1990]] Коммунисттік партияның ОК-ның экономикалық бөлімінде жұмыс істеген. *[[1991]] жылдан бастап Жаңа экономикалық құрылымдарды қолдау және монополияларға шектеу қою комитетітің төрағасының бірінші орынбасары. *[[1992]]-[[1993]] жылдары ҚР-дың мемлекеттік кеңесшісі, Қауіпсіздік кеңесінің төрағасының орынбасары. *[[1994]] ҚР Премьер-Министрдің орынбасары, Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы. *[[1995]]-[[2000]] жылдары Оңтүстік Кореядағы ҚР-дың Төтенше және Өкілетті Елшісі. *[[2000]]-[[2005]] жылдары Иран ислам республикасындағы ҚР-дың Төтенше және Өкілетті Елшісі.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалықаласы Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстанның Оңтүстік Кореядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан дипломаттары]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары]] 4cf6ygxsyfn4lvg0eqrzjex7s3lxe1k 3656954 3656927 2026-09-18T15:58:11Z Casserium 68287 3656954 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Төлеген Жүкеев | Шынайы есімі = Төлеген Тілекұлы Жүкеев | Суреті = Төлеген Жүкеев.jpeg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Иран ислам республикасындағы ҚР-дың Төтенше және Өкілетті Елшісі | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 2000 | Басқаруын аяқтады = 2005 | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = Оңтүстік Кореядағы ҚР-дың Төтенше және Өкілетті Елшісі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1995 | Басқаруын аяқтады_2 = 2000 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министр орынбасары]] | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = 1994 | Басқаруын аяқтады_3 = 1994 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 1994 | Басқаруын аяқтады_4 = 1994 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 19.04.1949 | Туған жері = [[Доссор|Доссор ауылы]], [[Мақат ауданы]], [[Атырау облысы]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = Ислам | Әкесі = Тілек Есетов | Анасы = Қисықбасова Жамал | Жұбайы = | Балалары = Руслан (1974) | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Төлеген Тілекұлы Жүкеев''' (19 сәуір 1949 жыл, [[Доссор|Доссор ауылы]], [[Мақат ауданы]], [[Атырау облысы]]) - мемлекет және қоғам қайраткері. ==Өмірбаяны== Төлеген Жүкеев 19 сәуір күні 1949 жылы Доссор ауылында дүниеге келген. 1972 Әзірбайжан астанасы Бакудегі М.Әзізбеков атындағы мұнай және химия институтын тәмамдаған. *[[1972]]-[[1975]] жылдары Атырау облысындағы бірқатар мұнай кәсіпорындарын жұмыс істеген. *[[1975]] жылдан бастап Маңғыстау облысындағы түрлі партиялық қызметтерде болған. *[[1988]]-[[1990]] Коммунисттік партияның ОК-ның экономикалық бөлімінде жұмыс істеген. *[[1991]] жылдан бастап Жаңа экономикалық құрылымдарды қолдау және монополияларға шектеу қою комитетітің төрағасының бірінші орынбасары. *[[1992]]-[[1993]] жылдары ҚР-дың мемлекеттік кеңесшісі, Қауіпсіздік кеңесінің төрағасының орынбасары. *[[1994]] ҚР Премьер-Министрдің орынбасары, Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы. *[[1995]]-[[2000]] жылдары Оңтүстік Кореядағы ҚР-дың Төтенше және Өкілетті Елшісі. *[[2000]]-[[2005]] жылдары Иран ислам республикасындағы ҚР-дың Төтенше және Өкілетті Елшісі.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалықаласы Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстанның Оңтүстік Кореядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан дипломаттары]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары]] r4uxkuh9ka67bzi693l0dujhq4c4tyj 0 338738 3657201 3616098 2026-09-19T00:24:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657201 wikitext text/x-wiki '''Талдықорған жоғары аграрлық''' '''технологиялық колледжі''' (әр жылдардағы атаулары ''Талдықорған экономикалық-технологиялық колледжі'', ''Талдықорған агротехникалық колледжі'') Талдықорғанда орналасқан кәсіптік білім беретін оқу орны. == Тарихы == [[Сурет:Эмблема ТЭТК.jpg|125px|нобай|оңға|Талдықорған экономикалық-технологиялық колледжінің 2012-13 ж-дардағы эмблемасы]] Талдықорған жоғары аграрлық технологиялық колледжі мемлекеттік қазыналық білім кәсіпорны 1943 жылы Алматы облысы совхоздары тресінің Ленин атындағы совхозаралық мал шаруашылығы мектебі негізінде құрылған. Колледж өзінің тарихында 30 мыңнан астам орта буынды мамандарын дайындап шығарды. Оқу мемлекеттік және орыс тілдерінде, күндізгі және сырттай оқу нысаны бойынша жүргізіледі. == Дайындайтын мамандықтары== Мемлекеттік қазыналық кәсіпорын "Талдықорған жоғары аграрлық технологиялық колледжі" Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігінің білім беру қызметін жүргізуге құқық беретін лицензиясына сәйкес төмендегі мамандықтар бойынша мамандар даярлайды: *[[Ветеринария]]; *Экология және табиғатты қорғау қызметі; *Есеп және аудит; *Экономика, Қаржы(сала бойынша) ; *Ақпараттық жүйелер; *Есептеу техникасы және бағдарламалық жабдықтау(''жабылған''); *Радиоэлектроника және байланыс (түрлері бойынша) (''жабылған''); *Мех және қой терісі өнімдерін өңдеу технологиясы; *Сүт өнімдері өндірісі; *Ет және ет өнімдері өндірісі; *Нан пісіру ,макарон және кондитер өндірісі == Дереккөздер == <references/> * "Ел-назар" республикалық журналы, №05(08) мамыр 2012 жыл,Шакуал Ермұханбетұлы:"Болашағы бағдарлы келешегі кемел оқу орны", 48-бет. <gallery> Сурет:ТЭТК.jpeg Сурет:Тэтк1.jpg </gallery> [[Санат: Талдықорған колледждері]] [[Санат:Қазақстан колледждері]] == Сыртқы сілтемелер == https://agroteh.edu.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260525184356/https://agroteh.edu.kz/ |date=2026-05-25 }} Колледж сайты. {{Қазақстан оқу орындары}} oa595cwvbv5535gu52long2vq78vcj7 4 491233 3657299 3656787 2026-09-19T09:00:50Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3657299 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35621]||623||26||18||263||28||3||34476||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3117]||293||7||6||402||8||15||2370||0||6||10||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1196]||38||0||0||12||17||0||1117||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 499]||15||0||7||46||6||1||407||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] abbxcb8l5z96qyn1t4340rz9hsdbvis 4 492279 3656864 3656133 2026-09-18T12:02:01Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3656864 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2067}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:1526}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1451}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:506}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:484}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:446}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 7 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:334}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 8 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 9 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:140}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 10 || [[User:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] || [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|{{formatnum:121}}]] || {{Permissions|Жадыра Абибуллаевна}} |- | 11 || [[User:Айткүл|Айткүл]] || [[Special:Contributions/Айткүл|{{formatnum:115}}]] || {{Permissions|Айткүл}} |- | 12 || [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] || [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Aktolkynsauyrbay}} |- | 13 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:104}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 14 || [[User:~2026-48574-22|~2026-48574-22]] || [[Special:Contributions/~2026-48574-22|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|~2026-48574-22}} |- | 15 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:72}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 16 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:72}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 17 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 18 || [[User:Гульмира Айтқұл|Гульмира Айтқұл]] || [[Special:Contributions/Гульмира Айтқұл|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|Гульмира Айтқұл}} |- | 19 || [[User:Jako2588|Jako2588]] || [[Special:Contributions/Jako2588|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|Jako2588}} |- | 20 || [[User:Nurtenge|Nurtenge]] || [[Special:Contributions/Nurtenge|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Nurtenge}} |- | 21 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 22 || [[User:Asorev|Asorev]] || [[Special:Contributions/Asorev|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Asorev}} |- | 23 || [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] || [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Акпарова Корлан}} |- | 24 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 25 || [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] || [[Special:Contributions/Шугыла Есімханова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Шугыла Есімханова}} |- | 26 || [[User:Aidana003|Aidana003]] || [[Special:Contributions/Aidana003|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Aidana003}} |- | 27 || [[User:Маржан Нурмаганбетовна|Маржан Нурмаганбетовна]] || [[Special:Contributions/Маржан Нурмаганбетовна|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Маржан Нурмаганбетовна}} |- | 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] || [[Special:Contributions/Сейлова Гүлжан|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Сейлова Гүлжан}} |- | 30 || [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] || [[Special:Contributions/Таңшебер Ахметбек|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Таңшебер Ахметбек}} |- | 31 || [[User:Guka1996|Guka1996]] || [[Special:Contributions/Guka1996|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Guka1996}} |- | 32 || [[User:Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] || [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|Бакытжан Бейсембекова}} |- | 33 || [[User:Madeniet26|Madeniet26]] || [[Special:Contributions/Madeniet26|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet26}} |- | 34 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}} |- | 35 || [[User:Tilaqtobe|Tilaqtobe]] || [[Special:Contributions/Tilaqtobe|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Tilaqtobe}} |- | 36 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}} |- | 37 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 38 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}} |- | 39 || [[User:Қарақия ауданы|Қарақия ауданы]] || [[Special:Contributions/Қарақия ауданы|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Қарақия ауданы}} |- | 40 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}} |- | 41 || [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] || [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы}} |- | 42 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 43 || [[User:Гүланар|Гүланар]] || [[Special:Contributions/Гүланар|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Гүланар}} |- | 44 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 45 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} |- | 46 || [[User:DigitalNomadWikiKzRu|DigitalNomadWikiKzRu]] || [[Special:Contributions/DigitalNomadWikiKzRu|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|DigitalNomadWikiKzRu}} |- | 47 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}} |- | 48 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 49 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 50 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}} |- | 51 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|AlibekKS}} |- | 52 || [[User:Eldar Rakhatov|Eldar Rakhatov]] || [[Special:Contributions/Eldar Rakhatov|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Eldar Rakhatov}} |- | 53 || [[User:~2026-47856-93|~2026-47856-93]] || [[Special:Contributions/~2026-47856-93|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-47856-93}} |- | 54 || [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] || [[Special:Contributions/Мықтыбек Оразтайұлы|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мықтыбек Оразтайұлы}} |- | 55 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 56 || [[User:Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] || [[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Рыскен Биахметқызы}} |- | 57 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 58 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 59 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 60 || [[User:Вмуд|Вмуд]] || [[Special:Contributions/Вмуд|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Вмуд}} |- | 61 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 62 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 63 || [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] || [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Жанар Чушекова}} |- | 64 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 65 || [[User:Aidar basqarma|Aidar basqarma]] || [[Special:Contributions/Aidar basqarma|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Aidar basqarma}} |- | 66 || [[User:DiasAbilkaiyr|DiasAbilkaiyr]] || [[Special:Contributions/DiasAbilkaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|DiasAbilkaiyr}} |- | 67 || [[User:Мадикино|Мадикино]] || [[Special:Contributions/Мадикино|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Мадикино}} |- | 68 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} {{/end}} orelnvv4dd3ohwnm0i8hhtazwmu0t0k 0 499646 3657195 3253570 2026-09-18T22:55:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657195 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық әкімдігі |Атауы = Сыңғырлау ауылдық әкімдігі |Облысы = Маңғыстау облысы |Ауданы = [[Бейнеу ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Сыңғырлау]] |Тұрғыны = {{құлдырау}}531 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Әкімдіктің мекенжайы = |Телефон коды = |Пошта индексі = |Карта = }} '''Сыңғырлау ауылдық әкімдігі''' — [[Маңғыстау облысы]]ның [[Бейнеу ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, Х том</ref> [[2017 жыл]]ға дейін ''Сыңғырлау ауылдық округі'' деп аталған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V17M0003309 Бейнеу ауданының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203090539/https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V17M0003309 |date=2023-02-03 }}</ref> == Әкімшілік құрамы == Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – [[Сыңғырлау]] ауылы. Округ құрамында болған ''Сарша'' ауылы [[2005 жыл]]ы таратылған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V05M0001935 Бейнеу, Маңғыстау және Түпқараған аудандарының халық аз қоныстанған кейбір елді мекендерін жақын маңдағы ауылдық елді мекендердің құрамына енгізу туралы]</ref> == Халқы == [[2021 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша 531 адамды (272 ер адам және 259 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} {{Бейнеу ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Бейнеу ауданы ауылдық округтері]] p1cv5yfe8998nonai4c12dutvplkwso 10 513748 3657303 3342070 2026-09-19T09:12:45Z Орел Карл 81620 3657303 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{Инфобокс |үсті0 = {{#if: {{{Статусы|}}} |{{{Статусы}}} |губерниясы }} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}} |{{{Атауы}}} |{{PAGENAME}} }} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{#if: {{{Шынайы атауы|}}} |{{{Шынайы атауы}}} }} |үсті_класс2 = nickname; <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if: {{{Елтаңба|}}}{{{Ту|}}} | {{{!}} style="background:inherit;width:100%;text-align:center;" {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" | [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120}}px|Елтаңбасы]] }} {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" | [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160}}px|Ту]] }} {{!}}- {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="vertical-align:top;" | {{#if: {{{Елтаңбаның аты|}}} |[[{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы]] |Елтаңбасы }} }} {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="vertical-align:top;" | {{#if: {{{Тудың аты|}}} |[[{{{Тудың аты}}}|Ту]] |Ту }} }} {{!}} }} }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- КАРТА --> |мәтін2 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль2 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша3 = Әкімшілігі |белгі4 = Ел |мәтін4 = {{#if: {{{Ел|}}} |{{#ifexist:{{{Ел}}}|{{Байрақ|{{{Ел}}}}}&nbsp;}}{{{Ел}}} |Ресей империясы }} |белгі5 = Әкімшілік орталығы |мәтін5 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі6 = {{#if: {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |{{{Әкімшілік құрылыстың түрі}}} }} |мәтін6 = {{{Кіреді|}}} |белгі7 = {{#if: {{{Басшының түрі|}}} |{{{Басшының түрі}}} }} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша8 = Тарихы мен географиясы |белгі9 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін9 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі10 = Құрылған уақыты |мәтін10 = {{#if: {{{Құрылды|}}}|{{{Құрылды}}}}} |белгі11 = Жойылған уақыты |мәтін11 = {{#if: {{{Жойылды|}}} |{{{Жойылды}}} |{{{Таратылған уақыты|}}} }} |белгі12 = Жер аумағы |мәтін12 = {{#if: {{{Жер аумағы|}}} |{{{Жер аумағы}}} }} |белгі13 = Уақыт белдеуі |мәтін13 = {{{Уақыт белдеуі|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша14 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі15 = Халық саны |мәтін15 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{#if: {{{Тұрғыны|}}} |{{{Тұрғыны}}} }} }} |белгі16 = Санақ жылы |мәтін16 = {{{Санақ жылы|}}} |белгі17 = Тығыздығы |мәтін17 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі18 = Ұлттық құрамы |мәтін18 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- ҚОСЫМША КАРТА --> |мәтін19 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль19 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІК САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша20 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін21 = {{#if: {{{дейін|}}} |← [[{{{дейін}}}]]<br> }} {{#if: {{{д2|}}} |← [[{{{д2}}}]]<br> }} {{#if: {{{д3|}}} |← [[{{{д3}}}]]<br> }} {{#if: {{{д4|}}} |← [[{{{д4}}}]]<br> }} {{#if: {{{д5|}}} |← [[{{{д5}}}]]<br> }} {{#if: {{{д6|}}} |← [[{{{д6}}}]]<br> }} {{#if: {{{д7|}}} |← [[{{{д7}}}]]<br> }} {{#if: {{{кейін|}}} |[[{{{кейін}}}]] →<br> }} {{#if: {{{к2|}}} |[[{{{к2}}}]] →<br> }} {{#if: {{{к3|}}} |[[{{{к3}}}]] →<br> }} {{#if: {{{к4|}}} |[[{{{к4}}}]] →<br> }} {{#if: {{{к5|}}} |[[{{{к5}}}]] →<br> }} {{#if: {{{к6|}}} |[[{{{к6}}}]] →<br> }} {{#if: {{{к7|}}} |[[{{{к7}}}]] → }} |мәтін_стиль21 = text-align:center; <!-- ORTAQCOR --> |мәтін22 = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} |мәтін_стиль22 = background:#cddeff;text-align:center; <!-- ҚОСЫМША МӘТІН --> |мәтін23 = {{{Кірістірме|}}} }} </includeonly> <noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер|Ресей империясының әкімшілік бірлігі]] </noinclude> 2io80qsveqcctuoilh89sscibtwx0pa 3657305 3657303 2026-09-19T09:19:01Z Орел Карл 81620 3657305 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = {{#if: {{{Статусы|}}} |{{{Статусы}}} |губерниясы }} |үсті_стиль0 = font-size: 100%; font-weight: normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- РЕСЕЙ ИМПЕРИЯСЫ / РКФСР --> |мәтін1 = {{#if: {{{Статусы|}}} | [[Сурет:Coat of arms of the Russian Empire.svg|25px]] '''[[Ресей империясы|Ресей империясының {{{Статусы}}}]]''' }} {{#if: {{{РКФСР|}}} | <br> [[Сурет:COA Russian SFSR 1920-1978.svg|25px]] '''[[РКФСР|РСФСР {{{Статусы-РКФСР|}}}]]''' }} |мәтін_стиль1 = text-align:center; <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін2 = {{#if: {{{Елтаңба|}}}{{{Ту|}}} | {{{!}} style="background:inherit;width:100%;text-align:center;" {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" | [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160}}px|border|Ту]] }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" | [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120}}px|Елтаңбасы]] }} {{!}}- {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="background:transparent;" | {{#if: {{{Тудың аты|}}}|[[{{{Тудың аты}}}|Ту]]|Ту}} }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="background:transparent;" | {{#if: {{{Елтаңбаның аты|}}}|[[{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы]]|Елтаңбасы}} }} {{!}} }} }} |мәтін_стиль2 = padding:0; <!-- НЕГІЗГІ КАРТА --> |мәтін3 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль3 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша4 = Әкімшілігі |белгі5 = Ел |мәтін5 = {{#if: {{{Ел|}}} |{{#ifexist:{{{Ел}}}|{{Байрақ|{{{Ел}}}}}&nbsp;}}{{{Ел}}} |Ресей империясы }} |белгі6 = Әкімшілік орталығы |мәтін6 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі7 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін7 = {{{Кіреді|}}} |белгі8 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Кіреді2|}}} |белгі9 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін9 = {{{Басшысы|}}} |белгі10 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін10 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша11 = Тарихы мен географиясы |белгі12 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін12 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі13 = Құрылған уақыты |мәтін13 = {{#if: {{{Құрылды|}}}|{{{Құрылды}}}}} |белгі14 = Жойылған уақыты |мәтін14 = {{#if: {{{Жойылды|}}}|{{{Жойылды}}}}} |белгі15 = Жер аумағы |мәтін15 = {{#if: {{{Жер аумағы|}}}|{{{Жер аумағы}}}}} |белгі16 = Уақыт белдеуі |мәтін16 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі17 = Ірі қаласы |мәтін17 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі18 = Басқа ірі қалалары |мәтін18 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша19 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}}|Халқы}} |белгі20 = Халық саны |мәтін20 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі21 = Тығыздығы |мәтін21 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}}|{{{Тығыздығы}}} адам/км²}} |белгі22 = Ұлттық құрамы |мәтін22 = {{{Ұлттық құрамы|}}} |белгі23 = Конфессионалдық құрамы |мәтін23 = {{{Конфессионалдық құрамы|}}} |белгі24 = Ресми тілі |мәтін24 = {{{Тілі|}}}{{{Тілдері|}}} <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін25 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль25 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша26 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін27 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль27 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША МӘЛІМЕТ --> |мәтін28 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> riq1pwdf2wtwnexysv2l4fi9ij8z02n 3657313 3657305 2026-09-19T09:41:25Z Орел Карл 81620 3657313 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if: {{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|290px}}]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ЕЛТАҢБА ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if: {{{Елтаңба|}}}{{{Ту|}}} | {{{!}} style="background:inherit;width:100%;text-align:center;" {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160}}px|border|Ту]] }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120}}px|Елтаңбасы]] }} {{!}}- {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Тудың аты|}}} |[[{{{Тудың аты}}}|Ту]] |Ту }} }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Елтаңбаның аты|}}} |[[{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы]] |Елтаңбасы }} }} {{!}} }} }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} [[Ресей империясы|Ресей империясы]] |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> 12znv6isgi8ikaadfhdvlamrvqwm5t3 3657315 3657313 2026-09-19T09:49:39Z Орел Карл 81620 3657315 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if: {{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|290px}}]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if: {{{Елтаңба|}}}{{{Ту|}}} | {{{!}} style="background:inherit;width:100%;text-align:center;" {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160}}px|border|Ту]] }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120}}px|Елтаңбасы]] }} {{!}}- {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Тудың аты|}}} |[[{{{Тудың аты}}}|Ту]] |Ту }} }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Елтаңбаның аты|}}} |[[{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы]] |Елтаңбасы }} }} {{!}} }} }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} [[Ресей империясы|Ресей империясы]] |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> b6dnz84en712ro5wcrx10btd7dkksm5 3657316 3657315 2026-09-19T09:53:18Z Орел Карл 81620 3657316 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if: {{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|290px}}]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if: {{{Елтаңба|}}}{{{Ту|}}} | {{{!}} style="background:inherit;width:100%;text-align:center;" {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160}}px|border|Ту]] }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120}}px|Елтаңбасы]] }} {{!}}- {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Тудың аты|}}} |[[{{{Тудың аты}}}|Ту]] |Ту }} }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Елтаңбаның аты|}}} |[[{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы]] |Елтаңбасы }} }} {{!}} }} }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> m0xf6mt4y5sx18gd44m6eo5cpquvpyw 3657317 3657316 2026-09-19T09:55:59Z Орел Карл 81620 3657317 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if:{{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|әкімшілік бірлігі}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if:{{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}}|[[Файл:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|290px}}]]}} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ --> |мәтін1 = {{#if:{{{Елтаңба|}}} | <div style="text-align:center;"> [[Файл:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120px}}|Елтаңбасы]] <br /> <small>{{#if:{{{Елтаңбаның аты|}}}|{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы}}</small> </div> }} |мәтін_стиль1 = padding:4px 0;text-align:center; <!-- ТУ --> |мәтін2 = {{#if:{{{Ту|}}} | <div style="text-align:center;"> [[Файл:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160px}}|Ту]] <br /> <small>{{#if:{{{Тудың аты|}}}|{{{Тудың аты|}}}|Ту}}</small> </div> }} |мәтін_стиль2 = padding:4px 0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша3 = Әкімшілігі |белгі4 = Ел |мәтін4 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі5 = Әкімшілік орталығы |мәтін5 = {{#if:{{{Орталық|}}}|[[{{{Орталық}}}]]}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді|}}} |белгі7 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін7 = {{{Кіреді2|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы|}}} |белгі9 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін9 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша10 = Тарихы мен географиясы |белгі11 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін11 = {{#if:{{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі12 = Құрылған уақыты |мәтін12 = {{{Құрылды|}}} |белгі13 = Жойылған уақыты |мәтін13 = {{{Жойылды|}}} |белгі14 = Жер аумағы |мәтін14 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі15 = Уақыт белдеуі |мәтін15 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі16 = Ірі қаласы |мәтін16 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі17 = Басқа ірі қалалары |мәтін17 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша18 = {{#if:{{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}}|Халқы}} |белгі19 = Халық саны |мәтін19 = {{#if:{{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if:{{{Санақ жылы|}}}|&nbsp;({{{Санақ жылы}}})}} |белгі20 = Тығыздығы |мәтін20 = {{#if:{{{Тығыздығы|}}}|{{{Тығыздығы}}} адам/км²}} |белгі21 = Ұлттық құрамы |мәтін21 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if:{{{Карта|}}} | <div style="text-align:center;"> [[Файл:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300px}}|{{{Атауы|}}} картада]] </div> }} |мәтін_стиль22 = padding:0; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін23 = {{#if:{{{Карта2|}}} | <div style="text-align:center;"> [[Файл:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300px}}|{{{Атауы|}}}, карта]] </div> }} |мәтін_стиль23 = padding:0; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша24 = {{#if:{{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін25 = {{#if:{{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if:{{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if:{{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if:{{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if:{{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if:{{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if:{{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if:{{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль25 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін26 = {{{Кірістірме|}}} <!-- COMMONS --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if:{{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> pkm760zi67cn9frbnrqr6heclerhf48 3657318 3657317 2026-09-19T09:56:46Z Орел Карл 81620 3657318 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if:{{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|әкімшілік бірлігі}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if:{{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}}|[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|290px}}]]}} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ --> |мәтін1 = {{#if:{{{Елтаңба|}}} | <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120px}}|Елтаңбасы]] <br /> <small>{{#if:{{{Елтаңбаның аты|}}}|{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы}}</small> </div> }} |мәтін_стиль1 = padding:4px 0;text-align:center; <!-- ТУ --> |мәтін2 = {{#if:{{{Ту|}}} | <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160px}}|Ту]] <br /> <small>{{#if:{{{Тудың аты|}}}|{{{Тудың аты|}}}|Ту}}</small> </div> }} |мәтін_стиль2 = padding:4px 0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша3 = Әкімшілігі |белгі4 = Ел |мәтін4 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі5 = Әкімшілік орталығы |мәтін5 = {{#if:{{{Орталық|}}}|[[{{{Орталық}}}]]}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді|}}} |белгі7 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін7 = {{{Кіреді2|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы|}}} |белгі9 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін9 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша10 = Тарихы мен географиясы |белгі11 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін11 = {{#if:{{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі12 = Құрылған уақыты |мәтін12 = {{{Құрылды|}}} |белгі13 = Жойылған уақыты |мәтін13 = {{{Жойылды|}}} |белгі14 = Жер аумағы |мәтін14 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі15 = Уақыт белдеуі |мәтін15 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі16 = Ірі қаласы |мәтін16 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі17 = Басқа ірі қалалары |мәтін17 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша18 = {{#if:{{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}}|Халқы}} |белгі19 = Халық саны |мәтін19 = {{#if:{{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if:{{{Санақ жылы|}}}|&nbsp;({{{Санақ жылы}}})}} |белгі20 = Тығыздығы |мәтін20 = {{#if:{{{Тығыздығы|}}}|{{{Тығыздығы}}} адам/км²}} |белгі21 = Ұлттық құрамы |мәтін21 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if:{{{Карта|}}} | <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300px}}|{{{Атауы|}}} картада]] </div> }} |мәтін_стиль22 = padding:0; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін23 = {{#if:{{{Карта2|}}} | <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300px}}|{{{Атауы|}}}, карта]] </div> }} |мәтін_стиль23 = padding:0; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша24 = {{#if:{{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін25 = {{#if:{{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if:{{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if:{{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if:{{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if:{{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if:{{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if:{{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if:{{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if:{{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль25 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін26 = {{{Кірістірме|}}} <!-- COMMONS --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if:{{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> tsd0ith9eyahsgft9t8fjt8qs5e0gcd 3657320 3657318 2026-09-19T10:01:14Z Орел Карл 81620 3657320 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if: {{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|290px}}]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if: {{{Елтаңба|}}}{{{Ту|}}} | {{{!}} style="background:inherit;width:100%;text-align:center;" {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160}}px|border|Ту]] }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120}}px|Елтаңбасы]] }} {{!}}- {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Тудың аты|}}} |[[{{{Тудың аты}}}|Ту]] |Ту }} }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Елтаңбаның аты|}}} |[[{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы]] |Елтаңбасы }} }} {{!}} }} }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> m0xf6mt4y5sx18gd44m6eo5cpquvpyw 3657321 3657320 2026-09-19T10:02:54Z Орел Карл 81620 3657321 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}}|[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|290px}}]]}} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if: {{{Елтаңба|}}}{{{Ту|}}} | {{{!}} style="background:inherit;width:100%;text-align:center;" {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160}}px|border|Ту]] }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120}}px|Елтаңбасы]] }} {{!}}- {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Тудың аты|}}} |[[{{{Тудың аты}}}|Ту]] |Ту }} }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Елтаңбаның аты|}}} |[[{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы]] |Елтаңбасы }} }} {{!}} }} }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> qa34h6aaj143y51m6b4zuamby60swne 3657323 3657321 2026-09-19T10:04:20Z Орел Карл 81620 3657323 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|290px}}]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if: {{{Елтаңба|}}}{{{Ту|}}} | {{{!}} style="background:inherit;width:100%;text-align:center;" {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160}}px|border|Ту]] }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120}}px|Елтаңбасы]] }} {{!}}- {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Тудың аты|}}} |[[{{{Тудың аты}}}|Ту]] |Ту }} }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Елтаңбаның аты|}}} |[[{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы]] |Елтаңбасы }} }} {{!}} }} }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> 389by6nuhnd1cj1fmu7nuh810szxxq3 3657325 3657323 2026-09-19T10:06:05Z Орел Карл 81620 3657325 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|160}}px|border|Сурет]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if: {{{Елтаңба|}}}{{{Ту|}}} | {{{!}} style="background:inherit;width:100%;text-align:center;" {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160}}px|border|Ту]] }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120}}px|border|Елтаңбасы]] }} {{!}}- {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Тудың аты|}}} |[[{{{Тудың аты}}}|Ту]] |Ту }} }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Елтаңбаның аты|}}} |[[{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы]] |Елтаңбасы }} }} {{!}} }} }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> akg1hpu1mzsvuvqz1oyn6f0l2vf1ctp 3657328 3657325 2026-09-19T10:19:04Z Орел Карл 81620 3657328 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|160}}px|border|Сурет]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if: {{{Елтаңба|}}}{{{Ту|}}} | {{{!}} style="background:inherit;width:100%;text-align:center;" {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160}}px|border|Ту]] }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="vertical-align:middle;" [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120}}px|border|Елтаңбасы]] }} {{!}}- {{#if: {{{Ту|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Тудың аты|}}} |[[{{{Тудың аты}}}|Ту]] |Ту }} }} {{#if: {{{Елтаңба|}}} | {{!}} style="background:transparent;" {{#if: {{{Елтаңбаның аты|}}} |[[{{{Елтаңбаның аты}}}|Елтаңбасы]] |Елтаңбасы }} }} {{!}} }} }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> 40dgiaew8ct3by63op4v846z4knuu9o 3657330 3657328 2026-09-19T10:22:39Z Орел Карл 81620 3657330 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|160}}px|border|Сурет]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if:{{{Елтаңба|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|120px}}]] <br /> <small>Елтаңбасы</small> </div> }} {{#if:{{{Ту|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|160px}}]] <br /> <small>Ту</small> </div> }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> 1rm06f13nzdvkty5s08daa58e2r5hnd 3657331 3657330 2026-09-19T10:26:07Z Орел Карл 81620 3657331 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|200}}px|border|Сурет]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if:{{{Елтаңба|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|100px}}]] <br /> <small>Елтаңбасы</small> </div> }} {{#if:{{{Ту|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|120px}}]] <br /> <small>Ту</small> </div> }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> pqf1vsc0ak3uhnhs9wxkwck171kdznx 3657332 3657331 2026-09-19T10:30:24Z Орел Карл 81620 3657332 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|200}}px|border|Сурет]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if:{{{Елтаңба|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|100px}}]] <br /> <small>Елтаңбасы</small> </div> }} {{#if:{{{Ту|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|120px}}]] <br /> <small>Ту</small> </div> }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |тақырыпша_стиль9 = background:#cddeff; |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |тақырыпша_стиль17 = background:#cddeff; |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> inovk2oyowyurbyp3ogax0i9tne7tbv 3657334 3657332 2026-09-19T10:32:49Z Орел Карл 81620 3657334 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|200}}px|border|Сурет]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if:{{{Елтаңба|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|100px}}]] <br /> <small>Елтаңбасы</small> </div> }} {{#if:{{{Ту|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|120px}}]] <br /> <small>Ту</small> </div> }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |тақырыпша_стиль2 = background:#cddeff; |тақырыпша_класс2 = fn org; |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |тақырыпша_стиль9 = background:#cddeff; |тақырыпша_класс9 = fn org; |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |тақырыпша_стиль17 = background:#cddeff; |тақырыпша_класс17 = fn org; |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> 8hha9elgdlo7w43z9coaca9yhbkrjy9 3657337 3657334 2026-09-19T10:36:18Z Орел Карл 81620 3657337 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|200}}px|border|Сурет]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if:{{{Елтаңба|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|100px}}]] <br /> <small>Елтаңбасы</small> </div> }} {{#if:{{{Ту|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|120px}}]] <br /> <small>Ту</small> </div> }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> pqf1vsc0ak3uhnhs9wxkwck171kdznx 3657339 3657337 2026-09-19T10:43:49Z Орел Карл 81620 3657339 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Инфобокс |үсті0 = Ресей империясының {{#if: {{{Статусы|}}}|{{{Статусы}}}|губерниясы}} |үсті_стиль0 = font-size:100%; font-weight:normal; |үсті = {{#if: {{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}} |үсті_стиль = background:#cddeff; |үсті_класс = fn org; |үсті2 = {{{Шынайы атауы|}}} |үсті_класс2 = nickname; |тақырыпша_стиль = background:#cddeff; <!-- НЕГІЗГІ СУРЕТ --> |сурет = {{#if:{{{Суреті|}}} |[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Ені|}}}|{{{Ені}}}|200}}px|border|Сурет]] }} |сурет_атауы = {{{Сурет атауы|}}} <!-- ГЕРБ ЖӘНЕ ТУ --> |мәтін1 = {{#if:{{{Елтаңба|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Елтаңба}}}|{{#if:{{{Елтаңбаның ені|}}}|{{{Елтаңбаның ені}}}|100px}}]] <br /> <small>Елтаңбасы</small> </div> }} {{#if:{{{Ту|}}}| <div style="text-align:center;"> [[Сурет:{{{Ту}}}|{{#if:{{{Тудың ені|}}}|{{{Тудың ені}}}|120px}}]] <br /> <small>Ту</small> </div> }} |мәтін_стиль1 = padding:0;text-align:center; <!-- ӘКІМШІЛІГІ --> |тақырыпша2 = Әкімшілігі |белгі3 = Ел |мәтін3 = {{Байрақ|Ресей империясы}} |белгі4 = Әкімшілік орталығы |мәтін4 = {{#if: {{{Орталық|}}} |[[{{{Орталық}}}]] }} |белгі5 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі|}}} |мәтін5 = {{{Кіреді|}}} |белгі6 = {{{Әкімшілік құрылыстың түрі2|}}} |мәтін6 = {{{Кіреді2|}}} |белгі7 = {{{Басшының түрі|}}} |мәтін7 = {{{Басшысы|}}} |белгі8 = {{{Басшының түрі2|}}} |мәтін8 = {{{Басшысы2|}}} <!-- ТАРИХЫ МЕН ГЕОГРАФИЯСЫ --> |тақырыпша9 = Тарихы мен географиясы |белгі10 = [[Географиялық координаттар|Координаттары]] |мәтін10 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord |1={{{lat_deg|0}}} |2={{{lat_min|0}}} |3={{{lat_sec|0}}} |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |5={{{lon_deg|0}}} |6={{{lon_min|0}}} |7={{{lon_sec|0}}} |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |9={{{CoordAddon|}}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display=title,inline |yandex=1 |br=1 }} }} |белгі11 = Құрылған уақыты |мәтін11 = {{{Құрылды|}}} |белгі12 = Жойылған уақыты |мәтін12 = {{{Жойылды|}}} |белгі13 = Жер аумағы |мәтін13 = {{{Жер аумағы|}}} |белгі14 = Уақыт белдеуі |мәтін14 = {{{Уақыт белдеуі|}}} |белгі15 = Ірі қаласы |мәтін15 = {{{Ірі қаласы|}}} |белгі16 = Басқа ірі қалалары |мәтін16 = {{{Ірі қалалары|}}} <!-- ХАЛҚЫ --> |тақырыпша17 = {{#if: {{{Халық саны|}}}{{{Тұрғыны|}}} |Халқы }} |белгі18 = Халық саны |мәтін18 = {{#if: {{{Халық саны|}}} |{{{Халық саны}}} |{{{Тұрғыны|}}} }} {{#if: {{{Санақ жылы|}}} |&nbsp;({{{Санақ жылы}}}) }} |белгі19 = Тығыздығы |мәтін19 = {{#if: {{{Тығыздығы|}}} |{{{Тығыздығы}}} адам/км² }} |белгі20 = Ұлттық құрамы |мәтін20 = {{{Ұлттық құрамы|}}} <!-- БІРІНШІ КАРТА --> |мәтін21 = {{#if: {{{Карта|}}} | [[Сурет:{{{Карта}}}|{{#if:{{{Карта ені|}}}|{{{Карта ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}} картада]] }} |мәтін_стиль21 = padding:0;text-align:center; <!-- ЕКІНШІ КАРТА --> |мәтін22 = {{#if: {{{Карта2|}}} | [[Сурет:{{{Карта2}}}|{{#if:{{{Карта2 ені|}}}|{{{Карта2 ені}}}|300}}px|{{{Атауы|}}}, карта]] }} |мәтін_стиль22 = padding:0;text-align:center; <!-- САБАҚТАСТЫҒЫ --> |тақырыпша23 = {{#if: {{{дейін|}}}{{{д2|}}}{{{д3|}}}{{{д4|}}}{{{д5|}}}{{{д6|}}}{{{д7|}}}{{{кейін|}}}{{{к2|}}}{{{к3|}}}{{{к4|}}}{{{к5|}}}{{{к6|}}}{{{к7|}}} |Сабақтастығы }} |мәтін24 = {{#if: {{{дейін|}}}|← [[{{{дейін}}}]]<br>}} {{#if: {{{д2|}}}|← [[{{{д2}}}]]<br>}} {{#if: {{{д3|}}}|← [[{{{д3}}}]]<br>}} {{#if: {{{д4|}}}|← [[{{{д4}}}]]<br>}} {{#if: {{{д5|}}}|← [[{{{д5}}}]]<br>}} {{#if: {{{д6|}}}|← [[{{{д6}}}]]<br>}} {{#if: {{{д7|}}}|← [[{{{д7}}}]]<br>}} {{#if: {{{кейін|}}}|[[{{{кейін}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к2|}}}|[[{{{к2}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к3|}}}|[[{{{к3}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к4|}}}|[[{{{к4}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к5|}}}|[[{{{к5}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к6|}}}|[[{{{к6}}}]] →<br>}} {{#if: {{{к7|}}}|[[{{{к7}}}]] →}} |мәтін_стиль24 = text-align:center; <!-- ҚОСЫМША --> |мәтін25 = {{{Кірістірме|}}} <!-- ОРТАҚҚОР --> |асты_стиль = background:#cddeff;text-align:center; |асты = {{#if: {{{Commons санаты|{{{Commons|}}}}}} | '''{{Commonslink |{{{Commons санаты|{{{Commons}}}}}} |{{{Commons-text|{{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}}}} }} [[Ортаққор]]да''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Географиялық объектілер]] </noinclude> blsnx5ttrber2l2to7vdkx9kf1ytpp2 10 513750 3657340 2062409 2026-09-19T10:46:38Z Орел Карл 81620 3657340 wikitext text/x-wiki == Дайындама == <pre> {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы = |Шынайы атауы = |Статусы = |Суреті = |Ені = |Сурет атауы = |Елтаңба = |Елтаңбаның ені = |Елтаңбаның аты = |Ту = |Тудың ені = |Тудың аты = |Орталық = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E |Құрылды = |Жойылды = |Жер аумағы = |Уақыт белдеуі = |Халық саны = |Санақ жылы = |Тығыздығы = |Ұлттық құрамы = |Карта = |Карта ені = |Карта2 = |Карта2 ені = |дейін = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |Commons = }} </pre> h78labbufq2nrbc8w2jf6dnt1l1buxj 3657347 3657340 2026-09-19T11:05:51Z Орел Карл 81620 3657347 wikitext text/x-wiki == Дайындама == <pre> {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы = |Шынайы атауы = |Статусы = |Суреті = |Ені = |Сурет атауы = |Елтаңба = |Елтаңбаның ені = |Елтаңбаның аты = |Ту = |Тудың ені = |Тудың аты = |Орталық = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E |Құрылды = |Жойылды = |Жер аумағы = |Уақыт белдеуі = |Халық саны = |Санақ жылы = |Тығыздығы = |Ұлттық құрамы = |Карта = |Карта ені = |Карта2 = |Карта2 ені = |дейін = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |Commons = }} </pre> rbs6pjqfinb1mn5mg89i6fok1wgzfi4 0 514464 3657203 3506264 2026-09-19T01:27:15Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Flag_of_Kraków.svg]]» деген «[[:File:Flag_of_Kraków(2-3).svg]]» дегенмен алмастырылды. 3657203 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Краков |шынайы атауы = Kraków |сурет = {{Photomontage|position=center |color=#ffffff |photo1a = Zamek Królewski na Wawelu (1).jpg |photo2a = Kościół Mariacki (cropped).jpg |photo2b = Krakow - Cloth Hall from Basilica - 1.jpg |photo4a = DJI 0405 Podgórze.jpg |photo4b = DJI 0236 Kopiec Kościuszki.jpg |photo5a = DJI 0412 Plac Centralny, Nowa Huta.jpg | spacing = 2 | border = 0 | size = 276 | text = }} |жағдайы = Қала |ел = Польша |елтаңба =POL Kraków COA.svg |ту = Flag of Kraków(2-3).svg{{!}}border |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 04|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 57|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 200 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = мэр |басшысы = Яцек Майхровский |құрылған уақыты = 13 ғасыр |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1257 |жер аумағы = 326,8 км² |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 219 м |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 759 131 адам |санақ жылы = 2012 |тығыздығы = 2325,6 |Агломерация =1,2 млн |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = +48 12 |пошта индексі = |пошта индекстері =30-024 - 31-962 |автомобиль коды = KR |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |сайты = http://www.krakow.pl/ |сайт тілі = pl }} '''Краков''' ({{lang-pl|{{Audio|Pl-Kraków.ogg|Kraków}}}} {{IPA|[ˈkrakuf]}}), [[Польша]] мемлекетінің оңтүстігінде орналасқан көне қала. Висла өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қаланың халық саны - 759 131 адам (2009), маңындағы елді мекендермен - 1,2 миллион адам. Елдің тарихи, мәдени, туризмдік және экономикалық орталығы болып табылады. Көптеген тарихи және мәдени ескерткіштерге бай, қаланың орталығы [[ЮНЕСКО]] [[Әлемдік мұра]] тізіміне кіреді.<ref>[http://www.arrivo.ru/unesco/istoricheskiiy-tsentr-krakova.html Исторический центр Кракова]</ref> ==Тарихи ескерткіштері== [[Сурет:Krakow-Wawel-Courtyard.jpg|thumb|200px|left|Вавель қамалы]] '''Қаланың басты ескерткіштері:''' * Висла өзенінің маңындағы орналасқан Вавел қамалы; * Қасиетті Станислав пен Вацлав шіркеуі; * Қасиетті Марияның католик храмы; * Ягеллон Университеті қаланың тарихи маңызы бар орны болып саналады; * Көптеген тарихи ғимараттар мен сәулет өнері "Базар алаңында" және "Патша жолында" орналақан.<ref>[http://lifeglobe.net/entry/2016 Достопримечательности Кракова]</ref> ==Бауырлас қалалары== * {{UKR}}, [[Киев]] * {{ITA}}, [[Милан]] * {{GER}}, [[Нюрнберг]] * {{CHL}}, [[Ла-Серена]] * {{BRA}}, [[Куритиба]] * {{ECU}}, [[Кито]] ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Польша қалалары]] le9ibijoezfi63nu5xayf4d681ulzzf 10 522919 3656966 3655296 2026-09-18T16:04:11Z Орел Карл 81620 3656966 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Украина әкімшілік бөлінісі | title = {{flagicon|Ukraine}}&nbsp; [[Украинаның әкімшілік бөлінісі]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | above = Астанасы: '''[[Киев]]''' | group1 = [[Украина облыстары|Облыстар]] | list1 = * [[Винница облысы|Винница]] * [[Волынь облысы|Волынь]] * [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] * [[Донецк облысы|Донецк]] * [[Житомир облысы|Житомир]] * [[Закарпатье облысы|Закарпатье]] * [[Запорожье облысы|Запорожье]] * [[Ивано-Франковск облысы|Ивано-Франковск]] * [[Киев облысы|Киев]] * [[Кировоград облысы|Кировоград]] * [[Луганск облысы|Луганск]] * [[Львов облысы|Львов]] * [[Николаев облысы|Николаев]] * [[Одесса облысы|Одесса]] * [[Полтава облысы|Полтава]] * [[Ровно облысы|Ровно]] * [[Сумы облысы|Сумы]] * [[Тернополь облысы|Тернополь]] * [[Харьков облысы|Харьков]] * [[Херсон облысы|Херсон]] * [[Хмельницкий облысы|Хмельницкий]] * [[Черкассы облысы|Черкассы]] * [[Чернигов облысы|Чернигов]] * [[Черновцы облысы|Черновцы]] | group2 = [[Арнайы статусы бар қала (Украина)|Арнайы статусы бар қалалар]] | list2 = * [[Киев]] * [[Ақиар]]¹ | group3 = [[Украинаның автономиялық республикалары|Автономиялық республика]] | list3 = * [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]¹ | group4 = [[Украина қалалары тізімі|Облыс орталықтары]] | list4 = * [[Винница]] * [[Днепр (қала)|Днепр]] * [[Донецк]] * [[Житомир]] * [[Ужгород]] * [[Запорожье]] * [[Ивано-Франковск]] * [[Киев]] * [[Кропивницкий]] * [[Луганск]] * [[Луцк]] * [[Львов]] * [[Николаев]] * [[Одесса]] * [[Полтава]] * [[Ровно]] * [[Сумы]] * [[Тернополь]] * [[Харьков]] * [[Херсон]] * [[Хмельницкий]] * [[Черкассы]] * [[Чернигов]] * [[Черновцы]] | below= ¹[[Қырым|Қырым Республикасы]]н [[Ресей|РФ]] басып алды, ал [[Ақиар]] РФ құрамындағы федералды қала статусына ие болды }}<noinclude> </noinclude> d7q7zxb044eur0lsk1kpjor5cdxlown 0 528321 3657011 3655132 2026-09-18T16:48:46Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657011 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Хмельницкий облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Хмельницька область}} |Суреті = Хмельницкий областной совет. Фото 4.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Khmelnytskyi Oblast.svg |Ту = Flag of Khmelnytskyi Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 32|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 52|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 3 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Хмельницкий]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Каменец-Подольский]], [[Шепетовка]], [[Нетешин]], [[Славута]], [[Староконстантинов]] |Құрылды = [[22 қыркүйек]] [[1937 жыл|1937 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Сергей Григорьевич Тюрин |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Виолетта Александровна Лабазюк |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 1 227 474 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 2,88 |Халық саны бойынша орны = 13 |Тығыздығы = 63,57 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 93,88 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 3,55 %,<br /> [[Поляктар|поляктар]] — 1,61 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,19 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 20 629 |Жер аумағының пайызы = 3,42 |Жер аумағы бойынша орны = 19 |Максималды биіктігі = 401 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = 121 |Карта = Khmelnytskyi in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Khmelnytskyi Oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-68 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 38 |Пошта индекстері = 29xxx, 30xxx, 31xxx, 32xxx |Интернет-үйшігі = khmelnitskiy.ua; km.ua |Автомобиль коды = BX, HX, OX, PX |Сайты = https://www.adm-km.gov.ua/ |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Khmelnytskyi Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Хмельницкий облысы''' ({{lang-uk|Хмельницька область}}, ауыз. '''Хмельнитчина''' {{lang-uk|Хмельниччина}}; 1954 жылдың 4 ақпанына дейін — ''Каменец-Подольск облысы'' ({{lang-uk|Кам'яне́ць-Поді́льська область}})) — [[Украина|Украинаның]] батысында орналасқан облыс. Батыс Подолье мен Оңтүстік Волынь жерлерінде орналасқан. Облыстың аумағы 20 629 км² (Украина аумағының 3,42 %-ы). Халқы — 1 254 702 адам (2020 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша)<ref>[http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2020/zb/05/zb_chuselnist%202019.pdf Чисельність наявного населення України на 1 січня 2020 року] (укр.). ukrstat.gov.ua. Дата обращения: 9 октября 2020. Архивировано 9 октября 2020 года. // Державна служба статистики України. Київ, 2020. Стор. 73-75</ref>. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Хмельницкий]]. 1941 жылдың 12 мамырына дейін облыс орталығы [[Каменец-Подольский]] қаласы болған. Басқа ірі қалалары — [[Шепетовка]], [[Нетешин]], [[Славута]] және [[Староконстантинов]]. == Физикалық-географиялық сипаттамасы == == Табиғаты == Волынь-Подоль қыратының шегінде орналасқан. Жері өзен аңғарларымен, сай, жыралармен тілімделген. Пайдалы қазындылары – гипс, гранит, фосфорит, шымтезек. Климтаты қоңыржай континенттік. Қаңтардың орташа температурасы – 5,4 шілдеде 19,2 градус. Жауын – шашынның жылдық орташа мөлшері 550 – 600 мм. Басты өзені – [[Днестр]]. Жері қара және сұр күлгін топырақты. Облыстың көпшілік бөлігі орманды дала зонасында жатыр. Территориясының 12%-і орман. == Халқы == Тұрғындарының негізі украиндар; орыстар, поляктар да тұрады. Орташа тығыздығы 1 км квадрат – ге 77,9 адамнан. Қала халқы 30%. Ірі қалалары – Хмельницкий, Каменец-Подольский, [[Шепетовка]], Славута. == Шаруашылығы == Өнеркәсібінің басты салалары – тамақ, жеңіл, мәшина жасау және металл өңдеу. Ірі кәсіпорындары – қант зауыттары (Хмельницкий, Каменец-Подольский, Шепетовка қалаларында), көкөніс консервілеу зауыды (Каменец-Подольский), ет комбинаты (Хмельницкий), шұға (Славута), мақта-мата (Каменец – Подольский), трикотаж (Хмельницкий) фабрикалары, трансформаталық қосалқы станциялар, «Трактородеталь» зауыттары (Хмельницкий), кабель, электромеханика, «Автозапчасть» заводтары (Каменец-Подольский). Облыста 1973 жылы 523 колхоз және 2 совхоз болды. Егісі (1972 жылы мыңға) 1401,3 бұның ішінде дәнді дақылдар 698,6, техника 169,3, картоп, көкөніс 124,1, жемшөп 409,3. Негізгі дәнді дақылдары – бидай, арпа, қара құмық, сұлы, тары. Техника дақылдардан қант қызылшасы басым (149,8) өсіріледі. 1973 жылғы мал саны (мың): мүйізді ірі қара 1076,7 (бұның ішінде сиыр 433,0), шошқа 958,4, қой мен ешкі 223,6, жылқы 83,2. Темір жолының ұзындығы 732 км (1973). Негізгі темір жолы желілері Киев – Хмельницкий – Львов, Одесса – Хмельницкий – Львов. Автомобиль жолының ұзындығы 12,3 мың км. Днестр өзенінде кеме жүзеді. Ауыл шаруашылығы, педогогика, технология институттар, 16 арнаулы орта оқу орны, 2 театр, филармония, 3 музей бар. облыстық «Радяньске Поділля» («Советтік Подолья») газеті шығады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат: Украина облыстары]] ik80rizptnjtbmywfs4gxxeeifrbg6q 14 530049 3656968 3545514 2026-09-18T16:06:54Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері|Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақстан мемлекеттік кеңесшілері|Қазақстан мемлекеттік кеңесшілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656968 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қазақстан мемлекеттік кеңесшілері|мемлекеттік хатшы]] mt9h847y3v0bjc2n9zy2fj8qsi8fkup 4 537752 3657223 3656559 2026-09-19T05:00:17Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3657223 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96920" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 920] | data-sort-value="1110" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1110] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="87963" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 87 963] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84063" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55567" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49619" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 619] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="37331" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 37 331] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="25051" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 25 051] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="23144" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 144] | data-sort-value="237" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 237] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="20493" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 493] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17270" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 270] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13769" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11649" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 649] | data-sort-value="60" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10229" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 229] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8395" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8395] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8244" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8244] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8018" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8018] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7489" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4528" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4528] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4458" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4458] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3811" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3811] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3427" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3427] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3147" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3147] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2937" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2937] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2162" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2162] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2027" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2027] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1613] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1561" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1561] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1187" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1187] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1098" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1098] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1026" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1026] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="759" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 759] | data-sort-value="17" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 17] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 739] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="701" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="698" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="631" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 631] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="624" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="610" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 610] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="578" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 578] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 6oiqa5zkegmf96pc14k851bxk7nv0hi 0 540556 3657136 3635038 2026-09-18T19:06:58Z 1nter pares 146705 /* Жалпы активтері бойынша */ 3657136 wikitext text/x-wiki {{Details|Жүйелік маңызды банктер тізімі | Ірі банктер}} Бұл әлемдегі жалпы [[актив]]терінің саны<ref name="by-assets">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Top Banks in the World 2014 |publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> және [[нарықтық капиталдандыру]]бойынша ең ірі [[банк]]тер тізімі <ref name="by-marketcap">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/market-cap |title=Әлемдік нарықтық капиталдандыру бойынша ең ірі банктер тізімі |publisher=relbanks.com |date=2015}}</ref> == Жалпы активтері бойынша == Жалпы активтерінің көлемі бойынша әлемдегі ең ірі [[банк]]тердің Relbanks 2014 статистикалық деректері: <ref name="by-assets" /> Тек, бухгалтерлік өңдеулер активтерге әсер ететінін ескеріңіз. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары]]нда ПБУ (ҚЕХС-қарсы) ақпараты пайдаланады, ол салыстырмалы түрде АҚШ-қа жатпайтын банктерге қарағанда активтері аз туынды көп жағдайларда таза туынды ұстанымдағы АҚШ-тың жетекші банктеріне орын береді. <ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1 |date=February 12, 2014 |publisher=Forbes}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Жалпы активтері<br>($АҚШ долл.) |- | 1 | {{flagicon|China}} [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі|Industrial & Commercial Bank of China (ICBC)]] | 7,645.80 |- | 2 | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 6,974.82 |- | 3 | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 6,524.05 |- | 4 | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 5,484.11 |- | 5 | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase]] | 4,424.90 |- | 6 | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 2,526.98 |- | 7 | {{flagicon|France}} [[BNP Paribas]] | 2,463.08 |- | 8 | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC]] | 2,337.04 |- | 9 | {{flagicon|France}} [[Crédit Agricole]] | 2,143.88 |- | 10 | {{flagicon|China}} [[Postal Savings Bank of China]] | 2,114.13 |- | 11 | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] | 2,104.53 |- | 12 | {{flagicon|United States}} [[Citigroup]] | 2,078.13 |- | 13 | {{flagicon|Spain}} [[Banco Santander]] | 1,842.53 |- | 14 | {{flagicon|China}} [[Bank of Communications]] | 1,736.34 |- | 15 | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo]] | 1,687.16 |- | 16 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Barclays]] | 1,640.41 |- | 17 | {{flagicon|Japan}} [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] | 1,635.93 |- | 18 | {{flagicon|France}} [[Société Générale]] | 1,614.99 |- | 19 | {{flagicon|Japan}} [[Mizuho Financial Group]] | 1,591.00 |- | 20 | {{flagicon|China}} [[China Merchants Bank]] | 1,540.08 |- |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" |- !Дәрежесі||Ел||Жалпы активтері бойынша ТОП 50 банктердің саны (2014)<ref>{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Әлемдік ТОП 50 банктердің саны (2014)|publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> |- |1||{{Байрақ|Қытай}}||11 |- |2||{{Байрақ|АҚШ}}||6 |- |3||{{Байрақ|Ұлыбритания}}||5 |- |3||{{Байрақ|Франция}}||5 |- |3||{{Байрақ|Жапония}}||5 |- |6||{{Байрақ|Аустралия}}||4 |- |7||{{Байрақ|Канада}}||3 |- |8||{{Байрақ|Германия}}||2 |- |} == Нарықтық капиталдандыру бойынша == Relbanks-тің нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі банктердің 2015 жылғы статистикалық деректері: <ref name="by-marketcap" /> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Нарықтық капиталдандыру<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|ICBC]] | 302 |- | 2 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo| Wells Fargo & Co]] | 281 |- | 3 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JP Morgan Chase & Co]] | 230.60 |- | 4 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 208.04 |- | 5 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 188.84 |- | 6 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 176.03 |- | 7 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 169.68 |- | 8 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 162.89 |- | 9 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 160.47 |- | 10 {{steady}} | {{flagicon|Australia}} [[Commonwealth Bank|Commonwealth Bank of Australia]] | 114.75 |- | 11 {{steady}} | {{flagicon|Spain}} [[Santander Group|Banco Santander]] | 95.69 |- | 12 {{increase|+6}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group|Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG)]] | 92.66 |- | 13 {{increase|+2}} | {{flagicon|Australia}} [[Westpac]] | 91.39 |- | 14 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 86.20 |- | 15 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 84.85 |- | 16 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs Group]] | 83.60 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[US Bancorp]] | 80.08 |- | 18 {{decrease|-5}} | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 78.09 |- | 19 {{increase|+3}} | {{flagicon|Australia}} [[Australia and New Zealand Banking Group|Australia and New Zealand Banking (ANZ)]] | 75.51 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 72.60 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржы институттары]] [[Санат:Банктер| Банктер]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Банктер тізімі]] jc8twr7t3zscny7mkcgodnjqgqo00b4 3657137 3657136 2026-09-18T19:08:15Z 1nter pares 146705 3657137 wikitext text/x-wiki {{Details|Жүйелік маңызды банктер тізімі | Ірі банктер}} Бұл әлемдегі жалпы [[актив]]терінің саны<ref name="by-assets">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Top Banks in the World 2014 |publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> және [[нарықтық капиталдандыру]]бойынша ең ірі [[банк]]тер тізімі <ref name="by-marketcap">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/market-cap |title=Әлемдік нарықтық капиталдандыру бойынша ең ірі банктер тізімі |publisher=relbanks.com |date=2015}}</ref> == Жалпы активтері бойынша == Жалпы активтерінің көлемі бойынша әлемдегі ең ірі [[банк]]тердің Relbanks 2014 статистикалық деректері: <ref name="by-assets" /> Тек, бухгалтерлік өңдеулер активтерге әсер ететінін ескеріңіз. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары]]нда ПБУ (ҚЕХС-қарсы) ақпараты пайдаланады, ол салыстырмалы түрде АҚШ-қа жатпайтын банктерге қарағанда активтері аз туынды көп жағдайларда таза туынды ұстанымдағы АҚШ-тың жетекші банктеріне орын береді. <ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1 |date=February 12, 2014 |publisher=Forbes}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Жалпы активтері<br>($АҚШ долл.) |- | 1 | {{flagicon|China}} [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі|Industrial & Commercial Bank of China (ICBC)]] | 7,645.80 |- | 2 | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 6,974.82 |- | 3 | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 6,524.05 |- | 4 | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 5,484.11 |- | 5 | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase]] | 4,424.90 |- | 6 | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 3,438.16 |- | 7 | {{flagicon|France}} [[BNP Paribas]] | 3,411.74 |- | 8 | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC]] | 3,279.30 |- | 9 | {{flagicon|France}} [[Crédit Agricole]] | 3,148.91 |- | 10 | {{flagicon|China}} [[Postal Savings Bank of China]] | 2,671.00 |- | 11 | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] | 2,104.53 |- | 12 | {{flagicon|United States}} [[Citigroup]] | 2,078.13 |- | 13 | {{flagicon|Spain}} [[Banco Santander]] | 1,842.53 |- | 14 | {{flagicon|China}} [[Bank of Communications]] | 1,736.34 |- | 15 | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo]] | 1,687.16 |- | 16 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Barclays]] | 1,640.41 |- | 17 | {{flagicon|Japan}} [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] | 1,635.93 |- | 18 | {{flagicon|France}} [[Société Générale]] | 1,614.99 |- | 19 | {{flagicon|Japan}} [[Mizuho Financial Group]] | 1,591.00 |- | 20 | {{flagicon|China}} [[China Merchants Bank]] | 1,540.08 |- |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" |- !Дәрежесі||Ел||Жалпы активтері бойынша ТОП 50 банктердің саны (2014)<ref>{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Әлемдік ТОП 50 банктердің саны (2014)|publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> |- |1||{{Байрақ|Қытай}}||11 |- |2||{{Байрақ|АҚШ}}||6 |- |3||{{Байрақ|Ұлыбритания}}||5 |- |3||{{Байрақ|Франция}}||5 |- |3||{{Байрақ|Жапония}}||5 |- |6||{{Байрақ|Аустралия}}||4 |- |7||{{Байрақ|Канада}}||3 |- |8||{{Байрақ|Германия}}||2 |- |} == Нарықтық капиталдандыру бойынша == Relbanks-тің нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі банктердің 2015 жылғы статистикалық деректері: <ref name="by-marketcap" /> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Нарықтық капиталдандыру<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|ICBC]] | 302 |- | 2 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo| Wells Fargo & Co]] | 281 |- | 3 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JP Morgan Chase & Co]] | 230.60 |- | 4 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 208.04 |- | 5 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 188.84 |- | 6 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 176.03 |- | 7 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 169.68 |- | 8 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 162.89 |- | 9 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 160.47 |- | 10 {{steady}} | {{flagicon|Australia}} [[Commonwealth Bank|Commonwealth Bank of Australia]] | 114.75 |- | 11 {{steady}} | {{flagicon|Spain}} [[Santander Group|Banco Santander]] | 95.69 |- | 12 {{increase|+6}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group|Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG)]] | 92.66 |- | 13 {{increase|+2}} | {{flagicon|Australia}} [[Westpac]] | 91.39 |- | 14 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 86.20 |- | 15 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 84.85 |- | 16 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs Group]] | 83.60 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[US Bancorp]] | 80.08 |- | 18 {{decrease|-5}} | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 78.09 |- | 19 {{increase|+3}} | {{flagicon|Australia}} [[Australia and New Zealand Banking Group|Australia and New Zealand Banking (ANZ)]] | 75.51 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 72.60 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржы институттары]] [[Санат:Банктер| Банктер]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Банктер тізімі]] 92fa97ws23bmivtsa5co36ezxispf7a 3657138 3657137 2026-09-18T19:09:07Z 1nter pares 146705 3657138 wikitext text/x-wiki {{Details|Жүйелік маңызды банктер тізімі | Ірі банктер}} Бұл әлемдегі жалпы [[актив]]терінің саны<ref name="by-assets">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Top Banks in the World 2014 |publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> және [[нарықтық капиталдандыру]]бойынша ең ірі [[банк]]тер тізімі <ref name="by-marketcap">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/market-cap |title=Әлемдік нарықтық капиталдандыру бойынша ең ірі банктер тізімі |publisher=relbanks.com |date=2015}}</ref> == Жалпы активтері бойынша == Жалпы активтерінің көлемі бойынша әлемдегі ең ірі [[банк]]тердің Relbanks 2014 статистикалық деректері: <ref name="by-assets" /> Тек, бухгалтерлік өңдеулер активтерге әсер ететінін ескеріңіз. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары]]нда ПБУ (ҚЕХС-қарсы) ақпараты пайдаланады, ол салыстырмалы түрде АҚШ-қа жатпайтын банктерге қарағанда активтері аз туынды көп жағдайларда таза туынды ұстанымдағы АҚШ-тың жетекші банктеріне орын береді. <ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1 |date=February 12, 2014 |publisher=Forbes}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Жалпы активтері<br>($АҚШ долл.) |- | 1 | {{flagicon|China}} [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі|Industrial & Commercial Bank of China (ICBC)]] | 7,645.80 |- | 2 | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 6,974.82 |- | 3 | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 6,524.05 |- | 4 | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 5,484.11 |- | 5 | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase]] | 4,424.90 |- | 6 | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 3,438.16 |- | 7 | {{flagicon|France}} [[BNP Paribas]] | 3,411.74 |- | 8 | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC]] | 3,279.30 |- | 9 | {{flagicon|France}} [[Crédit Agricole]] | 3,148.91 |- | 10 | {{flagicon|China}} [[Postal Savings Bank of China]] | 2,671.00 |- | 11 | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] | 2,666.71 |- | 12 | {{flagicon|United States}} [[Citigroup]] | 2,622.20 |- | 13 | {{flagicon|Spain}} [[Banco Santander]] | 2,251.97 |- | 14 | {{flagicon|China}} [[Bank of Communications]] | 2,222.98 |- | 15 | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo]] | 2,148.63 |- | 16 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Barclays]] | 1,640.41 |- | 17 | {{flagicon|Japan}} [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] | 1,635.93 |- | 18 | {{flagicon|France}} [[Société Générale]] | 1,614.99 |- | 19 | {{flagicon|Japan}} [[Mizuho Financial Group]] | 1,591.00 |- | 20 | {{flagicon|China}} [[China Merchants Bank]] | 1,540.08 |- |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" |- !Дәрежесі||Ел||Жалпы активтері бойынша ТОП 50 банктердің саны (2014)<ref>{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Әлемдік ТОП 50 банктердің саны (2014)|publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> |- |1||{{Байрақ|Қытай}}||11 |- |2||{{Байрақ|АҚШ}}||6 |- |3||{{Байрақ|Ұлыбритания}}||5 |- |3||{{Байрақ|Франция}}||5 |- |3||{{Байрақ|Жапония}}||5 |- |6||{{Байрақ|Аустралия}}||4 |- |7||{{Байрақ|Канада}}||3 |- |8||{{Байрақ|Германия}}||2 |- |} == Нарықтық капиталдандыру бойынша == Relbanks-тің нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі банктердің 2015 жылғы статистикалық деректері: <ref name="by-marketcap" /> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Нарықтық капиталдандыру<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|ICBC]] | 302 |- | 2 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo| Wells Fargo & Co]] | 281 |- | 3 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JP Morgan Chase & Co]] | 230.60 |- | 4 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 208.04 |- | 5 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 188.84 |- | 6 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 176.03 |- | 7 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 169.68 |- | 8 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 162.89 |- | 9 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 160.47 |- | 10 {{steady}} | {{flagicon|Australia}} [[Commonwealth Bank|Commonwealth Bank of Australia]] | 114.75 |- | 11 {{steady}} | {{flagicon|Spain}} [[Santander Group|Banco Santander]] | 95.69 |- | 12 {{increase|+6}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group|Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG)]] | 92.66 |- | 13 {{increase|+2}} | {{flagicon|Australia}} [[Westpac]] | 91.39 |- | 14 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 86.20 |- | 15 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 84.85 |- | 16 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs Group]] | 83.60 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[US Bancorp]] | 80.08 |- | 18 {{decrease|-5}} | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 78.09 |- | 19 {{increase|+3}} | {{flagicon|Australia}} [[Australia and New Zealand Banking Group|Australia and New Zealand Banking (ANZ)]] | 75.51 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 72.60 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржы институттары]] [[Санат:Банктер| Банктер]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Банктер тізімі]] fcibfg2kd3anhadrv19qf6hkmlvj3k3 3657140 3657138 2026-09-18T19:09:58Z 1nter pares 146705 /* Жалпы активтері бойынша */ 3657140 wikitext text/x-wiki {{Details|Жүйелік маңызды банктер тізімі | Ірі банктер}} Бұл әлемдегі жалпы [[актив]]терінің саны<ref name="by-assets">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Top Banks in the World 2014 |publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> және [[нарықтық капиталдандыру]]бойынша ең ірі [[банк]]тер тізімі <ref name="by-marketcap">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/market-cap |title=Әлемдік нарықтық капиталдандыру бойынша ең ірі банктер тізімі |publisher=relbanks.com |date=2015}}</ref> == Жалпы активтері бойынша == Жалпы активтерінің көлемі бойынша әлемдегі ең ірі [[банк]]тердің Relbanks 2014 статистикалық деректері: <ref name="by-assets" /> Тек, бухгалтерлік өңдеулер активтерге әсер ететінін ескеріңіз. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары]]нда ПБУ (ҚЕХС-қарсы) ақпараты пайдаланады, ол салыстырмалы түрде АҚШ-қа жатпайтын банктерге қарағанда активтері аз туынды көп жағдайларда таза туынды ұстанымдағы АҚШ-тың жетекші банктеріне орын береді. <ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1 |date=February 12, 2014 |publisher=Forbes}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Жалпы активтері<br>($АҚШ долл.) |- | 1 | {{flagicon|China}} [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі|Industrial & Commercial Bank of China (ICBC)]] | 7,645.80 |- | 2 | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 6,974.82 |- | 3 | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 6,524.05 |- | 4 | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 5,484.11 |- | 5 | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase]] | 4,424.90 |- | 6 | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 3,438.16 |- | 7 | {{flagicon|France}} [[BNP Paribas]] | 3,411.74 |- | 8 | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC]] | 3,279.30 |- | 9 | {{flagicon|France}} [[Crédit Agricole]] | 3,148.91 |- | 10 | {{flagicon|China}} [[Postal Savings Bank of China]] | 2,671.00 |- | 11 | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] | 2,666.71 |- | 12 | {{flagicon|United States}} [[Citigroup]] | 2,622.20 |- | 13 | {{flagicon|Spain}} [[Banco Santander]] | 2,251.97 |- | 14 | {{flagicon|China}} [[Bank of Communications]] | 2,222.98 |- | 15 | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo]] | 2,148.63 |- | 16 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Barclays]] | 2,078.28 |- | 17 | {{flagicon|Japan}} [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] | 2,020.13 |- | 18 | {{flagicon|France}} [[Société Générale]] | 1,986.83 |- | 19 | {{flagicon|Japan}} [[Mizuho Financial Group]] | 1,897.91 |- | 20 | {{flagicon|China}} [[China Merchants Bank]] | 1,868.71 |- |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" |- !Дәрежесі||Ел||Жалпы активтері бойынша ТОП 50 банктердің саны (2014)<ref>{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Әлемдік ТОП 50 банктердің саны (2014)|publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> |- |1||{{Байрақ|Қытай}}||11 |- |2||{{Байрақ|АҚШ}}||6 |- |3||{{Байрақ|Ұлыбритания}}||5 |- |3||{{Байрақ|Франция}}||5 |- |3||{{Байрақ|Жапония}}||5 |- |6||{{Байрақ|Аустралия}}||4 |- |7||{{Байрақ|Канада}}||3 |- |8||{{Байрақ|Германия}}||2 |- |} == Нарықтық капиталдандыру бойынша == Relbanks-тің нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі банктердің 2015 жылғы статистикалық деректері: <ref name="by-marketcap" /> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Нарықтық капиталдандыру<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|ICBC]] | 302 |- | 2 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo| Wells Fargo & Co]] | 281 |- | 3 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JP Morgan Chase & Co]] | 230.60 |- | 4 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 208.04 |- | 5 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 188.84 |- | 6 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 176.03 |- | 7 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 169.68 |- | 8 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 162.89 |- | 9 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 160.47 |- | 10 {{steady}} | {{flagicon|Australia}} [[Commonwealth Bank|Commonwealth Bank of Australia]] | 114.75 |- | 11 {{steady}} | {{flagicon|Spain}} [[Santander Group|Banco Santander]] | 95.69 |- | 12 {{increase|+6}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group|Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG)]] | 92.66 |- | 13 {{increase|+2}} | {{flagicon|Australia}} [[Westpac]] | 91.39 |- | 14 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 86.20 |- | 15 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 84.85 |- | 16 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs Group]] | 83.60 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[US Bancorp]] | 80.08 |- | 18 {{decrease|-5}} | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 78.09 |- | 19 {{increase|+3}} | {{flagicon|Australia}} [[Australia and New Zealand Banking Group|Australia and New Zealand Banking (ANZ)]] | 75.51 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 72.60 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржы институттары]] [[Санат:Банктер| Банктер]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Банктер тізімі]] kxz3m2b3nclyvkcstad0ndzljk417ot 3657141 3657140 2026-09-18T19:11:12Z 1nter pares 146705 /* Жалпы активтері бойынша */ 3657141 wikitext text/x-wiki {{Details|Жүйелік маңызды банктер тізімі | Ірі банктер}} Бұл әлемдегі жалпы [[актив]]терінің саны<ref name="by-assets">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Top Banks in the World 2014 |publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> және [[нарықтық капиталдандыру]]бойынша ең ірі [[банк]]тер тізімі <ref name="by-marketcap">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/market-cap |title=Әлемдік нарықтық капиталдандыру бойынша ең ірі банктер тізімі |publisher=relbanks.com |date=2015}}</ref> == Жалпы активтері бойынша == Жалпы активтерінің көлемі бойынша әлемдегі ең ірі [[банк]]тердің Relbanks 2014 статистикалық деректері: <ref name="by-assets" /> Тек, бухгалтерлік өңдеулер активтерге әсер ететінін ескеріңіз. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары]]нда ПБУ (ҚЕХС-қарсы) ақпараты пайдаланады, ол салыстырмалы түрде АҚШ-қа жатпайтын банктерге қарағанда активтері аз туынды көп жағдайларда таза туынды ұстанымдағы АҚШ-тың жетекші банктеріне орын береді. <ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1 |date=February 12, 2014 |publisher=Forbes}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Жалпы активтері<br>($АҚШ долл.) |- | 1 | {{flagicon|China}} [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі|Industrial & Commercial Bank of China (ICBC)]] | 7,645.80 |- | 2 | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 6,974.82 |- | 3 | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 6,524.05 |- | 4 | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 5,484.11 |- | 5 | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase]] | 4,424.90 |- | 6 | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 3,438.16 |- | 7 | {{flagicon|France}} [[BNP Paribas]] | 3,411.74 |- | 8 | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC]] | 3,279.30 |- | 9 | {{flagicon|France}} [[Crédit Agricole]] | 3,148.91 |- | 10 | {{flagicon|China}} [[Postal Savings Bank of China]] | 2,671.00 |- | 11 | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] | 2,666.71 |- | 12 | {{flagicon|United States}} [[Citigroup]] | 2,622.20 |- | 13 | {{flagicon|Spain}} [[Banco Santander]] | 2,251.97 |- | 14 | {{flagicon|China}} [[Bank of Communications]] | 2,222.98 |- | 15 | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo]] | 2,148.63 |- | 16 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Barclays]] | 2,078.28 |- | 17 | {{flagicon|Japan}} [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] | 2,020.13 |- | 18 | {{flagicon|France}} [[Société Générale]] | 1,986.83 |- | 19 | {{flagicon|Japan}} [[Mizuho Financial Group]] | 1,897.91 |- | 20 | {{flagicon|China}} [[China Merchants Bank]] | 1,868.71 |- | 21 | {{flagicon|France}} [[BPCE Group]] | 1,813.02 |- | 22 | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs]] | 1,809.32 |- | 23 |{{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 1,726.91 |- | 24 | {{flagicon|Germany}} [[Deutsche Bank]] | 1,684.94 |- | 25 | {{flagicon|Switzerland}} [[UBS]] | 1,617.43 |- |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" |- !Дәрежесі||Ел||Жалпы активтері бойынша ТОП 50 банктердің саны (2014)<ref>{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Әлемдік ТОП 50 банктердің саны (2014)|publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> |- |1||{{Байрақ|Қытай}}||11 |- |2||{{Байрақ|АҚШ}}||6 |- |3||{{Байрақ|Ұлыбритания}}||5 |- |3||{{Байрақ|Франция}}||5 |- |3||{{Байрақ|Жапония}}||5 |- |6||{{Байрақ|Аустралия}}||4 |- |7||{{Байрақ|Канада}}||3 |- |8||{{Байрақ|Германия}}||2 |- |} == Нарықтық капиталдандыру бойынша == Relbanks-тің нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі банктердің 2015 жылғы статистикалық деректері: <ref name="by-marketcap" /> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Нарықтық капиталдандыру<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|ICBC]] | 302 |- | 2 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo| Wells Fargo & Co]] | 281 |- | 3 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JP Morgan Chase & Co]] | 230.60 |- | 4 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 208.04 |- | 5 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 188.84 |- | 6 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 176.03 |- | 7 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 169.68 |- | 8 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 162.89 |- | 9 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 160.47 |- | 10 {{steady}} | {{flagicon|Australia}} [[Commonwealth Bank|Commonwealth Bank of Australia]] | 114.75 |- | 11 {{steady}} | {{flagicon|Spain}} [[Santander Group|Banco Santander]] | 95.69 |- | 12 {{increase|+6}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group|Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG)]] | 92.66 |- | 13 {{increase|+2}} | {{flagicon|Australia}} [[Westpac]] | 91.39 |- | 14 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 86.20 |- | 15 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 84.85 |- | 16 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs Group]] | 83.60 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[US Bancorp]] | 80.08 |- | 18 {{decrease|-5}} | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 78.09 |- | 19 {{increase|+3}} | {{flagicon|Australia}} [[Australia and New Zealand Banking Group|Australia and New Zealand Banking (ANZ)]] | 75.51 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 72.60 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржы институттары]] [[Санат:Банктер| Банктер]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Банктер тізімі]] ljbfx0vxxob58jichyngi5pg4u2q7jk 3657142 3657141 2026-09-18T19:11:38Z 1nter pares 146705 3657142 wikitext text/x-wiki {{Details|Жүйелік маңызды банктер тізімі | Ірі банктер}} Бұл әлемдегі жалпы [[актив]]терінің саны<ref name="by-assets">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Top Banks in the World 2014 |publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> және [[нарықтық капиталдандыру]]бойынша ең ірі [[банк]]тер тізімі <ref name="by-marketcap">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/market-cap |title=Әлемдік нарықтық капиталдандыру бойынша ең ірі банктер тізімі |publisher=relbanks.com |date=2015}}</ref> == Жалпы активтері бойынша == Жалпы активтерінің көлемі бойынша әлемдегі ең ірі [[банк]]тердің Relbanks 2014 статистикалық деректері: <ref name="by-assets" /> Тек, бухгалтерлік өңдеулер активтерге әсер ететінін ескеріңіз. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары]]нда ПБУ (ҚЕХС-қарсы) ақпараты пайдаланады, ол салыстырмалы түрде АҚШ-қа жатпайтын банктерге қарағанда активтері аз туынды көп жағдайларда таза туынды ұстанымдағы АҚШ-тың жетекші банктеріне орын береді. <ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1 |date=February 12, 2014 |publisher=Forbes}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Жалпы активтері<br>($АҚШ долл.) |- | 1 | {{flagicon|China}} [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі|Industrial & Commercial Bank of China (ICBC)]] | 7,645.80 |- | 2 | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 6,974.82 |- | 3 | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 6,524.05 |- | 4 | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 5,484.11 |- | 5 | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase]] | 4,424.90 |- | 6 | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 3,438.16 |- | 7 | {{flagicon|France}} [[BNP Paribas]] | 3,411.74 |- | 8 | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC]] | 3,279.30 |- | 9 | {{flagicon|France}} [[Crédit Agricole]] | 3,148.91 |- | 10 | {{flagicon|China}} [[Postal Savings Bank of China]] | 2,671.00 |- | 11 | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] | 2,666.71 |- | 12 | {{flagicon|United States}} [[Citigroup]] | 2,622.20 |- | 13 | {{flagicon|Spain}} [[Banco Santander]] | 2,251.97 |- | 14 | {{flagicon|China}} [[Bank of Communications]] | 2,222.98 |- | 15 | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo]] | 2,148.63 |- | 16 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Barclays]] | 2,078.28 |- | 17 | {{flagicon|Japan}} [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] | 2,020.13 |- | 18 | {{flagicon|France}} [[Société Générale]] | 1,986.83 |- | 19 | {{flagicon|Japan}} [[Mizuho Financial Group]] | 1,897.91 |- | 20 | {{flagicon|China}} [[China Merchants Bank]] | 1,868.71 |- | 21 | {{flagicon|France}} [[Groupe BPCE]] | 1,813.02 |- | 22 | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs]] | 1,809.32 |- | 23 |{{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 1,726.91 |- | 24 | {{flagicon|Germany}} [[Deutsche Bank]] | 1,684.94 |- | 25 | {{flagicon|Switzerland}} [[UBS]] | 1,617.43 |- |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" |- !Дәрежесі||Ел||Жалпы активтері бойынша ТОП 50 банктердің саны (2014)<ref>{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Әлемдік ТОП 50 банктердің саны (2014)|publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> |- |1||{{Байрақ|Қытай}}||11 |- |2||{{Байрақ|АҚШ}}||6 |- |3||{{Байрақ|Ұлыбритания}}||5 |- |3||{{Байрақ|Франция}}||5 |- |3||{{Байрақ|Жапония}}||5 |- |6||{{Байрақ|Аустралия}}||4 |- |7||{{Байрақ|Канада}}||3 |- |8||{{Байрақ|Германия}}||2 |- |} == Нарықтық капиталдандыру бойынша == Relbanks-тің нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі банктердің 2015 жылғы статистикалық деректері: <ref name="by-marketcap" /> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Нарықтық капиталдандыру<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|ICBC]] | 302 |- | 2 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo| Wells Fargo & Co]] | 281 |- | 3 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JP Morgan Chase & Co]] | 230.60 |- | 4 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 208.04 |- | 5 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 188.84 |- | 6 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 176.03 |- | 7 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 169.68 |- | 8 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 162.89 |- | 9 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 160.47 |- | 10 {{steady}} | {{flagicon|Australia}} [[Commonwealth Bank|Commonwealth Bank of Australia]] | 114.75 |- | 11 {{steady}} | {{flagicon|Spain}} [[Santander Group|Banco Santander]] | 95.69 |- | 12 {{increase|+6}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group|Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG)]] | 92.66 |- | 13 {{increase|+2}} | {{flagicon|Australia}} [[Westpac]] | 91.39 |- | 14 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 86.20 |- | 15 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 84.85 |- | 16 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs Group]] | 83.60 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[US Bancorp]] | 80.08 |- | 18 {{decrease|-5}} | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 78.09 |- | 19 {{increase|+3}} | {{flagicon|Australia}} [[Australia and New Zealand Banking Group|Australia and New Zealand Banking (ANZ)]] | 75.51 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 72.60 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржы институттары]] [[Санат:Банктер| Банктер]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Банктер тізімі]] cu1ayspphoxapdk0qdz8rabn31ftr7c 3657266 3657142 2026-09-19T06:25:38Z 1nter pares 146705 /* Жалпы активтері бойынша */ 3657266 wikitext text/x-wiki {{Details|Жүйелік маңызды банктер тізімі | Ірі банктер}} Бұл әлемдегі жалпы [[актив]]терінің саны<ref name="by-assets">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Top Banks in the World 2014 |publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> және [[нарықтық капиталдандыру]]бойынша ең ірі [[банк]]тер тізімі <ref name="by-marketcap">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/market-cap |title=Әлемдік нарықтық капиталдандыру бойынша ең ірі банктер тізімі |publisher=relbanks.com |date=2015}}</ref> == Жалпы активтері бойынша == Жалпы активтерінің көлемі бойынша әлемдегі ең ірі [[банк]]тердің Relbanks 2014 статистикалық деректері: <ref name="by-assets" /> Тек, бухгалтерлік өңдеулер активтерге әсер ететінін ескеріңіз. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары]]нда ПБУ (ҚЕХС-қарсы) ақпараты пайдаланады, ол салыстырмалы түрде АҚШ-қа жатпайтын банктерге қарағанда активтері аз туынды көп жағдайларда таза туынды ұстанымдағы АҚШ-тың жетекші банктеріне орын береді. <ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1 |date=February 12, 2014 |publisher=Forbes}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Жалпы активтері<br>($АҚШ долл.) |- | 1 | {{flagicon|China}} [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі|Industrial & Commercial Bank of China (ICBC)]] | 7,645.80 |- | 2 | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 6,974.82 |- | 3 | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 6,524.05 |- | 4 | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 5,484.11 |- | 5 | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase]] | 4,424.90 |- | 6 | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 3,438.16 |- | 7 | {{flagicon|France}} [[BNP Paribas]] | 3,411.74 |- | 8 | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC]] | 3,279.30 |- | 9 | {{flagicon|France}} [[Crédit Agricole]] | 3,148.91 |- | 10 | {{flagicon|China}} [[Postal Savings Bank of China]] | 2,671.00 |- | 11 | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] | 2,666.71 |- | 12 | {{flagicon|United States}} [[Citigroup]] | 2,622.20 |- | 13 | {{flagicon|Spain}} [[Banco Santander]] | 2,251.97 |- | 14 | {{flagicon|China}} [[Bank of Communications]] | 2,222.98 |- | 15 | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo]] | 2,148.63 |- | 16 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Barclays]] | 2,078.28 |- | 17 | {{flagicon|Japan}} [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] | 2,020.13 |- | 18 | {{flagicon|France}} [[Société Générale]] | 1,986.83 |- | 19 | {{flagicon|Japan}} [[Mizuho Financial Group]] | 1,897.91 |- | 20 | {{flagicon|China}} [[China Merchants Bank]] | 1,868.71 |- | 21 | {{flagicon|France}} [[Groupe BPCE]] | 1,813.02 |- | 22 | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs]] | 1,809.32 |- | 23 |{{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 1,726.91 |- | 24 | {{flagicon|Germany}} [[Deutsche Bank]] | 1,684.94 |- | 25 | {{flagicon|Switzerland}} [[UBS]] | 1,617.43 |- | 26 | {{flagicon|China}} [[Industrial Bank (China)|Industrial Bank]] | 1,586.16 |- | 27 | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 1,547.69 |- | 28 | {{flagicon|Japan}} [[Japan Post Bank]] | 1,451.31 |- | 29 | {{flagicon|China}} [[China CITIC Bank]] | 1,448.45 |- | 30 | {{flagicon|France}} [[Crédit Mutuel]] | 1,441.94 |- |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" |- !Дәрежесі||Ел||Жалпы активтері бойынша ТОП 50 банктердің саны (2014)<ref>{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Әлемдік ТОП 50 банктердің саны (2014)|publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> |- |1||{{Байрақ|Қытай}}||11 |- |2||{{Байрақ|АҚШ}}||6 |- |3||{{Байрақ|Ұлыбритания}}||5 |- |3||{{Байрақ|Франция}}||5 |- |3||{{Байрақ|Жапония}}||5 |- |6||{{Байрақ|Аустралия}}||4 |- |7||{{Байрақ|Канада}}||3 |- |8||{{Байрақ|Германия}}||2 |- |} == Нарықтық капиталдандыру бойынша == Relbanks-тің нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі банктердің 2015 жылғы статистикалық деректері: <ref name="by-marketcap" /> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Нарықтық капиталдандыру<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|ICBC]] | 302 |- | 2 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo| Wells Fargo & Co]] | 281 |- | 3 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JP Morgan Chase & Co]] | 230.60 |- | 4 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 208.04 |- | 5 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 188.84 |- | 6 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 176.03 |- | 7 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 169.68 |- | 8 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 162.89 |- | 9 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 160.47 |- | 10 {{steady}} | {{flagicon|Australia}} [[Commonwealth Bank|Commonwealth Bank of Australia]] | 114.75 |- | 11 {{steady}} | {{flagicon|Spain}} [[Santander Group|Banco Santander]] | 95.69 |- | 12 {{increase|+6}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group|Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG)]] | 92.66 |- | 13 {{increase|+2}} | {{flagicon|Australia}} [[Westpac]] | 91.39 |- | 14 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 86.20 |- | 15 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 84.85 |- | 16 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs Group]] | 83.60 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[US Bancorp]] | 80.08 |- | 18 {{decrease|-5}} | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 78.09 |- | 19 {{increase|+3}} | {{flagicon|Australia}} [[Australia and New Zealand Banking Group|Australia and New Zealand Banking (ANZ)]] | 75.51 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 72.60 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржы институттары]] [[Санат:Банктер| Банктер]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Банктер тізімі]] q8cx0z674l5h5tfsz8dmd5x1i9hpusq 3657268 3657266 2026-09-19T06:26:03Z 1nter pares 146705 3657268 wikitext text/x-wiki {{Details|Жүйелік маңызды банктер тізімі | Ірі банктер}} Бұл әлемдегі жалпы [[актив]]терінің саны<ref name="by-assets">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Top Banks in the World 2014 |publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> және [[нарықтық капиталдандыру]]бойынша ең ірі [[банк]]тер тізімі <ref name="by-marketcap">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/market-cap |title=Әлемдік нарықтық капиталдандыру бойынша ең ірі банктер тізімі |publisher=relbanks.com |date=2015}}</ref> == Жалпы активтері бойынша == Жалпы активтерінің көлемі бойынша әлемдегі ең ірі [[банк]]тердің Relbanks 2014 статистикалық деректері: <ref name="by-assets" /> Тек, бухгалтерлік өңдеулер активтерге әсер ететінін ескеріңіз. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары]]нда ПБУ (ҚЕХС-қарсы) ақпараты пайдаланады, ол салыстырмалы түрде АҚШ-қа жатпайтын банктерге қарағанда активтері аз туынды көп жағдайларда таза туынды ұстанымдағы АҚШ-тың жетекші банктеріне орын береді. <ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1 |date=February 12, 2014 |publisher=Forbes}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Жалпы активтері<br>($АҚШ долл.) |- | 1 | {{flagicon|China}} [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі|Industrial & Commercial Bank of China (ICBC)]] | 7,645.80 |- | 2 | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 6,974.82 |- | 3 | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 6,524.05 |- | 4 | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 5,484.11 |- | 5 | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase]] | 4,424.90 |- | 6 | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 3,438.16 |- | 7 | {{flagicon|France}} [[BNP Paribas]] | 3,411.74 |- | 8 | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC]] | 3,279.30 |- | 9 | {{flagicon|France}} [[Crédit Agricole]] | 3,148.91 |- | 10 | {{flagicon|China}} [[Postal Savings Bank of China]] | 2,671.00 |- | 11 | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] | 2,666.71 |- | 12 | {{flagicon|United States}} [[Citigroup]] | 2,622.20 |- | 13 | {{flagicon|Spain}} [[Banco Santander]] | 2,251.97 |- | 14 | {{flagicon|China}} [[Bank of Communications]] | 2,222.98 |- | 15 | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo]] | 2,148.63 |- | 16 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Barclays]] | 2,078.28 |- | 17 | {{flagicon|Japan}} [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] | 2,020.13 |- | 18 | {{flagicon|France}} [[Société Générale]] | 1,986.83 |- | 19 | {{flagicon|Japan}} [[Mizuho Financial Group]] | 1,897.91 |- | 20 | {{flagicon|China}} [[China Merchants Bank]] | 1,868.71 |- | 21 | {{flagicon|France}} [[Groupe BPCE]] | 1,813.02 |- | 22 | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs]] | 1,809.32 |- | 23 |{{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 1,726.91 |- | 24 | {{flagicon|Germany}} [[Deutsche Bank]] | 1,684.94 |- | 25 | {{flagicon|Switzerland}} [[UBS]] | 1,617.43 |- | 26 | {{flagicon|China}} [[Industrial Bank]] | 1,586.16 |- | 27 | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 1,547.69 |- | 28 | {{flagicon|Japan}} [[Japan Post Bank]] | 1,451.31 |- | 29 | {{flagicon|China}} [[China CITIC Bank]] | 1,448.45 |- | 30 | {{flagicon|France}} [[Crédit Mutuel]] | 1,441.94 |- |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" |- !Дәрежесі||Ел||Жалпы активтері бойынша ТОП 50 банктердің саны (2014)<ref>{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Әлемдік ТОП 50 банктердің саны (2014)|publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> |- |1||{{Байрақ|Қытай}}||11 |- |2||{{Байрақ|АҚШ}}||6 |- |3||{{Байрақ|Ұлыбритания}}||5 |- |3||{{Байрақ|Франция}}||5 |- |3||{{Байрақ|Жапония}}||5 |- |6||{{Байрақ|Аустралия}}||4 |- |7||{{Байрақ|Канада}}||3 |- |8||{{Байрақ|Германия}}||2 |- |} == Нарықтық капиталдандыру бойынша == Relbanks-тің нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі банктердің 2015 жылғы статистикалық деректері: <ref name="by-marketcap" /> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Нарықтық капиталдандыру<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|ICBC]] | 302 |- | 2 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo| Wells Fargo & Co]] | 281 |- | 3 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JP Morgan Chase & Co]] | 230.60 |- | 4 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 208.04 |- | 5 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 188.84 |- | 6 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 176.03 |- | 7 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 169.68 |- | 8 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 162.89 |- | 9 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 160.47 |- | 10 {{steady}} | {{flagicon|Australia}} [[Commonwealth Bank|Commonwealth Bank of Australia]] | 114.75 |- | 11 {{steady}} | {{flagicon|Spain}} [[Santander Group|Banco Santander]] | 95.69 |- | 12 {{increase|+6}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group|Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG)]] | 92.66 |- | 13 {{increase|+2}} | {{flagicon|Australia}} [[Westpac]] | 91.39 |- | 14 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 86.20 |- | 15 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 84.85 |- | 16 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs Group]] | 83.60 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[US Bancorp]] | 80.08 |- | 18 {{decrease|-5}} | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 78.09 |- | 19 {{increase|+3}} | {{flagicon|Australia}} [[Australia and New Zealand Banking Group|Australia and New Zealand Banking (ANZ)]] | 75.51 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 72.60 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржы институттары]] [[Санат:Банктер| Банктер]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Банктер тізімі]] sdgkapta303ohly2oq9vf8l6230zc7r 3657269 3657268 2026-09-19T06:27:34Z 1nter pares 146705 /* Жалпы активтері бойынша */ 3657269 wikitext text/x-wiki {{Details|Жүйелік маңызды банктер тізімі | Ірі банктер}} Бұл әлемдегі жалпы [[актив]]терінің саны<ref name="by-assets">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Top Banks in the World 2014 |publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> және [[нарықтық капиталдандыру]]бойынша ең ірі [[банк]]тер тізімі <ref name="by-marketcap">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/market-cap |title=Әлемдік нарықтық капиталдандыру бойынша ең ірі банктер тізімі |publisher=relbanks.com |date=2015}}</ref> == Жалпы активтері бойынша == Жалпы активтерінің көлемі бойынша әлемдегі ең ірі [[банк]]тердің Relbanks 2014 статистикалық деректері: <ref name="by-assets" /> Тек, бухгалтерлік өңдеулер активтерге әсер ететінін ескеріңіз. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары]]нда ПБУ (ҚЕХС-қарсы) ақпараты пайдаланады, ол салыстырмалы түрде АҚШ-қа жатпайтын банктерге қарағанда активтері аз туынды көп жағдайларда таза туынды ұстанымдағы АҚШ-тың жетекші банктеріне орын береді. <ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1 |date=February 12, 2014 |publisher=Forbes}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Жалпы активтері<br>($АҚШ долл.) |- | 1 | {{flagicon|China}} [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі|Industrial & Commercial Bank of China (ICBC)]] | 7,645.80 |- | 2 | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 6,974.82 |- | 3 | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 6,524.05 |- | 4 | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 5,484.11 |- | 5 | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase]] | 4,424.90 |- | 6 | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 3,438.16 |- | 7 | {{flagicon|France}} [[BNP Paribas]] | 3,411.74 |- | 8 | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC]] | 3,279.30 |- | 9 | {{flagicon|France}} [[Crédit Agricole]] | 3,148.91 |- | 10 | {{flagicon|China}} [[Postal Savings Bank of China]] | 2,671.00 |- | 11 | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] | 2,666.71 |- | 12 | {{flagicon|United States}} [[Citigroup]] | 2,622.20 |- | 13 | {{flagicon|Spain}} [[Banco Santander]] | 2,251.97 |- | 14 | {{flagicon|China}} [[Bank of Communications]] | 2,222.98 |- | 15 | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo]] | 2,148.63 |- | 16 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Barclays]] | 2,078.28 |- | 17 | {{flagicon|Japan}} [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] | 2,020.13 |- | 18 | {{flagicon|France}} [[Société Générale]] | 1,986.83 |- | 19 | {{flagicon|Japan}} [[Mizuho Financial Group]] | 1,897.91 |- | 20 | {{flagicon|China}} [[China Merchants Bank]] | 1,868.71 |- | 21 | {{flagicon|France}} [[Groupe BPCE]] | 1,813.02 |- | 22 | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs]] | 1,809.32 |- | 23 |{{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 1,726.91 |- | 24 | {{flagicon|Germany}} [[Deutsche Bank]] | 1,684.94 |- | 25 | {{flagicon|Switzerland}} [[UBS]] | 1,617.43 |- | 26 | {{flagicon|China}} [[Industrial Bank]] | 1,586.16 |- | 27 | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 1,547.69 |- | 28 | {{flagicon|Japan}} [[Japan Post Bank]] | 1,451.31 |- | 29 | {{flagicon|China}} [[China CITIC Bank]] | 1,448.45 |- | 30 | {{flagicon|France}} [[Crédit Mutuel]] | 1,441.94 |- | 31 | {{flagicon|China}} [[Shanghai Pudong Development Bank]] | 1,441.40 |- | 32 | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 1,420.27 |- | 33 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 1,270.62 |- | 34 | {{flagicon|Netherlands}} [[ING Group]] | 1,238.00 |- | 35 | {{flagicon|Italy}} [[Intesa Sanpaolo]] | 1,127.02 |- |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" |- !Дәрежесі||Ел||Жалпы активтері бойынша ТОП 50 банктердің саны (2014)<ref>{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Әлемдік ТОП 50 банктердің саны (2014)|publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> |- |1||{{Байрақ|Қытай}}||11 |- |2||{{Байрақ|АҚШ}}||6 |- |3||{{Байрақ|Ұлыбритания}}||5 |- |3||{{Байрақ|Франция}}||5 |- |3||{{Байрақ|Жапония}}||5 |- |6||{{Байрақ|Аустралия}}||4 |- |7||{{Байрақ|Канада}}||3 |- |8||{{Байрақ|Германия}}||2 |- |} == Нарықтық капиталдандыру бойынша == Relbanks-тің нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі банктердің 2015 жылғы статистикалық деректері: <ref name="by-marketcap" /> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Нарықтық капиталдандыру<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|ICBC]] | 302 |- | 2 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo| Wells Fargo & Co]] | 281 |- | 3 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JP Morgan Chase & Co]] | 230.60 |- | 4 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 208.04 |- | 5 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 188.84 |- | 6 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 176.03 |- | 7 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 169.68 |- | 8 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 162.89 |- | 9 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 160.47 |- | 10 {{steady}} | {{flagicon|Australia}} [[Commonwealth Bank|Commonwealth Bank of Australia]] | 114.75 |- | 11 {{steady}} | {{flagicon|Spain}} [[Santander Group|Banco Santander]] | 95.69 |- | 12 {{increase|+6}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group|Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG)]] | 92.66 |- | 13 {{increase|+2}} | {{flagicon|Australia}} [[Westpac]] | 91.39 |- | 14 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 86.20 |- | 15 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 84.85 |- | 16 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs Group]] | 83.60 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[US Bancorp]] | 80.08 |- | 18 {{decrease|-5}} | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 78.09 |- | 19 {{increase|+3}} | {{flagicon|Australia}} [[Australia and New Zealand Banking Group|Australia and New Zealand Banking (ANZ)]] | 75.51 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 72.60 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржы институттары]] [[Санат:Банктер| Банктер]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Банктер тізімі]] bmoweywtacrzxno5mqqt6i557yo9nu6 3657270 3657269 2026-09-19T06:29:22Z 1nter pares 146705 3657270 wikitext text/x-wiki {{Details|Жүйелік маңызды банктер тізімі | Ірі банктер}} Бұл әлемдегі жалпы [[актив]]терінің саны<ref name="by-assets">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Top Banks in the World 2014 |publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> және [[нарықтық капиталдандыру]]бойынша ең ірі [[банк]]тер тізімі <ref name="by-marketcap">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/market-cap |title=Әлемдік нарықтық капиталдандыру бойынша ең ірі банктер тізімі |publisher=relbanks.com |date=2015}}</ref> == Жалпы активтері бойынша == Жалпы активтерінің көлемі бойынша әлемдегі ең ірі [[банк]]тердің Relbanks 2014 статистикалық деректері: <ref name="by-assets" /> Тек, бухгалтерлік өңдеулер активтерге әсер ететінін ескеріңіз. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары]]нда ПБУ (ҚЕХС-қарсы) ақпараты пайдаланады, ол салыстырмалы түрде АҚШ-қа жатпайтын банктерге қарағанда активтері аз туынды көп жағдайларда таза туынды ұстанымдағы АҚШ-тың жетекші банктеріне орын береді. <ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1 |date=February 12, 2014 |publisher=Forbes}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Жалпы активтері<br>($АҚШ долл.) |- | 1 | {{flagicon|China}} [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі|Industrial & Commercial Bank of China (ICBC)]] | 7,645.80 |- | 2 | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 6,974.82 |- | 3 | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 6,524.05 |- | 4 | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 5,484.11 |- | 5 | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase]] | 4,424.90 |- | 6 | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 3,438.16 |- | 7 | {{flagicon|France}} [[BNP Paribas]] | 3,411.74 |- | 8 | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC]] | 3,279.30 |- | 9 | {{flagicon|France}} [[Crédit Agricole]] | 3,148.91 |- | 10 | {{flagicon|China}} [[Postal Savings Bank of China]] | 2,671.00 |- | 11 | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] | 2,666.71 |- | 12 | {{flagicon|United States}} [[Citigroup]] | 2,622.20 |- | 13 | {{flagicon|Spain}} [[Banco Santander]] | 2,251.97 |- | 14 | {{flagicon|China}} [[Bank of Communications]] | 2,222.98 |- | 15 | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo]] | 2,148.63 |- | 16 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Barclays]] | 2,078.28 |- | 17 | {{flagicon|Japan}} [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] | 2,020.13 |- | 18 | {{flagicon|France}} [[Société Générale]] | 1,986.83 |- | 19 | {{flagicon|Japan}} [[Mizuho Financial Group]] | 1,897.91 |- | 20 | {{flagicon|China}} [[China Merchants Bank]] | 1,868.71 |- | 21 | {{flagicon|France}} [[Groupe BPCE]] | 1,813.02 |- | 22 | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs]] | 1,809.32 |- | 23 |{{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 1,726.91 |- | 24 | {{flagicon|Germany}} [[Deutsche Bank]] | 1,684.94 |- | 25 | {{flagicon|Switzerland}} [[UBS]] | 1,617.43 |- | 26 | {{flagicon|China}} [[Industrial Bank]] | 1,586.16 |- | 27 | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 1,547.69 |- | 28 | {{flagicon|Japan}} [[Japan Post Bank]] | 1,451.31 |- | 29 | {{flagicon|China}} [[China CITIC Bank]] | 1,448.45 |- | 30 | {{flagicon|France}} [[Crédit Mutuel]] | 1,441.94 |- | 31 | {{flagicon|China}} [[Shanghai Pudong Development Bank]] | 1,441.40 |- | 32 | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 1,420.27 |- | 33 | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 1,270.62 |- | 34 | {{flagicon|Netherlands}} [[ING Group]] | 1,238.00 |- | 35 | {{flagicon|Italy}} [[Intesa Sanpaolo]] | 1,127.02 |- | 36 | {{flagicon|China}} [[China Minsheng Bank]] | 1,119.83 |- | 37 | {{flagicon|Canada}} [[Scotiabank]] | 1,088.15 |- | 38 | {{flagicon|Canada}} [[Bank of Montreal]] | 1,069.57 |- | 39 | {{flagicon|China}} [[China Everbright Bank]] | 1,024.44 |- | 40 | {{flagicon|Italy}} [[UniCredit]] | 1,021.77 |- |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" |- !Дәрежесі||Ел||Жалпы активтері бойынша ТОП 50 банктердің саны (2014)<ref>{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Әлемдік ТОП 50 банктердің саны (2014)|publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> |- |1||{{Байрақ|Қытай}}||11 |- |2||{{Байрақ|АҚШ}}||6 |- |3||{{Байрақ|Ұлыбритания}}||5 |- |3||{{Байрақ|Франция}}||5 |- |3||{{Байрақ|Жапония}}||5 |- |6||{{Байрақ|Аустралия}}||4 |- |7||{{Байрақ|Канада}}||3 |- |8||{{Байрақ|Германия}}||2 |- |} == Нарықтық капиталдандыру бойынша == Relbanks-тің нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі банктердің 2015 жылғы статистикалық деректері: <ref name="by-marketcap" /> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Нарықтық капиталдандыру<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|ICBC]] | 302 |- | 2 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo| Wells Fargo & Co]] | 281 |- | 3 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JP Morgan Chase & Co]] | 230.60 |- | 4 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 208.04 |- | 5 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 188.84 |- | 6 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 176.03 |- | 7 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 169.68 |- | 8 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 162.89 |- | 9 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 160.47 |- | 10 {{steady}} | {{flagicon|Australia}} [[Commonwealth Bank|Commonwealth Bank of Australia]] | 114.75 |- | 11 {{steady}} | {{flagicon|Spain}} [[Santander Group|Banco Santander]] | 95.69 |- | 12 {{increase|+6}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group|Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG)]] | 92.66 |- | 13 {{increase|+2}} | {{flagicon|Australia}} [[Westpac]] | 91.39 |- | 14 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 86.20 |- | 15 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 84.85 |- | 16 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs Group]] | 83.60 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[US Bancorp]] | 80.08 |- | 18 {{decrease|-5}} | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 78.09 |- | 19 {{increase|+3}} | {{flagicon|Australia}} [[Australia and New Zealand Banking Group|Australia and New Zealand Banking (ANZ)]] | 75.51 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 72.60 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржы институттары]] [[Санат:Банктер| Банктер]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Банктер тізімі]] ricrhyl0glysdhwp5kwsc6dv76h5hea 0 543411 3657186 2980588 2026-09-18T21:43:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657186 wikitext text/x-wiki Барлық тасымалдаушы транспорттар ішінен су транспорты ең тиімді және белсенді транспорт болып саналады. Оның өзі ''теңіздік'' және ''өзендік'' болып бөлінелі. '''Теңіздік транспорт''' халықаралық сауда – саттығының 80% құрайды, оған әлемнің 60% тасымалдануы кіреді. Сауда флоты ретінде, бүгінгі күнде, 160 – қа жуық мемлекеттер кіруде. Бірақ, ішіндегі ең маңыздыларына: Панама, Либерия, Багамские Острова, Мальта және Греция мемлекеттерінің флоттары кіреді. Бұл мемлекеттердің флоттарының күштілігі, өте жақсы бәсекелестіктің бар болуынан, салық тұрғысынан экономикасын көтеру әсерінен әлі тұрақталып тұруда. Ең ірі флоттар қатарына Норвегия, Жапония, КНР, АҚШ және Ресей флоттары кіреді. Көптеген мұхиттық трассаларының қиылысуы болып бұғаздар мен теңіздік каналдар болып табылады. Ла – Манштан тәулігіне 300 кемелер өтсе, Зундтан – 175, Гибралтарь бұғазынан 200 кемелер өтеді. Әлемдік ірі каналдардан Суэцкий, Панамский, және Кильский болып табылады, бірақ оған қарамастан, Ормузский, Малаккский, Босфор бұғаздары да өзіндік ерекше орындарын алады. Теңіздік транспорттың ең маңызды елементі ретінде – теңіз порттары болып табылады. Жыл сайын 50 млн.тонна жүк таситын әлемдік порттардың қазірде 40 – қа жуығы бар. Ал, оның ішінде 16 – сы жылына 100 млн. тонна жүк тасып, ең ірісі Сингапур порты, ол жылына 325 млн. тонна жүк тасиды. Дамыған елдердегі порттар әмбебап (универсал) болады, дамушы елдерде аз специализацияланған болады. '''Өзендік транспорт''' ,ауа транспортын санамасақ, жүк тасушы ретінде ең соңғы орында болып табылады. Мемлекеттің ішкі сулары арқылы жүкті транспорттау, елдің экономикалы даму деңгейіне байланысты болады. Сондықтан, АҚШ, Еуропа елдерінің ішіаралық жүк тасымалдануы, Азия, Африка және Латын Америкадағы өзендік жүк тасымалдауымен салыстырғанда әлдеқайда жоғары. == Дереккөздер == http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/6709/%D0%92%D0%9E%D0%94%D0%9D%D0%AB%D0%99 <br />http://enc-dic.com/colier/Vodn-transport-1853.html <br />http://www.transday.ru/ <br />http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/511/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018112902/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/511/ |date=2012-10-18 }} <br />http://www.marinetraffic.com/ais/home rtwkd5c2a4kiozdotm97i7ymk0tlfy1 0 558035 3657174 3587060 2026-09-18T20:07:26Z Ziv 164355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Molokai Waterfall.jpg]] → [[File:Papalaua Falls in 2011.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr, misleading name 3657174 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Papalaua Falls in 2011.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Олоупена''' —900 метрлік Молокаи аралында орналасқан сарқырама. Сарқыраманы екі жағынан жанартаулар қоршап тұрады. сарқырама суы құлап ақпай, дәл теңізге қарай бағытталады. Гавайдағы көптеген туристік компаниялар Олоупенаға тур ұсынады. Ол жерге тікұшақпен ұшып бару үшін, жақсы ауа-райы керек болады. Оның суреттерінің көбісі жоғарыдан түсірілген. == Сілтемелер == * http://www.wondermondo.com/Countries/NA/US/Hawaii/Oloupena.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601171113/http://www.wondermondo.com/Countries/NA/US/Hawaii/Oloupena.htm |date=2015-06-01 }} * http://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Oloupena-Falls-625/ * http://www.worldwaterfalldatabase.com/tallest-waterfalls/total-height [[Санат:Гавай сарқырамалары]] [[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]] 6t2fv825ealozntpraldmwgc3wyja71 0 561462 3656879 3654948 2026-09-18T12:44:41Z ~2026-50398-84 185812 3656879 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="lightgreen" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} | [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]'' | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="lightgreen" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="lightgreen" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp; [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BFA}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]]&nbsp; [[Ибрагим Траоре]] |- | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Премьер-министрі [[Жан Эмманюэль Уэдраого]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp; [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="lightgreen" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Абинадер]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="lightgreen" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="lightgreen" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="lightgreen"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="lightgreen" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp; [[Мигель Диас-Канель]] |- |bgcolor="lightgreen"| Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="lightgreen" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CHN}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]]&nbsp; [[Си Цзиньпин]] |- |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Сонексай Сипхандон]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="lightgreen" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Люк Фриден]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Рауль Молино|Рауль Молино]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="lightgreen" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="lightgreen" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада&nbsp; [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="lightgreen"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="lightgreen" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="lightgreen" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="lightgreen"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="lightgreen" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Альбулена Хаджиу]] |Премьер-министрі [[Альбин Курти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Лай Циндэ]] |Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 4jsxuead9kmps8q21qd1ws6ujon5jyy 3656904 3656879 2026-09-18T15:01:19Z ~2026-50310-23 185817 уикилендіру 3656904 wikitext text/x-wiki Бұл '''[[Елбасы|Тәуелсіз Мемлекеттер]] мен [[Үкімет басшысы|Үкіметтер басшыларының]] тізбесі''', мемлекет басшылары мен мемлекеттің басшылары әртүрлі болған кезде, олар әдетте [[парламентаризм]]мен айналысатын мемлекеттерде болады; Айта кету керек, бұл ұстанымдар президенттікке және көптеген диктаторлық мемлекеттерге сәйкес келеді. Кейбір мемлекеттерде Үкімет басшысының рөлі Мемлекет басшысының да, Үкімет басшысының да рөлін атқаратын [[жартылай президенттік]]ке ие. ===[[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мүшелері болып табылатын мемлекеттер үшін көшбасшылар тізімі=== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {|class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{USA}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{ALB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="lightgreen" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{DZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{AGO}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{AND}} | [[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />''Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Лбанес]]''<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />''Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]'' | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- |{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |{{ARG}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{ARM}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |[[Сурет:Flag_of_the_Taliban.svg|23x23 нүкте]] [[Ауғанстан]] |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="lightgreen" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Һасан Ахунд]] |- |{{AUS}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br>Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |{{AUT}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="lightgreen" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{AZE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенты [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |Премьер-министрі [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{UAE}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{BAH}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт|Синтия Пратт]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |{{BGD}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Тарық Рахман]] |- |{{BRB}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{BHR}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтаны [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- |{{BLR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |Премьер-министрі [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{BEL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{BEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Патрис Талон]] |- |{{BLZ}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |{{BGR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Румен Радаев]] |- |{{BOL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Луис Катакора Арсе|Луис Арсе]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BIH}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]]&nbsp; [[Лук Кришок]]</div> |- |'''Президиумының төрағасы'''<br />[[Желько Комшич ]] ([[Босния және Герцеговина басшылары|Төраға]] ретінде)<br />[[Шефик Джаферович]] (Мүше ретінде)<br />[[Милорад Додик]] (Мүше ретінде) |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Зоран Тегелтия]] |- |{{BWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{BRA}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{BFA}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]]&nbsp; [[Ибрагим Траоре]] |- | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Ибрагим Траоре]] |Премьер-министрі [[Жан Эмманюэль Уэдраого]] |- |{{BDI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Ален-Гийом Буньони]] |- |{{BTN}} |[[Парламенттік монархия]] | Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{VUT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Таллис Мозес]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Боб Лафман]] |- |{{VAT}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қаласы мемлекетінің папалық комиссиясы|Мемлекеттік хатшы]] [[Фернандо Вергес Альсага]] |- |{{VEN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{VNM}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы&nbsp; [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{GAB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Әли бен Бонго Ондимба]] |Премьер-министрі [[Жульен Нкоге Бекале]] |- |{{HTI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Уақытша Президенті және Премьер-Министрі [[Ариэль Анри]] |- |{{GUY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |Премьер-министрі [[Марк Филлипс (саясаткер)|Марк Филлипс]] |- |{{GMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{GHA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Нана Акуфо-Аддо]] |- |{{GTM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Алехандро Джамматтеи]] |- |{{GIN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Мохамед Беавоги]] |- |{{GNB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Умару Сисоку Эмбало]] |Премьер-министрі [[Нуно Гомеш Набиам]] |- |{{GER}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="lightgreen" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |[[Сурет:Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg|22x20px|border |alt=Гондурас|link=Гондурас]] [[Гондурас]] |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Сиомара Кастро]] |- |{{GRC}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- |{{GRD}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кит Митчелл]] |- |{{GEO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{DNK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайымы [[Фредерик X]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{DJI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |Премьер-министрі [[Абдулкадер Камил Мұхамед]] |- |{{DMA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Чарльз Саварин]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{DOM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Абинадер]] |- |{{NZL}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Крис Хипкинс]] |- |{{JPN}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="lightgreen" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{ZMB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{ZWE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{ISR}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{IDN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{JOR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Бишер Әл-Хасауне]] |- |{{IRN}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="lightgreen" |[[Иран жоғарғы көсемі|Рухани көшбасшы]] [[Моджтаба Хаменеи]] |[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{IRQ}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{IRL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тишех (үкімет басшысы)|Тишех]] [[Михол Мартин]] |- |{{ISL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Катрин Якобсдоттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{ITA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="lightgreen"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{YEM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]] |Премьер-министрі [[Маин Абдулмәлік Саид]] |- |{{CPV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Улиссеш Коррея и Сильва]] |- |{{KHM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{CMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- |{{CAN}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Мэри Саймон]] | bgcolor="lightgreen" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |{{KIR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{QAT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз әл-Тани]] |- |{{KEN}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{CYP}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{COL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{COM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{COD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Жан-Мишель Сама Луконде]] |- |{{COG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{KOR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |[[Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Ким Бу Гём]] |- |{{CRI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Дельгадо]] |- |{{CIV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Патрик Аши]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CUB}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]]&nbsp; [[Мигель Диас-Канель]] |- |bgcolor="lightgreen"| Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{KWT}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen"|Әмір [[Науаф әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Сабах әл-Халид әс-Сабах]] |- |{{PRK}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="lightgreen" |Жоғарғы көшбасшысы, партия, армия және адамдар көшбасшысы [[Ким Чен Ын]] |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Чхве Рён Хэ]] |- |{{KAZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{KGZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{CHN}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]]&nbsp; [[Си Цзиньпин]] |- |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{LAO}} |[[Социалистік мемлекет]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Сонексай Сипхандон]] |- |{{LVA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{LSO}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Моэкетси Маджоро]] |- |{{LBR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{LBN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Наджиб Микати]] |- |{{LBY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті және Премьер-министрі [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |- |{{LTU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Министр-төрағасы [[Инга Ругинене]] |- | rowspan="2" |{{LIE}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Даниэль Риш]] |- | bgcolor="lightgreen" |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{LUX}} |[[Парламенттік монархия]] |Ұлы герцог [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Люк Фриден]] |- |{{MUS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{MRT}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхаммед Ульд Әбдел-Әзиз]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Салем Оулд Бехир]] |- |{{MDG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Андри Радзуэлина]] |Премьер-министрі [[Кристиан Нтсай]] |- |{{HUN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{MWI}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Лазарус Чаквера]] |- |{{MYS}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{MLI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Ассими Гоита]] |Премьер-министрі [[Шогель Кокалла Маига]] |- |{{MDV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{MLT}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{MAR}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Патша [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Әзиз Аханнуш]] |- |{{MHL}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{MEX}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{FSM}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{MOZ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Филипе Ньюси]] |Премьер-министрі [[Адриану Малеяни]] |- |{{MDA}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Наталья Валерьевна Гаврилица|Наталья Гаврилица]] |- |{{MCO}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Пьер Дарту]] |- |{{MNG}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{EGY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{MMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Уақытша Президенті [[Мьин Шве]] |[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] [[Мин Ауң Хлайң]] |- |{{NAM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хаге Гейнгоб]] |Премьер-министрі [[Саара Куугонгельва-Амадхила]] |- |{{NRU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{NPL}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Бидхья Деви Бхандари]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Шер Бахадұр Деуба]] |- |{{NER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхамед Базум]] |Премьер-министрі [[Ухумуду Махамаду]] |- |{{NGA}} |[[Федерация]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{NED}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{NIC}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Даниэль Ортега]] |- |{{NOR}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{ZAF}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{OMN}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тарық]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тарық |- |{{SSD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{CAF}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{UZB}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{PLW}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Палау президенттері|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кішісі)|Сурангел Уиппс]] |- |{{PAN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Рауль Мулино|Хосе Мулино]] |- |{{PNG}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Папуа — Жаңа Гвинея генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Боб Дадае]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |{{PRY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{PAK}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Парламенттік республика|парламенттік республикасы]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref>. |- |{{PER}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{POL}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="lightgreen" |Министрлер кеңесінің төрағасы [[Дональд Туск]] |- |{{PRT}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="lightgreen" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{RUS}} |[[Аралас республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{RWA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Эдуар Нгиренте]] |- |{{ROU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министрі [[Илие Боложан]] |- |{{SLV}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{WSM}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фиаме Наоми Матаафа|Фиаме Матаафа]] |- |{{SMR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Капитан-регент [[Аличе Мина]] және [[Владимиро Сельва]] |- |{{STP}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] |Премьер-министрі [[Жоржи Бом Жезуш]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|{{SAU}} |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |<div align=center>Мұрагер ханзада&nbsp; [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]</div> |- | bgcolor="lightgreen"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{SYC}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{SEN}} |[[Президенттік республика]] |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ахмаду Аль Амину Ло]] |- |{{VCT}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Винсент және Гренадиндер генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Стенли Джон]] | bgcolor="lightgreen" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />[[Сент-Китс және Невис генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Марселла Либурд]] | bgcolor="lightgreen" |[[Сент-Китс және Невис премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Теренс Дрю]] |- |{{LCA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Невилл Сенак]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Аллен Частанет]] |- |{{SRB}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Александр Вучич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{SGP}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{SYR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед әл-Башир]] |- |{{SVK}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{SVN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{SOM}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Мұхамед Абдуллахи Мұхамед]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хассан Әли Хайре]] |- |{{Flagicon|Macedonia}} [[Солтүстік Македония]] |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- |{{SLB}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Дэвид Вунаги]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Манассе Согаваре]] |- |{{SDN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Осман Хуссейн (саясаткер)|Осман Хуссейн]] |- |{{SUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{SLE}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |Премьер-министрі [[Дэвид Фрэнсис]] |- |{{THA}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{TZA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |Премьер-министрі [[Кассим Маджалива]] |- |{{TJK}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{TGO}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Фор Гнассингбе]] |Премьер-министрі [[Коми Селом Классу]] |- |{{TON}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Сиаоси Совалени]] |- |{{TTO}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Пола-Мэй Уикс]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кит Роули]] |- |{{TUV}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Тофига Ваевалу Фалани]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Каусеа Натано]] |- |{{TUN}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Нажла Буден]] |- |{{TUR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- |{{TKM}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{UGA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |Премьер-министрі [[Робина Наббанья]] |- |{{UKR}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{URY}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{GBR}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патшасы]] [[III Чарльз]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{IND}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{FJI}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{PHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Маркос Бонгбонг]] |- |{{FIN}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{FRA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{HRV}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="lightgreen"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{TCD}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Әскери кеңесінің төрағасы [[Махамат Деби]] |- |{{MNE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{CZE}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{CHL}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- |{{CHE}} |[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]<br> [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] |- |{{SWE}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="lightgreen" |Мемлекеттік министрі [[Ульф Кристерссон]] |- |{{LKA}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |Премьер-министрі [[Харини Амарасурая]] |- |{{TLS}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Таур Матан Руак]] |- |{{ECU}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Гильермо Лассо]] |- |{{GNQ}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі Франсиско Паскуаль Эйеге Обама Асуэ |- |{{ERI}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- |{{flag|Эсватини}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Патша [[III Мсвати]] |Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- |{{EST}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{ETH}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- |{{JAM}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Ішінара халықаралық деңгейде мемлекет]] басшылары тәуелсіз мемлекеттерді немесе тәжірибеде, сондай-ақ Директорлар кеңесінің басшыларын таныды=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{ABK}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Владимир Валерьевич Делба|Владимир Делба]] |- |[[Сурет:Flag of Niue.svg|25px]] [[Ниуэ]] |[[Парламенттік монархия]] |Патшасы [[III Чарльз]]<br />Генерал-губернаторы [[Пэтси Редди]] |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Алан Эдуардович Гаглоев|Алан Гаглоев]] |Премьер-министрі [[Геннадий Борисович Бекоев|Геннадий Бекоев]] |- |{{COK}} |[[Парламенттік монархия]] |Патшайым [[III Чарльз]]<br />Патшайым өкілі Том Марстерс |Премьер-министрі [[Генри Пуна]] |- |{{KOS}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Альбулена Хаджиу]] |Премьер-министрі [[Альбин Курти]] |- |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Сурет:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Сахара Араб Демократиялық Республикасы]] |!style="font-weight:normal; text-align:left;" rowspan="2"|[[Аралас республика]] |colspan=2 align="center"|[[Полисарио]]&nbsp;– [[Брагим Гали]] |- |Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Мұхамед Вали Акейк]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Штайех]]<ref>[https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2019/03/11/abbas-mu-khammied-ishtarieghie-zhan-a-paliestina-ukimietin-k-u-ru-mindietin-bierdi-1160581 Аббас Мұхаммед Иштареге жаңа Палестина үкіметін құру міндетін берді 11.03.2019]</ref> |- |[[Сурет:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] [[Солтүстік Кипр Түрік Республикасы]] |[[Аралас республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Фаиз Суджуоглу]] |- |{{TWN}} |[[Аралас республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Лай Циндэ]] |Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]] |} ===[[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|Танылмаған мемлекеттер]] мен қоғамдық ұйымдар=== {| class="sortable wikitable" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Владимирович Мартынов|Александр Мартынов]] |- |{{байрақ|Таулы Қарабақ Республикасы}} |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Араик Владимирович Арутюнян|Араик Арутюнян]] |- |[[Сурет:Flag of Somaliland.svg|25px]] [[Сомалиленд]] |[[Президенттік республика]] |colspan=2 align="center"|Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} ===Біріккен Ұлттар Ұйымының кемінде бір мүше мемлекеті мойындаған басқа үкіметтер=== {| class="sortable wikitable" ![[Үкімет]] ![[Мемлекет]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Өкілдер палатасы (Ливия)|Өкілдер палатасы]] |[[Сурет:Flag of Libya.svg|25px]] [[Ливия]] |Өкілдер палатасының президенті [[Агила Салах Иса]] |Премьер-министрі [[Абдалла ат-Тани]] |- |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен Жоғары саяси кеңесі|Жоғары саяси кеңесі]] |[[Сурет:Flag of Yemen.svg|25px]] [[Йемен]] |Жоғары саяси кеңес төрағасы [[Махди Әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Әбдел Әзиз Салех бен Хабтур]] |- |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия Уақытша үкімет|Уақытша үкімет]] |[[File:Flag of Syria 2011, observed.svg|25px]] [[Сирия]] |colspan=2 align="center"|Өкілдер палатасының президенті [[Абдуррахман Мұстафа]] |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] ju8u5w8b9sl9tcc6e8xasbi9fadyv63 0 563590 3657196 2491245 2026-09-18T23:08:41Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Астрахан (әуежай)]] 3657196 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Астрахан (әуежай)]] ie3c469pgxkzichovqsvmlh5fnh229f 0 574668 3657278 3609247 2026-09-19T07:52:46Z Janugyl 180535 ішкі сілтеме қосылды 3657278 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі =Барбара Буш | Шынайы есімі =Barbara Pierce Bush | Суреті = First Lady Barbara Bush.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = АҚШ-тың Бірінші Ханымы | Лақап аты = | Ту = Flag of the United States.svg | Басқара бастады =[[20 қаңтар]] [[1989 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[20 қаңтар]] [[1993 жыл]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Нэнси Рейган]] | Ізбасары = [[Хиллари Клинтон]] | Туған күні =8.06.1925 | Туған жері = [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = 18.04.2018 | Қайтыс болған жері = | Туған кездегі есімі = | Анасы = | Әкесі = | Жұбайы = [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Буш]] | Балалары =Джордж, Джеб, Нейл | Өмірлік ұстанымы = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Барбара Пирс Буш''' ({{lang-en|Barbara Pierce Bush}}; [[8 маусым]] [[1925 жыл|1925]], Флашинг, [[Нью-Йорк]] - [[18 сәуір]] [[2018 жыл|2018]]) - [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарының]] қырық бірінші президенті [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Буштың]] әйелі, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] қырық үшінші президенті [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш-кішінің]] анасы және [[1989 жыл|1989]]-[[1993 жыл|1993 жылдары]] аралығында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] Бірінші ханымы. == Өмірбаяны == [[Сурет:Laura and Barbara Bush meet Pope Benedict XVI.jpg|солға|нобай|184x184 нүкте]] ''Booth Memorial'' ауруханасында [[Нью-Йорк|Нью-Йорктың]] маңайында [[1925 жыл|1925 жылы]] дүниеге келді. Балалық шағын [[Нью-Йорк|Нью-Йорктың]] маңында өткізеді. Оның әкесі 60 жылдардағы әйгілі әйелдер журналының басып шығарушысы болды, ал анасы [[1949 жыл|1949 жылы]] көлік апатында қайтыс болады. Әкесінің жағынан [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] он төртінші президенті [[Франклин Пирс|Франклин Пирстің]] алыс туысы болып келеді. [[Сурет:Barbara Bush portrait.jpg|солға|нобай|241x241 нүкте]] Болашақ күйеуі [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Бушпен]] он алты жасында Жаңа жыл кешінде танысады. Бір жарым жылдан кейін Буштың әскерге кетуінің алдында атастырылу өтті. Авиацияда ұшқыш болған кезде Джордж Буш өзі ұшқан ұшақтардың бәрін болашақ әйелінің атымен атаған – «Барбара І», «Барбара ІІ», «Барбара ІІІ». Кезекті демалысы кезінде [[1945 жыл|1945 жылы]] [[6 қаңтар|6 қаңтарда]] олар үйленеді. Соғыс аяқталған соң олар Мидленд, [[Техас|Техас штатына]] көшеді. Сол жерде оларда алты бала дүниеге келеді. === Балалары === * [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] (6 шілде [[1946 жыл|1946]]) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] қырық үшінші президенті, Техастың қырық алтыншы губернаторы. * Паулин Робинсон «Робин» Буш ([[20 желтоқсан]] [[1949 жыл|1949]] — [[11 қазан]] [[1955 жыл|1953]]) — Буштардың бірінші қызы, [[Лейкемия|лейкемиядан]] қайтыс болды. * Джон Эллис «Джеб» Буш ([[11 ақпан]] [[1953 жыл|1953]]) — [[Флорида|Флориданың]] қырық үшінші губернаторы. * Нейл Маллон Буш ([[22 қаңтар]] [[1955 жыл|1955]]) — бизнесмен. * Марвин Пирс Буш ([[22 қазан]] [[1956 жыл|1956]]) —бизнесмен. * Дороти Буш Кох ([[18 тамыз]] [[1959 жыл|1959]]) — жұбайлардың соңғы баласы, қайырымдылықпен айналысады.  * Қазіргі кезде Барбара Буш күйеуімен бірге [[Хьюстон]], [[Техас|Техас штатында]] тұрып жатыр. Өзінің атынан ашылған қамқорлық фондты басқарады. Барбара Буштың атында бірнеше мектеп бар: 3 бастауыш және екі орта мектеп [[Техас|Техаста]] және бір бастауыш мектеп [[Аризона|Аризонада]]. [[Сурет:Bush daughters.png|солға|нобай|199x199 нүкте|Барбара Буш және оның отбасысы]][[2009 жыл|2009 жылы]] наурызда Барбара Бушқа жүрекке ота жасалды. [[2014 жыл|2014 жылы]] [[1 қаңтар|1 қантарда]] [[Пневмония|пневмонияға]] күдікпен ауруханаға түседі. [[2016 жыл|2016 жылдың]] [[6 наурыз|6 наурызда]] [[Нэнси Рейган|Нэнси Рейганның]] қазасынан кейін [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] Бірінші ханымдардың ішінде ең көп өмір сүрген адамдардың бірі болып саналады.  == Сілтемелер == * [http://www.whitehouse.gov/history/firstladies/bb41.html Өмірбаян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915172245/http://www.whitehouse.gov/history/firstladies/bb41.html |date=2008-09-15 }} {{АҚШ Бірінші ханымдары}} lvab73xkvsfvved9gpzkecthgvqce6y 0 617453 3657275 3656403 2026-09-19T07:19:48Z Aidar Ruslanovv 170776 /* */ 3657275 wikitext text/x-wiki {{Стадион|атауы=Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы орталық стадион|суреті=Қажымұқан стадион.jpg|орналасуы=[[Шымкент]], Мәделі Қожа көшесі, 1, ([[Қазақстан]])|ашылған=1969 жыл|иесі=[[Шымкент]]|сыйымдылығы=20 000|команда=[[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|сурет атауы=2026 жылғы көрінісі|санат=[[УЕФА стадиондар рейтингі|'''4-санаттағы УЕФА стадионы''']]<br>{{Rating|4|4}}|жаңартылған=2008, 2014, 2018, 2025|салынған=1969 жыл|толық атауы=Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы Орталық стадион}} '''Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы орталық стадион''' (немесе '''Орталық стадион''') — Шымкент қаласындағы футбол стадионы. Сыйымдылығы 20 000 адам.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.transfermarkt.world/ordabasy-shymkent/stadion/verein/16779|title=Ордабасы Шымкент - Стадион - Kazhimukan Munaytpasov Stadion|website=www.transfermarkt.world|accessdate=2023-07-27|archivedate=2023-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230727083217/https://www.transfermarkt.world/ordabasy-shymkent/stadion/verein/16779|url-status=live}}</ref> == Тарихы == 1969 жылы салынып бітті. Кеңес кезінде ''"Октябрдің 50 жылдығы''" деп аталды.<ref>{{cite web|url=https://welcome.kz/ru/info-cities/shymkent/stadion-kazhymukana|title=Стадион им. Кажымукана Мунайтпасова|author=Жанна Мухатжанова|date=2024-08-17|work=|publisher=welcome.kz|accessdate=2026-05-25|lang=ru}}</ref> КСРО чемпионаттарында Шымкенттің "[[Жігер (футбол клубы)|Мелиоратор]]" клубы өз алаңындағы матчтарын өткізіп жүрді. 2003 жылдан [[Ордабасы (футбол клубы)|„Ордабасы“]] клубының аренасы.<ref>{{cite web|url=https://kaz.vesti.kz/football/kazakstanda-en-ulken-stadionnyin-kuryilyisyi-bastaldyi-28752/|title=Қазақстанда ең үлкен стадионның құрылысы басталды|author=|date=2024-06-28|work=|publisher=vesti.kz|accessdate=2026-05-25|lang=kk}}</ref> 2007 жылы тұңғыш рет халықаралық жарыс — [[Алма.ТВ кубогы 2007|"Алма-ТВ" турнир]]<nowiki/>і өткізіліп, оған Өзбекстан, Қазақстан, Қырғызстан, Әзірбайжан футбол құрамалары қатысты.<ref>{{cite web|url=https://kaz-football.kz/kazteam/07/07_shymkent_tourn.shtml|title=НАЦИОНАЛЬНАЯ СБОРНАЯ КАЗАХСТАНА – 2007|author=Александр Ляхов|date=|work=|publisher=kaz-football.kz|accessdate=2026-05-25|lang=ru}}</ref> 2018 жылы стадионға жарықтандырушы бағандар орнатылды.<ref>{{cite web|url=https://otyrar.kz/2025/10/shymkentskij-stadion-kazhymukana-otremontirovali-za-227-millionov-tenge/|title=Шымкентский стадион Кажымукана отремонтировали за 227 миллионов тенге|author=Ангелина Подлипаева|date=2025-10-08|work=|publisher=otyrar.kz|accessdate=2026-05-25|lang=ru}}</ref> 2025 жылы стадион УЕФА стандарттарына сай етіліп жаңартылды.<ref><nowiki>https://kaz.kazlenta.kz/main/11656-shymkent-uefa-talaptaryna-say-futbol-alay-ashyldy.html</nowiki></ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бастама}} [[Санат:Қазақстан стадиондары]] [[Санат:Шымкент ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:Шымкеттегі спорт]] coy89k07gsfs93ka0vl0bn65cubl6nh 0 625115 3656916 3655569 2026-09-18T15:20:03Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656916 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Киев облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Київська область}} |Суреті = View from Vytachiv hills to Staiki01.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Kiev Oblast.svg |Ту = Flag of Kiev Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 32|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 7 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Киев]] ''<small>(облыстың әкімшілік орталығы болып табылғанымен, алайда оның құрамына кірмейді)</small>'' |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = [[Белая Церковь]] |Ірі қалалары = [[Бровары]], [[Ирпень]], [[Борисполь]], [[Фастов]], [[Вишневое (қала)|Вишневое]], [[Васильков]], [[Буча (қала)|Буча]], [[Боярка]], [[Обухов (қала)|Обухов]], [[Вышгород]], [[Переяслав]], [[Яготин]], [[Березань (қала)|Березань]], [[Богуслав (қала)|Богуслав]], [[Кагарлык]], [[Мироновка (қала)|Мироновка]] |Құрылды = [[27 ақпан]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Николай Владимирович Калашник |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Наталья Ивановна Гунько |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{өсім}} 1 795 542 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 3,8 |Халық саны бойынша орны = 9 |Тығыздығы = 63,33 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 92,52 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 6,00 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,48 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 28 121 |Жер аумағының пайызы = 4,66 |Жер аумағы бойынша орны = 8 |Максималды биіктігі = 273 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Kiev (oblast) in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Kiev oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-32 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 45 |Пошта индекстері = 07xxx, 08xxx, 09xxx |Интернет-үйшігі = kiev.ua; kv.ua |Автомобиль коды = 10, AI, KI, TI, ME (ескі КХ, МІ) |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Kyiv Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Киев облысы''' ({{lang-uk|Київська область}}), ауыз. '''Киевщина''' ({{lang-uk|Київщина}}) — [[Украина|Украинаның]] орталығында орналасқан әкімшілік бірлік. Облыс орталығы — [[Киев]] қаласы — әкімшілік жағынан оның құрамына кірмейді. Ең ірі қаласы — [[Белая Церковь]], басқа да ірі қалалары — [[Бровары]], [[Ирпень]], [[Борисполь]], [[Фастов]], [[Вишневое (қала)|Вишневое]], [[Васильков]], [[Буча (қала)|Буча]], [[Боярка]], [[Обухов (қала)|Обухов]], [[Вышгород]], [[Переяслав]], [[Яготин]], [[Березань (қала)|Березань]], [[Богуслав (қала)|Богуслав]], [[Кагарлык]] және [[Мироновка (қала)|Мироновка]]. Батысында [[Житомир облысы|Житомир облысымен]], оңтүстік-батысында — [[Винница облысы|Винница облысымен]], оңтүстігінде — [[Черкассы облысы|Черкассы облысымен]], шығысында — [[Чернигов облысы|Чернигов облысымен]], оңтүстік-шығысында — [[Полтава облысы|Полтава облысымен]] шектеседі. Солтүстігінде [[Беларусь|Беларустің]] [[Гомель облысы|Гомель облысымен]] шектеседі. == Физикалық-географиялық сипаттамасы == Ауданы — 28 121 км². Халқы — 1 722 875 адам (1 шілде 2013 жыл), соның ішінде қала халқы 1 066 812 адам (61,92 %), ауыл халқы 656 063 адам (38,08 %). Орталығы — [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}) қаласы, Украина астанасы (мемлекеттік маңызы бар қала). === Географиясы === [[Днепр|Днепрдің]] орта ағысында, негізінен оның оң жағалауында орналасқан. Облыстың солтүстік бөлігі [[Полесье ойпаты|Полесье ойпатында]] орналасқан. Шығыс (сол жағалаулық) бөлігі [[Днепр маңы ойпаты|Днепр маңы ойпатында]] орналасқан (облыс аумағындағы теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 100—140 м). Орталық және оңтүстік-батыс бөліктері өзен аңғарлары мен жыралар тілімдеген, белесті-жазық [[Днепр маңы қыраты|Днепр маңы қыратының]] аумағында орналасқан (теңіз деңгейінен 273 м-ге дейін). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Киев облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] aa9n2dbr4cwjdlo26n61n1bikzo2icb 3657003 3656916 2026-09-18T16:46:08Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657003 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Киев облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Київська область}} |Суреті = View from Vytachiv hills to Staiki01.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Kiev Oblast.svg |Ту = Flag of Kiev Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 32|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 7 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Киев]] ''<small>(облыстың әкімшілік орталығы болып табылғанымен, алайда оның құрамына кірмейді)</small>'' |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = [[Белая Церковь]] |Ірі қалалары = [[Бровары]], [[Ирпень]], [[Борисполь]], [[Фастов]], [[Вишневое (қала)|Вишневое]], [[Васильков]], [[Буча (қала)|Буча]], [[Боярка]], [[Обухов (қала)|Обухов]], [[Вышгород]], [[Переяслав]], [[Яготин]], [[Березань (қала)|Березань]], [[Богуслав (қала)|Богуслав]], [[Кагарлык]], [[Мироновка (қала)|Мироновка]] |Құрылды = [[27 ақпан]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Николай Владимирович Калашник |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Наталья Ивановна Гунько |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{өсім}} 1 795 542 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 3,8 |Халық саны бойынша орны = 9 |Тығыздығы = 63,33 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 92,52 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 6,00 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,48 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 28 121 |Жер аумағының пайызы = 4,66 |Жер аумағы бойынша орны = 8 |Максималды биіктігі = 273 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Kiev (oblast) in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Kiev oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-32 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 45 |Пошта индекстері = 07xxx, 08xxx, 09xxx |Интернет-үйшігі = kiev.ua; kv.ua |Автомобиль коды = 10, AI, KI, TI, ME (ескі КХ, МІ) |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Kyiv Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Киев облысы''' ({{lang-uk|Київська область}}), ауыз. '''Киевщина''' ({{lang-uk|Київщина}}) — [[Украина|Украинаның]] орталығында орналасқан әкімшілік бірлік. Облыс орталығы — [[Киев]] қаласы — әкімшілік жағынан оның құрамына кірмейді. Ең ірі қаласы — [[Белая Церковь]], басқа да ірі қалалары — [[Бровары]], [[Ирпень]], [[Борисполь]], [[Фастов]], [[Вишневое (қала)|Вишневое]], [[Васильков]], [[Буча (қала)|Буча]], [[Боярка]], [[Обухов (қала)|Обухов]], [[Вышгород]], [[Переяслав]], [[Яготин]], [[Березань (қала)|Березань]], [[Богуслав (қала)|Богуслав]], [[Кагарлык]] және [[Мироновка (қала)|Мироновка]]. Батысында [[Житомир облысы|Житомир облысымен]], оңтүстік-батысында — [[Винница облысы|Винница облысымен]], оңтүстігінде — [[Черкассы облысы|Черкассы облысымен]], шығысында — [[Чернигов облысы|Чернигов облысымен]], оңтүстік-шығысында — [[Полтава облысы|Полтава облысымен]] шектеседі. Солтүстігінде [[Беларусь|Беларустің]] [[Гомель облысы|Гомель облысымен]] шектеседі. == Физикалық-географиялық сипаттамасы == Ауданы — 28 121 км². Халқы — 1 722 875 адам (1 шілде 2013 жыл), соның ішінде қала халқы 1 066 812 адам (61,92 %), ауыл халқы 656 063 адам (38,08 %). Орталығы — [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}) қаласы, Украина астанасы (мемлекеттік маңызы бар қала). === Географиясы === [[Днепр|Днепрдің]] орта ағысында, негізінен оның оң жағалауында орналасқан. Облыстың солтүстік бөлігі [[Полесье ойпаты|Полесье ойпатында]] орналасқан. Шығыс (сол жағалаулық) бөлігі [[Днепр маңы ойпаты|Днепр маңы ойпатында]] орналасқан (облыс аумағындағы теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 100—140 м). Орталық және оңтүстік-батыс бөліктері өзен аңғарлары мен жыралар тілімдеген, белесті-жазық [[Днепр маңы қыраты|Днепр маңы қыратының]] аумағында орналасқан (теңіз деңгейінен 273 м-ге дейін). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Киев облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] f3cb3b5mw29laboebomna5q97asb8yw 0 632490 3657183 2906286 2026-09-18T20:51:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657183 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Армения}} Спартак Ереван |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1960 |таратылды = 2002 |стадионы = «Аракс», [[Арарат (қала)|Арарат]] |сыйымдылығы = |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Армения чемпионаты]] |маусым = 2002 |орын = 4 |сайты = | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Спартак»''' ({{lang-hy|«Սպարտակ» Երևան ֆուտբոլային ակումբ}}) — [[Армения|Арменияның]] [[Ереван]] қаласындағы футбол клубы, 2002 жылы жабылып қалған. Арменияның екі дүркін чемпионы. == Жетістіктері == * Армения чемпионы: 1998, 2000 * Армения кубогы: 1998, 1999 * Армения суперкубогы: 1999 * Армения чемпионатында 2-орын: 1995 == Атаулары == * 1960—1992: «Арарат» Арарат * 1993—1999: «Цемент» Арарат * 2000—2001: «Аракс» Арарат * 2001 — «Аракс-Импекс» Ереван * 2001—2003: «Спартак» Ереван == Атақты ойыншылары == * Арутюн Абраамян * Ара Акопян * Арам Акопян * Артур Восканян * Карен Дохоян * Артур Кочарян * Егише Меликян * Артур Мкртчян * Ромик Хачатрян * Феликс Ходжоян == Сілтемелер == * [http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofilnew.php?ID=4169 www.weltfussballarchiv.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127101034/http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofilnew.php?ID=4169 |date=2012-11-27 }}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20091119063033/http://www.klisf.info/tourns/arm/ klisf.info (1)]{{ref-ru}} * [http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm&lang=ru&id=759613421765783940874824751754 klisf.info (2)]{{ref-ru}} * [http://www.playerhistory.com/Default.aspx?page=seasons&seasonID=2110&relSeasonID=-1&section=teams&teamID=8039 playerhistory.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417211203/https://www.playerhistory.com/Default.aspx?page=seasons&seasonID=2110&relSeasonID=-1&section=teams&teamID=8039 |date=2021-04-17 }}{{ref-en}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=99 national-football-teams.com]{{ref-en}} * [http://stats.fussball-forum.de/?Spartak%20Erevan www.stats.fussball-forum.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121154845/http://stats.fussball-forum.de/?Spartak%20Erevan |date=2016-01-21 }}{{ref-de}} [[Санат:Армения футбол клубтары]] 7gjqn7c5lkyut9xkp4r0jwar05n3mha 0 636056 3656985 3533629 2026-09-18T16:24:47Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656985 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Донецк облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Донецька область}} |Суреті = My blue heavens.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg |Ту = Flag of Donetsk Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 08|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 44|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 8 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Донецк]] ([[Де-юре|де-юре]]) /<br /> [[Краматорск]] ([[Де-факто|де-факто]]) |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Енакиево]], [[Бахмут]] |Құрылды = [[2 шілде]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Вадим Филашкин |Басшының түрі = Облыстық әскери-азаматтық әкімшілігінің төрағасы |Басшысы2 = Мария Гончарова |Басшының түрі2 = Облыстық кеңесінің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 4,059,372<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/22/7341277/|title=Donetsk Region: Almost three quarters of the population left - regional head|lang=en|publisher=[[Українська правда]]|author=KALATUR, Anastasia|date=2022-04-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = 1 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[украиндар]] (56.9%), [[орыстар]] (38.2%), [[понттық гректер]] (1.6%), [[беларустар]] (0.9%) және [[#Халқы|басқалары]] |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 26,517<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/12/zb_ru12015pdf.zip|title=Статистичний збірник «Регіони України» 2016. Частина І|lang=uk|publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref> |Жер аумағының пайызы = 4,39 |Жер аумағы бойынша орны = 11 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Donetsk in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Donetsk Oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+2:00|UTC+2]] ([[Шығыс Еуропа уақыты|EET]])<br>[[UTC+3:00|UTC+3]] (жазғы уақыты) |Аббревиатура = |ISO = UA-14 |Сандық идентификаторы = |Идентификатор түрі = |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380-62 |Пошта индекстері = 83000–87999 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = 05, АН |Сайты = [https://dn.gov.ua/ dn.gov.ua] |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Donetsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Донецк облысы''' ({{Lang-uk|Доне́цька о́бласть}}) — [[Украина]] оңтүстік-шығысындағы [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|облысы]]. Ол 1932 жылғы 2 шілдеде құрылған ол 1961 жылға дейін '''Сталин облысы''' деп аталды және өзінің қазіргі шекарасын 1938 жылғы 3 маусымда алды.<ref>{{Cite web|url=http://police.dn.ua/news/view/donechchani-pidtrimuyut-politsiyu-vlasniki-mariupolskoi-kavyarni-doluchilisya-do-ruhu-tonka-sinya-liniya|title=Донеччани підтримують поліцію: власники маріупольської кав’ярні долучилися до руху «Тонка синя лінія»|work={{URL|police.dn.ua}}|accessdate=2018-10-08|lang=uk}}.</ref> [[Ресей-Украина соғысы|2014 жылғы сәуірдегі Украинадағы саяси дағдарыс]]тың ушығуы нәтижесінде облыс аумағында жартылай мойындалған [[Донецк Халық Республикасы]] болып жарияланды.<ref name="S2">{{Cite web|url=https://slon.ru/world/chto_navoevali_na_donbasse_za_pervuyu_nedelyu_posle_vyborov-1107028.xhtml|title=Что навоевали в Донбассе за первую неделю после выборов|publisher=[[Slon.ru]]|date=2014-06-02|lang=ru}}</ref><ref name="ЪВ">{{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/2481931|title=Самовооруженная республика|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2014-06-02|lang=ru}}</ref> Облыстың бір бөлігі, соның ішінде [[Донецк]] атты орталығы Ресей әскерімен жауланған себебінен облыстың қазіргі әкімшілік орталығы [[Краматорск]] қаласында орналасқан. == Тарихы == [[Сурет:Donezk 02.JPG|нобай|солға|Донецк облыстық кеңесінің ғимараты, [[Донецк]], 2008]] === Кеңестік тарихы === Донецк облысы құрылғанға дейін оның аумағында 1923 жылдан 1930 жылға дейін үш аудан (округа) болды. 1925 жылы [[Донецк губернаторлығы]] ыдырады. 1932 жылдың 2 шілдесінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Украина]] құрамында '''Сталин облысы''' құрылды. 16 шілде күні облыс орталығы болып Сталино (қазіргі [[Донецк]]) қаласы таңдалды. 1938 жылға дейін Донецк облысы қазіргі Донецк облысы мен [[Луганск облысы]]ның аумақтарын қамтыды. 1938 жылы ол маусымда Сталино облысы (қазіргі Донецк облысы) және Ворошиловград облысы (қазіргі Луганск облысы) болып екіге бөлінді. 1941 жылдың күзінен 1943 жылдың күзіне дейін [[Украина рейхскомиссариаты|фашистік неміс басқыншылығы]] кезінде Донецк облысы '''Юзовка облысы''' (Донецктің бастапқы атауымен) деп аталды. Кеңес Одағындағы [[десталинизация]] саясатының бір бөлігі ретінде 1961 жылы Сталино және Сталин облысы Донецк және '''Донецк облысы''' болып өзгертілді. [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдыраған]] кезде [[Бүкілукраиналық референдум (1991)|1991 жылғы референдум]]да Донецк облысындағы сайлаушылардың 83,9% Украинаның тәуелсіздік жариялауын қолдаған.<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml|title=INDEPENDENCE: Over 90% vote yes in referendum; Kravchuk elected president of Ukraine|publisher=The Ukrainian Weekly|date=1991-12-08|accessdate=2023-09-28}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20171019083729/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml}}</ref> === Тәуелсіз Украинадағы тарихы === 1990 жылдардың ортасында бұл аймақ қылмыстық әрекеттердің күшейгенімен, оның ішінде [[Әхәт Хафизұлы Брагин|Әхәт Брагин]] мен [[Євген Олександрович Щербань|Євген Щербан]] сияқты танымал бизнесмендердің өлтірілуімен белгілі болды. ==== Ресей-Украина дағдарысы (2014–2022) ==== Донецк облысы елдің басты про-ресейлік партиясы, [[Аймақтар партиясы]]ның басты орталығы болды. Партия 2002 жылы үкімет құрамына кірді де, саясатта аса қуатты болған «Донецк саяси кланының» негізін салған. 2004 жылдың соңында Аймақтар партиясы Донецк облысын қосатын [[Оңтүстік-Шығыс Украина Автономиялық Республикасы]] деген саяси жобаны құруға қатысты. Ресей үкіметімен тығыз байланыста болған Аймақтар партиясы жергілікті коммунистермен және басқа ресейшіл белсенділермен бірге [[Оңтүстік-шығыс Украинадағы наразылық шаралары (2014)|ресейшіл толқулар]]ды тудырды, олар кейінірек [[Донбастағы соғыс]]қа ұласты. 2014 жылдың мамыр айында Украина үкіметі Донецк облысындағы Ресеймен шекарасын бақылаудан айырылды. Қазір облыстың шығыс бөлігін [[Донецк Халық Республикасы|Ресей басып алған]]. ==== Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022–) ==== 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Ресей Донецк ([[Донецк Халық Республикасы|ДХР]]), [[Луганск облысы|Луганск]] ([[Луганск Халық Республикасы]]), [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Херсон облысы|Херсон]] облыстарын [[Ресейдің оңтүстік-шығыс Украинаны аннексиялауы|аннексиялады]]. Кейін [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы]] елдерді «заңсыз аннексиялау әрекеті» деп сипаттаған бұл әрекетті мойындамауға шақыратын резолюция қабылдады, Ресейден «жедел, толық және сөзсіз кетуін» талап етті<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2022/10/1129492|title=Ukraine: UN General Assembly demands Russia reverse course on ‘attempted illegal annexation’|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның ресми сайты|date=2022-11-12|accessdate=2023-09-28}}</ref> және әлемнің көптеген елдері бұл аннексияны мойындамады. 2022 жылдың аяғында облыс қарама-қарсы тараптар арасында шамамен тең бөлінген. == Әкімшілік-аумақтық құрылысы == Облыс 8 түрлі [[Украина аудандары|аудан]]ға және 28 бірдей деңгейлі муниципалитетке (22 қалалық рада, 6 облыстық маңызы бар қала) бөлінген. Төменде барлығының тізімі берілген: {{legend|lightgray|2001 жылғы және 2012 жылғы санақтарда осы аудандардың халық саны жүргізілмеген.}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! Туы || Елтаңбасы || Атауы || Украинша атауы || Ауданы<br />(км²) || Халық саны<br />2001 Санақ || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<br />1 қаңтар 2012 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="2021Estimate">{{Cite web |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf|title=Чисельність наявного населення України|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]|accessdate=2022-04-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220406120543/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf}}</ref><br />1 қаңтар 2021 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="ua2022estimatecities">{{cite book|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref><br/>1 қаңтар 2022 || {{tooltip|Әкімш.орт.|Әкімшілік орталығы}} |- | [[Сурет:Флаг Авдеевки.svg|50px]] || [[Сурет:Avdiivka gerb.png|50px]] || [[Авдеевка]] || Авдіївка (місто) ||align="right"| 29 ||align="right"| 37,237 ||align="right"| 35,257 ||align="right"| 31,940 ||align="right"| 31,392 || — |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut (Donetsk Oblast).svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut.svg|50px]] || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] || Бахмут (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 113,785 ||align="right"| 104,631 ||align="right"| 72,310 ||align="right"| 71,094 || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] |- | [[Сурет:Flag of Chystyakove.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Torez.svg|50px]] || [[Чистяково]] || Чистякове (Міськрада) ||align="right"| 105 ||align="right"| 96,026 ||align="right"| 81,761 ||align="right"| 53,725 ||align="right"| 53,462 || [[Чистяково]] |- | [[Сурет:Flag of Debalcevo.svg|50px]] || [[Сурет:COA Debaltceve.svg|50px]] || [[Дебальцево]] || Дебальцеве (Міськрада) ||align="right"| 38 ||align="right"| 53,412 ||align="right"| 46,302 ||align="right"| 24,316 ||align="right"| 24,209 || [[Дебальцево]] |- | [[Сурет:Flag of Dobropillia.svg|50px]] || [[Сурет:Dobropolie city coa.png|50px]] || [[Доброполье]] || Добропілля (Міськрада) ||align="right"| 119 ||align="right"| 72,817 ||align="right"| 63,938 ||align="right"| 28,757 ||align="right"| 28,170 || [[Доброполье]] |- | [[Сурет:Dokuchaevsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Dokuchaievsk.gif|50px]] || [[Докучаевск]] || Докучаївськ (Міськрада) ||align="right"| 47 ||align="right"| 25,024 ||align="right"| 24,506 ||align="right"| 22,907 ||align="right"| 22,835 || [[Докучаевск]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px]] || [[Сурет:Большой герб Донецка.png|50px]] || [[Донецк]] || Донецьк (Міськрада) ||align="right"| 571 ||align="right"| 1,024,678 ||align="right"| 971,096 ||align="right"| 905,364 ||align="right"| 901,645 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Flag of Druzhkivka.svg|50px]] || [[Сурет:Druzhkovka gerb.png|50px]] || [[Дружовка]] || Дружківка (Міськрада) ||align="right"| 23 ||align="right"| 75,006 ||align="right"| 70,126 ||align="right"| 55,088 ||align="right"| 53,977 || [[Дружовка]] |- | [[Сурет:Flag of Horlivka.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Horlivka.jpg|50px]] || [[Горловка]] || Горлівка (Міськрада) ||align="right"| 422 ||align="right"| 312,284 ||align="right"| 279,500 ||align="right"| 241,106 ||align="right"| 239,828 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Flag of Khartsyzk.svg|50px]] || [[Сурет:Khartsyzsk city coa.gif|50px]] || [[Харцызск]] || Харцизьк (Міськрада) ||align="right"| 207 ||align="right"| 113,685 ||align="right"| 105,104 ||align="right"| 56,367 ||align="right"| 56,182 || [[Харцызск]] |- | [[Сурет:Flag of Khrestivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Кировского.jpg|50px]] || [[Кировское (қала)|Кировское]] || Кіровське (місто) ||align="right"| 7 ||align="right"| 31,041 ||align="right"| 28,470 ||align="right"| 27,441 ||align="right"| 27,370 || — |- | [[Сурет:Флаг Константиновки.png|50px]] || [[Сурет:Герб Константиновки.jpg|50px]] || [[Константиновка (Украина)|Константиновка]] || Костянтинівка (місто) ||align="right"| 66 ||align="right"| 94,886 ||align="right"| 78,114 ||align="right"| 68,792 ||align="right"| 67,350 || — |- | [[Сурет:Kramatorsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Kramatorsk gerb.png|50px]] || [[Краматорск]] || Краматорськ (Міськрада) ||align="right"| 356 ||align="right"| 215,729 ||align="right"| 199,020 ||align="right"| 150,084 ||align="right"| 147,145 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Флаг Лимана.png|50px]] || [[Сурет:Kr lym s.png|50px]] || [[Лиман (Украина)|Лиман]] || Лиман (Міськрада) ||align="right"| 192 ||align="right"| 28,996 ||align="right"| 23,740 ||align="right"| 20,469 ||align="right"| 20,066 || [[Лиман (Украина)|Лиман]] |- | [[Сурет:Flag of Makiivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Макеевки (1690).jpg|50px]] || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] || Макіївка (Міськрада) ||align="right"| 426 ||align="right"| 431,023 ||align="right"| 394,604 ||align="right"| 340,337 ||align="right"| 338,968 || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] |- | [[Сурет:Flag of Mariupol.svg|50px]] || [[Сурет:Mariupol coat.svg|50px]] || [[Мариуполь]] || Маріуполь (Міськрада) ||align="right"| 244 ||align="right"| 510,835 ||align="right"| 486,320 ||align="right"| 431,859 ||align="right"| 425,681 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Myrnohrad flag.svg|50px]] || [[Сурет:Dimitrov gerb big.svg|50px]] || [[Мирноград]] || Мирноград (Міськрада) ||align="right"| 20 ||align="right"| 56,702 ||align="right"| 50,995 ||align="right"| 46,904 ||align="right"| 46,098 || [[Мирноград]] |- | [[Сурет:Flag of Novohrodivka.svg|50px]] || [[Сурет:Novohrodivka gerb.png|50px]] || [[Новогродовка]] || Новогродівка (місто) ||align="right"| 6 ||align="right"| 17,559 ||align="right"| 15,560 ||align="right"| 14,300 ||align="right"| 14,037 || — |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Pokrovsk gerb.png|50px]] || [[Покровск (Украина)|Покровск]] || Покровськ (Міськрада) ||align="right"| 39 ||align="right"| 82,830 ||align="right"| 77,891 ||align="right"| 61,161 ||align="right"| 60,127 || [[Покровск (Украина)|Покровск]] |- | [[Сурет:Флаг Селидово.svg|50px]] || [[Сурет:Selidovo gerb.png|50px]] || [[Селидово]] || Селидове (Міськрада) ||align="right"| 108 ||align="right"| 62,819 ||align="right"| 54,626 ||align="right"| 21,916 ||align="right"| 21,521 || [[Селидово]] |- | [[Сурет:Flag of Shakhtarsk.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Шахтёрска.jpg|50px]] || [[Шахтёрск]] || Шахтарськ (Міськрада) ||align="right"| 51 ||align="right"| 72,711 ||align="right"| 61,234 ||align="right"| 48,404 ||align="right"| 48,208 || [[Шахтёрск]] |- | [[Сурет:Flag of Sloviansk.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Sloviansk.svg|50px]] || [[Славянск]] || Слов'янськ (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 142,873 ||align="right"| 138,450 ||align="right"| 106,972 ||align="right"| 105,141 || [[Славянск]] |- | [[Сурет:Flag of Snizhne.svg|50px]] || [[Сурет:Snizhne coat of arms.svg|50px]] || [[Снежное]] || Сніжне (Міськрада) ||align="right"| 189 ||align="right"| 83,046 ||align="right"| 71,277 ||align="right"| 45,966 ||align="right"| 45,767 || [[Снежное]] |- | [[Сурет:Flag of Toretsk.png|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Dzerzhynsk.png|50px]] || [[Торецк]] || Торецьк (Міськрада) ||align="right"| 62 ||align="right"| 86,281 ||align="right"| 74,435 ||align="right"| 31,513 ||align="right"| 30,914 || [[Торецк]] |- | [[Сурет:Flag of Vuhledar.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Vuhledar.svg|50px]] || [[Угледар]] || Вугледар (місто) ||align="right"| 5 ||align="right"| 17,518 ||align="right"| 15,477 ||align="right"| 14,432 ||align="right"| 14,144 || — |- | [[Сурет:Ясинувата прапор.png|50px]] || [[Сурет:Герб Ясиноватой.jpg|50px]] || [[Ясиноватая]] || Яcинувата (місто) ||align="right"| 19 ||align="right"| 36,903 ||align="right"| 35,843 ||align="right"| 34,269 ||align="right"| 34,144 || — |- | [[Сурет:Флаг Енакиево.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Yenakiieve.svg|50px]] || [[Енакиево]] || Єнакієве (Міськрада) ||align="right"| 425 ||align="right"| 162,778 ||align="right"| 132,110 ||align="right"| 77,053 ||align="right"| 76,673 || [[Енакиево]] |- | [[Сурет:Flag of Zhdanivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Ждановки.jpg|50px]] || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] || Жданівка (Міськрада) ||align="right"| 2 ||align="right"| 14,375 ||align="right"| 13,377 ||align="right"| 11,913 ||align="right"| 11,867 || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut Raion.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut raion.png|50px]] || [[Бахмут ауданы|Бахмут]] (аудан) || Бахмутський (район) ||align="right"| 1,747.6 ||align="right"| 54,065 ||align="right"| 45,367 ||align="right"|224,528 ||align="right"| 220,275 || [[Бахмут]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Донецк ауданы|Донецк]] (аудан) || Донецький (район) ||align="right"| 2,895.1 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 1,490,301 ||align="right"| 1,484,514 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Горловка ауданы|Горловка]] (аудан) || Горлівський (район) ||align="right"| 2,468.4 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 664,949 ||align="right"| 662,069 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] (аудан) || Кальміуський (район) ||align="right"| 3,132.6 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 121,234 ||align="right"| 120,769 || [[Кальмиусское]] |- | [[Сурет:Flag of Kramatorsk raion.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Kramatorsk raion.png|50px]] || [[Краматорск ауданы|Краматорск]] (аудан) || Краматорський (район) ||align="right"| 5,186.3 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 553,559 ||align="right"| 543,371 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] (аудан) || Маріупольський (район) ||align="right"| 2,623.8 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 510,425 ||align="right"| 502,909 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Покровск ауданы|Покровск]] (аудан) || Покровський (район) ||align="right"| 4,020.0 ||align="right"| 37,567 ||align="right"| 32,439 ||align="right"| 393,487 ||align="right"| 386,451 || [[Покровск]] |- | [[Сурет:Flag of Volnovakha Raion, Ukraine.svg|50px]] || [[Сурет:Volnovahskiy rayon gerb.png|50px]] || [[Волноваха ауданы|Волноваха]] (аудан) || Волноваський (район) ||align="right"| 4,449.1 ||align="right"| 92,489 ||align="right"| 84,579 ||align="right"| 141,797 ||align="right"| 139,014 || [[Волноваха]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk Oblast.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg|50px]] || '''''Жалпы облысы''''' || Донецька (Область) ||align="right"| 26,517 ||align="right"| 4,825,563 ||align="right"| 4,403,178 ||align="right"| 4,100,280 ||align="right"| 4,059,372 || [[Донецк]] |} Облыстың екінші бөлімі олардың кеңестерімен басқарылатын әртүрлі муниципалитеттерден тұрады. Бұл муниципалитеттер бір немесе бірнеше елді мекендерден тұруы мүмкін. Барлығы әкімшілік жағынан өздері орналасқан ауданға бағынады. Төмендегі деректер Донецк облысының екінші деңгейлі әкімшілік бөлімшелерінің әрбір түрінің санын қамтиды: * Жалпы елді-мекендері – 1,283, соның ішінде: ** Ауылдары – 1,124; ** Қалалары – 159, соның ішінде: *** [[Кент]]тері – 131; *** Аудандық бағыныстағы қалалары – 24; * [[сельсовет]]тері – ''белгісіз''. '''{{center|Донецк облысының картасы. Картадағы аудандарды тінуірмен шертіп, олардың мақаласын көруге болады.}}''' <imagemap> Сурет:Donetsk Oblast location map.svg|300px|center poly 207 16 295 42 297 77 262 124 247 169 241 197 268 228 222 268 183 245 174 208 153 183 125 180 82 199 54 132 133 120 165 81 196 50 [[Краматорск ауданы|Краматорск]] poly 292 102 322 102 320 122 332 127 337 154 328 174 334 210 348 235 322 246 288 232 279 216 270 212 255 194 256 173 254 159 261 138 274 138 273 123 291 120 [[Бахмут ауданы|Бахмут]] poly 255 244 358 235 325 255 391 297 429 323 473 353 480 380 424 377 395 365 361 356 343 311 309 311 317 301 291 303 267 268 256 244 [[Горловка ауданы|Горловка]] poly 276 300 311 316 331 318 348 359 431 387 397 443 350 449 319 415 333 400 266 386 200 379 223 351 200 355 241 371 205 365 200 380 200 336 222 351 [[Донецк ауданы|Донецк]] poly 199 389 257 379 259 393 321 404 309 423 328 511 319 590 247 585 255 512 276 500 254 485 249 442 215 422 [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] poly 137 498 170 527 217 534 245 526 234 545 246 551 250 570 236 591 185 596 152 652 129 630 100 644 114 617 76 568 85 539 [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] poly 21 325 103 349 117 323 101 365 141 404 199 406 212 429 242 448 249 490 264 501 246 516 172 517 98 463 34 400 [[Волноваха ауданы|Волноваха]] poly 74 209 115 186 144 190 166 210 182 259 227 281 243 255 265 296 236 304 213 341 204 328 187 391 111 361 130 349 126 318 80 321 76 299 85 291 84 259 65 257 [[Покровск ауданы|Покровск]] </imagemap> Облыстың жергілікті әкімшілікті Донецк облыстық радасы (кеңесі) басқарады. Донецк облысының «әкімі» Донецк облысы әкімшілігінің төрағасы деп аталады, оны [[Украина президенті]] тағайындайды. == Географиясы == === Физикалық-географиялық орналасуы === Оңтүстік-батыста және батыста облыс Украинаның [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарымен, солтүстік-батыста [[Харьков облысы]]мен, солтүстік-шығыста [[Луганск облысы]]мен, оңтүстік-шығыста [[Ресей]]дің [[Ростов облысы]]мен шектеседі. Облыстың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы — 255 км, батыстан шығысқа қарай — 180 км. Облыстың шекараларының жалпы ұзындығы — 1526 км, оның ішінде: құрлық — 1376 км, теңіз — 140 км. Аймақтың ең биік жері — атауы жоқ, биіктігі 336 м, Дебальцевтегі №3 платформа және метеорологиялық платформаның жанында орналасқан нүктесі, ең төменгі жер (.40,4 м) — [[Азов теңізі]]ндегі су деңгейі. === Халқы === [[2015 жыл]]дың [[1 сәуір]]індегі жағдай бойынша облыс халқы 4,288,258 адамды құрады<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/region/detailed/chyselnist-naselennia-za-otsinkoiu/20150401/|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 квітня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|date=2015-07-01|accessdate=2023-09-29}}</ref> (бұл 2014 жылдың 1 қыркүйегінен 32,563 адамға аз). [[2015 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша облыстың 4,997,200 тұрғынының 3895,600 адамы (90,84%) қалалық жерлерде, ал 401,600 адам (9,16%) ауылдық жерлерде өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/express/20150520035.doc|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|accessdate=2023-09-29}}</ref> Тұрақты халық саны — 4,284.4 мың адам, оның ішінде қала халқы — 3,879.7 адам (90.55%), ауыл халқы - 404,700 адам (9.45%). Облыс орталығының тұрғындары 952,100 адамды құрады (облыс халқының 22.16%). 2001 жылғы халық санағы бойынша, облыс халқының 74.9%-ы [[орыс тілі]]н өз ана тілі деп атады. 1989 жылғы алдыңғы халық санағымен салыстырғанда, өздерін этникалық орыс деп санайтын адамдар санының азаюына қарамастан, бұл көрсеткіш 7.2 пайыздық тармаққа өсті. Өз кезегінде облыс тұрғындарының 24,1% [[украин тілі]]н ана тілі деп санады, бұл алдыңғы санақ бойынша 6.5 пайыздық тармаққа аз. Санақ жүргізу кезеңінде ана тілі ретінде көрсетілген басқа тілдердің үлесі 1.7%-дан 1%-ға дейін төмендеді.<ref>{{Cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/language/lugansk/|title=Численность и состав населения Луганской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года|lang=ru|publisher=Украина мемлекеттік статистика комитеті|accessdate=2023-09-29}}</ref> 2012 жылы мемлекеттік тіл саясатының негіздері туралы заң қабылданғаннан кейін [[орыс тілі]] аймақта аймақтық мәртебеге ие болды. 2018 жылдың 28 ақпанында заң конституциялық емес деп танылды және күшін жоғалтты.<ref name="CCU">{{Cite web|url=http://www.ccu.gov.ua/sites/default/files/docs/2-p_2018.pdf|title=Рішення Конституційного суду України у справі за конституційним поданням 57 народних депутатів України щодо відповідності Конституції України (конституційності) Закону України «Про засади державної мовної політики»|lang=uk|publisher=[[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі|accessdate=2023-09-29}}</ref> == Марапаттары == * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1958);<ref name="leninordeni">{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&t=45270&start=90#p1458546|title=Области награждённые Орденом Ленина|lang=ru|publisher=Форум Фалеристика|date=2013-05-12|accessdate=2023-09-29}}</ref> * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1970). == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201110508/http://www.donoda.gov.ua/ |date=2012-12-01 }} * [https://web.archive.org/web/20130307083452/http://www.citylife.donetsk.ua/ Донецк қаласына туристер мен келушілер үшін ресми нұсқаулық] * [http://maps.vlasenko.net/ukraine-region/donetska.html Украина картасынан елді мекендерді іздеңіз] * [http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ Донецк облысының пошта индексінің анықтамалығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421190516/http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ |date=2008-04-21 }} * [http://www.dkr.com.ua/ Донецк байланыс ресурсы] {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Донецк облысы]] q2di8tgfdnkfmwpwmdv8hxfrucujd0w 3656986 3656985 2026-09-18T16:25:25Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656986 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Донецк облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Донецька область}} |Суреті = My blue heavens.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg |Ту = Flag of Donetsk Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 08|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 44|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 8 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Донецк]] ([[Де-юре|де-юре]]) /<br /> [[Краматорск]] ([[Де-факто|де-факто]]) |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Енакиево]], [[Бахмут]] |Құрылды = [[2 шілде]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Вадим Филашкин |Басшының түрі = Облыстық әскери-азаматтық әкімшілігінің төрағасы |Басшысы2 = Мария Гончарова |Басшының түрі2 = Облыстық кеңесінің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 4,059,372<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/22/7341277/|title=Donetsk Region: Almost three quarters of the population left - regional head|lang=en|publisher=[[Українська правда]]|author=KALATUR, Anastasia|date=2022-04-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = 1 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[украиндар]] (56.9%), [[орыстар]] (38.2%), [[понттық гректер]] (1.6%), [[беларустар]] (0.9%) және [[#Халқы|басқалары]] |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 26,517<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/12/zb_ru12015pdf.zip|title=Статистичний збірник «Регіони України» 2016. Частина І|lang=uk|publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref> |Жер аумағының пайызы = 4,39 |Жер аумағы бойынша орны = 11 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Donetsk in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Donetsk Oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+2:00|UTC+2]] ([[Шығыс Еуропа уақыты|EET]])<br>[[UTC+3:00|UTC+3]] (жазғы уақыты) |Аббревиатура = |ISO = UA-14 |Сандық идентификаторы = |Идентификатор түрі = |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380-62 |Пошта индекстері = 83000–87999 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = 05, АН |Сайты = [https://dn.gov.ua/ dn.gov.ua] |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Donetsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Донецк облысы''' ({{Lang-uk|Доне́цька о́бласть}}) — [[Украина]] оңтүстік-шығысындағы [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|облысы]]. Ол 1932 жылғы 2 шілдеде құрылған ол 1961 жылға дейін '''Сталин облысы''' деп аталды және өзінің қазіргі шекарасын 1938 жылғы 3 маусымда алды.<ref>{{Cite web|url=http://police.dn.ua/news/view/donechchani-pidtrimuyut-politsiyu-vlasniki-mariupolskoi-kavyarni-doluchilisya-do-ruhu-tonka-sinya-liniya|title=Донеччани підтримують поліцію: власники маріупольської кав’ярні долучилися до руху «Тонка синя лінія»|work={{URL|police.dn.ua}}|accessdate=2018-10-08|lang=uk}}.</ref> [[Ресей-Украина соғысы|2014 жылғы сәуірдегі Украинадағы саяси дағдарыс]]тың ушығуы нәтижесінде облыс аумағында жартылай мойындалған [[Донецк Халық Республикасы]] болып жарияланды.<ref name="S2">{{Cite web|url=https://slon.ru/world/chto_navoevali_na_donbasse_za_pervuyu_nedelyu_posle_vyborov-1107028.xhtml|title=Что навоевали в Донбассе за первую неделю после выборов|publisher=[[Slon.ru]]|date=2014-06-02|lang=ru}}</ref><ref name="ЪВ">{{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/2481931|title=Самовооруженная республика|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2014-06-02|lang=ru}}</ref> Облыстың бір бөлігі, соның ішінде [[Донецк]] атты орталығы Ресей әскерімен жауланған себебінен облыстың қазіргі әкімшілік орталығы [[Краматорск]] қаласында орналасқан. == Тарихы == [[Сурет:Donezk 02.JPG|нобай|солға|Донецк облыстық кеңесінің ғимараты, [[Донецк]], 2008]] === Кеңестік тарихы === Донецк облысы құрылғанға дейін оның аумағында 1923 жылдан 1930 жылға дейін үш аудан (округа) болды. 1925 жылы [[Донецк губернаторлығы]] ыдырады. 1932 жылдың 2 шілдесінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Украина]] құрамында '''Сталин облысы''' құрылды. 16 шілде күні облыс орталығы болып Сталино (қазіргі [[Донецк]]) қаласы таңдалды. 1938 жылға дейін Донецк облысы қазіргі Донецк облысы мен [[Луганск облысы]]ның аумақтарын қамтыды. 1938 жылы ол маусымда Сталино облысы (қазіргі Донецк облысы) және Ворошиловград облысы (қазіргі Луганск облысы) болып екіге бөлінді. 1941 жылдың күзінен 1943 жылдың күзіне дейін [[Украина рейхскомиссариаты|фашистік неміс басқыншылығы]] кезінде Донецк облысы '''Юзовка облысы''' (Донецктің бастапқы атауымен) деп аталды. Кеңес Одағындағы [[десталинизация]] саясатының бір бөлігі ретінде 1961 жылы Сталино және Сталин облысы Донецк және '''Донецк облысы''' болып өзгертілді. [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдыраған]] кезде [[Бүкілукраиналық референдум (1991)|1991 жылғы референдум]]да Донецк облысындағы сайлаушылардың 83,9% Украинаның тәуелсіздік жариялауын қолдаған.<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml|title=INDEPENDENCE: Over 90% vote yes in referendum; Kravchuk elected president of Ukraine|publisher=The Ukrainian Weekly|date=1991-12-08|accessdate=2023-09-28}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20171019083729/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml}}</ref> === Тәуелсіз Украинадағы тарихы === 1990 жылдардың ортасында бұл аймақ қылмыстық әрекеттердің күшейгенімен, оның ішінде [[Әхәт Хафизұлы Брагин|Әхәт Брагин]] мен [[Євген Олександрович Щербань|Євген Щербан]] сияқты танымал бизнесмендердің өлтірілуімен белгілі болды. ==== Ресей-Украина дағдарысы (2014–2022) ==== Донецк облысы елдің басты про-ресейлік партиясы, [[Аймақтар партиясы]]ның басты орталығы болды. Партия 2002 жылы үкімет құрамына кірді де, саясатта аса қуатты болған «Донецк саяси кланының» негізін салған. 2004 жылдың соңында Аймақтар партиясы Донецк облысын қосатын [[Оңтүстік-Шығыс Украина Автономиялық Республикасы]] деген саяси жобаны құруға қатысты. Ресей үкіметімен тығыз байланыста болған Аймақтар партиясы жергілікті коммунистермен және басқа ресейшіл белсенділермен бірге [[Оңтүстік-шығыс Украинадағы наразылық шаралары (2014)|ресейшіл толқулар]]ды тудырды, олар кейінірек [[Донбастағы соғыс]]қа ұласты. 2014 жылдың мамыр айында Украина үкіметі Донецк облысындағы Ресеймен шекарасын бақылаудан айырылды. Қазір облыстың шығыс бөлігін [[Донецк Халық Республикасы|Ресей басып алған]]. ==== Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022–) ==== 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Ресей Донецк ([[Донецк Халық Республикасы|ДХР]]), [[Луганск облысы|Луганск]] ([[Луганск Халық Республикасы]]), [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Херсон облысы|Херсон]] облыстарын [[Ресейдің оңтүстік-шығыс Украинаны аннексиялауы|аннексиялады]]. Кейін [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы]] елдерді «заңсыз аннексиялау әрекеті» деп сипаттаған бұл әрекетті мойындамауға шақыратын резолюция қабылдады, Ресейден «жедел, толық және сөзсіз кетуін» талап етті<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2022/10/1129492|title=Ukraine: UN General Assembly demands Russia reverse course on ‘attempted illegal annexation’|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның ресми сайты|date=2022-11-12|accessdate=2023-09-28}}</ref> және әлемнің көптеген елдері бұл аннексияны мойындамады. 2022 жылдың аяғында облыс қарама-қарсы тараптар арасында шамамен тең бөлінген. == Әкімшілік-аумақтық құрылысы == Облыс 8 түрлі [[Украина аудандары|аудан]]ға және 28 бірдей деңгейлі муниципалитетке (22 қалалық рада, 6 облыстық маңызы бар қала) бөлінген. Төменде барлығының тізімі берілген: {{legend|lightgray|2001 жылғы және 2012 жылғы санақтарда осы аудандардың халық саны жүргізілмеген.}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! Туы || Елтаңбасы || Атауы || Украинша атауы || Ауданы<br />(км²) || Халық саны<br />2001 Санақ || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<br />1 қаңтар 2012 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="2021Estimate">{{Cite web |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf|title=Чисельність наявного населення України|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]|accessdate=2022-04-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220406120543/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf}}</ref><br />1 қаңтар 2021 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="ua2022estimatecities">{{cite book|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref><br/>1 қаңтар 2022 || {{tooltip|Әкімш.орт.|Әкімшілік орталығы}} |- | [[Сурет:Флаг Авдеевки.svg|50px]] || [[Сурет:Avdiivka gerb.png|50px]] || [[Авдеевка]] || Авдіївка (місто) ||align="right"| 29 ||align="right"| 37,237 ||align="right"| 35,257 ||align="right"| 31,940 ||align="right"| 31,392 || — |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut (Donetsk Oblast).svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut.svg|50px]] || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] || Бахмут (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 113,785 ||align="right"| 104,631 ||align="right"| 72,310 ||align="right"| 71,094 || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] |- | [[Сурет:Flag of Chystyakove.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Torez.svg|50px]] || [[Чистяково]] || Чистякове (Міськрада) ||align="right"| 105 ||align="right"| 96,026 ||align="right"| 81,761 ||align="right"| 53,725 ||align="right"| 53,462 || [[Чистяково]] |- | [[Сурет:Flag of Debalcevo.svg|50px]] || [[Сурет:COA Debaltceve.svg|50px]] || [[Дебальцево]] || Дебальцеве (Міськрада) ||align="right"| 38 ||align="right"| 53,412 ||align="right"| 46,302 ||align="right"| 24,316 ||align="right"| 24,209 || [[Дебальцево]] |- | [[Сурет:Flag of Dobropillia.svg|50px]] || [[Сурет:Dobropolie city coa.png|50px]] || [[Доброполье]] || Добропілля (Міськрада) ||align="right"| 119 ||align="right"| 72,817 ||align="right"| 63,938 ||align="right"| 28,757 ||align="right"| 28,170 || [[Доброполье]] |- | [[Сурет:Dokuchaevsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Dokuchaievsk.gif|50px]] || [[Докучаевск]] || Докучаївськ (Міськрада) ||align="right"| 47 ||align="right"| 25,024 ||align="right"| 24,506 ||align="right"| 22,907 ||align="right"| 22,835 || [[Докучаевск]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px]] || [[Сурет:Большой герб Донецка.png|50px]] || [[Донецк]] || Донецьк (Міськрада) ||align="right"| 571 ||align="right"| 1,024,678 ||align="right"| 971,096 ||align="right"| 905,364 ||align="right"| 901,645 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Flag of Druzhkivka.svg|50px]] || [[Сурет:Druzhkovka gerb.png|50px]] || [[Дружовка]] || Дружківка (Міськрада) ||align="right"| 23 ||align="right"| 75,006 ||align="right"| 70,126 ||align="right"| 55,088 ||align="right"| 53,977 || [[Дружовка]] |- | [[Сурет:Flag of Horlivka.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Horlivka.jpg|50px]] || [[Горловка]] || Горлівка (Міськрада) ||align="right"| 422 ||align="right"| 312,284 ||align="right"| 279,500 ||align="right"| 241,106 ||align="right"| 239,828 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Flag of Khartsyzk.svg|50px]] || [[Сурет:Khartsyzsk city coa.gif|50px]] || [[Харцызск]] || Харцизьк (Міськрада) ||align="right"| 207 ||align="right"| 113,685 ||align="right"| 105,104 ||align="right"| 56,367 ||align="right"| 56,182 || [[Харцызск]] |- | [[Сурет:Flag of Khrestivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Кировского.jpg|50px]] || [[Кировское (қала)|Кировское]] || Кіровське (місто) ||align="right"| 7 ||align="right"| 31,041 ||align="right"| 28,470 ||align="right"| 27,441 ||align="right"| 27,370 || — |- | [[Сурет:Флаг Константиновки.png|50px]] || [[Сурет:Герб Константиновки.jpg|50px]] || [[Константиновка (Украина)|Константиновка]] || Костянтинівка (місто) ||align="right"| 66 ||align="right"| 94,886 ||align="right"| 78,114 ||align="right"| 68,792 ||align="right"| 67,350 || — |- | [[Сурет:Kramatorsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Kramatorsk gerb.png|50px]] || [[Краматорск]] || Краматорськ (Міськрада) ||align="right"| 356 ||align="right"| 215,729 ||align="right"| 199,020 ||align="right"| 150,084 ||align="right"| 147,145 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Флаг Лимана.png|50px]] || [[Сурет:Kr lym s.png|50px]] || [[Лиман (Украина)|Лиман]] || Лиман (Міськрада) ||align="right"| 192 ||align="right"| 28,996 ||align="right"| 23,740 ||align="right"| 20,469 ||align="right"| 20,066 || [[Лиман (Украина)|Лиман]] |- | [[Сурет:Flag of Makiivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Макеевки (1690).jpg|50px]] || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] || Макіївка (Міськрада) ||align="right"| 426 ||align="right"| 431,023 ||align="right"| 394,604 ||align="right"| 340,337 ||align="right"| 338,968 || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] |- | [[Сурет:Flag of Mariupol.svg|50px]] || [[Сурет:Mariupol coat.svg|50px]] || [[Мариуполь]] || Маріуполь (Міськрада) ||align="right"| 244 ||align="right"| 510,835 ||align="right"| 486,320 ||align="right"| 431,859 ||align="right"| 425,681 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Myrnohrad flag.svg|50px]] || [[Сурет:Dimitrov gerb big.svg|50px]] || [[Мирноград]] || Мирноград (Міськрада) ||align="right"| 20 ||align="right"| 56,702 ||align="right"| 50,995 ||align="right"| 46,904 ||align="right"| 46,098 || [[Мирноград]] |- | [[Сурет:Flag of Novohrodivka.svg|50px]] || [[Сурет:Novohrodivka gerb.png|50px]] || [[Новогродовка]] || Новогродівка (місто) ||align="right"| 6 ||align="right"| 17,559 ||align="right"| 15,560 ||align="right"| 14,300 ||align="right"| 14,037 || — |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Pokrovsk gerb.png|50px]] || [[Покровск (Украина)|Покровск]] || Покровськ (Міськрада) ||align="right"| 39 ||align="right"| 82,830 ||align="right"| 77,891 ||align="right"| 61,161 ||align="right"| 60,127 || [[Покровск (Украина)|Покровск]] |- | [[Сурет:Флаг Селидово.svg|50px]] || [[Сурет:Selidovo gerb.png|50px]] || [[Селидово]] || Селидове (Міськрада) ||align="right"| 108 ||align="right"| 62,819 ||align="right"| 54,626 ||align="right"| 21,916 ||align="right"| 21,521 || [[Селидово]] |- | [[Сурет:Flag of Shakhtarsk.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Шахтёрска.jpg|50px]] || [[Шахтёрск]] || Шахтарськ (Міськрада) ||align="right"| 51 ||align="right"| 72,711 ||align="right"| 61,234 ||align="right"| 48,404 ||align="right"| 48,208 || [[Шахтёрск]] |- | [[Сурет:Flag of Sloviansk.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Sloviansk.svg|50px]] || [[Славянск]] || Слов'янськ (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 142,873 ||align="right"| 138,450 ||align="right"| 106,972 ||align="right"| 105,141 || [[Славянск]] |- | [[Сурет:Flag of Snizhne.svg|50px]] || [[Сурет:Snizhne coat of arms.svg|50px]] || [[Снежное]] || Сніжне (Міськрада) ||align="right"| 189 ||align="right"| 83,046 ||align="right"| 71,277 ||align="right"| 45,966 ||align="right"| 45,767 || [[Снежное]] |- | [[Сурет:Flag of Toretsk.png|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Dzerzhynsk.png|50px]] || [[Торецк]] || Торецьк (Міськрада) ||align="right"| 62 ||align="right"| 86,281 ||align="right"| 74,435 ||align="right"| 31,513 ||align="right"| 30,914 || [[Торецк]] |- | [[Сурет:Flag of Vuhledar.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Vuhledar.svg|50px]] || [[Угледар]] || Вугледар (місто) ||align="right"| 5 ||align="right"| 17,518 ||align="right"| 15,477 ||align="right"| 14,432 ||align="right"| 14,144 || — |- | [[Сурет:Ясинувата прапор.png|50px]] || [[Сурет:Герб Ясиноватой.jpg|50px]] || [[Ясиноватая]] || Яcинувата (місто) ||align="right"| 19 ||align="right"| 36,903 ||align="right"| 35,843 ||align="right"| 34,269 ||align="right"| 34,144 || — |- | [[Сурет:Флаг Енакиево.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Yenakiieve.svg|50px]] || [[Енакиево]] || Єнакієве (Міськрада) ||align="right"| 425 ||align="right"| 162,778 ||align="right"| 132,110 ||align="right"| 77,053 ||align="right"| 76,673 || [[Енакиево]] |- | [[Сурет:Flag of Zhdanivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Ждановки.jpg|50px]] || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] || Жданівка (Міськрада) ||align="right"| 2 ||align="right"| 14,375 ||align="right"| 13,377 ||align="right"| 11,913 ||align="right"| 11,867 || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut Raion.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut raion.png|50px]] || [[Бахмут ауданы|Бахмут]] (аудан) || Бахмутський (район) ||align="right"| 1,747.6 ||align="right"| 54,065 ||align="right"| 45,367 ||align="right"|224,528 ||align="right"| 220,275 || [[Бахмут]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Донецк ауданы|Донецк]] (аудан) || Донецький (район) ||align="right"| 2,895.1 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 1,490,301 ||align="right"| 1,484,514 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Горловка ауданы|Горловка]] (аудан) || Горлівський (район) ||align="right"| 2,468.4 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 664,949 ||align="right"| 662,069 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] (аудан) || Кальміуський (район) ||align="right"| 3,132.6 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 121,234 ||align="right"| 120,769 || [[Кальмиусское]] |- | [[Сурет:Flag of Kramatorsk raion.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Kramatorsk raion.png|50px]] || [[Краматорск ауданы|Краматорск]] (аудан) || Краматорський (район) ||align="right"| 5,186.3 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 553,559 ||align="right"| 543,371 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] (аудан) || Маріупольський (район) ||align="right"| 2,623.8 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 510,425 ||align="right"| 502,909 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Покровск ауданы|Покровск]] (аудан) || Покровський (район) ||align="right"| 4,020.0 ||align="right"| 37,567 ||align="right"| 32,439 ||align="right"| 393,487 ||align="right"| 386,451 || [[Покровск]] |- | [[Сурет:Flag of Volnovakha Raion, Ukraine.svg|50px]] || [[Сурет:Volnovahskiy rayon gerb.png|50px]] || [[Волноваха ауданы|Волноваха]] (аудан) || Волноваський (район) ||align="right"| 4,449.1 ||align="right"| 92,489 ||align="right"| 84,579 ||align="right"| 141,797 ||align="right"| 139,014 || [[Волноваха]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk Oblast.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg|50px]] || '''''Жалпы облысы''''' || Донецька (Область) ||align="right"| 26,517 ||align="right"| 4,825,563 ||align="right"| 4,403,178 ||align="right"| 4,100,280 ||align="right"| 4,059,372 || [[Донецк]] |} Облыстың екінші бөлімі олардың кеңестерімен басқарылатын әртүрлі муниципалитеттерден тұрады. Бұл муниципалитеттер бір немесе бірнеше елді мекендерден тұруы мүмкін. Барлығы әкімшілік жағынан өздері орналасқан ауданға бағынады. Төмендегі деректер Донецк облысының екінші деңгейлі әкімшілік бөлімшелерінің әрбір түрінің санын қамтиды: * Жалпы елді-мекендері – 1,283, соның ішінде: ** Ауылдары – 1,124; ** Қалалары – 159, соның ішінде: *** [[Кент]]тері – 131; *** Аудандық бағыныстағы қалалары – 24; * [[сельсовет]]тері – ''белгісіз''. '''{{center|Донецк облысының картасы. Картадағы аудандарды тінуірмен шертіп, олардың мақаласын көруге болады.}}''' <imagemap> Сурет:Donetsk Oblast location map.svg|300px|center poly 207 16 295 42 297 77 262 124 247 169 241 197 268 228 222 268 183 245 174 208 153 183 125 180 82 199 54 132 133 120 165 81 196 50 [[Краматорск ауданы|Краматорск]] poly 292 102 322 102 320 122 332 127 337 154 328 174 334 210 348 235 322 246 288 232 279 216 270 212 255 194 256 173 254 159 261 138 274 138 273 123 291 120 [[Бахмут ауданы|Бахмут]] poly 255 244 358 235 325 255 391 297 429 323 473 353 480 380 424 377 395 365 361 356 343 311 309 311 317 301 291 303 267 268 256 244 [[Горловка ауданы|Горловка]] poly 276 300 311 316 331 318 348 359 431 387 397 443 350 449 319 415 333 400 266 386 200 379 223 351 200 355 241 371 205 365 200 380 200 336 222 351 [[Донецк ауданы|Донецк]] poly 199 389 257 379 259 393 321 404 309 423 328 511 319 590 247 585 255 512 276 500 254 485 249 442 215 422 [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] poly 137 498 170 527 217 534 245 526 234 545 246 551 250 570 236 591 185 596 152 652 129 630 100 644 114 617 76 568 85 539 [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] poly 21 325 103 349 117 323 101 365 141 404 199 406 212 429 242 448 249 490 264 501 246 516 172 517 98 463 34 400 [[Волноваха ауданы|Волноваха]] poly 74 209 115 186 144 190 166 210 182 259 227 281 243 255 265 296 236 304 213 341 204 328 187 391 111 361 130 349 126 318 80 321 76 299 85 291 84 259 65 257 [[Покровск ауданы|Покровск]] </imagemap> Облыстың жергілікті әкімшілікті Донецк облыстық радасы (кеңесі) басқарады. Донецк облысының «әкімі» Донецк облысы әкімшілігінің төрағасы деп аталады, оны [[Украина президенті]] тағайындайды. == Географиясы == === Физикалық-географиялық орналасуы === Оңтүстік-батыста және батыста облыс Украинаның [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарымен, солтүстік-батыста [[Харьков облысы]]мен, солтүстік-шығыста [[Луганск облысы]]мен, оңтүстік-шығыста [[Ресей]]дің [[Ростов облысы]]мен шектеседі. Облыстың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы — 255 км, батыстан шығысқа қарай — 180 км. Облыстың шекараларының жалпы ұзындығы — 1526 км, оның ішінде: құрлық — 1376 км, теңіз — 140 км. Аймақтың ең биік жері — атауы жоқ, биіктігі 336 м, Дебальцевтегі №3 платформа және метеорологиялық платформаның жанында орналасқан нүктесі, ең төменгі жер (.40,4 м) — [[Азов теңізі]]ндегі су деңгейі. === Халқы === [[2015 жыл]]дың [[1 сәуір]]індегі жағдай бойынша облыс халқы 4,288,258 адамды құрады<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/region/detailed/chyselnist-naselennia-za-otsinkoiu/20150401/|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 квітня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|date=2015-07-01|accessdate=2023-09-29}}</ref> (бұл 2014 жылдың 1 қыркүйегінен 32,563 адамға аз). [[2015 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша облыстың 4,997,200 тұрғынының 3895,600 адамы (90,84%) қалалық жерлерде, ал 401,600 адам (9,16%) ауылдық жерлерде өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/express/20150520035.doc|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|accessdate=2023-09-29}}</ref> Тұрақты халық саны — 4,284.4 мың адам, оның ішінде қала халқы — 3,879.7 адам (90.55%), ауыл халқы - 404,700 адам (9.45%). Облыс орталығының тұрғындары 952,100 адамды құрады (облыс халқының 22.16%). 2001 жылғы халық санағы бойынша, облыс халқының 74.9%-ы [[орыс тілі]]н өз ана тілі деп атады. 1989 жылғы алдыңғы халық санағымен салыстырғанда, өздерін этникалық орыс деп санайтын адамдар санының азаюына қарамастан, бұл көрсеткіш 7.2 пайыздық тармаққа өсті. Өз кезегінде облыс тұрғындарының 24,1% [[украин тілі]]н ана тілі деп санады, бұл алдыңғы санақ бойынша 6.5 пайыздық тармаққа аз. Санақ жүргізу кезеңінде ана тілі ретінде көрсетілген басқа тілдердің үлесі 1.7%-дан 1%-ға дейін төмендеді.<ref>{{Cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/language/lugansk/|title=Численность и состав населения Луганской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года|lang=ru|publisher=Украина мемлекеттік статистика комитеті|accessdate=2023-09-29}}</ref> 2012 жылы мемлекеттік тіл саясатының негіздері туралы заң қабылданғаннан кейін [[орыс тілі]] аймақта аймақтық мәртебеге ие болды. 2018 жылдың 28 ақпанында заң конституциялық емес деп танылды және күшін жоғалтты.<ref name="CCU">{{Cite web|url=http://www.ccu.gov.ua/sites/default/files/docs/2-p_2018.pdf|title=Рішення Конституційного суду України у справі за конституційним поданням 57 народних депутатів України щодо відповідності Конституції України (конституційності) Закону України «Про засади державної мовної політики»|lang=uk|publisher=[[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі|accessdate=2023-09-29}}</ref> == Марапаттары == * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1958);<ref name="leninordeni">{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&t=45270&start=90#p1458546|title=Области награждённые Орденом Ленина|lang=ru|publisher=Форум Фалеристика|date=2013-05-12|accessdate=2023-09-29}}</ref> * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1970). == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201110508/http://www.donoda.gov.ua/ |date=2012-12-01 }} * [https://web.archive.org/web/20130307083452/http://www.citylife.donetsk.ua/ Донецк қаласына туристер мен келушілер үшін ресми нұсқаулық] * [http://maps.vlasenko.net/ukraine-region/donetska.html Украина картасынан елді мекендерді іздеңіз] * [http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ Донецк облысының пошта индексінің анықтамалығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421190516/http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ |date=2008-04-21 }} * [http://www.dkr.com.ua/ Донецк байланыс ресурсы] {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Донецк облысы]] nylpnc5hhbfb3ljtbesl4w2d648tw0t 3656988 3656986 2026-09-18T16:26:48Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656988 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Донецк облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Донецька область}} |Суреті = My blue heavens.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg |Ту = Flag of Donetsk Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 08|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 44|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 8 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Донецк]] ([[Де-юре|де-юре]]) /<br /> [[Краматорск]] ([[Де-факто|де-факто]]) |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Енакиево]], [[Бахмут]] |Құрылды = [[2 шілде]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Вадим Филашкин |Басшының түрі = Облыстық әскери-азаматтық әкімшілігінің төрағасы |Басшысы2 = Мария Гончарова ({{Abbr|м.а.|міндетін атқарушы|0}}) |Басшының түрі2 = Облыстық кеңесінің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 4,059,372<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/22/7341277/|title=Donetsk Region: Almost three quarters of the population left - regional head|lang=en|publisher=[[Українська правда]]|author=KALATUR, Anastasia|date=2022-04-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = 1 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[украиндар]] (56.9%), [[орыстар]] (38.2%), [[понттық гректер]] (1.6%), [[беларустар]] (0.9%) және [[#Халқы|басқалары]] |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 26,517<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/12/zb_ru12015pdf.zip|title=Статистичний збірник «Регіони України» 2016. Частина І|lang=uk|publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref> |Жер аумағының пайызы = 4,39 |Жер аумағы бойынша орны = 11 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Donetsk in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Donetsk Oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+2:00|UTC+2]] ([[Шығыс Еуропа уақыты|EET]])<br>[[UTC+3:00|UTC+3]] (жазғы уақыты) |Аббревиатура = |ISO = UA-14 |Сандық идентификаторы = |Идентификатор түрі = |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380-62 |Пошта индекстері = 83000–87999 |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = 05, АН |Сайты = [https://dn.gov.ua/ dn.gov.ua] |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Donetsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Донецк облысы''' ({{Lang-uk|Доне́цька о́бласть}}) — [[Украина]] оңтүстік-шығысындағы [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|облысы]]. Ол 1932 жылғы 2 шілдеде құрылған ол 1961 жылға дейін '''Сталин облысы''' деп аталды және өзінің қазіргі шекарасын 1938 жылғы 3 маусымда алды.<ref>{{Cite web|url=http://police.dn.ua/news/view/donechchani-pidtrimuyut-politsiyu-vlasniki-mariupolskoi-kavyarni-doluchilisya-do-ruhu-tonka-sinya-liniya|title=Донеччани підтримують поліцію: власники маріупольської кав’ярні долучилися до руху «Тонка синя лінія»|work={{URL|police.dn.ua}}|accessdate=2018-10-08|lang=uk}}.</ref> [[Ресей-Украина соғысы|2014 жылғы сәуірдегі Украинадағы саяси дағдарыс]]тың ушығуы нәтижесінде облыс аумағында жартылай мойындалған [[Донецк Халық Республикасы]] болып жарияланды.<ref name="S2">{{Cite web|url=https://slon.ru/world/chto_navoevali_na_donbasse_za_pervuyu_nedelyu_posle_vyborov-1107028.xhtml|title=Что навоевали в Донбассе за первую неделю после выборов|publisher=[[Slon.ru]]|date=2014-06-02|lang=ru}}</ref><ref name="ЪВ">{{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/2481931|title=Самовооруженная республика|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2014-06-02|lang=ru}}</ref> Облыстың бір бөлігі, соның ішінде [[Донецк]] атты орталығы Ресей әскерімен жауланған себебінен облыстың қазіргі әкімшілік орталығы [[Краматорск]] қаласында орналасқан. == Тарихы == [[Сурет:Donezk 02.JPG|нобай|солға|Донецк облыстық кеңесінің ғимараты, [[Донецк]], 2008]] === Кеңестік тарихы === Донецк облысы құрылғанға дейін оның аумағында 1923 жылдан 1930 жылға дейін үш аудан (округа) болды. 1925 жылы [[Донецк губернаторлығы]] ыдырады. 1932 жылдың 2 шілдесінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Украина]] құрамында '''Сталин облысы''' құрылды. 16 шілде күні облыс орталығы болып Сталино (қазіргі [[Донецк]]) қаласы таңдалды. 1938 жылға дейін Донецк облысы қазіргі Донецк облысы мен [[Луганск облысы]]ның аумақтарын қамтыды. 1938 жылы ол маусымда Сталино облысы (қазіргі Донецк облысы) және Ворошиловград облысы (қазіргі Луганск облысы) болып екіге бөлінді. 1941 жылдың күзінен 1943 жылдың күзіне дейін [[Украина рейхскомиссариаты|фашистік неміс басқыншылығы]] кезінде Донецк облысы '''Юзовка облысы''' (Донецктің бастапқы атауымен) деп аталды. Кеңес Одағындағы [[десталинизация]] саясатының бір бөлігі ретінде 1961 жылы Сталино және Сталин облысы Донецк және '''Донецк облысы''' болып өзгертілді. [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдыраған]] кезде [[Бүкілукраиналық референдум (1991)|1991 жылғы референдум]]да Донецк облысындағы сайлаушылардың 83,9% Украинаның тәуелсіздік жариялауын қолдаған.<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml|title=INDEPENDENCE: Over 90% vote yes in referendum; Kravchuk elected president of Ukraine|publisher=The Ukrainian Weekly|date=1991-12-08|accessdate=2023-09-28}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20171019083729/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml}}</ref> === Тәуелсіз Украинадағы тарихы === 1990 жылдардың ортасында бұл аймақ қылмыстық әрекеттердің күшейгенімен, оның ішінде [[Әхәт Хафизұлы Брагин|Әхәт Брагин]] мен [[Євген Олександрович Щербань|Євген Щербан]] сияқты танымал бизнесмендердің өлтірілуімен белгілі болды. ==== Ресей-Украина дағдарысы (2014–2022) ==== Донецк облысы елдің басты про-ресейлік партиясы, [[Аймақтар партиясы]]ның басты орталығы болды. Партия 2002 жылы үкімет құрамына кірді де, саясатта аса қуатты болған «Донецк саяси кланының» негізін салған. 2004 жылдың соңында Аймақтар партиясы Донецк облысын қосатын [[Оңтүстік-Шығыс Украина Автономиялық Республикасы]] деген саяси жобаны құруға қатысты. Ресей үкіметімен тығыз байланыста болған Аймақтар партиясы жергілікті коммунистермен және басқа ресейшіл белсенділермен бірге [[Оңтүстік-шығыс Украинадағы наразылық шаралары (2014)|ресейшіл толқулар]]ды тудырды, олар кейінірек [[Донбастағы соғыс]]қа ұласты. 2014 жылдың мамыр айында Украина үкіметі Донецк облысындағы Ресеймен шекарасын бақылаудан айырылды. Қазір облыстың шығыс бөлігін [[Донецк Халық Республикасы|Ресей басып алған]]. ==== Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022–) ==== 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Ресей Донецк ([[Донецк Халық Республикасы|ДХР]]), [[Луганск облысы|Луганск]] ([[Луганск Халық Республикасы]]), [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Херсон облысы|Херсон]] облыстарын [[Ресейдің оңтүстік-шығыс Украинаны аннексиялауы|аннексиялады]]. Кейін [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы]] елдерді «заңсыз аннексиялау әрекеті» деп сипаттаған бұл әрекетті мойындамауға шақыратын резолюция қабылдады, Ресейден «жедел, толық және сөзсіз кетуін» талап етті<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2022/10/1129492|title=Ukraine: UN General Assembly demands Russia reverse course on ‘attempted illegal annexation’|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның ресми сайты|date=2022-11-12|accessdate=2023-09-28}}</ref> және әлемнің көптеген елдері бұл аннексияны мойындамады. 2022 жылдың аяғында облыс қарама-қарсы тараптар арасында шамамен тең бөлінген. == Әкімшілік-аумақтық құрылысы == Облыс 8 түрлі [[Украина аудандары|аудан]]ға және 28 бірдей деңгейлі муниципалитетке (22 қалалық рада, 6 облыстық маңызы бар қала) бөлінген. Төменде барлығының тізімі берілген: {{legend|lightgray|2001 жылғы және 2012 жылғы санақтарда осы аудандардың халық саны жүргізілмеген.}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! Туы || Елтаңбасы || Атауы || Украинша атауы || Ауданы<br />(км²) || Халық саны<br />2001 Санақ || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<br />1 қаңтар 2012 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="2021Estimate">{{Cite web |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf|title=Чисельність наявного населення України|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]|accessdate=2022-04-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220406120543/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf}}</ref><br />1 қаңтар 2021 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="ua2022estimatecities">{{cite book|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref><br/>1 қаңтар 2022 || {{tooltip|Әкімш.орт.|Әкімшілік орталығы}} |- | [[Сурет:Флаг Авдеевки.svg|50px]] || [[Сурет:Avdiivka gerb.png|50px]] || [[Авдеевка]] || Авдіївка (місто) ||align="right"| 29 ||align="right"| 37,237 ||align="right"| 35,257 ||align="right"| 31,940 ||align="right"| 31,392 || — |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut (Donetsk Oblast).svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut.svg|50px]] || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] || Бахмут (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 113,785 ||align="right"| 104,631 ||align="right"| 72,310 ||align="right"| 71,094 || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] |- | [[Сурет:Flag of Chystyakove.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Torez.svg|50px]] || [[Чистяково]] || Чистякове (Міськрада) ||align="right"| 105 ||align="right"| 96,026 ||align="right"| 81,761 ||align="right"| 53,725 ||align="right"| 53,462 || [[Чистяково]] |- | [[Сурет:Flag of Debalcevo.svg|50px]] || [[Сурет:COA Debaltceve.svg|50px]] || [[Дебальцево]] || Дебальцеве (Міськрада) ||align="right"| 38 ||align="right"| 53,412 ||align="right"| 46,302 ||align="right"| 24,316 ||align="right"| 24,209 || [[Дебальцево]] |- | [[Сурет:Flag of Dobropillia.svg|50px]] || [[Сурет:Dobropolie city coa.png|50px]] || [[Доброполье]] || Добропілля (Міськрада) ||align="right"| 119 ||align="right"| 72,817 ||align="right"| 63,938 ||align="right"| 28,757 ||align="right"| 28,170 || [[Доброполье]] |- | [[Сурет:Dokuchaevsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Dokuchaievsk.gif|50px]] || [[Докучаевск]] || Докучаївськ (Міськрада) ||align="right"| 47 ||align="right"| 25,024 ||align="right"| 24,506 ||align="right"| 22,907 ||align="right"| 22,835 || [[Докучаевск]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px]] || [[Сурет:Большой герб Донецка.png|50px]] || [[Донецк]] || Донецьк (Міськрада) ||align="right"| 571 ||align="right"| 1,024,678 ||align="right"| 971,096 ||align="right"| 905,364 ||align="right"| 901,645 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Flag of Druzhkivka.svg|50px]] || [[Сурет:Druzhkovka gerb.png|50px]] || [[Дружовка]] || Дружківка (Міськрада) ||align="right"| 23 ||align="right"| 75,006 ||align="right"| 70,126 ||align="right"| 55,088 ||align="right"| 53,977 || [[Дружовка]] |- | [[Сурет:Flag of Horlivka.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Horlivka.jpg|50px]] || [[Горловка]] || Горлівка (Міськрада) ||align="right"| 422 ||align="right"| 312,284 ||align="right"| 279,500 ||align="right"| 241,106 ||align="right"| 239,828 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Flag of Khartsyzk.svg|50px]] || [[Сурет:Khartsyzsk city coa.gif|50px]] || [[Харцызск]] || Харцизьк (Міськрада) ||align="right"| 207 ||align="right"| 113,685 ||align="right"| 105,104 ||align="right"| 56,367 ||align="right"| 56,182 || [[Харцызск]] |- | [[Сурет:Flag of Khrestivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Кировского.jpg|50px]] || [[Кировское (қала)|Кировское]] || Кіровське (місто) ||align="right"| 7 ||align="right"| 31,041 ||align="right"| 28,470 ||align="right"| 27,441 ||align="right"| 27,370 || — |- | [[Сурет:Флаг Константиновки.png|50px]] || [[Сурет:Герб Константиновки.jpg|50px]] || [[Константиновка (Украина)|Константиновка]] || Костянтинівка (місто) ||align="right"| 66 ||align="right"| 94,886 ||align="right"| 78,114 ||align="right"| 68,792 ||align="right"| 67,350 || — |- | [[Сурет:Kramatorsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Kramatorsk gerb.png|50px]] || [[Краматорск]] || Краматорськ (Міськрада) ||align="right"| 356 ||align="right"| 215,729 ||align="right"| 199,020 ||align="right"| 150,084 ||align="right"| 147,145 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Флаг Лимана.png|50px]] || [[Сурет:Kr lym s.png|50px]] || [[Лиман (Украина)|Лиман]] || Лиман (Міськрада) ||align="right"| 192 ||align="right"| 28,996 ||align="right"| 23,740 ||align="right"| 20,469 ||align="right"| 20,066 || [[Лиман (Украина)|Лиман]] |- | [[Сурет:Flag of Makiivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Макеевки (1690).jpg|50px]] || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] || Макіївка (Міськрада) ||align="right"| 426 ||align="right"| 431,023 ||align="right"| 394,604 ||align="right"| 340,337 ||align="right"| 338,968 || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] |- | [[Сурет:Flag of Mariupol.svg|50px]] || [[Сурет:Mariupol coat.svg|50px]] || [[Мариуполь]] || Маріуполь (Міськрада) ||align="right"| 244 ||align="right"| 510,835 ||align="right"| 486,320 ||align="right"| 431,859 ||align="right"| 425,681 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Myrnohrad flag.svg|50px]] || [[Сурет:Dimitrov gerb big.svg|50px]] || [[Мирноград]] || Мирноград (Міськрада) ||align="right"| 20 ||align="right"| 56,702 ||align="right"| 50,995 ||align="right"| 46,904 ||align="right"| 46,098 || [[Мирноград]] |- | [[Сурет:Flag of Novohrodivka.svg|50px]] || [[Сурет:Novohrodivka gerb.png|50px]] || [[Новогродовка]] || Новогродівка (місто) ||align="right"| 6 ||align="right"| 17,559 ||align="right"| 15,560 ||align="right"| 14,300 ||align="right"| 14,037 || — |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Pokrovsk gerb.png|50px]] || [[Покровск (Украина)|Покровск]] || Покровськ (Міськрада) ||align="right"| 39 ||align="right"| 82,830 ||align="right"| 77,891 ||align="right"| 61,161 ||align="right"| 60,127 || [[Покровск (Украина)|Покровск]] |- | [[Сурет:Флаг Селидово.svg|50px]] || [[Сурет:Selidovo gerb.png|50px]] || [[Селидово]] || Селидове (Міськрада) ||align="right"| 108 ||align="right"| 62,819 ||align="right"| 54,626 ||align="right"| 21,916 ||align="right"| 21,521 || [[Селидово]] |- | [[Сурет:Flag of Shakhtarsk.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Шахтёрска.jpg|50px]] || [[Шахтёрск]] || Шахтарськ (Міськрада) ||align="right"| 51 ||align="right"| 72,711 ||align="right"| 61,234 ||align="right"| 48,404 ||align="right"| 48,208 || [[Шахтёрск]] |- | [[Сурет:Flag of Sloviansk.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Sloviansk.svg|50px]] || [[Славянск]] || Слов'янськ (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 142,873 ||align="right"| 138,450 ||align="right"| 106,972 ||align="right"| 105,141 || [[Славянск]] |- | [[Сурет:Flag of Snizhne.svg|50px]] || [[Сурет:Snizhne coat of arms.svg|50px]] || [[Снежное]] || Сніжне (Міськрада) ||align="right"| 189 ||align="right"| 83,046 ||align="right"| 71,277 ||align="right"| 45,966 ||align="right"| 45,767 || [[Снежное]] |- | [[Сурет:Flag of Toretsk.png|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Dzerzhynsk.png|50px]] || [[Торецк]] || Торецьк (Міськрада) ||align="right"| 62 ||align="right"| 86,281 ||align="right"| 74,435 ||align="right"| 31,513 ||align="right"| 30,914 || [[Торецк]] |- | [[Сурет:Flag of Vuhledar.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Vuhledar.svg|50px]] || [[Угледар]] || Вугледар (місто) ||align="right"| 5 ||align="right"| 17,518 ||align="right"| 15,477 ||align="right"| 14,432 ||align="right"| 14,144 || — |- | [[Сурет:Ясинувата прапор.png|50px]] || [[Сурет:Герб Ясиноватой.jpg|50px]] || [[Ясиноватая]] || Яcинувата (місто) ||align="right"| 19 ||align="right"| 36,903 ||align="right"| 35,843 ||align="right"| 34,269 ||align="right"| 34,144 || — |- | [[Сурет:Флаг Енакиево.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Yenakiieve.svg|50px]] || [[Енакиево]] || Єнакієве (Міськрада) ||align="right"| 425 ||align="right"| 162,778 ||align="right"| 132,110 ||align="right"| 77,053 ||align="right"| 76,673 || [[Енакиево]] |- | [[Сурет:Flag of Zhdanivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Ждановки.jpg|50px]] || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] || Жданівка (Міськрада) ||align="right"| 2 ||align="right"| 14,375 ||align="right"| 13,377 ||align="right"| 11,913 ||align="right"| 11,867 || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut Raion.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut raion.png|50px]] || [[Бахмут ауданы|Бахмут]] (аудан) || Бахмутський (район) ||align="right"| 1,747.6 ||align="right"| 54,065 ||align="right"| 45,367 ||align="right"|224,528 ||align="right"| 220,275 || [[Бахмут]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Донецк ауданы|Донецк]] (аудан) || Донецький (район) ||align="right"| 2,895.1 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 1,490,301 ||align="right"| 1,484,514 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Горловка ауданы|Горловка]] (аудан) || Горлівський (район) ||align="right"| 2,468.4 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 664,949 ||align="right"| 662,069 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] (аудан) || Кальміуський (район) ||align="right"| 3,132.6 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 121,234 ||align="right"| 120,769 || [[Кальмиусское]] |- | [[Сурет:Flag of Kramatorsk raion.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Kramatorsk raion.png|50px]] || [[Краматорск ауданы|Краматорск]] (аудан) || Краматорський (район) ||align="right"| 5,186.3 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 553,559 ||align="right"| 543,371 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] (аудан) || Маріупольський (район) ||align="right"| 2,623.8 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 510,425 ||align="right"| 502,909 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Покровск ауданы|Покровск]] (аудан) || Покровський (район) ||align="right"| 4,020.0 ||align="right"| 37,567 ||align="right"| 32,439 ||align="right"| 393,487 ||align="right"| 386,451 || [[Покровск]] |- | [[Сурет:Flag of Volnovakha Raion, Ukraine.svg|50px]] || [[Сурет:Volnovahskiy rayon gerb.png|50px]] || [[Волноваха ауданы|Волноваха]] (аудан) || Волноваський (район) ||align="right"| 4,449.1 ||align="right"| 92,489 ||align="right"| 84,579 ||align="right"| 141,797 ||align="right"| 139,014 || [[Волноваха]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk Oblast.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg|50px]] || '''''Жалпы облысы''''' || Донецька (Область) ||align="right"| 26,517 ||align="right"| 4,825,563 ||align="right"| 4,403,178 ||align="right"| 4,100,280 ||align="right"| 4,059,372 || [[Донецк]] |} Облыстың екінші бөлімі олардың кеңестерімен басқарылатын әртүрлі муниципалитеттерден тұрады. Бұл муниципалитеттер бір немесе бірнеше елді мекендерден тұруы мүмкін. Барлығы әкімшілік жағынан өздері орналасқан ауданға бағынады. Төмендегі деректер Донецк облысының екінші деңгейлі әкімшілік бөлімшелерінің әрбір түрінің санын қамтиды: * Жалпы елді-мекендері – 1,283, соның ішінде: ** Ауылдары – 1,124; ** Қалалары – 159, соның ішінде: *** [[Кент]]тері – 131; *** Аудандық бағыныстағы қалалары – 24; * [[сельсовет]]тері – ''белгісіз''. '''{{center|Донецк облысының картасы. Картадағы аудандарды тінуірмен шертіп, олардың мақаласын көруге болады.}}''' <imagemap> Сурет:Donetsk Oblast location map.svg|300px|center poly 207 16 295 42 297 77 262 124 247 169 241 197 268 228 222 268 183 245 174 208 153 183 125 180 82 199 54 132 133 120 165 81 196 50 [[Краматорск ауданы|Краматорск]] poly 292 102 322 102 320 122 332 127 337 154 328 174 334 210 348 235 322 246 288 232 279 216 270 212 255 194 256 173 254 159 261 138 274 138 273 123 291 120 [[Бахмут ауданы|Бахмут]] poly 255 244 358 235 325 255 391 297 429 323 473 353 480 380 424 377 395 365 361 356 343 311 309 311 317 301 291 303 267 268 256 244 [[Горловка ауданы|Горловка]] poly 276 300 311 316 331 318 348 359 431 387 397 443 350 449 319 415 333 400 266 386 200 379 223 351 200 355 241 371 205 365 200 380 200 336 222 351 [[Донецк ауданы|Донецк]] poly 199 389 257 379 259 393 321 404 309 423 328 511 319 590 247 585 255 512 276 500 254 485 249 442 215 422 [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] poly 137 498 170 527 217 534 245 526 234 545 246 551 250 570 236 591 185 596 152 652 129 630 100 644 114 617 76 568 85 539 [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] poly 21 325 103 349 117 323 101 365 141 404 199 406 212 429 242 448 249 490 264 501 246 516 172 517 98 463 34 400 [[Волноваха ауданы|Волноваха]] poly 74 209 115 186 144 190 166 210 182 259 227 281 243 255 265 296 236 304 213 341 204 328 187 391 111 361 130 349 126 318 80 321 76 299 85 291 84 259 65 257 [[Покровск ауданы|Покровск]] </imagemap> Облыстың жергілікті әкімшілікті Донецк облыстық радасы (кеңесі) басқарады. Донецк облысының «әкімі» Донецк облысы әкімшілігінің төрағасы деп аталады, оны [[Украина президенті]] тағайындайды. == Географиясы == === Физикалық-географиялық орналасуы === Оңтүстік-батыста және батыста облыс Украинаның [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарымен, солтүстік-батыста [[Харьков облысы]]мен, солтүстік-шығыста [[Луганск облысы]]мен, оңтүстік-шығыста [[Ресей]]дің [[Ростов облысы]]мен шектеседі. Облыстың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы — 255 км, батыстан шығысқа қарай — 180 км. Облыстың шекараларының жалпы ұзындығы — 1526 км, оның ішінде: құрлық — 1376 км, теңіз — 140 км. Аймақтың ең биік жері — атауы жоқ, биіктігі 336 м, Дебальцевтегі №3 платформа және метеорологиялық платформаның жанында орналасқан нүктесі, ең төменгі жер (.40,4 м) — [[Азов теңізі]]ндегі су деңгейі. === Халқы === [[2015 жыл]]дың [[1 сәуір]]індегі жағдай бойынша облыс халқы 4,288,258 адамды құрады<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/region/detailed/chyselnist-naselennia-za-otsinkoiu/20150401/|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 квітня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|date=2015-07-01|accessdate=2023-09-29}}</ref> (бұл 2014 жылдың 1 қыркүйегінен 32,563 адамға аз). [[2015 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша облыстың 4,997,200 тұрғынының 3895,600 адамы (90,84%) қалалық жерлерде, ал 401,600 адам (9,16%) ауылдық жерлерде өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/express/20150520035.doc|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|accessdate=2023-09-29}}</ref> Тұрақты халық саны — 4,284.4 мың адам, оның ішінде қала халқы — 3,879.7 адам (90.55%), ауыл халқы - 404,700 адам (9.45%). Облыс орталығының тұрғындары 952,100 адамды құрады (облыс халқының 22.16%). 2001 жылғы халық санағы бойынша, облыс халқының 74.9%-ы [[орыс тілі]]н өз ана тілі деп атады. 1989 жылғы алдыңғы халық санағымен салыстырғанда, өздерін этникалық орыс деп санайтын адамдар санының азаюына қарамастан, бұл көрсеткіш 7.2 пайыздық тармаққа өсті. Өз кезегінде облыс тұрғындарының 24,1% [[украин тілі]]н ана тілі деп санады, бұл алдыңғы санақ бойынша 6.5 пайыздық тармаққа аз. Санақ жүргізу кезеңінде ана тілі ретінде көрсетілген басқа тілдердің үлесі 1.7%-дан 1%-ға дейін төмендеді.<ref>{{Cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/language/lugansk/|title=Численность и состав населения Луганской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года|lang=ru|publisher=Украина мемлекеттік статистика комитеті|accessdate=2023-09-29}}</ref> 2012 жылы мемлекеттік тіл саясатының негіздері туралы заң қабылданғаннан кейін [[орыс тілі]] аймақта аймақтық мәртебеге ие болды. 2018 жылдың 28 ақпанында заң конституциялық емес деп танылды және күшін жоғалтты.<ref name="CCU">{{Cite web|url=http://www.ccu.gov.ua/sites/default/files/docs/2-p_2018.pdf|title=Рішення Конституційного суду України у справі за конституційним поданням 57 народних депутатів України щодо відповідності Конституції України (конституційності) Закону України «Про засади державної мовної політики»|lang=uk|publisher=[[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі|accessdate=2023-09-29}}</ref> == Марапаттары == * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1958);<ref name="leninordeni">{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&t=45270&start=90#p1458546|title=Области награждённые Орденом Ленина|lang=ru|publisher=Форум Фалеристика|date=2013-05-12|accessdate=2023-09-29}}</ref> * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1970). == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201110508/http://www.donoda.gov.ua/ |date=2012-12-01 }} * [https://web.archive.org/web/20130307083452/http://www.citylife.donetsk.ua/ Донецк қаласына туристер мен келушілер үшін ресми нұсқаулық] * [http://maps.vlasenko.net/ukraine-region/donetska.html Украина картасынан елді мекендерді іздеңіз] * [http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ Донецк облысының пошта индексінің анықтамалығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421190516/http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ |date=2008-04-21 }} * [http://www.dkr.com.ua/ Донецк байланыс ресурсы] {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Донецк облысы]] srbbhjct1n8v3pqv2cvnv79izq0g5kc 3656995 3656988 2026-09-18T16:42:20Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656995 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Донецк облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Донецька область}} |Суреті = My blue heavens.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg |Ту = Flag of Donetsk Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 08|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 44|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 8 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Донецк]] ([[Де-юре|де-юре]]) /<br /> [[Краматорск]] ([[Де-факто|де-факто]]) |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мариуполь]], [[Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Константиновка]], [[Покровск (Донецк облысы)|Покровск]], [[Енакиево]], [[Торецк]], [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]]. |Құрылды = [[2 шілде]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Вадим Филашкин |Басшының түрі = Облыстық әскери-азаматтық әкімшілігінің төрағасы |Басшысы2 = Мария Гончарова ({{Abbr|м.а.|міндетін атқарушы|0}}) |Басшының түрі2 = Облыстық кеңесінің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 4,059,372<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/22/7341277/|title=Donetsk Region: Almost three quarters of the population left - regional head|lang=en|publisher=[[Українська правда]]|author=KALATUR, Anastasia|date=2022-04-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = 1 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[украиндар]] (56.9%), [[орыстар]] (38.2%), [[понттық гректер]] (1.6%), [[беларустар]] (0.9%) және [[#Халқы|басқалары]] |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 26,517<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/12/zb_ru12015pdf.zip|title=Статистичний збірник «Регіони України» 2016. Частина І|lang=uk|publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref> |Жер аумағының пайызы = 4,39 |Жер аумағы бойынша орны = 11 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Donetsk in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Donetsk Oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+2:00|UTC+2]] ([[Шығыс Еуропа уақыты|EET]])<br>[[UTC+3:00|UTC+3]] (жазғы уақыты) |Аббревиатура = |ISO = UA-14 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 62 |Пошта индекстері = 83xxx, 84xxx, 85xxx, 86xxx, 87xxx |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = 05, АН, ЕО, ЕН, ЕВ, ЕА, ЕК, ЕМ, ЕС, ЯН |Сайты = [https://dn.gov.ua/ dn.gov.ua] |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Donetsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Донецк облысы''' ({{Lang-uk|Донецька область}}), ауыз. '''Донетчина''' ({{Lang-uk|Донеччина}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлік<ref>{{Cite web |url=https://esu.com.ua/article-20812 |title=Донецька область (''Енциклопедія Сучасної України'') |access-date=2024-12-21 |archive-date=2024-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241002181148/https://esu.com.ua/article-20812 |url-status=live }}</ref>. Облыстың солтүстігі [[Слободалық Украина|Слобожанщинаға]], орталық бөлігі — [[Донецк көмір алабы|Донбассқа]], оңтүстігі — [[Солтүстік Азов маңы|Азов маңындағы]] өңірге жатады. Батысында [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] облыстарымен, солтүстігінде — [[Харьков облысы|Харьков облысымен]], шығысында — Украинаның [[Луганск облысы|Луганск облысымен]] және Ресейдің [[Ростов облысы|Ростов облысымен]] шектеседі. Облыстың аумағы 26,5 мың км² (Украина бойынша 11-орын), 2021 жылғы халық саны 4,1 млн адам деп бағаланған (1-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Донецк]], басқа да ірі қалалары — [[Мариуполь]], [[Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Константиновка]], [[Покровск (Донецк облысы)|Покровск]], [[Енакиево]], [[Торецк]] және [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]]. Облыс 1932 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР-інің]] Харьков облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1938 жылы облыстың солтүстік бөлігі бөлініп, Луганск облысы болып құрылды. 2014 жылғы сәуірде [[Украинаның оңтүстік-шығысындағы ресейшіл наразылықтар (2014)|Ресейшіл наразылықтар]] барысында облыс аумағында [[Донецк Халық Республикасы]] (бұдан әрі — ДХР) жарияланды, алайда ол халықаралық деңгейде мойындалмады. [[Донбасстағы соғыс|Донбасстағы соғыс]] нәтижесінде ДХР облыс аумағының шамамен үштен біріне, оның ішінде Донецк қаласына іс жүзінде бақылау орнатты. 2022 жылғы 23 ақпандағы жағдай бойынша Украинаның Донецк облыстық әскери-азаматтық әкімшілігі мен облыстың мемлекеттік мекемелерінің басым бөлігі [[Краматорск]] қаласында, ал облыстық кеңес — [[Мариуполь]] қаласында орналасты. Облыстық мекемелер сондай-ақ [[Константиновка]], [[Славянск]], [[Мариуполь]], [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] және [[Мирноград]] қалаларында орналасқан<ref>{{cite web |author = |url = https://slon.ru/world/chto_navoevali_na_donbasse_za_pervuyu_nedelyu_posle_vyborov-1107028.xhtml |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160808061645/http://slon.ru/world/chto_navoevali_na_donbasse_za_pervuyu_nedelyu_posle_vyborov-1107028.xhtml |archive-date = 2016-08-08 |title = Что навоевали в Донбассе за первую неделю после выборов |publisher = [[Republic (издание)|Slon.ru]] |date = 2014-06-02 |lang = ru |access-date = 2019-11-27 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://kommersant.ru/doc/2481931 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190512175647/https://www.kommersant.ru/doc/2481931 |archive-date = 2019-05-12 |title = Самовооруженная республика |publisher = [[Коммерсантъ-Власть]] |date = 2014-06-02 |lang = ru |access-date = 2014-06-02 }}</ref>. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] басталғаннан кейін Мариуполь және Донецк облысының кейбір басқа елді мекендері Ресей Қарулы күштері мен өзін-өзі жариялаған ДХР-дың халық жасағы тарапынан жаулап алынды. 30 қыркүйекте Ресей облысты құрамына қосқандығын жариялады. == Тарихы == == Тарихы == [[Сурет:Donezk 02.JPG|нобай|солға|Донецк облыстық кеңесінің ғимараты, [[Донецк]], 2008]] === Кеңестік тарихы === Донецк облысы құрылғанға дейін оның аумағында 1923 жылдан 1930 жылға дейін үш аудан (округа) болды. 1925 жылы [[Донецк губернаторлығы]] ыдырады. 1932 жылдың 2 шілдесінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Украина]] құрамында '''Сталин облысы''' құрылды. 16 шілде күні облыс орталығы болып Сталино (қазіргі [[Донецк]]) қаласы таңдалды. 1938 жылға дейін Донецк облысы қазіргі Донецк облысы мен [[Луганск облысы]]ның аумақтарын қамтыды. 1938 жылы ол маусымда Сталино облысы (қазіргі Донецк облысы) және Ворошиловград облысы (қазіргі Луганск облысы) болып екіге бөлінді. 1941 жылдың күзінен 1943 жылдың күзіне дейін [[Украина рейхскомиссариаты|фашистік неміс басқыншылығы]] кезінде Донецк облысы '''Юзовка облысы''' (Донецктің бастапқы атауымен) деп аталды. Кеңес Одағындағы [[десталинизация]] саясатының бір бөлігі ретінде 1961 жылы Сталино және Сталин облысы Донецк және '''Донецк облысы''' болып өзгертілді. [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдыраған]] кезде [[Бүкілукраиналық референдум (1991)|1991 жылғы референдум]]да Донецк облысындағы сайлаушылардың 83,9% Украинаның тәуелсіздік жариялауын қолдаған.<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml|title=INDEPENDENCE: Over 90% vote yes in referendum; Kravchuk elected president of Ukraine|publisher=The Ukrainian Weekly|date=1991-12-08|accessdate=2023-09-28}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20171019083729/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml}}</ref> === Тәуелсіз Украинадағы тарихы === 1990 жылдардың ортасында бұл аймақ қылмыстық әрекеттердің күшейгенімен, оның ішінде [[Әхәт Хафизұлы Брагин|Әхәт Брагин]] мен [[Євген Олександрович Щербань|Євген Щербан]] сияқты танымал бизнесмендердің өлтірілуімен белгілі болды. ==== Ресей-Украина дағдарысы (2014–2022) ==== Донецк облысы елдің басты про-ресейлік партиясы, [[Аймақтар партиясы]]ның басты орталығы болды. Партия 2002 жылы үкімет құрамына кірді де, саясатта аса қуатты болған «Донецк саяси кланының» негізін салған. 2004 жылдың соңында Аймақтар партиясы Донецк облысын қосатын [[Оңтүстік-Шығыс Украина Автономиялық Республикасы]] деген саяси жобаны құруға қатысты. Ресей үкіметімен тығыз байланыста болған Аймақтар партиясы жергілікті коммунистермен және басқа ресейшіл белсенділермен бірге [[Оңтүстік-шығыс Украинадағы наразылық шаралары (2014)|ресейшіл толқулар]]ды тудырды, олар кейінірек [[Донбастағы соғыс]]қа ұласты. 2014 жылдың мамыр айында Украина үкіметі Донецк облысындағы Ресеймен шекарасын бақылаудан айырылды. Қазір облыстың шығыс бөлігін [[Донецк Халық Республикасы|Ресей басып алған]]. ==== Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022–) ==== 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Ресей Донецк ([[Донецк Халық Республикасы|ДХР]]), [[Луганск облысы|Луганск]] ([[Луганск Халық Республикасы]]), [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Херсон облысы|Херсон]] облыстарын [[Ресейдің оңтүстік-шығыс Украинаны аннексиялауы|аннексиялады]]. Кейін [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы]] елдерді «заңсыз аннексиялау әрекеті» деп сипаттаған бұл әрекетті мойындамауға шақыратын резолюция қабылдады, Ресейден «жедел, толық және сөзсіз кетуін» талап етті<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2022/10/1129492|title=Ukraine: UN General Assembly demands Russia reverse course on ‘attempted illegal annexation’|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның ресми сайты|date=2022-11-12|accessdate=2023-09-28}}</ref> және әлемнің көптеген елдері бұл аннексияны мойындамады. 2022 жылдың аяғында облыс қарама-қарсы тараптар арасында шамамен тең бөлінген. == Әкімшілік-аумақтық құрылысы == Облыс 8 түрлі [[Украина аудандары|аудан]]ға және 28 бірдей деңгейлі муниципалитетке (22 қалалық рада, 6 облыстық маңызы бар қала) бөлінген. Төменде барлығының тізімі берілген: {{legend|lightgray|2001 жылғы және 2012 жылғы санақтарда осы аудандардың халық саны жүргізілмеген.}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! Туы || Елтаңбасы || Атауы || Украинша атауы || Ауданы<br />(км²) || Халық саны<br />2001 Санақ || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<br />1 қаңтар 2012 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="2021Estimate">{{Cite web |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf|title=Чисельність наявного населення України|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]|accessdate=2022-04-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220406120543/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf}}</ref><br />1 қаңтар 2021 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="ua2022estimatecities">{{cite book|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref><br/>1 қаңтар 2022 || {{tooltip|Әкімш.орт.|Әкімшілік орталығы}} |- | [[Сурет:Флаг Авдеевки.svg|50px]] || [[Сурет:Avdiivka gerb.png|50px]] || [[Авдеевка]] || Авдіївка (місто) ||align="right"| 29 ||align="right"| 37,237 ||align="right"| 35,257 ||align="right"| 31,940 ||align="right"| 31,392 || — |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut (Donetsk Oblast).svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut.svg|50px]] || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] || Бахмут (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 113,785 ||align="right"| 104,631 ||align="right"| 72,310 ||align="right"| 71,094 || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] |- | [[Сурет:Flag of Chystyakove.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Torez.svg|50px]] || [[Чистяково]] || Чистякове (Міськрада) ||align="right"| 105 ||align="right"| 96,026 ||align="right"| 81,761 ||align="right"| 53,725 ||align="right"| 53,462 || [[Чистяково]] |- | [[Сурет:Flag of Debalcevo.svg|50px]] || [[Сурет:COA Debaltceve.svg|50px]] || [[Дебальцево]] || Дебальцеве (Міськрада) ||align="right"| 38 ||align="right"| 53,412 ||align="right"| 46,302 ||align="right"| 24,316 ||align="right"| 24,209 || [[Дебальцево]] |- | [[Сурет:Flag of Dobropillia.svg|50px]] || [[Сурет:Dobropolie city coa.png|50px]] || [[Доброполье]] || Добропілля (Міськрада) ||align="right"| 119 ||align="right"| 72,817 ||align="right"| 63,938 ||align="right"| 28,757 ||align="right"| 28,170 || [[Доброполье]] |- | [[Сурет:Dokuchaevsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Dokuchaievsk.gif|50px]] || [[Докучаевск]] || Докучаївськ (Міськрада) ||align="right"| 47 ||align="right"| 25,024 ||align="right"| 24,506 ||align="right"| 22,907 ||align="right"| 22,835 || [[Докучаевск]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px]] || [[Сурет:Большой герб Донецка.png|50px]] || [[Донецк]] || Донецьк (Міськрада) ||align="right"| 571 ||align="right"| 1,024,678 ||align="right"| 971,096 ||align="right"| 905,364 ||align="right"| 901,645 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Flag of Druzhkivka.svg|50px]] || [[Сурет:Druzhkovka gerb.png|50px]] || [[Дружовка]] || Дружківка (Міськрада) ||align="right"| 23 ||align="right"| 75,006 ||align="right"| 70,126 ||align="right"| 55,088 ||align="right"| 53,977 || [[Дружовка]] |- | [[Сурет:Flag of Horlivka.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Horlivka.jpg|50px]] || [[Горловка]] || Горлівка (Міськрада) ||align="right"| 422 ||align="right"| 312,284 ||align="right"| 279,500 ||align="right"| 241,106 ||align="right"| 239,828 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Flag of Khartsyzk.svg|50px]] || [[Сурет:Khartsyzsk city coa.gif|50px]] || [[Харцызск]] || Харцизьк (Міськрада) ||align="right"| 207 ||align="right"| 113,685 ||align="right"| 105,104 ||align="right"| 56,367 ||align="right"| 56,182 || [[Харцызск]] |- | [[Сурет:Flag of Khrestivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Кировского.jpg|50px]] || [[Кировское (қала)|Кировское]] || Кіровське (місто) ||align="right"| 7 ||align="right"| 31,041 ||align="right"| 28,470 ||align="right"| 27,441 ||align="right"| 27,370 || — |- | [[Сурет:Флаг Константиновки.png|50px]] || [[Сурет:Герб Константиновки.jpg|50px]] || [[Константиновка (Украина)|Константиновка]] || Костянтинівка (місто) ||align="right"| 66 ||align="right"| 94,886 ||align="right"| 78,114 ||align="right"| 68,792 ||align="right"| 67,350 || — |- | [[Сурет:Kramatorsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Kramatorsk gerb.png|50px]] || [[Краматорск]] || Краматорськ (Міськрада) ||align="right"| 356 ||align="right"| 215,729 ||align="right"| 199,020 ||align="right"| 150,084 ||align="right"| 147,145 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Флаг Лимана.png|50px]] || [[Сурет:Kr lym s.png|50px]] || [[Лиман (Украина)|Лиман]] || Лиман (Міськрада) ||align="right"| 192 ||align="right"| 28,996 ||align="right"| 23,740 ||align="right"| 20,469 ||align="right"| 20,066 || [[Лиман (Украина)|Лиман]] |- | [[Сурет:Flag of Makiivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Макеевки (1690).jpg|50px]] || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] || Макіївка (Міськрада) ||align="right"| 426 ||align="right"| 431,023 ||align="right"| 394,604 ||align="right"| 340,337 ||align="right"| 338,968 || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] |- | [[Сурет:Flag of Mariupol.svg|50px]] || [[Сурет:Mariupol coat.svg|50px]] || [[Мариуполь]] || Маріуполь (Міськрада) ||align="right"| 244 ||align="right"| 510,835 ||align="right"| 486,320 ||align="right"| 431,859 ||align="right"| 425,681 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Myrnohrad flag.svg|50px]] || [[Сурет:Dimitrov gerb big.svg|50px]] || [[Мирноград]] || Мирноград (Міськрада) ||align="right"| 20 ||align="right"| 56,702 ||align="right"| 50,995 ||align="right"| 46,904 ||align="right"| 46,098 || [[Мирноград]] |- | [[Сурет:Flag of Novohrodivka.svg|50px]] || [[Сурет:Novohrodivka gerb.png|50px]] || [[Новогродовка]] || Новогродівка (місто) ||align="right"| 6 ||align="right"| 17,559 ||align="right"| 15,560 ||align="right"| 14,300 ||align="right"| 14,037 || — |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Pokrovsk gerb.png|50px]] || [[Покровск (Украина)|Покровск]] || Покровськ (Міськрада) ||align="right"| 39 ||align="right"| 82,830 ||align="right"| 77,891 ||align="right"| 61,161 ||align="right"| 60,127 || [[Покровск (Украина)|Покровск]] |- | [[Сурет:Флаг Селидово.svg|50px]] || [[Сурет:Selidovo gerb.png|50px]] || [[Селидово]] || Селидове (Міськрада) ||align="right"| 108 ||align="right"| 62,819 ||align="right"| 54,626 ||align="right"| 21,916 ||align="right"| 21,521 || [[Селидово]] |- | [[Сурет:Flag of Shakhtarsk.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Шахтёрска.jpg|50px]] || [[Шахтёрск]] || Шахтарськ (Міськрада) ||align="right"| 51 ||align="right"| 72,711 ||align="right"| 61,234 ||align="right"| 48,404 ||align="right"| 48,208 || [[Шахтёрск]] |- | [[Сурет:Flag of Sloviansk.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Sloviansk.svg|50px]] || [[Славянск]] || Слов'янськ (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 142,873 ||align="right"| 138,450 ||align="right"| 106,972 ||align="right"| 105,141 || [[Славянск]] |- | [[Сурет:Flag of Snizhne.svg|50px]] || [[Сурет:Snizhne coat of arms.svg|50px]] || [[Снежное]] || Сніжне (Міськрада) ||align="right"| 189 ||align="right"| 83,046 ||align="right"| 71,277 ||align="right"| 45,966 ||align="right"| 45,767 || [[Снежное]] |- | [[Сурет:Flag of Toretsk.png|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Dzerzhynsk.png|50px]] || [[Торецк]] || Торецьк (Міськрада) ||align="right"| 62 ||align="right"| 86,281 ||align="right"| 74,435 ||align="right"| 31,513 ||align="right"| 30,914 || [[Торецк]] |- | [[Сурет:Flag of Vuhledar.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Vuhledar.svg|50px]] || [[Угледар]] || Вугледар (місто) ||align="right"| 5 ||align="right"| 17,518 ||align="right"| 15,477 ||align="right"| 14,432 ||align="right"| 14,144 || — |- | [[Сурет:Ясинувата прапор.png|50px]] || [[Сурет:Герб Ясиноватой.jpg|50px]] || [[Ясиноватая]] || Яcинувата (місто) ||align="right"| 19 ||align="right"| 36,903 ||align="right"| 35,843 ||align="right"| 34,269 ||align="right"| 34,144 || — |- | [[Сурет:Флаг Енакиево.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Yenakiieve.svg|50px]] || [[Енакиево]] || Єнакієве (Міськрада) ||align="right"| 425 ||align="right"| 162,778 ||align="right"| 132,110 ||align="right"| 77,053 ||align="right"| 76,673 || [[Енакиево]] |- | [[Сурет:Flag of Zhdanivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Ждановки.jpg|50px]] || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] || Жданівка (Міськрада) ||align="right"| 2 ||align="right"| 14,375 ||align="right"| 13,377 ||align="right"| 11,913 ||align="right"| 11,867 || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut Raion.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut raion.png|50px]] || [[Бахмут ауданы|Бахмут]] (аудан) || Бахмутський (район) ||align="right"| 1,747.6 ||align="right"| 54,065 ||align="right"| 45,367 ||align="right"|224,528 ||align="right"| 220,275 || [[Бахмут]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Донецк ауданы|Донецк]] (аудан) || Донецький (район) ||align="right"| 2,895.1 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 1,490,301 ||align="right"| 1,484,514 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Горловка ауданы|Горловка]] (аудан) || Горлівський (район) ||align="right"| 2,468.4 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 664,949 ||align="right"| 662,069 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] (аудан) || Кальміуський (район) ||align="right"| 3,132.6 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 121,234 ||align="right"| 120,769 || [[Кальмиусское]] |- | [[Сурет:Flag of Kramatorsk raion.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Kramatorsk raion.png|50px]] || [[Краматорск ауданы|Краматорск]] (аудан) || Краматорський (район) ||align="right"| 5,186.3 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 553,559 ||align="right"| 543,371 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] (аудан) || Маріупольський (район) ||align="right"| 2,623.8 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 510,425 ||align="right"| 502,909 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Покровск ауданы|Покровск]] (аудан) || Покровський (район) ||align="right"| 4,020.0 ||align="right"| 37,567 ||align="right"| 32,439 ||align="right"| 393,487 ||align="right"| 386,451 || [[Покровск]] |- | [[Сурет:Flag of Volnovakha Raion, Ukraine.svg|50px]] || [[Сурет:Volnovahskiy rayon gerb.png|50px]] || [[Волноваха ауданы|Волноваха]] (аудан) || Волноваський (район) ||align="right"| 4,449.1 ||align="right"| 92,489 ||align="right"| 84,579 ||align="right"| 141,797 ||align="right"| 139,014 || [[Волноваха]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk Oblast.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg|50px]] || '''''Жалпы облысы''''' || Донецька (Область) ||align="right"| 26,517 ||align="right"| 4,825,563 ||align="right"| 4,403,178 ||align="right"| 4,100,280 ||align="right"| 4,059,372 || [[Донецк]] |} Облыстың екінші бөлімі олардың кеңестерімен басқарылатын әртүрлі муниципалитеттерден тұрады. Бұл муниципалитеттер бір немесе бірнеше елді мекендерден тұруы мүмкін. Барлығы әкімшілік жағынан өздері орналасқан ауданға бағынады. Төмендегі деректер Донецк облысының екінші деңгейлі әкімшілік бөлімшелерінің әрбір түрінің санын қамтиды: * Жалпы елді-мекендері – 1,283, соның ішінде: ** Ауылдары – 1,124; ** Қалалары – 159, соның ішінде: *** [[Кент]]тері – 131; *** Аудандық бағыныстағы қалалары – 24; * [[сельсовет]]тері – ''белгісіз''. '''{{center|Донецк облысының картасы. Картадағы аудандарды тінуірмен шертіп, олардың мақаласын көруге болады.}}''' <imagemap> Сурет:Donetsk Oblast location map.svg|300px|center poly 207 16 295 42 297 77 262 124 247 169 241 197 268 228 222 268 183 245 174 208 153 183 125 180 82 199 54 132 133 120 165 81 196 50 [[Краматорск ауданы|Краматорск]] poly 292 102 322 102 320 122 332 127 337 154 328 174 334 210 348 235 322 246 288 232 279 216 270 212 255 194 256 173 254 159 261 138 274 138 273 123 291 120 [[Бахмут ауданы|Бахмут]] poly 255 244 358 235 325 255 391 297 429 323 473 353 480 380 424 377 395 365 361 356 343 311 309 311 317 301 291 303 267 268 256 244 [[Горловка ауданы|Горловка]] poly 276 300 311 316 331 318 348 359 431 387 397 443 350 449 319 415 333 400 266 386 200 379 223 351 200 355 241 371 205 365 200 380 200 336 222 351 [[Донецк ауданы|Донецк]] poly 199 389 257 379 259 393 321 404 309 423 328 511 319 590 247 585 255 512 276 500 254 485 249 442 215 422 [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] poly 137 498 170 527 217 534 245 526 234 545 246 551 250 570 236 591 185 596 152 652 129 630 100 644 114 617 76 568 85 539 [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] poly 21 325 103 349 117 323 101 365 141 404 199 406 212 429 242 448 249 490 264 501 246 516 172 517 98 463 34 400 [[Волноваха ауданы|Волноваха]] poly 74 209 115 186 144 190 166 210 182 259 227 281 243 255 265 296 236 304 213 341 204 328 187 391 111 361 130 349 126 318 80 321 76 299 85 291 84 259 65 257 [[Покровск ауданы|Покровск]] </imagemap> Облыстың жергілікті әкімшілікті Донецк облыстық радасы (кеңесі) басқарады. Донецк облысының «әкімі» Донецк облысы әкімшілігінің төрағасы деп аталады, оны [[Украина президенті]] тағайындайды. == Географиясы == === Физикалық-географиялық орналасуы === Оңтүстік-батыста және батыста облыс Украинаның [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарымен, солтүстік-батыста [[Харьков облысы]]мен, солтүстік-шығыста [[Луганск облысы]]мен, оңтүстік-шығыста [[Ресей]]дің [[Ростов облысы]]мен шектеседі. Облыстың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы — 255 км, батыстан шығысқа қарай — 180 км. Облыстың шекараларының жалпы ұзындығы — 1526 км, оның ішінде: құрлық — 1376 км, теңіз — 140 км. Аймақтың ең биік жері — атауы жоқ, биіктігі 336 м, Дебальцевтегі №3 платформа және метеорологиялық платформаның жанында орналасқан нүктесі, ең төменгі жер (.40,4 м) — [[Азов теңізі]]ндегі су деңгейі. === Халқы === [[2015 жыл]]дың [[1 сәуір]]індегі жағдай бойынша облыс халқы 4,288,258 адамды құрады<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/region/detailed/chyselnist-naselennia-za-otsinkoiu/20150401/|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 квітня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|date=2015-07-01|accessdate=2023-09-29}}</ref> (бұл 2014 жылдың 1 қыркүйегінен 32,563 адамға аз). [[2015 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша облыстың 4,997,200 тұрғынының 3895,600 адамы (90,84%) қалалық жерлерде, ал 401,600 адам (9,16%) ауылдық жерлерде өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/express/20150520035.doc|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|accessdate=2023-09-29}}</ref> Тұрақты халық саны — 4,284.4 мың адам, оның ішінде қала халқы — 3,879.7 адам (90.55%), ауыл халқы - 404,700 адам (9.45%). Облыс орталығының тұрғындары 952,100 адамды құрады (облыс халқының 22.16%). 2001 жылғы халық санағы бойынша, облыс халқының 74.9%-ы [[орыс тілі]]н өз ана тілі деп атады. 1989 жылғы алдыңғы халық санағымен салыстырғанда, өздерін этникалық орыс деп санайтын адамдар санының азаюына қарамастан, бұл көрсеткіш 7.2 пайыздық тармаққа өсті. Өз кезегінде облыс тұрғындарының 24,1% [[украин тілі]]н ана тілі деп санады, бұл алдыңғы санақ бойынша 6.5 пайыздық тармаққа аз. Санақ жүргізу кезеңінде ана тілі ретінде көрсетілген басқа тілдердің үлесі 1.7%-дан 1%-ға дейін төмендеді.<ref>{{Cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/language/lugansk/|title=Численность и состав населения Луганской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года|lang=ru|publisher=Украина мемлекеттік статистика комитеті|accessdate=2023-09-29}}</ref> 2012 жылы мемлекеттік тіл саясатының негіздері туралы заң қабылданғаннан кейін [[орыс тілі]] аймақта аймақтық мәртебеге ие болды. 2018 жылдың 28 ақпанында заң конституциялық емес деп танылды және күшін жоғалтты.<ref name="CCU">{{Cite web|url=http://www.ccu.gov.ua/sites/default/files/docs/2-p_2018.pdf|title=Рішення Конституційного суду України у справі за конституційним поданням 57 народних депутатів України щодо відповідності Конституції України (конституційності) Закону України «Про засади державної мовної політики»|lang=uk|publisher=[[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі|accessdate=2023-09-29}}</ref> == Марапаттары == * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1958);<ref name="leninordeni">{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&t=45270&start=90#p1458546|title=Области награждённые Орденом Ленина|lang=ru|publisher=Форум Фалеристика|date=2013-05-12|accessdate=2023-09-29}}</ref> * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1970). == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201110508/http://www.donoda.gov.ua/ |date=2012-12-01 }} * [https://web.archive.org/web/20130307083452/http://www.citylife.donetsk.ua/ Донецк қаласына туристер мен келушілер үшін ресми нұсқаулық] * [http://maps.vlasenko.net/ukraine-region/donetska.html Украина картасынан елді мекендерді іздеңіз] * [http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ Донецк облысының пошта индексінің анықтамалығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421190516/http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ |date=2008-04-21 }} * [http://www.dkr.com.ua/ Донецк байланыс ресурсы] {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Донецк облысы]] ppk5efus3o9eb8h2spaamrj07dc14ex 3656997 3656995 2026-09-18T16:43:04Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656997 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Донецк облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Донецька область}} |Суреті = My blue heavens.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg |Ту = Flag of Donetsk Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 08|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 44|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 8 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Донецк]] ([[Де-юре|де-юре]]) /<br /> [[Краматорск]] ([[Де-факто|де-факто]]) |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мариуполь]], [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Константиновка]], [[Покровск (Донецк облысы)|Покровск]], [[Енакиево]], [[Торецк]], [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]]. |Құрылды = [[2 шілде]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Вадим Филашкин |Басшының түрі = Облыстық әскери-азаматтық әкімшілігінің төрағасы |Басшысы2 = Мария Гончарова ({{Abbr|м.а.|міндетін атқарушы|0}}) |Басшының түрі2 = Облыстық кеңесінің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 4,059,372<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/22/7341277/|title=Donetsk Region: Almost three quarters of the population left - regional head|lang=en|publisher=[[Українська правда]]|author=KALATUR, Anastasia|date=2022-04-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = 1 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[украиндар]] (56.9%), [[орыстар]] (38.2%), [[понттық гректер]] (1.6%), [[беларустар]] (0.9%) және [[#Халқы|басқалары]] |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 26,517<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/12/zb_ru12015pdf.zip|title=Статистичний збірник «Регіони України» 2016. Частина І|lang=uk|publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref> |Жер аумағының пайызы = 4,39 |Жер аумағы бойынша орны = 11 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Donetsk in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Donetsk Oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+2:00|UTC+2]] ([[Шығыс Еуропа уақыты|EET]])<br>[[UTC+3:00|UTC+3]] (жазғы уақыты) |Аббревиатура = |ISO = UA-14 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 62 |Пошта индекстері = 83xxx, 84xxx, 85xxx, 86xxx, 87xxx |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = 05, АН, ЕО, ЕН, ЕВ, ЕА, ЕК, ЕМ, ЕС, ЯН |Сайты = [https://dn.gov.ua/ dn.gov.ua] |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Donetsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Донецк облысы''' ({{Lang-uk|Донецька область}}), ауыз. '''Донетчина''' ({{Lang-uk|Донеччина}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлік<ref>{{Cite web |url=https://esu.com.ua/article-20812 |title=Донецька область (''Енциклопедія Сучасної України'') |access-date=2024-12-21 |archive-date=2024-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241002181148/https://esu.com.ua/article-20812 |url-status=live }}</ref>. Облыстың солтүстігі [[Слободалық Украина|Слобожанщинаға]], орталық бөлігі — [[Донецк көмір алабы|Донбассқа]], оңтүстігі — [[Солтүстік Азов маңы|Азов маңындағы]] өңірге жатады. Батысында [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] облыстарымен, солтүстігінде — [[Харьков облысы|Харьков облысымен]], шығысында — Украинаның [[Луганск облысы|Луганск облысымен]] және Ресейдің [[Ростов облысы|Ростов облысымен]] шектеседі. Облыстың аумағы 26,5 мың км² (Украина бойынша 11-орын), 2021 жылғы халық саны 4,1 млн адам деп бағаланған (1-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Донецк]], басқа да ірі қалалары — [[Мариуполь]], [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Константиновка]], [[Покровск (Донецк облысы)|Покровск]], [[Енакиево]], [[Торецк]] және [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]]. Облыс 1932 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР-інің]] Харьков облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1938 жылы облыстың солтүстік бөлігі бөлініп, Луганск облысы болып құрылды. 2014 жылғы сәуірде [[Украинаның оңтүстік-шығысындағы ресейшіл наразылықтар (2014)|Ресейшіл наразылықтар]] барысында облыс аумағында [[Донецк Халық Республикасы]] (бұдан әрі — ДХР) жарияланды, алайда ол халықаралық деңгейде мойындалмады. [[Донбасстағы соғыс|Донбасстағы соғыс]] нәтижесінде ДХР облыс аумағының шамамен үштен біріне, оның ішінде Донецк қаласына іс жүзінде бақылау орнатты. 2022 жылғы 23 ақпандағы жағдай бойынша Украинаның Донецк облыстық әскери-азаматтық әкімшілігі мен облыстың мемлекеттік мекемелерінің басым бөлігі [[Краматорск]] қаласында, ал облыстық кеңес — [[Мариуполь]] қаласында орналасты. Облыстық мекемелер сондай-ақ [[Константиновка]], [[Славянск]], [[Мариуполь]], [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] және [[Мирноград]] қалаларында орналасқан<ref>{{cite web |author = |url = https://slon.ru/world/chto_navoevali_na_donbasse_za_pervuyu_nedelyu_posle_vyborov-1107028.xhtml |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160808061645/http://slon.ru/world/chto_navoevali_na_donbasse_za_pervuyu_nedelyu_posle_vyborov-1107028.xhtml |archive-date = 2016-08-08 |title = Что навоевали в Донбассе за первую неделю после выборов |publisher = [[Republic (издание)|Slon.ru]] |date = 2014-06-02 |lang = ru |access-date = 2019-11-27 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://kommersant.ru/doc/2481931 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190512175647/https://www.kommersant.ru/doc/2481931 |archive-date = 2019-05-12 |title = Самовооруженная республика |publisher = [[Коммерсантъ-Власть]] |date = 2014-06-02 |lang = ru |access-date = 2014-06-02 }}</ref>. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] басталғаннан кейін Мариуполь және Донецк облысының кейбір басқа елді мекендері Ресей Қарулы күштері мен өзін-өзі жариялаған ДХР-дың халық жасағы тарапынан жаулап алынды. 30 қыркүйекте Ресей облысты құрамына қосқандығын жариялады. == Тарихы == == Тарихы == [[Сурет:Donezk 02.JPG|нобай|солға|Донецк облыстық кеңесінің ғимараты, [[Донецк]], 2008]] === Кеңестік тарихы === Донецк облысы құрылғанға дейін оның аумағында 1923 жылдан 1930 жылға дейін үш аудан (округа) болды. 1925 жылы [[Донецк губернаторлығы]] ыдырады. 1932 жылдың 2 шілдесінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Украина]] құрамында '''Сталин облысы''' құрылды. 16 шілде күні облыс орталығы болып Сталино (қазіргі [[Донецк]]) қаласы таңдалды. 1938 жылға дейін Донецк облысы қазіргі Донецк облысы мен [[Луганск облысы]]ның аумақтарын қамтыды. 1938 жылы ол маусымда Сталино облысы (қазіргі Донецк облысы) және Ворошиловград облысы (қазіргі Луганск облысы) болып екіге бөлінді. 1941 жылдың күзінен 1943 жылдың күзіне дейін [[Украина рейхскомиссариаты|фашистік неміс басқыншылығы]] кезінде Донецк облысы '''Юзовка облысы''' (Донецктің бастапқы атауымен) деп аталды. Кеңес Одағындағы [[десталинизация]] саясатының бір бөлігі ретінде 1961 жылы Сталино және Сталин облысы Донецк және '''Донецк облысы''' болып өзгертілді. [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдыраған]] кезде [[Бүкілукраиналық референдум (1991)|1991 жылғы референдум]]да Донецк облысындағы сайлаушылардың 83,9% Украинаның тәуелсіздік жариялауын қолдаған.<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml|title=INDEPENDENCE: Over 90% vote yes in referendum; Kravchuk elected president of Ukraine|publisher=The Ukrainian Weekly|date=1991-12-08|accessdate=2023-09-28}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20171019083729/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml}}</ref> === Тәуелсіз Украинадағы тарихы === 1990 жылдардың ортасында бұл аймақ қылмыстық әрекеттердің күшейгенімен, оның ішінде [[Әхәт Хафизұлы Брагин|Әхәт Брагин]] мен [[Євген Олександрович Щербань|Євген Щербан]] сияқты танымал бизнесмендердің өлтірілуімен белгілі болды. ==== Ресей-Украина дағдарысы (2014–2022) ==== Донецк облысы елдің басты про-ресейлік партиясы, [[Аймақтар партиясы]]ның басты орталығы болды. Партия 2002 жылы үкімет құрамына кірді де, саясатта аса қуатты болған «Донецк саяси кланының» негізін салған. 2004 жылдың соңында Аймақтар партиясы Донецк облысын қосатын [[Оңтүстік-Шығыс Украина Автономиялық Республикасы]] деген саяси жобаны құруға қатысты. Ресей үкіметімен тығыз байланыста болған Аймақтар партиясы жергілікті коммунистермен және басқа ресейшіл белсенділермен бірге [[Оңтүстік-шығыс Украинадағы наразылық шаралары (2014)|ресейшіл толқулар]]ды тудырды, олар кейінірек [[Донбастағы соғыс]]қа ұласты. 2014 жылдың мамыр айында Украина үкіметі Донецк облысындағы Ресеймен шекарасын бақылаудан айырылды. Қазір облыстың шығыс бөлігін [[Донецк Халық Республикасы|Ресей басып алған]]. ==== Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022–) ==== 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Ресей Донецк ([[Донецк Халық Республикасы|ДХР]]), [[Луганск облысы|Луганск]] ([[Луганск Халық Республикасы]]), [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Херсон облысы|Херсон]] облыстарын [[Ресейдің оңтүстік-шығыс Украинаны аннексиялауы|аннексиялады]]. Кейін [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы]] елдерді «заңсыз аннексиялау әрекеті» деп сипаттаған бұл әрекетті мойындамауға шақыратын резолюция қабылдады, Ресейден «жедел, толық және сөзсіз кетуін» талап етті<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2022/10/1129492|title=Ukraine: UN General Assembly demands Russia reverse course on ‘attempted illegal annexation’|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның ресми сайты|date=2022-11-12|accessdate=2023-09-28}}</ref> және әлемнің көптеген елдері бұл аннексияны мойындамады. 2022 жылдың аяғында облыс қарама-қарсы тараптар арасында шамамен тең бөлінген. == Әкімшілік-аумақтық құрылысы == Облыс 8 түрлі [[Украина аудандары|аудан]]ға және 28 бірдей деңгейлі муниципалитетке (22 қалалық рада, 6 облыстық маңызы бар қала) бөлінген. Төменде барлығының тізімі берілген: {{legend|lightgray|2001 жылғы және 2012 жылғы санақтарда осы аудандардың халық саны жүргізілмеген.}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! Туы || Елтаңбасы || Атауы || Украинша атауы || Ауданы<br />(км²) || Халық саны<br />2001 Санақ || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<br />1 қаңтар 2012 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="2021Estimate">{{Cite web |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf|title=Чисельність наявного населення України|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]|accessdate=2022-04-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220406120543/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf}}</ref><br />1 қаңтар 2021 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="ua2022estimatecities">{{cite book|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref><br/>1 қаңтар 2022 || {{tooltip|Әкімш.орт.|Әкімшілік орталығы}} |- | [[Сурет:Флаг Авдеевки.svg|50px]] || [[Сурет:Avdiivka gerb.png|50px]] || [[Авдеевка]] || Авдіївка (місто) ||align="right"| 29 ||align="right"| 37,237 ||align="right"| 35,257 ||align="right"| 31,940 ||align="right"| 31,392 || — |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut (Donetsk Oblast).svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut.svg|50px]] || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] || Бахмут (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 113,785 ||align="right"| 104,631 ||align="right"| 72,310 ||align="right"| 71,094 || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] |- | [[Сурет:Flag of Chystyakove.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Torez.svg|50px]] || [[Чистяково]] || Чистякове (Міськрада) ||align="right"| 105 ||align="right"| 96,026 ||align="right"| 81,761 ||align="right"| 53,725 ||align="right"| 53,462 || [[Чистяково]] |- | [[Сурет:Flag of Debalcevo.svg|50px]] || [[Сурет:COA Debaltceve.svg|50px]] || [[Дебальцево]] || Дебальцеве (Міськрада) ||align="right"| 38 ||align="right"| 53,412 ||align="right"| 46,302 ||align="right"| 24,316 ||align="right"| 24,209 || [[Дебальцево]] |- | [[Сурет:Flag of Dobropillia.svg|50px]] || [[Сурет:Dobropolie city coa.png|50px]] || [[Доброполье]] || Добропілля (Міськрада) ||align="right"| 119 ||align="right"| 72,817 ||align="right"| 63,938 ||align="right"| 28,757 ||align="right"| 28,170 || [[Доброполье]] |- | [[Сурет:Dokuchaevsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Dokuchaievsk.gif|50px]] || [[Докучаевск]] || Докучаївськ (Міськрада) ||align="right"| 47 ||align="right"| 25,024 ||align="right"| 24,506 ||align="right"| 22,907 ||align="right"| 22,835 || [[Докучаевск]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px]] || [[Сурет:Большой герб Донецка.png|50px]] || [[Донецк]] || Донецьк (Міськрада) ||align="right"| 571 ||align="right"| 1,024,678 ||align="right"| 971,096 ||align="right"| 905,364 ||align="right"| 901,645 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Flag of Druzhkivka.svg|50px]] || [[Сурет:Druzhkovka gerb.png|50px]] || [[Дружовка]] || Дружківка (Міськрада) ||align="right"| 23 ||align="right"| 75,006 ||align="right"| 70,126 ||align="right"| 55,088 ||align="right"| 53,977 || [[Дружовка]] |- | [[Сурет:Flag of Horlivka.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Horlivka.jpg|50px]] || [[Горловка]] || Горлівка (Міськрада) ||align="right"| 422 ||align="right"| 312,284 ||align="right"| 279,500 ||align="right"| 241,106 ||align="right"| 239,828 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Flag of Khartsyzk.svg|50px]] || [[Сурет:Khartsyzsk city coa.gif|50px]] || [[Харцызск]] || Харцизьк (Міськрада) ||align="right"| 207 ||align="right"| 113,685 ||align="right"| 105,104 ||align="right"| 56,367 ||align="right"| 56,182 || [[Харцызск]] |- | [[Сурет:Flag of Khrestivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Кировского.jpg|50px]] || [[Кировское (қала)|Кировское]] || Кіровське (місто) ||align="right"| 7 ||align="right"| 31,041 ||align="right"| 28,470 ||align="right"| 27,441 ||align="right"| 27,370 || — |- | [[Сурет:Флаг Константиновки.png|50px]] || [[Сурет:Герб Константиновки.jpg|50px]] || [[Константиновка (Украина)|Константиновка]] || Костянтинівка (місто) ||align="right"| 66 ||align="right"| 94,886 ||align="right"| 78,114 ||align="right"| 68,792 ||align="right"| 67,350 || — |- | [[Сурет:Kramatorsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Kramatorsk gerb.png|50px]] || [[Краматорск]] || Краматорськ (Міськрада) ||align="right"| 356 ||align="right"| 215,729 ||align="right"| 199,020 ||align="right"| 150,084 ||align="right"| 147,145 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Флаг Лимана.png|50px]] || [[Сурет:Kr lym s.png|50px]] || [[Лиман (Украина)|Лиман]] || Лиман (Міськрада) ||align="right"| 192 ||align="right"| 28,996 ||align="right"| 23,740 ||align="right"| 20,469 ||align="right"| 20,066 || [[Лиман (Украина)|Лиман]] |- | [[Сурет:Flag of Makiivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Макеевки (1690).jpg|50px]] || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] || Макіївка (Міськрада) ||align="right"| 426 ||align="right"| 431,023 ||align="right"| 394,604 ||align="right"| 340,337 ||align="right"| 338,968 || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] |- | [[Сурет:Flag of Mariupol.svg|50px]] || [[Сурет:Mariupol coat.svg|50px]] || [[Мариуполь]] || Маріуполь (Міськрада) ||align="right"| 244 ||align="right"| 510,835 ||align="right"| 486,320 ||align="right"| 431,859 ||align="right"| 425,681 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Myrnohrad flag.svg|50px]] || [[Сурет:Dimitrov gerb big.svg|50px]] || [[Мирноград]] || Мирноград (Міськрада) ||align="right"| 20 ||align="right"| 56,702 ||align="right"| 50,995 ||align="right"| 46,904 ||align="right"| 46,098 || [[Мирноград]] |- | [[Сурет:Flag of Novohrodivka.svg|50px]] || [[Сурет:Novohrodivka gerb.png|50px]] || [[Новогродовка]] || Новогродівка (місто) ||align="right"| 6 ||align="right"| 17,559 ||align="right"| 15,560 ||align="right"| 14,300 ||align="right"| 14,037 || — |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Pokrovsk gerb.png|50px]] || [[Покровск (Украина)|Покровск]] || Покровськ (Міськрада) ||align="right"| 39 ||align="right"| 82,830 ||align="right"| 77,891 ||align="right"| 61,161 ||align="right"| 60,127 || [[Покровск (Украина)|Покровск]] |- | [[Сурет:Флаг Селидово.svg|50px]] || [[Сурет:Selidovo gerb.png|50px]] || [[Селидово]] || Селидове (Міськрада) ||align="right"| 108 ||align="right"| 62,819 ||align="right"| 54,626 ||align="right"| 21,916 ||align="right"| 21,521 || [[Селидово]] |- | [[Сурет:Flag of Shakhtarsk.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Шахтёрска.jpg|50px]] || [[Шахтёрск]] || Шахтарськ (Міськрада) ||align="right"| 51 ||align="right"| 72,711 ||align="right"| 61,234 ||align="right"| 48,404 ||align="right"| 48,208 || [[Шахтёрск]] |- | [[Сурет:Flag of Sloviansk.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Sloviansk.svg|50px]] || [[Славянск]] || Слов'янськ (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 142,873 ||align="right"| 138,450 ||align="right"| 106,972 ||align="right"| 105,141 || [[Славянск]] |- | [[Сурет:Flag of Snizhne.svg|50px]] || [[Сурет:Snizhne coat of arms.svg|50px]] || [[Снежное]] || Сніжне (Міськрада) ||align="right"| 189 ||align="right"| 83,046 ||align="right"| 71,277 ||align="right"| 45,966 ||align="right"| 45,767 || [[Снежное]] |- | [[Сурет:Flag of Toretsk.png|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Dzerzhynsk.png|50px]] || [[Торецк]] || Торецьк (Міськрада) ||align="right"| 62 ||align="right"| 86,281 ||align="right"| 74,435 ||align="right"| 31,513 ||align="right"| 30,914 || [[Торецк]] |- | [[Сурет:Flag of Vuhledar.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Vuhledar.svg|50px]] || [[Угледар]] || Вугледар (місто) ||align="right"| 5 ||align="right"| 17,518 ||align="right"| 15,477 ||align="right"| 14,432 ||align="right"| 14,144 || — |- | [[Сурет:Ясинувата прапор.png|50px]] || [[Сурет:Герб Ясиноватой.jpg|50px]] || [[Ясиноватая]] || Яcинувата (місто) ||align="right"| 19 ||align="right"| 36,903 ||align="right"| 35,843 ||align="right"| 34,269 ||align="right"| 34,144 || — |- | [[Сурет:Флаг Енакиево.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Yenakiieve.svg|50px]] || [[Енакиево]] || Єнакієве (Міськрада) ||align="right"| 425 ||align="right"| 162,778 ||align="right"| 132,110 ||align="right"| 77,053 ||align="right"| 76,673 || [[Енакиево]] |- | [[Сурет:Flag of Zhdanivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Ждановки.jpg|50px]] || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] || Жданівка (Міськрада) ||align="right"| 2 ||align="right"| 14,375 ||align="right"| 13,377 ||align="right"| 11,913 ||align="right"| 11,867 || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut Raion.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut raion.png|50px]] || [[Бахмут ауданы|Бахмут]] (аудан) || Бахмутський (район) ||align="right"| 1,747.6 ||align="right"| 54,065 ||align="right"| 45,367 ||align="right"|224,528 ||align="right"| 220,275 || [[Бахмут]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Донецк ауданы|Донецк]] (аудан) || Донецький (район) ||align="right"| 2,895.1 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 1,490,301 ||align="right"| 1,484,514 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Горловка ауданы|Горловка]] (аудан) || Горлівський (район) ||align="right"| 2,468.4 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 664,949 ||align="right"| 662,069 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] (аудан) || Кальміуський (район) ||align="right"| 3,132.6 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 121,234 ||align="right"| 120,769 || [[Кальмиусское]] |- | [[Сурет:Flag of Kramatorsk raion.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Kramatorsk raion.png|50px]] || [[Краматорск ауданы|Краматорск]] (аудан) || Краматорський (район) ||align="right"| 5,186.3 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 553,559 ||align="right"| 543,371 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] (аудан) || Маріупольський (район) ||align="right"| 2,623.8 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 510,425 ||align="right"| 502,909 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Покровск ауданы|Покровск]] (аудан) || Покровський (район) ||align="right"| 4,020.0 ||align="right"| 37,567 ||align="right"| 32,439 ||align="right"| 393,487 ||align="right"| 386,451 || [[Покровск]] |- | [[Сурет:Flag of Volnovakha Raion, Ukraine.svg|50px]] || [[Сурет:Volnovahskiy rayon gerb.png|50px]] || [[Волноваха ауданы|Волноваха]] (аудан) || Волноваський (район) ||align="right"| 4,449.1 ||align="right"| 92,489 ||align="right"| 84,579 ||align="right"| 141,797 ||align="right"| 139,014 || [[Волноваха]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk Oblast.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg|50px]] || '''''Жалпы облысы''''' || Донецька (Область) ||align="right"| 26,517 ||align="right"| 4,825,563 ||align="right"| 4,403,178 ||align="right"| 4,100,280 ||align="right"| 4,059,372 || [[Донецк]] |} Облыстың екінші бөлімі олардың кеңестерімен басқарылатын әртүрлі муниципалитеттерден тұрады. Бұл муниципалитеттер бір немесе бірнеше елді мекендерден тұруы мүмкін. Барлығы әкімшілік жағынан өздері орналасқан ауданға бағынады. Төмендегі деректер Донецк облысының екінші деңгейлі әкімшілік бөлімшелерінің әрбір түрінің санын қамтиды: * Жалпы елді-мекендері – 1,283, соның ішінде: ** Ауылдары – 1,124; ** Қалалары – 159, соның ішінде: *** [[Кент]]тері – 131; *** Аудандық бағыныстағы қалалары – 24; * [[сельсовет]]тері – ''белгісіз''. '''{{center|Донецк облысының картасы. Картадағы аудандарды тінуірмен шертіп, олардың мақаласын көруге болады.}}''' <imagemap> Сурет:Donetsk Oblast location map.svg|300px|center poly 207 16 295 42 297 77 262 124 247 169 241 197 268 228 222 268 183 245 174 208 153 183 125 180 82 199 54 132 133 120 165 81 196 50 [[Краматорск ауданы|Краматорск]] poly 292 102 322 102 320 122 332 127 337 154 328 174 334 210 348 235 322 246 288 232 279 216 270 212 255 194 256 173 254 159 261 138 274 138 273 123 291 120 [[Бахмут ауданы|Бахмут]] poly 255 244 358 235 325 255 391 297 429 323 473 353 480 380 424 377 395 365 361 356 343 311 309 311 317 301 291 303 267 268 256 244 [[Горловка ауданы|Горловка]] poly 276 300 311 316 331 318 348 359 431 387 397 443 350 449 319 415 333 400 266 386 200 379 223 351 200 355 241 371 205 365 200 380 200 336 222 351 [[Донецк ауданы|Донецк]] poly 199 389 257 379 259 393 321 404 309 423 328 511 319 590 247 585 255 512 276 500 254 485 249 442 215 422 [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] poly 137 498 170 527 217 534 245 526 234 545 246 551 250 570 236 591 185 596 152 652 129 630 100 644 114 617 76 568 85 539 [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] poly 21 325 103 349 117 323 101 365 141 404 199 406 212 429 242 448 249 490 264 501 246 516 172 517 98 463 34 400 [[Волноваха ауданы|Волноваха]] poly 74 209 115 186 144 190 166 210 182 259 227 281 243 255 265 296 236 304 213 341 204 328 187 391 111 361 130 349 126 318 80 321 76 299 85 291 84 259 65 257 [[Покровск ауданы|Покровск]] </imagemap> Облыстың жергілікті әкімшілікті Донецк облыстық радасы (кеңесі) басқарады. Донецк облысының «әкімі» Донецк облысы әкімшілігінің төрағасы деп аталады, оны [[Украина президенті]] тағайындайды. == Географиясы == === Физикалық-географиялық орналасуы === Оңтүстік-батыста және батыста облыс Украинаның [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарымен, солтүстік-батыста [[Харьков облысы]]мен, солтүстік-шығыста [[Луганск облысы]]мен, оңтүстік-шығыста [[Ресей]]дің [[Ростов облысы]]мен шектеседі. Облыстың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы — 255 км, батыстан шығысқа қарай — 180 км. Облыстың шекараларының жалпы ұзындығы — 1526 км, оның ішінде: құрлық — 1376 км, теңіз — 140 км. Аймақтың ең биік жері — атауы жоқ, биіктігі 336 м, Дебальцевтегі №3 платформа және метеорологиялық платформаның жанында орналасқан нүктесі, ең төменгі жер (.40,4 м) — [[Азов теңізі]]ндегі су деңгейі. === Халқы === [[2015 жыл]]дың [[1 сәуір]]індегі жағдай бойынша облыс халқы 4,288,258 адамды құрады<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/region/detailed/chyselnist-naselennia-za-otsinkoiu/20150401/|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 квітня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|date=2015-07-01|accessdate=2023-09-29}}</ref> (бұл 2014 жылдың 1 қыркүйегінен 32,563 адамға аз). [[2015 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша облыстың 4,997,200 тұрғынының 3895,600 адамы (90,84%) қалалық жерлерде, ал 401,600 адам (9,16%) ауылдық жерлерде өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/express/20150520035.doc|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|accessdate=2023-09-29}}</ref> Тұрақты халық саны — 4,284.4 мың адам, оның ішінде қала халқы — 3,879.7 адам (90.55%), ауыл халқы - 404,700 адам (9.45%). Облыс орталығының тұрғындары 952,100 адамды құрады (облыс халқының 22.16%). 2001 жылғы халық санағы бойынша, облыс халқының 74.9%-ы [[орыс тілі]]н өз ана тілі деп атады. 1989 жылғы алдыңғы халық санағымен салыстырғанда, өздерін этникалық орыс деп санайтын адамдар санының азаюына қарамастан, бұл көрсеткіш 7.2 пайыздық тармаққа өсті. Өз кезегінде облыс тұрғындарының 24,1% [[украин тілі]]н ана тілі деп санады, бұл алдыңғы санақ бойынша 6.5 пайыздық тармаққа аз. Санақ жүргізу кезеңінде ана тілі ретінде көрсетілген басқа тілдердің үлесі 1.7%-дан 1%-ға дейін төмендеді.<ref>{{Cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/language/lugansk/|title=Численность и состав населения Луганской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года|lang=ru|publisher=Украина мемлекеттік статистика комитеті|accessdate=2023-09-29}}</ref> 2012 жылы мемлекеттік тіл саясатының негіздері туралы заң қабылданғаннан кейін [[орыс тілі]] аймақта аймақтық мәртебеге ие болды. 2018 жылдың 28 ақпанында заң конституциялық емес деп танылды және күшін жоғалтты.<ref name="CCU">{{Cite web|url=http://www.ccu.gov.ua/sites/default/files/docs/2-p_2018.pdf|title=Рішення Конституційного суду України у справі за конституційним поданням 57 народних депутатів України щодо відповідності Конституції України (конституційності) Закону України «Про засади державної мовної політики»|lang=uk|publisher=[[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі|accessdate=2023-09-29}}</ref> == Марапаттары == * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1958);<ref name="leninordeni">{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&t=45270&start=90#p1458546|title=Области награждённые Орденом Ленина|lang=ru|publisher=Форум Фалеристика|date=2013-05-12|accessdate=2023-09-29}}</ref> * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1970). == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201110508/http://www.donoda.gov.ua/ |date=2012-12-01 }} * [https://web.archive.org/web/20130307083452/http://www.citylife.donetsk.ua/ Донецк қаласына туристер мен келушілер үшін ресми нұсқаулық] * [http://maps.vlasenko.net/ukraine-region/donetska.html Украина картасынан елді мекендерді іздеңіз] * [http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ Донецк облысының пошта индексінің анықтамалығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421190516/http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ |date=2008-04-21 }} * [http://www.dkr.com.ua/ Донецк байланыс ресурсы] {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Донецк облысы]] 7begpnz9bnt205qt4swlnbs6j6hgmi1 3656999 3656997 2026-09-18T16:43:47Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656999 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Донецк облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Донецька область}} |Суреті = My blue heavens.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg |Ту = Flag of Donetsk Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 08|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 44|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 8 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Донецк]] ([[Де-юре|де-юре]]) /<br /> [[Краматорск]] ([[Де-факто|де-факто]]) |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мариуполь]], [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Константиновка]], [[Покровск (Донецк облысы)|Покровск]], [[Енакиево]], [[Торецк]], [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]]. |Құрылды = [[2 шілде]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Вадим Филашкин |Басшының түрі = Облыстық әскери-азаматтық әкімшілігінің төрағасы |Басшысы2 = Мария Гончарова ({{Abbr|м.а.|міндетін атқарушы|0}}) |Басшының түрі2 = Облыстық кеңесінің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 4 059 372<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/22/7341277/|title=Donetsk Region: Almost three quarters of the population left - regional head|lang=en|publisher=[[Українська правда]]|author=KALATUR, Anastasia|date=2022-04-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = 1 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[украиндар]] (56.9%), [[орыстар]] (38.2%), [[понттық гректер]] (1.6%), [[беларустар]] (0.9%) және [[#Халқы|басқалары]] |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 26,517<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/12/zb_ru12015pdf.zip|title=Статистичний збірник «Регіони України» 2016. Частина І|lang=uk|publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref> |Жер аумағының пайызы = 4,39 |Жер аумағы бойынша орны = 11 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Donetsk in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Donetsk Oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+2:00|UTC+2]] ([[Шығыс Еуропа уақыты|EET]])<br>[[UTC+3:00|UTC+3]] (жазғы уақыты) |Аббревиатура = |ISO = UA-14 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 62 |Пошта индекстері = 83xxx, 84xxx, 85xxx, 86xxx, 87xxx |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = 05, АН, ЕО, ЕН, ЕВ, ЕА, ЕК, ЕМ, ЕС, ЯН |Сайты = [https://dn.gov.ua/ dn.gov.ua] |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Donetsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Донецк облысы''' ({{Lang-uk|Донецька область}}), ауыз. '''Донетчина''' ({{Lang-uk|Донеччина}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлік<ref>{{Cite web |url=https://esu.com.ua/article-20812 |title=Донецька область (''Енциклопедія Сучасної України'') |access-date=2024-12-21 |archive-date=2024-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241002181148/https://esu.com.ua/article-20812 |url-status=live }}</ref>. Облыстың солтүстігі [[Слободалық Украина|Слобожанщинаға]], орталық бөлігі — [[Донецк көмір алабы|Донбассқа]], оңтүстігі — [[Солтүстік Азов маңы|Азов маңындағы]] өңірге жатады. Батысында [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] облыстарымен, солтүстігінде — [[Харьков облысы|Харьков облысымен]], шығысында — Украинаның [[Луганск облысы|Луганск облысымен]] және Ресейдің [[Ростов облысы|Ростов облысымен]] шектеседі. Облыстың аумағы 26,5 мың км² (Украина бойынша 11-орын), 2021 жылғы халық саны 4,1 млн адам деп бағаланған (1-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Донецк]], басқа да ірі қалалары — [[Мариуполь]], [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Константиновка]], [[Покровск (Донецк облысы)|Покровск]], [[Енакиево]], [[Торецк]] және [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]]. Облыс 1932 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР-інің]] Харьков облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1938 жылы облыстың солтүстік бөлігі бөлініп, Луганск облысы болып құрылды. 2014 жылғы сәуірде [[Украинаның оңтүстік-шығысындағы ресейшіл наразылықтар (2014)|Ресейшіл наразылықтар]] барысында облыс аумағында [[Донецк Халық Республикасы]] (бұдан әрі — ДХР) жарияланды, алайда ол халықаралық деңгейде мойындалмады. [[Донбасстағы соғыс|Донбасстағы соғыс]] нәтижесінде ДХР облыс аумағының шамамен үштен біріне, оның ішінде Донецк қаласына іс жүзінде бақылау орнатты. 2022 жылғы 23 ақпандағы жағдай бойынша Украинаның Донецк облыстық әскери-азаматтық әкімшілігі мен облыстың мемлекеттік мекемелерінің басым бөлігі [[Краматорск]] қаласында, ал облыстық кеңес — [[Мариуполь]] қаласында орналасты. Облыстық мекемелер сондай-ақ [[Константиновка]], [[Славянск]], [[Мариуполь]], [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] және [[Мирноград]] қалаларында орналасқан<ref>{{cite web |author = |url = https://slon.ru/world/chto_navoevali_na_donbasse_za_pervuyu_nedelyu_posle_vyborov-1107028.xhtml |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160808061645/http://slon.ru/world/chto_navoevali_na_donbasse_za_pervuyu_nedelyu_posle_vyborov-1107028.xhtml |archive-date = 2016-08-08 |title = Что навоевали в Донбассе за первую неделю после выборов |publisher = [[Republic (издание)|Slon.ru]] |date = 2014-06-02 |lang = ru |access-date = 2019-11-27 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://kommersant.ru/doc/2481931 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190512175647/https://www.kommersant.ru/doc/2481931 |archive-date = 2019-05-12 |title = Самовооруженная республика |publisher = [[Коммерсантъ-Власть]] |date = 2014-06-02 |lang = ru |access-date = 2014-06-02 }}</ref>. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] басталғаннан кейін Мариуполь және Донецк облысының кейбір басқа елді мекендері Ресей Қарулы күштері мен өзін-өзі жариялаған ДХР-дың халық жасағы тарапынан жаулап алынды. 30 қыркүйекте Ресей облысты құрамына қосқандығын жариялады. == Тарихы == == Тарихы == [[Сурет:Donezk 02.JPG|нобай|солға|Донецк облыстық кеңесінің ғимараты, [[Донецк]], 2008]] === Кеңестік тарихы === Донецк облысы құрылғанға дейін оның аумағында 1923 жылдан 1930 жылға дейін үш аудан (округа) болды. 1925 жылы [[Донецк губернаторлығы]] ыдырады. 1932 жылдың 2 шілдесінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Украина]] құрамында '''Сталин облысы''' құрылды. 16 шілде күні облыс орталығы болып Сталино (қазіргі [[Донецк]]) қаласы таңдалды. 1938 жылға дейін Донецк облысы қазіргі Донецк облысы мен [[Луганск облысы]]ның аумақтарын қамтыды. 1938 жылы ол маусымда Сталино облысы (қазіргі Донецк облысы) және Ворошиловград облысы (қазіргі Луганск облысы) болып екіге бөлінді. 1941 жылдың күзінен 1943 жылдың күзіне дейін [[Украина рейхскомиссариаты|фашистік неміс басқыншылығы]] кезінде Донецк облысы '''Юзовка облысы''' (Донецктің бастапқы атауымен) деп аталды. Кеңес Одағындағы [[десталинизация]] саясатының бір бөлігі ретінде 1961 жылы Сталино және Сталин облысы Донецк және '''Донецк облысы''' болып өзгертілді. [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдыраған]] кезде [[Бүкілукраиналық референдум (1991)|1991 жылғы референдум]]да Донецк облысындағы сайлаушылардың 83,9% Украинаның тәуелсіздік жариялауын қолдаған.<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml|title=INDEPENDENCE: Over 90% vote yes in referendum; Kravchuk elected president of Ukraine|publisher=The Ukrainian Weekly|date=1991-12-08|accessdate=2023-09-28}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20171019083729/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml}}</ref> === Тәуелсіз Украинадағы тарихы === 1990 жылдардың ортасында бұл аймақ қылмыстық әрекеттердің күшейгенімен, оның ішінде [[Әхәт Хафизұлы Брагин|Әхәт Брагин]] мен [[Євген Олександрович Щербань|Євген Щербан]] сияқты танымал бизнесмендердің өлтірілуімен белгілі болды. ==== Ресей-Украина дағдарысы (2014–2022) ==== Донецк облысы елдің басты про-ресейлік партиясы, [[Аймақтар партиясы]]ның басты орталығы болды. Партия 2002 жылы үкімет құрамына кірді де, саясатта аса қуатты болған «Донецк саяси кланының» негізін салған. 2004 жылдың соңында Аймақтар партиясы Донецк облысын қосатын [[Оңтүстік-Шығыс Украина Автономиялық Республикасы]] деген саяси жобаны құруға қатысты. Ресей үкіметімен тығыз байланыста болған Аймақтар партиясы жергілікті коммунистермен және басқа ресейшіл белсенділермен бірге [[Оңтүстік-шығыс Украинадағы наразылық шаралары (2014)|ресейшіл толқулар]]ды тудырды, олар кейінірек [[Донбастағы соғыс]]қа ұласты. 2014 жылдың мамыр айында Украина үкіметі Донецк облысындағы Ресеймен шекарасын бақылаудан айырылды. Қазір облыстың шығыс бөлігін [[Донецк Халық Республикасы|Ресей басып алған]]. ==== Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022–) ==== 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Ресей Донецк ([[Донецк Халық Республикасы|ДХР]]), [[Луганск облысы|Луганск]] ([[Луганск Халық Республикасы]]), [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Херсон облысы|Херсон]] облыстарын [[Ресейдің оңтүстік-шығыс Украинаны аннексиялауы|аннексиялады]]. Кейін [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы]] елдерді «заңсыз аннексиялау әрекеті» деп сипаттаған бұл әрекетті мойындамауға шақыратын резолюция қабылдады, Ресейден «жедел, толық және сөзсіз кетуін» талап етті<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2022/10/1129492|title=Ukraine: UN General Assembly demands Russia reverse course on ‘attempted illegal annexation’|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның ресми сайты|date=2022-11-12|accessdate=2023-09-28}}</ref> және әлемнің көптеген елдері бұл аннексияны мойындамады. 2022 жылдың аяғында облыс қарама-қарсы тараптар арасында шамамен тең бөлінген. == Әкімшілік-аумақтық құрылысы == Облыс 8 түрлі [[Украина аудандары|аудан]]ға және 28 бірдей деңгейлі муниципалитетке (22 қалалық рада, 6 облыстық маңызы бар қала) бөлінген. Төменде барлығының тізімі берілген: {{legend|lightgray|2001 жылғы және 2012 жылғы санақтарда осы аудандардың халық саны жүргізілмеген.}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! Туы || Елтаңбасы || Атауы || Украинша атауы || Ауданы<br />(км²) || Халық саны<br />2001 Санақ || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<br />1 қаңтар 2012 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="2021Estimate">{{Cite web |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf|title=Чисельність наявного населення України|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]|accessdate=2022-04-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220406120543/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf}}</ref><br />1 қаңтар 2021 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="ua2022estimatecities">{{cite book|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref><br/>1 қаңтар 2022 || {{tooltip|Әкімш.орт.|Әкімшілік орталығы}} |- | [[Сурет:Флаг Авдеевки.svg|50px]] || [[Сурет:Avdiivka gerb.png|50px]] || [[Авдеевка]] || Авдіївка (місто) ||align="right"| 29 ||align="right"| 37,237 ||align="right"| 35,257 ||align="right"| 31,940 ||align="right"| 31,392 || — |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut (Donetsk Oblast).svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut.svg|50px]] || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] || Бахмут (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 113,785 ||align="right"| 104,631 ||align="right"| 72,310 ||align="right"| 71,094 || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] |- | [[Сурет:Flag of Chystyakove.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Torez.svg|50px]] || [[Чистяково]] || Чистякове (Міськрада) ||align="right"| 105 ||align="right"| 96,026 ||align="right"| 81,761 ||align="right"| 53,725 ||align="right"| 53,462 || [[Чистяково]] |- | [[Сурет:Flag of Debalcevo.svg|50px]] || [[Сурет:COA Debaltceve.svg|50px]] || [[Дебальцево]] || Дебальцеве (Міськрада) ||align="right"| 38 ||align="right"| 53,412 ||align="right"| 46,302 ||align="right"| 24,316 ||align="right"| 24,209 || [[Дебальцево]] |- | [[Сурет:Flag of Dobropillia.svg|50px]] || [[Сурет:Dobropolie city coa.png|50px]] || [[Доброполье]] || Добропілля (Міськрада) ||align="right"| 119 ||align="right"| 72,817 ||align="right"| 63,938 ||align="right"| 28,757 ||align="right"| 28,170 || [[Доброполье]] |- | [[Сурет:Dokuchaevsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Dokuchaievsk.gif|50px]] || [[Докучаевск]] || Докучаївськ (Міськрада) ||align="right"| 47 ||align="right"| 25,024 ||align="right"| 24,506 ||align="right"| 22,907 ||align="right"| 22,835 || [[Докучаевск]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px]] || [[Сурет:Большой герб Донецка.png|50px]] || [[Донецк]] || Донецьк (Міськрада) ||align="right"| 571 ||align="right"| 1,024,678 ||align="right"| 971,096 ||align="right"| 905,364 ||align="right"| 901,645 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Flag of Druzhkivka.svg|50px]] || [[Сурет:Druzhkovka gerb.png|50px]] || [[Дружовка]] || Дружківка (Міськрада) ||align="right"| 23 ||align="right"| 75,006 ||align="right"| 70,126 ||align="right"| 55,088 ||align="right"| 53,977 || [[Дружовка]] |- | [[Сурет:Flag of Horlivka.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Horlivka.jpg|50px]] || [[Горловка]] || Горлівка (Міськрада) ||align="right"| 422 ||align="right"| 312,284 ||align="right"| 279,500 ||align="right"| 241,106 ||align="right"| 239,828 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Flag of Khartsyzk.svg|50px]] || [[Сурет:Khartsyzsk city coa.gif|50px]] || [[Харцызск]] || Харцизьк (Міськрада) ||align="right"| 207 ||align="right"| 113,685 ||align="right"| 105,104 ||align="right"| 56,367 ||align="right"| 56,182 || [[Харцызск]] |- | [[Сурет:Flag of Khrestivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Кировского.jpg|50px]] || [[Кировское (қала)|Кировское]] || Кіровське (місто) ||align="right"| 7 ||align="right"| 31,041 ||align="right"| 28,470 ||align="right"| 27,441 ||align="right"| 27,370 || — |- | [[Сурет:Флаг Константиновки.png|50px]] || [[Сурет:Герб Константиновки.jpg|50px]] || [[Константиновка (Украина)|Константиновка]] || Костянтинівка (місто) ||align="right"| 66 ||align="right"| 94,886 ||align="right"| 78,114 ||align="right"| 68,792 ||align="right"| 67,350 || — |- | [[Сурет:Kramatorsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Kramatorsk gerb.png|50px]] || [[Краматорск]] || Краматорськ (Міськрада) ||align="right"| 356 ||align="right"| 215,729 ||align="right"| 199,020 ||align="right"| 150,084 ||align="right"| 147,145 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Флаг Лимана.png|50px]] || [[Сурет:Kr lym s.png|50px]] || [[Лиман (Украина)|Лиман]] || Лиман (Міськрада) ||align="right"| 192 ||align="right"| 28,996 ||align="right"| 23,740 ||align="right"| 20,469 ||align="right"| 20,066 || [[Лиман (Украина)|Лиман]] |- | [[Сурет:Flag of Makiivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Макеевки (1690).jpg|50px]] || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] || Макіївка (Міськрада) ||align="right"| 426 ||align="right"| 431,023 ||align="right"| 394,604 ||align="right"| 340,337 ||align="right"| 338,968 || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] |- | [[Сурет:Flag of Mariupol.svg|50px]] || [[Сурет:Mariupol coat.svg|50px]] || [[Мариуполь]] || Маріуполь (Міськрада) ||align="right"| 244 ||align="right"| 510,835 ||align="right"| 486,320 ||align="right"| 431,859 ||align="right"| 425,681 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Myrnohrad flag.svg|50px]] || [[Сурет:Dimitrov gerb big.svg|50px]] || [[Мирноград]] || Мирноград (Міськрада) ||align="right"| 20 ||align="right"| 56,702 ||align="right"| 50,995 ||align="right"| 46,904 ||align="right"| 46,098 || [[Мирноград]] |- | [[Сурет:Flag of Novohrodivka.svg|50px]] || [[Сурет:Novohrodivka gerb.png|50px]] || [[Новогродовка]] || Новогродівка (місто) ||align="right"| 6 ||align="right"| 17,559 ||align="right"| 15,560 ||align="right"| 14,300 ||align="right"| 14,037 || — |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Pokrovsk gerb.png|50px]] || [[Покровск (Украина)|Покровск]] || Покровськ (Міськрада) ||align="right"| 39 ||align="right"| 82,830 ||align="right"| 77,891 ||align="right"| 61,161 ||align="right"| 60,127 || [[Покровск (Украина)|Покровск]] |- | [[Сурет:Флаг Селидово.svg|50px]] || [[Сурет:Selidovo gerb.png|50px]] || [[Селидово]] || Селидове (Міськрада) ||align="right"| 108 ||align="right"| 62,819 ||align="right"| 54,626 ||align="right"| 21,916 ||align="right"| 21,521 || [[Селидово]] |- | [[Сурет:Flag of Shakhtarsk.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Шахтёрска.jpg|50px]] || [[Шахтёрск]] || Шахтарськ (Міськрада) ||align="right"| 51 ||align="right"| 72,711 ||align="right"| 61,234 ||align="right"| 48,404 ||align="right"| 48,208 || [[Шахтёрск]] |- | [[Сурет:Flag of Sloviansk.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Sloviansk.svg|50px]] || [[Славянск]] || Слов'янськ (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 142,873 ||align="right"| 138,450 ||align="right"| 106,972 ||align="right"| 105,141 || [[Славянск]] |- | [[Сурет:Flag of Snizhne.svg|50px]] || [[Сурет:Snizhne coat of arms.svg|50px]] || [[Снежное]] || Сніжне (Міськрада) ||align="right"| 189 ||align="right"| 83,046 ||align="right"| 71,277 ||align="right"| 45,966 ||align="right"| 45,767 || [[Снежное]] |- | [[Сурет:Flag of Toretsk.png|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Dzerzhynsk.png|50px]] || [[Торецк]] || Торецьк (Міськрада) ||align="right"| 62 ||align="right"| 86,281 ||align="right"| 74,435 ||align="right"| 31,513 ||align="right"| 30,914 || [[Торецк]] |- | [[Сурет:Flag of Vuhledar.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Vuhledar.svg|50px]] || [[Угледар]] || Вугледар (місто) ||align="right"| 5 ||align="right"| 17,518 ||align="right"| 15,477 ||align="right"| 14,432 ||align="right"| 14,144 || — |- | [[Сурет:Ясинувата прапор.png|50px]] || [[Сурет:Герб Ясиноватой.jpg|50px]] || [[Ясиноватая]] || Яcинувата (місто) ||align="right"| 19 ||align="right"| 36,903 ||align="right"| 35,843 ||align="right"| 34,269 ||align="right"| 34,144 || — |- | [[Сурет:Флаг Енакиево.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Yenakiieve.svg|50px]] || [[Енакиево]] || Єнакієве (Міськрада) ||align="right"| 425 ||align="right"| 162,778 ||align="right"| 132,110 ||align="right"| 77,053 ||align="right"| 76,673 || [[Енакиево]] |- | [[Сурет:Flag of Zhdanivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Ждановки.jpg|50px]] || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] || Жданівка (Міськрада) ||align="right"| 2 ||align="right"| 14,375 ||align="right"| 13,377 ||align="right"| 11,913 ||align="right"| 11,867 || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut Raion.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut raion.png|50px]] || [[Бахмут ауданы|Бахмут]] (аудан) || Бахмутський (район) ||align="right"| 1,747.6 ||align="right"| 54,065 ||align="right"| 45,367 ||align="right"|224,528 ||align="right"| 220,275 || [[Бахмут]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Донецк ауданы|Донецк]] (аудан) || Донецький (район) ||align="right"| 2,895.1 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 1,490,301 ||align="right"| 1,484,514 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Горловка ауданы|Горловка]] (аудан) || Горлівський (район) ||align="right"| 2,468.4 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 664,949 ||align="right"| 662,069 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] (аудан) || Кальміуський (район) ||align="right"| 3,132.6 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 121,234 ||align="right"| 120,769 || [[Кальмиусское]] |- | [[Сурет:Flag of Kramatorsk raion.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Kramatorsk raion.png|50px]] || [[Краматорск ауданы|Краматорск]] (аудан) || Краматорський (район) ||align="right"| 5,186.3 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 553,559 ||align="right"| 543,371 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] (аудан) || Маріупольський (район) ||align="right"| 2,623.8 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 510,425 ||align="right"| 502,909 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Покровск ауданы|Покровск]] (аудан) || Покровський (район) ||align="right"| 4,020.0 ||align="right"| 37,567 ||align="right"| 32,439 ||align="right"| 393,487 ||align="right"| 386,451 || [[Покровск]] |- | [[Сурет:Flag of Volnovakha Raion, Ukraine.svg|50px]] || [[Сурет:Volnovahskiy rayon gerb.png|50px]] || [[Волноваха ауданы|Волноваха]] (аудан) || Волноваський (район) ||align="right"| 4,449.1 ||align="right"| 92,489 ||align="right"| 84,579 ||align="right"| 141,797 ||align="right"| 139,014 || [[Волноваха]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk Oblast.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg|50px]] || '''''Жалпы облысы''''' || Донецька (Область) ||align="right"| 26,517 ||align="right"| 4,825,563 ||align="right"| 4,403,178 ||align="right"| 4,100,280 ||align="right"| 4,059,372 || [[Донецк]] |} Облыстың екінші бөлімі олардың кеңестерімен басқарылатын әртүрлі муниципалитеттерден тұрады. Бұл муниципалитеттер бір немесе бірнеше елді мекендерден тұруы мүмкін. Барлығы әкімшілік жағынан өздері орналасқан ауданға бағынады. Төмендегі деректер Донецк облысының екінші деңгейлі әкімшілік бөлімшелерінің әрбір түрінің санын қамтиды: * Жалпы елді-мекендері – 1,283, соның ішінде: ** Ауылдары – 1,124; ** Қалалары – 159, соның ішінде: *** [[Кент]]тері – 131; *** Аудандық бағыныстағы қалалары – 24; * [[сельсовет]]тері – ''белгісіз''. '''{{center|Донецк облысының картасы. Картадағы аудандарды тінуірмен шертіп, олардың мақаласын көруге болады.}}''' <imagemap> Сурет:Donetsk Oblast location map.svg|300px|center poly 207 16 295 42 297 77 262 124 247 169 241 197 268 228 222 268 183 245 174 208 153 183 125 180 82 199 54 132 133 120 165 81 196 50 [[Краматорск ауданы|Краматорск]] poly 292 102 322 102 320 122 332 127 337 154 328 174 334 210 348 235 322 246 288 232 279 216 270 212 255 194 256 173 254 159 261 138 274 138 273 123 291 120 [[Бахмут ауданы|Бахмут]] poly 255 244 358 235 325 255 391 297 429 323 473 353 480 380 424 377 395 365 361 356 343 311 309 311 317 301 291 303 267 268 256 244 [[Горловка ауданы|Горловка]] poly 276 300 311 316 331 318 348 359 431 387 397 443 350 449 319 415 333 400 266 386 200 379 223 351 200 355 241 371 205 365 200 380 200 336 222 351 [[Донецк ауданы|Донецк]] poly 199 389 257 379 259 393 321 404 309 423 328 511 319 590 247 585 255 512 276 500 254 485 249 442 215 422 [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] poly 137 498 170 527 217 534 245 526 234 545 246 551 250 570 236 591 185 596 152 652 129 630 100 644 114 617 76 568 85 539 [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] poly 21 325 103 349 117 323 101 365 141 404 199 406 212 429 242 448 249 490 264 501 246 516 172 517 98 463 34 400 [[Волноваха ауданы|Волноваха]] poly 74 209 115 186 144 190 166 210 182 259 227 281 243 255 265 296 236 304 213 341 204 328 187 391 111 361 130 349 126 318 80 321 76 299 85 291 84 259 65 257 [[Покровск ауданы|Покровск]] </imagemap> Облыстың жергілікті әкімшілікті Донецк облыстық радасы (кеңесі) басқарады. Донецк облысының «әкімі» Донецк облысы әкімшілігінің төрағасы деп аталады, оны [[Украина президенті]] тағайындайды. == Географиясы == === Физикалық-географиялық орналасуы === Оңтүстік-батыста және батыста облыс Украинаның [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарымен, солтүстік-батыста [[Харьков облысы]]мен, солтүстік-шығыста [[Луганск облысы]]мен, оңтүстік-шығыста [[Ресей]]дің [[Ростов облысы]]мен шектеседі. Облыстың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы — 255 км, батыстан шығысқа қарай — 180 км. Облыстың шекараларының жалпы ұзындығы — 1526 км, оның ішінде: құрлық — 1376 км, теңіз — 140 км. Аймақтың ең биік жері — атауы жоқ, биіктігі 336 м, Дебальцевтегі №3 платформа және метеорологиялық платформаның жанында орналасқан нүктесі, ең төменгі жер (.40,4 м) — [[Азов теңізі]]ндегі су деңгейі. === Халқы === [[2015 жыл]]дың [[1 сәуір]]індегі жағдай бойынша облыс халқы 4,288,258 адамды құрады<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/region/detailed/chyselnist-naselennia-za-otsinkoiu/20150401/|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 квітня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|date=2015-07-01|accessdate=2023-09-29}}</ref> (бұл 2014 жылдың 1 қыркүйегінен 32,563 адамға аз). [[2015 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша облыстың 4,997,200 тұрғынының 3895,600 адамы (90,84%) қалалық жерлерде, ал 401,600 адам (9,16%) ауылдық жерлерде өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/express/20150520035.doc|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|accessdate=2023-09-29}}</ref> Тұрақты халық саны — 4,284.4 мың адам, оның ішінде қала халқы — 3,879.7 адам (90.55%), ауыл халқы - 404,700 адам (9.45%). Облыс орталығының тұрғындары 952,100 адамды құрады (облыс халқының 22.16%). 2001 жылғы халық санағы бойынша, облыс халқының 74.9%-ы [[орыс тілі]]н өз ана тілі деп атады. 1989 жылғы алдыңғы халық санағымен салыстырғанда, өздерін этникалық орыс деп санайтын адамдар санының азаюына қарамастан, бұл көрсеткіш 7.2 пайыздық тармаққа өсті. Өз кезегінде облыс тұрғындарының 24,1% [[украин тілі]]н ана тілі деп санады, бұл алдыңғы санақ бойынша 6.5 пайыздық тармаққа аз. Санақ жүргізу кезеңінде ана тілі ретінде көрсетілген басқа тілдердің үлесі 1.7%-дан 1%-ға дейін төмендеді.<ref>{{Cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/language/lugansk/|title=Численность и состав населения Луганской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года|lang=ru|publisher=Украина мемлекеттік статистика комитеті|accessdate=2023-09-29}}</ref> 2012 жылы мемлекеттік тіл саясатының негіздері туралы заң қабылданғаннан кейін [[орыс тілі]] аймақта аймақтық мәртебеге ие болды. 2018 жылдың 28 ақпанында заң конституциялық емес деп танылды және күшін жоғалтты.<ref name="CCU">{{Cite web|url=http://www.ccu.gov.ua/sites/default/files/docs/2-p_2018.pdf|title=Рішення Конституційного суду України у справі за конституційним поданням 57 народних депутатів України щодо відповідності Конституції України (конституційності) Закону України «Про засади державної мовної політики»|lang=uk|publisher=[[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі|accessdate=2023-09-29}}</ref> == Марапаттары == * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1958);<ref name="leninordeni">{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&t=45270&start=90#p1458546|title=Области награждённые Орденом Ленина|lang=ru|publisher=Форум Фалеристика|date=2013-05-12|accessdate=2023-09-29}}</ref> * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1970). == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201110508/http://www.donoda.gov.ua/ |date=2012-12-01 }} * [https://web.archive.org/web/20130307083452/http://www.citylife.donetsk.ua/ Донецк қаласына туристер мен келушілер үшін ресми нұсқаулық] * [http://maps.vlasenko.net/ukraine-region/donetska.html Украина картасынан елді мекендерді іздеңіз] * [http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ Донецк облысының пошта индексінің анықтамалығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421190516/http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ |date=2008-04-21 }} * [http://www.dkr.com.ua/ Донецк байланыс ресурсы] {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Донецк облысы]] 05z6ys9scbf9hdre2zhinrxh07x89qp 3657000 3656999 2026-09-18T16:44:40Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3657000 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Донецк облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Донецька область}} |Суреті = My blue heavens.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg |Ту = Flag of Donetsk Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 08|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 44|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 8 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Донецк]] ([[Де-юре|де-юре]]) /<br /> [[Краматорск]] ([[Де-факто|де-факто]]) |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мариуполь]], [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Константиновка]], [[Покровск (Донецк облысы)|Покровск]], [[Енакиево]], [[Торецк]], [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]]. |Құрылды = [[2 шілде]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Вадим Филашкин |Басшының түрі = Облыстық әскери-азаматтық әкімшілігінің төрағасы |Басшысы2 = Мария Гончарова ({{Abbr|м.а.|міндетін атқарушы|0}}) |Басшының түрі2 = Облыстық кеңесінің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 4 059 372<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/22/7341277/|title=Donetsk Region: Almost three quarters of the population left - regional head|lang=en|publisher=[[Українська правда]]|author=KALATUR, Anastasia|date=2022-04-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = 1 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[украиндар]] (56.9%), [[орыстар]] (38.2%), [[понттық гректер]] (1.6%), [[беларустар]] (0.9%) және [[#Халқы|басқалары]] |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 26,517<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/12/zb_ru12015pdf.zip|title=Статистичний збірник «Регіони України» 2016. Частина І|lang=uk|publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref> |Жер аумағының пайызы = 4,39 |Жер аумағы бойынша орны = 11 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Donetsk in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Donetsk Oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+2:00|UTC+2]] ([[Шығыс Еуропа уақыты|EET]])<br>[[UTC+3:00|UTC+3]] (жазғы уақыты) |Аббревиатура = |ISO = UA-14 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 62 |Пошта индекстері = 83xxx, 84xxx, 85xxx, 86xxx, 87xxx |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = 05, АН, ЕО, ЕН, ЕВ, ЕА, ЕК, ЕМ, ЕС, ЯН |Сайты = [https://dn.gov.ua/ dn.gov.ua] |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Donetsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Донецк облысы''' ({{Lang-uk|Донецька область}}), ауыз. '''Донетчина''' ({{Lang-uk|Донеччина}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлік<ref>{{Cite web |url=https://esu.com.ua/article-20812 |title=Донецька область (''Енциклопедія Сучасної України'') |access-date=2024-12-21 |archive-date=2024-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241002181148/https://esu.com.ua/article-20812 |url-status=live }}</ref>. Облыстың солтүстігі [[Слободалық Украина|Слобожанщинаға]], орталық бөлігі — [[Донецк көмір алабы|Донбассқа]], оңтүстігі — [[Солтүстік Азов маңы|Азов маңындағы]] өңірге жатады. Батысында [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] облыстарымен, солтүстігінде — [[Харьков облысы|Харьков облысымен]], шығысында — Украинаның [[Луганск облысы|Луганск облысымен]] және Ресейдің [[Ростов облысы|Ростов облысымен]] шектеседі. Облыстың аумағы 26,5 мың км² (Украина бойынша 11-орын), 2021 жылғы халық саны 4,1 млн адам деп бағаланған (1-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Донецк]], басқа да ірі қалалары — [[Мариуполь]], [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Славянск]], [[Константиновка]], [[Покровск (Донецк облысы)|Покровск]], [[Енакиево]], [[Торецк]] және [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]]. Облыс 1932 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР-інің]] Харьков облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1938 жылы облыстың солтүстік бөлігі бөлініп, Луганск облысы болып құрылды. 2014 жылғы сәуірде [[Украинаның оңтүстік-шығысындағы ресейшіл наразылықтар (2014)|Ресейшіл наразылықтар]] барысында облыс аумағында [[Донецк Халық Республикасы]] (бұдан әрі — ДХР) жарияланды, алайда ол халықаралық деңгейде мойындалмады. [[Донбасстағы соғыс|Донбасстағы соғыс]] нәтижесінде ДХР облыс аумағының шамамен үштен біріне, оның ішінде Донецк қаласына іс жүзінде бақылау орнатты. 2022 жылғы 23 ақпандағы жағдай бойынша Украинаның Донецк облыстық әскери-азаматтық әкімшілігі мен облыстың мемлекеттік мекемелерінің басым бөлігі [[Краматорск]] қаласында, ал облыстық кеңес — [[Мариуполь]] қаласында орналасты. Облыстық мекемелер сондай-ақ [[Константиновка]], [[Славянск]], [[Мариуполь]], [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] және [[Мирноград]] қалаларында орналасқан<ref>{{cite web |author = |url = https://slon.ru/world/chto_navoevali_na_donbasse_za_pervuyu_nedelyu_posle_vyborov-1107028.xhtml |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160808061645/http://slon.ru/world/chto_navoevali_na_donbasse_za_pervuyu_nedelyu_posle_vyborov-1107028.xhtml |archive-date = 2016-08-08 |title = Что навоевали в Донбассе за первую неделю после выборов |publisher = [[Republic (издание)|Slon.ru]] |date = 2014-06-02 |lang = ru |access-date = 2019-11-27 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = http://kommersant.ru/doc/2481931 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190512175647/https://www.kommersant.ru/doc/2481931 |archive-date = 2019-05-12 |title = Самовооруженная республика |publisher = [[Коммерсантъ-Власть]] |date = 2014-06-02 |lang = ru |access-date = 2014-06-02 }}</ref>. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] басталғаннан кейін Мариуполь және Донецк облысының кейбір басқа елді мекендері Ресей Қарулы күштері мен өзін-өзі жариялаған ДХР-дың халық жасағы тарапынан жаулап алынды. 30 қыркүйекте Ресей облысты құрамына қосқандығын жариялады. == Тарихы == [[Сурет:Donezk 02.JPG|нобай|солға|Донецк облыстық кеңесінің ғимараты, [[Донецк]], 2008]] === Кеңестік тарихы === Донецк облысы құрылғанға дейін оның аумағында 1923 жылдан 1930 жылға дейін үш аудан (округа) болды. 1925 жылы [[Донецк губернаторлығы]] ыдырады. 1932 жылдың 2 шілдесінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Украина]] құрамында '''Сталин облысы''' құрылды. 16 шілде күні облыс орталығы болып Сталино (қазіргі [[Донецк]]) қаласы таңдалды. 1938 жылға дейін Донецк облысы қазіргі Донецк облысы мен [[Луганск облысы]]ның аумақтарын қамтыды. 1938 жылы ол маусымда Сталино облысы (қазіргі Донецк облысы) және Ворошиловград облысы (қазіргі Луганск облысы) болып екіге бөлінді. 1941 жылдың күзінен 1943 жылдың күзіне дейін [[Украина рейхскомиссариаты|фашистік неміс басқыншылығы]] кезінде Донецк облысы '''Юзовка облысы''' (Донецктің бастапқы атауымен) деп аталды. Кеңес Одағындағы [[десталинизация]] саясатының бір бөлігі ретінде 1961 жылы Сталино және Сталин облысы Донецк және '''Донецк облысы''' болып өзгертілді. [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдыраған]] кезде [[Бүкілукраиналық референдум (1991)|1991 жылғы референдум]]да Донецк облысындағы сайлаушылардың 83,9% Украинаның тәуелсіздік жариялауын қолдаған.<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml|title=INDEPENDENCE: Over 90% vote yes in referendum; Kravchuk elected president of Ukraine|publisher=The Ukrainian Weekly|date=1991-12-08|accessdate=2023-09-28}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20171019083729/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1991/499101.shtml}}</ref> === Тәуелсіз Украинадағы тарихы === 1990 жылдардың ортасында бұл аймақ қылмыстық әрекеттердің күшейгенімен, оның ішінде [[Әхәт Хафизұлы Брагин|Әхәт Брагин]] мен [[Євген Олександрович Щербань|Євген Щербан]] сияқты танымал бизнесмендердің өлтірілуімен белгілі болды. ==== Ресей-Украина дағдарысы (2014–2022) ==== Донецк облысы елдің басты про-ресейлік партиясы, [[Аймақтар партиясы]]ның басты орталығы болды. Партия 2002 жылы үкімет құрамына кірді де, саясатта аса қуатты болған «Донецк саяси кланының» негізін салған. 2004 жылдың соңында Аймақтар партиясы Донецк облысын қосатын [[Оңтүстік-Шығыс Украина Автономиялық Республикасы]] деген саяси жобаны құруға қатысты. Ресей үкіметімен тығыз байланыста болған Аймақтар партиясы жергілікті коммунистермен және басқа ресейшіл белсенділермен бірге [[Оңтүстік-шығыс Украинадағы наразылық шаралары (2014)|ресейшіл толқулар]]ды тудырды, олар кейінірек [[Донбастағы соғыс]]қа ұласты. 2014 жылдың мамыр айында Украина үкіметі Донецк облысындағы Ресеймен шекарасын бақылаудан айырылды. Қазір облыстың шығыс бөлігін [[Донецк Халық Республикасы|Ресей басып алған]]. ==== Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022–) ==== 2022 жылдың 30 қыркүйегінде Ресей Донецк ([[Донецк Халық Республикасы|ДХР]]), [[Луганск облысы|Луганск]] ([[Луганск Халық Республикасы]]), [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Херсон облысы|Херсон]] облыстарын [[Ресейдің оңтүстік-шығыс Украинаны аннексиялауы|аннексиялады]]. Кейін [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы]] елдерді «заңсыз аннексиялау әрекеті» деп сипаттаған бұл әрекетті мойындамауға шақыратын резолюция қабылдады, Ресейден «жедел, толық және сөзсіз кетуін» талап етті<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2022/10/1129492|title=Ukraine: UN General Assembly demands Russia reverse course on ‘attempted illegal annexation’|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның ресми сайты|date=2022-11-12|accessdate=2023-09-28}}</ref> және әлемнің көптеген елдері бұл аннексияны мойындамады. 2022 жылдың аяғында облыс қарама-қарсы тараптар арасында шамамен тең бөлінген. == Әкімшілік-аумақтық құрылысы == Облыс 8 түрлі [[Украина аудандары|аудан]]ға және 28 бірдей деңгейлі муниципалитетке (22 қалалық рада, 6 облыстық маңызы бар қала) бөлінген. Төменде барлығының тізімі берілген: {{legend|lightgray|2001 жылғы және 2012 жылғы санақтарда осы аудандардың халық саны жүргізілмеген.}} {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! Туы || Елтаңбасы || Атауы || Украинша атауы || Ауданы<br />(км²) || Халық саны<br />2001 Санақ || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<br />1 қаңтар 2012 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="2021Estimate">{{Cite web |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf|title=Чисельність наявного населення України|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]|accessdate=2022-04-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220406120543/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf}}</ref><br />1 қаңтар 2021 || Халық саны<br />{{small|(Болжалды саны)}}<ref name="ua2022estimatecities">{{cite book|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022|lang=uk|publisher=[[Украина мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref><br/>1 қаңтар 2022 || {{tooltip|Әкімш.орт.|Әкімшілік орталығы}} |- | [[Сурет:Флаг Авдеевки.svg|50px]] || [[Сурет:Avdiivka gerb.png|50px]] || [[Авдеевка]] || Авдіївка (місто) ||align="right"| 29 ||align="right"| 37,237 ||align="right"| 35,257 ||align="right"| 31,940 ||align="right"| 31,392 || — |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut (Donetsk Oblast).svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut.svg|50px]] || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] || Бахмут (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 113,785 ||align="right"| 104,631 ||align="right"| 72,310 ||align="right"| 71,094 || [[Бахмут (Донецк облысы)|Бахмут]] |- | [[Сурет:Flag of Chystyakove.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Torez.svg|50px]] || [[Чистяково]] || Чистякове (Міськрада) ||align="right"| 105 ||align="right"| 96,026 ||align="right"| 81,761 ||align="right"| 53,725 ||align="right"| 53,462 || [[Чистяково]] |- | [[Сурет:Flag of Debalcevo.svg|50px]] || [[Сурет:COA Debaltceve.svg|50px]] || [[Дебальцево]] || Дебальцеве (Міськрада) ||align="right"| 38 ||align="right"| 53,412 ||align="right"| 46,302 ||align="right"| 24,316 ||align="right"| 24,209 || [[Дебальцево]] |- | [[Сурет:Flag of Dobropillia.svg|50px]] || [[Сурет:Dobropolie city coa.png|50px]] || [[Доброполье]] || Добропілля (Міськрада) ||align="right"| 119 ||align="right"| 72,817 ||align="right"| 63,938 ||align="right"| 28,757 ||align="right"| 28,170 || [[Доброполье]] |- | [[Сурет:Dokuchaevsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Dokuchaievsk.gif|50px]] || [[Докучаевск]] || Докучаївськ (Міськрада) ||align="right"| 47 ||align="right"| 25,024 ||align="right"| 24,506 ||align="right"| 22,907 ||align="right"| 22,835 || [[Докучаевск]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px]] || [[Сурет:Большой герб Донецка.png|50px]] || [[Донецк]] || Донецьк (Міськрада) ||align="right"| 571 ||align="right"| 1,024,678 ||align="right"| 971,096 ||align="right"| 905,364 ||align="right"| 901,645 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Flag of Druzhkivka.svg|50px]] || [[Сурет:Druzhkovka gerb.png|50px]] || [[Дружовка]] || Дружківка (Міськрада) ||align="right"| 23 ||align="right"| 75,006 ||align="right"| 70,126 ||align="right"| 55,088 ||align="right"| 53,977 || [[Дружовка]] |- | [[Сурет:Flag of Horlivka.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Horlivka.jpg|50px]] || [[Горловка]] || Горлівка (Міськрада) ||align="right"| 422 ||align="right"| 312,284 ||align="right"| 279,500 ||align="right"| 241,106 ||align="right"| 239,828 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Flag of Khartsyzk.svg|50px]] || [[Сурет:Khartsyzsk city coa.gif|50px]] || [[Харцызск]] || Харцизьк (Міськрада) ||align="right"| 207 ||align="right"| 113,685 ||align="right"| 105,104 ||align="right"| 56,367 ||align="right"| 56,182 || [[Харцызск]] |- | [[Сурет:Flag of Khrestivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Кировского.jpg|50px]] || [[Кировское (қала)|Кировское]] || Кіровське (місто) ||align="right"| 7 ||align="right"| 31,041 ||align="right"| 28,470 ||align="right"| 27,441 ||align="right"| 27,370 || — |- | [[Сурет:Флаг Константиновки.png|50px]] || [[Сурет:Герб Константиновки.jpg|50px]] || [[Константиновка (Украина)|Константиновка]] || Костянтинівка (місто) ||align="right"| 66 ||align="right"| 94,886 ||align="right"| 78,114 ||align="right"| 68,792 ||align="right"| 67,350 || — |- | [[Сурет:Kramatorsk prapor.png|50px]] || [[Сурет:Kramatorsk gerb.png|50px]] || [[Краматорск]] || Краматорськ (Міськрада) ||align="right"| 356 ||align="right"| 215,729 ||align="right"| 199,020 ||align="right"| 150,084 ||align="right"| 147,145 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Флаг Лимана.png|50px]] || [[Сурет:Kr lym s.png|50px]] || [[Лиман (Украина)|Лиман]] || Лиман (Міськрада) ||align="right"| 192 ||align="right"| 28,996 ||align="right"| 23,740 ||align="right"| 20,469 ||align="right"| 20,066 || [[Лиман (Украина)|Лиман]] |- | [[Сурет:Flag of Makiivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Макеевки (1690).jpg|50px]] || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] || Макіївка (Міськрада) ||align="right"| 426 ||align="right"| 431,023 ||align="right"| 394,604 ||align="right"| 340,337 ||align="right"| 338,968 || [[Макеевка (Донецк облысы)|Макеевка]] |- | [[Сурет:Flag of Mariupol.svg|50px]] || [[Сурет:Mariupol coat.svg|50px]] || [[Мариуполь]] || Маріуполь (Міськрада) ||align="right"| 244 ||align="right"| 510,835 ||align="right"| 486,320 ||align="right"| 431,859 ||align="right"| 425,681 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Myrnohrad flag.svg|50px]] || [[Сурет:Dimitrov gerb big.svg|50px]] || [[Мирноград]] || Мирноград (Міськрада) ||align="right"| 20 ||align="right"| 56,702 ||align="right"| 50,995 ||align="right"| 46,904 ||align="right"| 46,098 || [[Мирноград]] |- | [[Сурет:Flag of Novohrodivka.svg|50px]] || [[Сурет:Novohrodivka gerb.png|50px]] || [[Новогродовка]] || Новогродівка (місто) ||align="right"| 6 ||align="right"| 17,559 ||align="right"| 15,560 ||align="right"| 14,300 ||align="right"| 14,037 || — |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Pokrovsk gerb.png|50px]] || [[Покровск (Украина)|Покровск]] || Покровськ (Міськрада) ||align="right"| 39 ||align="right"| 82,830 ||align="right"| 77,891 ||align="right"| 61,161 ||align="right"| 60,127 || [[Покровск (Украина)|Покровск]] |- | [[Сурет:Флаг Селидово.svg|50px]] || [[Сурет:Selidovo gerb.png|50px]] || [[Селидово]] || Селидове (Міськрада) ||align="right"| 108 ||align="right"| 62,819 ||align="right"| 54,626 ||align="right"| 21,916 ||align="right"| 21,521 || [[Селидово]] |- | [[Сурет:Flag of Shakhtarsk.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Шахтёрска.jpg|50px]] || [[Шахтёрск]] || Шахтарськ (Міськрада) ||align="right"| 51 ||align="right"| 72,711 ||align="right"| 61,234 ||align="right"| 48,404 ||align="right"| 48,208 || [[Шахтёрск]] |- | [[Сурет:Flag of Sloviansk.svg|50px]] || [[Сурет:COA of Sloviansk.svg|50px]] || [[Славянск]] || Слов'янськ (Міськрада) ||align="right"| 74 ||align="right"| 142,873 ||align="right"| 138,450 ||align="right"| 106,972 ||align="right"| 105,141 || [[Славянск]] |- | [[Сурет:Flag of Snizhne.svg|50px]] || [[Сурет:Snizhne coat of arms.svg|50px]] || [[Снежное]] || Сніжне (Міськрада) ||align="right"| 189 ||align="right"| 83,046 ||align="right"| 71,277 ||align="right"| 45,966 ||align="right"| 45,767 || [[Снежное]] |- | [[Сурет:Flag of Toretsk.png|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Dzerzhynsk.png|50px]] || [[Торецк]] || Торецьк (Міськрада) ||align="right"| 62 ||align="right"| 86,281 ||align="right"| 74,435 ||align="right"| 31,513 ||align="right"| 30,914 || [[Торецк]] |- | [[Сурет:Flag of Vuhledar.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Vuhledar.svg|50px]] || [[Угледар]] || Вугледар (місто) ||align="right"| 5 ||align="right"| 17,518 ||align="right"| 15,477 ||align="right"| 14,432 ||align="right"| 14,144 || — |- | [[Сурет:Ясинувата прапор.png|50px]] || [[Сурет:Герб Ясиноватой.jpg|50px]] || [[Ясиноватая]] || Яcинувата (місто) ||align="right"| 19 ||align="right"| 36,903 ||align="right"| 35,843 ||align="right"| 34,269 ||align="right"| 34,144 || — |- | [[Сурет:Флаг Енакиево.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Yenakiieve.svg|50px]] || [[Енакиево]] || Єнакієве (Міськрада) ||align="right"| 425 ||align="right"| 162,778 ||align="right"| 132,110 ||align="right"| 77,053 ||align="right"| 76,673 || [[Енакиево]] |- | [[Сурет:Flag of Zhdanivka.svg|50px]] || [[Сурет:Герб Ждановки.jpg|50px]] || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] || Жданівка (Міськрада) ||align="right"| 2 ||align="right"| 14,375 ||align="right"| 13,377 ||align="right"| 11,913 ||align="right"| 11,867 || [[Ждановка (қала)|Ждановка]] |- | [[Сурет:Flag of Bakhmut Raion.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Bakhmut raion.png|50px]] || [[Бахмут ауданы|Бахмут]] (аудан) || Бахмутський (район) ||align="right"| 1,747.6 ||align="right"| 54,065 ||align="right"| 45,367 ||align="right"|224,528 ||align="right"| 220,275 || [[Бахмут]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Донецк ауданы|Донецк]] (аудан) || Донецький (район) ||align="right"| 2,895.1 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 1,490,301 ||align="right"| 1,484,514 || [[Донецк]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Горловка ауданы|Горловка]] (аудан) || Горлівський (район) ||align="right"| 2,468.4 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 664,949 ||align="right"| 662,069 || [[Горловка]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] (аудан) || Кальміуський (район) ||align="right"| 3,132.6 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 121,234 ||align="right"| 120,769 || [[Кальмиусское]] |- | [[Сурет:Flag of Kramatorsk raion.jpg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Kramatorsk raion.png|50px]] || [[Краматорск ауданы|Краматорск]] (аудан) || Краматорський (район) ||align="right"| 5,186.3 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 553,559 ||align="right"| 543,371 || [[Краматорск]] |- | [[Сурет:Vlag ontbreekt.svg|50px]] || [[Сурет:Latvijas pagasta ģerbonis.svg|50px]] || [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] (аудан) || Маріупольський (район) ||align="right"| 2,623.8 || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} || bgcolor="lightgray"|{{center|–}} ||align="right"| 510,425 ||align="right"| 502,909 || [[Мариуполь]] |- | [[Сурет:Flag of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Сурет:Coat of arms of Pokrovsk Raion, Ukraine.png|50px]] || [[Покровск ауданы|Покровск]] (аудан) || Покровський (район) ||align="right"| 4,020.0 ||align="right"| 37,567 ||align="right"| 32,439 ||align="right"| 393,487 ||align="right"| 386,451 || [[Покровск]] |- | [[Сурет:Flag of Volnovakha Raion, Ukraine.svg|50px]] || [[Сурет:Volnovahskiy rayon gerb.png|50px]] || [[Волноваха ауданы|Волноваха]] (аудан) || Волноваський (район) ||align="right"| 4,449.1 ||align="right"| 92,489 ||align="right"| 84,579 ||align="right"| 141,797 ||align="right"| 139,014 || [[Волноваха]] |- | [[Сурет:Flag of Donetsk Oblast.svg|50px]] || [[Сурет:Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg|50px]] || '''''Жалпы облысы''''' || Донецька (Область) ||align="right"| 26,517 ||align="right"| 4,825,563 ||align="right"| 4,403,178 ||align="right"| 4,100,280 ||align="right"| 4,059,372 || [[Донецк]] |} Облыстың екінші бөлімі олардың кеңестерімен басқарылатын әртүрлі муниципалитеттерден тұрады. Бұл муниципалитеттер бір немесе бірнеше елді мекендерден тұруы мүмкін. Барлығы әкімшілік жағынан өздері орналасқан ауданға бағынады. Төмендегі деректер Донецк облысының екінші деңгейлі әкімшілік бөлімшелерінің әрбір түрінің санын қамтиды: * Жалпы елді-мекендері – 1,283, соның ішінде: ** Ауылдары – 1,124; ** Қалалары – 159, соның ішінде: *** [[Кент]]тері – 131; *** Аудандық бағыныстағы қалалары – 24; * [[сельсовет]]тері – ''белгісіз''. '''{{center|Донецк облысының картасы. Картадағы аудандарды тінуірмен шертіп, олардың мақаласын көруге болады.}}''' <imagemap> Сурет:Donetsk Oblast location map.svg|300px|center poly 207 16 295 42 297 77 262 124 247 169 241 197 268 228 222 268 183 245 174 208 153 183 125 180 82 199 54 132 133 120 165 81 196 50 [[Краматорск ауданы|Краматорск]] poly 292 102 322 102 320 122 332 127 337 154 328 174 334 210 348 235 322 246 288 232 279 216 270 212 255 194 256 173 254 159 261 138 274 138 273 123 291 120 [[Бахмут ауданы|Бахмут]] poly 255 244 358 235 325 255 391 297 429 323 473 353 480 380 424 377 395 365 361 356 343 311 309 311 317 301 291 303 267 268 256 244 [[Горловка ауданы|Горловка]] poly 276 300 311 316 331 318 348 359 431 387 397 443 350 449 319 415 333 400 266 386 200 379 223 351 200 355 241 371 205 365 200 380 200 336 222 351 [[Донецк ауданы|Донецк]] poly 199 389 257 379 259 393 321 404 309 423 328 511 319 590 247 585 255 512 276 500 254 485 249 442 215 422 [[Кальмиусское ауданы|Кальмиусское]] poly 137 498 170 527 217 534 245 526 234 545 246 551 250 570 236 591 185 596 152 652 129 630 100 644 114 617 76 568 85 539 [[Мариуполь ауданы|Мариуполь]] poly 21 325 103 349 117 323 101 365 141 404 199 406 212 429 242 448 249 490 264 501 246 516 172 517 98 463 34 400 [[Волноваха ауданы|Волноваха]] poly 74 209 115 186 144 190 166 210 182 259 227 281 243 255 265 296 236 304 213 341 204 328 187 391 111 361 130 349 126 318 80 321 76 299 85 291 84 259 65 257 [[Покровск ауданы|Покровск]] </imagemap> Облыстың жергілікті әкімшілікті Донецк облыстық радасы (кеңесі) басқарады. Донецк облысының «әкімі» Донецк облысы әкімшілігінің төрағасы деп аталады, оны [[Украина президенті]] тағайындайды. == Географиясы == === Физикалық-географиялық орналасуы === Оңтүстік-батыста және батыста облыс Украинаның [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарымен, солтүстік-батыста [[Харьков облысы]]мен, солтүстік-шығыста [[Луганск облысы]]мен, оңтүстік-шығыста [[Ресей]]дің [[Ростов облысы]]мен шектеседі. Облыстың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы — 255 км, батыстан шығысқа қарай — 180 км. Облыстың шекараларының жалпы ұзындығы — 1526 км, оның ішінде: құрлық — 1376 км, теңіз — 140 км. Аймақтың ең биік жері — атауы жоқ, биіктігі 336 м, Дебальцевтегі №3 платформа және метеорологиялық платформаның жанында орналасқан нүктесі, ең төменгі жер (.40,4 м) — [[Азов теңізі]]ндегі су деңгейі. === Халқы === [[2015 жыл]]дың [[1 сәуір]]індегі жағдай бойынша облыс халқы 4,288,258 адамды құрады<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/region/detailed/chyselnist-naselennia-za-otsinkoiu/20150401/|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 квітня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|date=2015-07-01|accessdate=2023-09-29}}</ref> (бұл 2014 жылдың 1 қыркүйегінен 32,563 адамға аз). [[2015 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша облыстың 4,997,200 тұрғынының 3895,600 адамы (90,84%) қалалық жерлерде, ал 401,600 адам (9,16%) ауылдық жерлерде өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=http://donetskstat.gov.ua/express/20150520035.doc|title=Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2015 року|lang=uk|publisher=Донецк облысының статистика бас қызметі|accessdate=2023-09-29}}</ref> Тұрақты халық саны — 4,284.4 мың адам, оның ішінде қала халқы — 3,879.7 адам (90.55%), ауыл халқы - 404,700 адам (9.45%). Облыс орталығының тұрғындары 952,100 адамды құрады (облыс халқының 22.16%). 2001 жылғы халық санағы бойынша, облыс халқының 74.9%-ы [[орыс тілі]]н өз ана тілі деп атады. 1989 жылғы алдыңғы халық санағымен салыстырғанда, өздерін этникалық орыс деп санайтын адамдар санының азаюына қарамастан, бұл көрсеткіш 7.2 пайыздық тармаққа өсті. Өз кезегінде облыс тұрғындарының 24,1% [[украин тілі]]н ана тілі деп санады, бұл алдыңғы санақ бойынша 6.5 пайыздық тармаққа аз. Санақ жүргізу кезеңінде ана тілі ретінде көрсетілген басқа тілдердің үлесі 1.7%-дан 1%-ға дейін төмендеді.<ref>{{Cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/language/lugansk/|title=Численность и состав населения Луганской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года|lang=ru|publisher=Украина мемлекеттік статистика комитеті|accessdate=2023-09-29}}</ref> 2012 жылы мемлекеттік тіл саясатының негіздері туралы заң қабылданғаннан кейін [[орыс тілі]] аймақта аймақтық мәртебеге ие болды. 2018 жылдың 28 ақпанында заң конституциялық емес деп танылды және күшін жоғалтты.<ref name="CCU">{{Cite web|url=http://www.ccu.gov.ua/sites/default/files/docs/2-p_2018.pdf|title=Рішення Конституційного суду України у справі за конституційним поданням 57 народних депутатів України щодо відповідності Конституції України (конституційності) Закону України «Про засади державної мовної політики»|lang=uk|publisher=[[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі|accessdate=2023-09-29}}</ref> == Марапаттары == * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1958);<ref name="leninordeni">{{Cite web|url=https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=800&t=45270&start=90#p1458546|title=Области награждённые Орденом Ленина|lang=ru|publisher=Форум Фалеристика|date=2013-05-12|accessdate=2023-09-29}}</ref> * {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} [[Ленин ордені]] (1970). == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201110508/http://www.donoda.gov.ua/ |date=2012-12-01 }} * [https://web.archive.org/web/20130307083452/http://www.citylife.donetsk.ua/ Донецк қаласына туристер мен келушілер үшін ресми нұсқаулық] * [http://maps.vlasenko.net/ukraine-region/donetska.html Украина картасынан елді мекендерді іздеңіз] * [http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ Донецк облысының пошта индексінің анықтамалығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421190516/http://www.catalogue.biz.ua/rus/guides/guide_index/1/6/ |date=2008-04-21 }} * [http://www.dkr.com.ua/ Донецк байланыс ресурсы] {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Донецк облысы]] eon6xji7kwxbuo28h136mxw4znhq06s 0 650008 3657222 3596036 2026-09-19T04:20:34Z ~2026-46678-65 185107 /* Жанұясы */ руы ошақты заттыбектің рас ақпарат тик токтан көрсендер болады 3657222 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Музыкант |Есімі = Заттыбек Көпбосынұлы |Сурет =Заттыбек Көпбосынұлы.jpg |Туған кездегі есімі = |Толық аты = Заттыбек Көпбосынұлы Буленов |Туған күні = 1974 |Туған жері = {{туғанжері|Бәйдібек ауданы|Бәйдібек ауданында|Бәйдібек ауданы}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]] |Белсенділік жылдары = 1995—қазіргі күн |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}} |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Марапаттары = |Сайты = [http://zattybek.kz/mirbayany Ресми сайт] }} '''Заттыбек Көпбосынұлы Буленов''' ([[1974 жыл]], [[Бәйдібек ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]]) — қазіргі қазақ эстрадасының танымал әншісі, композитор, әрі орындаушы. Ол қазақ тыңдармандары арасында лирикалық, махаббат тақырыбындағы әндерімен кеңінен танымал. Әсіресе, 2000-жылдардың басынан бастап оның шығармашылығы кең таралып, көптеген хит әндері халық арасында сүйікті туындыларға айналды. == Өмірбаяны == 1974 жылы [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Бәйдібек ауданы]] Кеңес ауылындa қарапайым отбасында дүниеге келген. Есімін Хатша әжесі қойған.<ref>{{cite web |url = https://juldyz.kz/2016/12/22/zattybek-koepbosynuly-anshi-ajelim-ekeumizdi-azhyratpaghan-sezim-senim-umit/ |title = Заттыбек Көпбосынұлы, әнші: Әйелім екеумізді ажыратпаған — сезімғ сенім, үміт |author = Анар Әлдибекова |date = |work = |publisher = Juldyz.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = kk }}</ref> Шығармашылық жолын 1995 жылы Бәйдібек ауданы «Шалдар» балалар саз мектебінде мұғалім болған. 1997–1998 жылдары Шалдар мәдениет уйінде көркемдік жетекші. 1999–2000 жылдары Шаншар таетрында өнерін көрсетті. 2000–2003 жылы [[Шымкент]] қаласы №71 орта мектеп музыка пәнінің мұғалімі болып жұмыс атқарған. 2004–2007 жылы Шымкент қаласы №2 балалар музыка мектебінде [[домбыра]] пәні мұғалімі қызметін атқарады. 2001, 2005 жылдары Республикалық «Шалқар термесі» термешілер байқауының лауреаты. 2008 жылдан бері жеке шағырмашылықпен айналысуда. Халық арасында тараған бірнеше «Ақмаржан», «Немерем» тағы басқа әндердің авторы.<ref>{{cite web |url = https://www.zharar.com/kz/biography/2909-zattybek_kopbosynuly.html |title = Заттыбек Көпбосынұлы (1974) |author = |date = |work = |publisher = Zharar.com |accessdate = 2024-06-24 |lang = kk }}</ref> == Жанұясы == * Үйленген. Әйелі — Әлия.<ref>{{cite web |url = https://www.nur.kz/showbiz/personal-life/1761215-zattybek-kopbosynuly-pokazal-svou-zenu-foto/ |title = Заттыбек Копбосынулы показал свою жену (фото) |author = Адель Жусупова |date = 2018 жыл 1 қараша |work = |publisher = Nur.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = ru}}</ref> 2 баласы бар: Айзере, Бихан.<ref>{{cite web |url = https://stan.kz/10-zhyl-sabi-s%D2%AFye-almagan-zattybek-kopbos/ |title = 10 жыл бала сүйе алмаған Заттыбек Көпбосынұлы ұлды болды |author = |date = 2018 жыл 23 қараша |work = |publisher = Stan.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = kk}}</ref><ref>{{cite web |url = https://365info.kz/2018/11/ya-mechtal-o-syne-10-let-pevets-zattybek-nakonets-to-stal-ottsom |title = «Я мечтал о сыне 10 лет»- певец Заттыбек наконец-то стал отцом |author = |date = 2018 жыл 23 қараша |work = |publisher = 365info.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = ru}}</ref><ref>{{cite web |url = https://365info.kz/2018/11/zattybek-ustroil-shou-pod-oknami-roddoma |title = Певец Заттыбек, исполнитель хита «Ак Маржан», помпезно забрал жену и новорожденного сына из роддома. |author = |date = 2018 жыл 29 қараша |work = |publisher = 365info.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = ru}}</ref>Ошақты руынан шыкқан == Марапаттары == * „Сұлтан Бейбарыс“ төсбелгісі (2024)<ref>{{cite web |url = https://massaget.kz/index.php/layfstayl/98639/ |title = Заттыбек Көпбосынұлы ерекше төсбелгімен марапатталды |author = Есентемір Ерболұлы |date = |work = |publisher = Massaget.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = kk}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://zattybek.kz/mirbayany Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515203210/http://zattybek.kz/mirbayany/ |date=2021-05-15 }} {{уики}} ljwv53axpve9m3urnolwypvxekmqepc 3657236 3657222 2026-09-19T05:54:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-46678-65|~2026-46678-65]] ([[User talk:~2026-46678-65|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3452700 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Музыкант |Есімі = Заттыбек Көпбосынұлы |Сурет =Заттыбек Көпбосынұлы.jpg |Туған кездегі есімі = |Толық аты = Заттыбек Көпбосынұлы Буленов |Туған күні = 1974 |Туған жері = {{туғанжері|Бәйдібек ауданы|Бәйдібек ауданында|Бәйдібек ауданы}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]] |Белсенділік жылдары = 1995—қазіргі күн |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}} |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Марапаттары = |Сайты = [http://zattybek.kz/mirbayany Ресми сайт] }} '''Заттыбек Көпбосынұлы Буленов''' ([[1974 жыл]], [[Бәйдібек ауданы]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]]) — қазіргі қазақ эстрадасының танымал әншісі, композитор, әрі орындаушы. Ол қазақ тыңдармандары арасында лирикалық, махаббат тақырыбындағы әндерімен кеңінен танымал. Әсіресе, 2000-жылдардың басынан бастап оның шығармашылығы кең таралып, көптеген хит әндері халық арасында сүйікті туындыларға айналды. == Өмірбаяны == 1974 жылы [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Бәйдібек ауданы]] Кеңес ауылындa қарапайым отбасында дүниеге келген. Есімін Хатша әжесі қойған.<ref>{{cite web |url = https://juldyz.kz/2016/12/22/zattybek-koepbosynuly-anshi-ajelim-ekeumizdi-azhyratpaghan-sezim-senim-umit/ |title = Заттыбек Көпбосынұлы, әнші: Әйелім екеумізді ажыратпаған — сезімғ сенім, үміт |author = Анар Әлдибекова |date = |work = |publisher = Juldyz.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = kk }}</ref> Шығармашылық жолын 1995 жылы Бәйдібек ауданы «Шалдар» балалар саз мектебінде мұғалім болған. 1997–1998 жылдары Шалдар мәдениет уйінде көркемдік жетекші. 1999–2000 жылдары Шаншар таетрында өнерін көрсетті. 2000–2003 жылы [[Шымкент]] қаласы №71 орта мектеп музыка пәнінің мұғалімі болып жұмыс атқарған. 2004–2007 жылы Шымкент қаласы №2 балалар музыка мектебінде [[домбыра]] пәні мұғалімі қызметін атқарады. 2001, 2005 жылдары Республикалық «Шалқар термесі» термешілер байқауының лауреаты. 2008 жылдан бері жеке шағырмашылықпен айналысуда. Халық арасында тараған бірнеше «Ақмаржан», «Немерем» тағы басқа әндердің авторы.<ref>{{cite web |url = https://www.zharar.com/kz/biography/2909-zattybek_kopbosynuly.html |title = Заттыбек Көпбосынұлы (1974) |author = |date = |work = |publisher = Zharar.com |accessdate = 2024-06-24 |lang = kk }}</ref> == Жанұясы == * Үйленген. Әйелі — Әлия.<ref>{{cite web |url = https://www.nur.kz/showbiz/personal-life/1761215-zattybek-kopbosynuly-pokazal-svou-zenu-foto/ |title = Заттыбек Копбосынулы показал свою жену (фото) |author = Адель Жусупова |date = 2018 жыл 1 қараша |work = |publisher = Nur.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = ru}}</ref> 2 баласы бар: Айзере, Бихан.<ref>{{cite web |url = https://stan.kz/10-zhyl-sabi-s%D2%AFye-almagan-zattybek-kopbos/ |title = 10 жыл бала сүйе алмаған Заттыбек Көпбосынұлы ұлды болды |author = |date = 2018 жыл 23 қараша |work = |publisher = Stan.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = kk}}</ref><ref>{{cite web |url = https://365info.kz/2018/11/ya-mechtal-o-syne-10-let-pevets-zattybek-nakonets-to-stal-ottsom |title = «Я мечтал о сыне 10 лет»- певец Заттыбек наконец-то стал отцом |author = |date = 2018 жыл 23 қараша |work = |publisher = 365info.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = ru}}</ref><ref>{{cite web |url = https://365info.kz/2018/11/zattybek-ustroil-shou-pod-oknami-roddoma |title = Певец Заттыбек, исполнитель хита «Ак Маржан», помпезно забрал жену и новорожденного сына из роддома. |author = |date = 2018 жыл 29 қараша |work = |publisher = 365info.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = ru}}</ref> == Марапаттары == * „Сұлтан Бейбарыс“ төсбелгісі (2024)<ref>{{cite web |url = https://massaget.kz/index.php/layfstayl/98639/ |title = Заттыбек Көпбосынұлы ерекше төсбелгімен марапатталды |author = Есентемір Ерболұлы |date = |work = |publisher = Massaget.kz |accessdate = 2024-06-24 |lang = kk}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://zattybek.kz/mirbayany Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515203210/http://zattybek.kz/mirbayany/ |date=2021-05-15 }} {{уики}} 0gwku226mj110m6ijmk7vkrhsu4agt9 0 673936 3657087 2945582 2026-09-18T18:08:25Z Ziv 164355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Vivo logo 2019.svg]] → [[File:Vivo (China) logo.svg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 3657087 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Vivo Communication Technology Co. Ltd. |логотипі = [[Сурет:Vivo (China) logo.svg|200px]] |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |ұраны = |құрылды = 2009 |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = Шень Вей |орналасуы = {{ту|Қытай}} Дунгуань, [[Қытай]] |басты адамдары = |саласы = Электроника |өнімі = [[Смартфон]]дар |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |сайты = [http://www.vivo.com www.vivo.com] }} '''Vivo Communication Technology Co. Ltd.''' — әлемдегі ең ірі [[смартфон]] өндірушілердің бірі болып табылатын Қытай компаниясы<ref name=rosbj1>[http://www.rosbj.ru/vivo-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B8%D0%B7-%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8F/ Vivo — производитель смартфонов из Китая]{{ref-ru}}</ref>. Қазақстанда 2019 жылдың маусымынан бастап сатылады. == Тарихы == Vivo компаниясы 2009 жылы [[Қытай|Қытайда]] құрылған<ref>[http://www.vivo.com/en/about?tab=Milestone About Vivo Milestone]{{ref-en}}</ref>. 2012 жылы компания ''Vivo X1'' смартфонын ұсынды. 2014 жылдан бастап шетелдік нарықтарға кеңейту басталады. Vivo [[Үндістан]] мен [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азия]] елдерінде жұмыс істей бастайды. 2017 жылы Vivo [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018]] және [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|2022 жылғы әлем чемпионаттарының]] смартфондарының ресми бренді болу үшін [[ФИФА]]-ның ресми демеушісі болды. Сондай-ақ, компания [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|Еуро-2020]] және [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі|2024 жылғы Еуропа футбол чемпионатының]] ресми серіктесі ретінде [[УЕФА]]-мен келісімшарт жасасты. == Қызметі == [[Сурет:Vivo Mansion (Nanjing).jpg|thumb|300px|right|Vivo компаниясының офисі]] 2017 жылдың бірінші тоқсанының қорытындысы бойынша Vivo нарыққа 600,2 млн смартфон шығарды, бұл компанияға смартфон өндірушілердің жаһандық рейтингінде 5-орын алуға мүмкіндік берді. Дәл осындай ұстаным 2017 жылдың екінші тоқсанының қорытындысы бойынша да сақталды<ref>[https://www.forbes.com/sites/johnkang/2016/07/28/oppo-vivo-breaks-into-worlds-top-5-smartphone-rankings/#6c3812b73812 Oppo, Vivo Break Into World’s Top 5 Smartphone Rankings]{{ref-en}}</ref>. Forbes атап өткендей, Vivo [[Батыстық өркениет|Батыста]] іс жүзінде жоқ, бірақ қытайлық смартфондар нарығы соншалықты сыйымды, сондықтан үш көшбасшының қатысуы әлемдегі жетекші өндірушілердің қатарына кіруге мүмкіндік береді<ref name=forbes1>[https://www.forbes.com/sites/bensin/2017/06/03/sponsoring-the-world-cup-is-chinese-powerhouse-vivos-big-step-in-global-expansion/#e583f4df027b The World Cup Is Chinese Powerhouse Vivo’s Big Step To Global Expansion]{{ref-en}}</ref>. Қазіргі уақытта Vivo 4 зауытқа ие, олардың екеуі Қытайда, қалғаны [[Үндістан]] мен [[Индонезия|Индонезияда]] орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.vivo.com Компанияның ресми сайты] [[Санат:Ұялы телефон өндірушілері]] [[Санат:Қытай электроникалық компаниялары]] hvwiic8m6j4qe44vbumizkq9o6wz9lb 4 675070 3657272 3656694 2026-09-19T07:01:09Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3657272 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88007||2859||390||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96920||77196||11077||229||3392||234||110||5824||743 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||87963||82727||970||650||37||388||0||2887||49 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55567||30514||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49619||40820||1780||109||638||17||11||4520||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38482||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||37358||34318||215||7||1412||72||0||1582||154 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844 |- |12||11||{{u|Орел Карл}}||25051||23208||835||39||134||4||3||617||11 |- |13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18589||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||23144||21727||436||44||276||11||0||335||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||20493||10773||1438||41||7221||115||8||431||58 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17270||12291||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14053||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11649||7162||508||0||119||514||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10232||8056||1233||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8395||5816||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6512||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8244||5814||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||8018||5477||980||137||628||59||24||533||200 |- |30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7489||5987||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6249||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5034||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||57||{{u|Madi Dos}}||4528||3090||214||63||55||50||0||637||122 |- |49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4458||3914||4||0||11||7||0||419||5 |- |51||48||{{u|Makenzis}}||3811||3754||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||67||{{u|ShadZ01}}||3432||2704||399||123||107||0||1||4||1 |- |59||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |60||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3147||3073||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||84||{{u|MuratbekErkebulan}}||2937||1897||318||0||91||55||0||445||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||90||{{u|Balaburgem}}||2471||1754||11||29||31||59||0||183||48 |- |80||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||85||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2165||1847||8||2||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2027||1964||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1613||1340||1||0||107||1||0||5||0 |- |107||95||{{u|Gliwi}}||1561||1555||3||0||0||0||0||0||0 |- |108||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||138||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||146||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||117||{{u|Ziv}}||1187||1114||60||0||0||2||0||9||2 |- |126||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |127||227||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||207||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||140||{{u|Wikuiser}}||1098||799||143||0||63||0||43||18||4 |- |134||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |136||197||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||163||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||137||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||135||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1026||879||16||0||0||0||0||5||0 |- |141||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |143||145||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |144||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||223||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |146||167||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||162||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||136||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||139||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||191||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||216||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||232||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||179||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||234||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||155||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||172||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||158||{{u|Marksscheider}}||768||662||10||0||92||0||0||0||0 |- |166||161||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |167||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |168||144||{{u|Mheidegger}}||739||765||7||2||0||0||0||6||3 |- |169||166||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |170||154||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |172||164||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |173||176||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |174||225||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |175||159||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |176||153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1 |- |177||156||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |178||165||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||212||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |180||199||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |181||169||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||231||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |183||160||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||205||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |185||168||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |186||222||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |187||195||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |188||192||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||175||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |190||177||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |191||171||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||178||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |193||219||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |194||180||{{u|Bauyr03}}||631||559||0||1||0||0||0||36||0 |- |195||193||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||218||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |197||229||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |198||188||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |199||170||{{u|Tuttiorchestra687}}||610||609||0||0||0||0||0||3||2 |- |200||174||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |201||181||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |202||184||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||173||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |204||183||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||233||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |206||186||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |207||204||{{u|Aldogarov}}||578||493||0||0||2||0||0||81||0 |- |208||230||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |209||190||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |210||201||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||196||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||209||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |213||206||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |214||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||562||550||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||208||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |216||200||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||189||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |218||194||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||202||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||224||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||211||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||198||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||185||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||220||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||221||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||187||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||210||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||215||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||228||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||226||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||203||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||217||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||214||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |234||213||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |235||235||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 2p1zmp22k8cxvormg611eowu0hs8l7q 4 675089 3657345 3656829 2026-09-19T11:00:43Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3657345 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515615||380092||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145909||131270||957||0||13593||6||0||61||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133052||127388||865||15||62||17||10||2859||1811 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||114001||1||0||0||0||0||0||114000||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105848||88192||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89457||89457||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79291||79276||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50440||50147||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26616||22832||42||0||3648||2||0||70||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14767||13744||468||1||0||84||0||391||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9114||9114||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||8038||5477||980||137||628||40||24||533||200 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||177||175||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] lr58ig1gv054j6cj1tqaai9hnrsbkns 4 675116 3656882 3656185 2026-09-18T13:07:13Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3656882 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107914||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||945||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2715||42||0||61||33||608||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2619||103||14||200||102||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2182||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Орел Карл}}||1384||326||1||328||90||24||0||2||0 |- |12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|Nurkhan}}||997||105||14||345||4||26||0||1||0 |- |25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25 |- |26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||870||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|1nter pares}}||666||324||0||10||1153||3||0||0||4 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Nurken}}||549||541||3||657||4964||32||15||3||4 |- |46||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1629||168||18||7588||188||0||1||11 |- |47||{{u|Casserium}}||540||187||72||76||333||50||0||7||0 |- |48||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |49||{{u|Sagzhan}}||535||92||2||23||212||30||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||427||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|ShadZ01}}||220||23||0||46||82||68||0||1||0 |- |106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Coffee86}}||204||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|MuratbekErkebulan}}||89||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |242||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||76||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |283||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2979||521||93||0||38||4 |- |287||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |291||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |300||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |301||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |302||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |303||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |310||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |312||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |317||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |319||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |323||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |325||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |336||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |342||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |343||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |347||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |353||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |357||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |359||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |361||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |363||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |364||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Marksscheider}}||41||60||0||2||83||0||0||0||0 |- |386||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |387||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Yessentaikyzy}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |413||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |415||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |424||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |438||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |440||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |443||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |444||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|PushkinVko}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |453||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |464||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |466||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |469||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |478||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |483||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |487||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |490||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |493||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |496||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |497||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |503||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |508||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |510||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |511||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |521||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |532||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |533||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |545||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |548||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |549||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |550||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |555||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |562||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |565||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |568||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |576||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |578||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |582||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |583||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |590||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |592||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |600||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |606||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |608||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |612||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |632||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |637||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Aldogarov}}||11||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |645||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |646||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |647||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |648||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |649||{{u|Амина Жанаковна}}||11||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |654||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |658||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |666||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Muzeologist}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |671||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |672||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |683||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |689||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |690||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |692||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |693||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |712||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |718||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |722||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |727||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Вилюс М}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |748||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |749||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |751||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |753||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |761||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |773||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |785||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |787||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Жанар Чушекова}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |795||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |798||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |804||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |817||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |830||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |831||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |835||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |838||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |839||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |841||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |842||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |850||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |854||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |859||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |862||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |863||{{u|Wikuiser}}||6||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |864||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |870||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |883||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |887||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |892||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |896||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |902||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |910||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |918||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |920||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |932||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |936||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |943||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |946||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |947||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |957||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |967||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |968||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|19642206g}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |991||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |997||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |999||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1008||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1010||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1022||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1030||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1038||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1052||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1059||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1067||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1071||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Зилола Садирханова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1096||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1097||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1099||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1100||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1103||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1109||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1110||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1113||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1142||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1148||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1180||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1183||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1188||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1190||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Janugyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1204||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1208||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1215||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1266||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1297||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1307||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1317||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1321||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1367||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1438||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1440||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1441||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1452||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1453||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1469||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1472||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Jako2588}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1499||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1529||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1546||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1564||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1565||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1572||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1697||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1711||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1717||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1722||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||341||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 6imqmgw0pgpt0tl2w5zmmek1v26qjiy 0 677991 3656947 3651051 2026-09-18T15:51:56Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары|Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656947 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Аида Ғалымқызы Балаева | Суреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg | Атауы = Балаева, 2026 жыл | Титулы = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = лауазым енгізілді;<br>Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы ретінде [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_2 = 1 желтоқсан 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_3 = 2 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{comment|м.а.|міндетін атқарушы}})<br> [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = министрлігі құрылды;<br>Мәдениет және спорт министрі ретінде [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]];<br>Ақпарат және қоғамдық даму министрі ретінде [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] | Ізбасары_3 = [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = бірінші орынбасар ретінде [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_4 = лауазымы жойылды; Президент көмекшісі ретінде [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_5 = 4 мамыр 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022<br>(5 – 11 қаңтар 2022 {{м.а.}}) | Премьер_5 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_5 = [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] — Президент Әкімшілігі Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 22 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 4 мамыр 2020 | Президент_6 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_6 = лауазымы құрылды | Ізбасары_6 = [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] | Титулы_7 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі | Ту_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_7 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_7 = 30 желтоқсан 2014 | Басқаруын аяқтады_7 = 22 шілде 2019 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_7 = [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] | Ізбасары_7 = [[Ғани Сақтағанұлы Нығыметов|Ғани Нығыметов]] | Туған күні = 4.7.1974 | Туған жері = [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Әділбек Жүсіпов<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31241003|title=Балаева Аида Галымовна (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-11}}</ref> | Балалары = 3 | Азаматтығы = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] }} | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aida Balaeva | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар |'''Қазақстан''' }} {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} }} {{Қатар |'''Шетелдік''' }} {{Қатар |{{Достық ордені (Өзбекстан)}} }} }} '''Аида Ғалымқызы Балаева''' ([[4 шілде]] [[1974 жыл]], [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Алматы облысы]])<ref name="tuwgan">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/balaeva-aida-galymkyzy|title=Балаева Аида Ғалымқызы|lang=kk|publisher=inbusiness|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-12}}</ref> — [[қазақстан]]дық саясаткер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары. [[Ғылым кандидаты|Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты]]. Бұрын Балаева [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] (2025–2026), [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] (2023–2026) [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] (2022—2023), [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] (2020–2022), [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] (2019–2020) және басқа да лауазымдардың иесі еді.<ref name="zakonkz" /> == Өмірбаяны == Аида Балаева [[1974 жыл]]ғы [[4 шілде]]де [[Алматы облысы]]ның [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылында дүниеге келген.<ref name="tuwgan" /> Балаева 2000 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде орыс тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі мамандығына және 2007 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде заңгер мамандығына білім алған.<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition/balaeva|title=Мәдениет және ақпарат министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-09-11}}</ref> Аида Балаева өз мансабын 1999 жылдан 2002 жылға дейінгі [[Алматы облысы|Алматы облыс]]тық ақпарат және келісім басқармасының жетекші маманы, бас маманы, бөлім басшысы ретіндегі жұмысынан бастаған. Бұдан кейін ол 2004 жылға дейін [[Алматы]] қалалық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасының қоғамдық-саяси процестерді талдау және үйлестіру бөлімінің басшысы болып жұмыс істеген. Осы кезден бастап ол [[Алматы]] қаласындағы түрлі әкімшілік лауазымдарда жұмыс істеген. 2004 жылғы қаңтар мен қыркүйек аралығында Алматы қаласы бойынша ақпарат басқармасының талдау және болжам бөлімінің басшысы қызметін атқарған. 2004–2005 жылдары аралығында Аида Балаева [[Алматы]] қаласы бойынша ақпарат басқармасы басшысының орынбасары және одан кейін 2006 жылға дейін ол Алматы қаласы ішкі саясат департамент директорының орынбасары, 2006–2008 жылдары Алматы қаласы ішкі саясат департамент директоры болған. 2008 жылдан 2010 жылға дейін ол [[Астана қаласы]] ішкі саясат департаменті директоры, кейін ішкі саясат басқармасының басшысы, 2010–2014 жылдары аралығында [[Астана әкімі|Астана қаласы әкімі]] [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] орынбасары болды. 2014 жылы Аида Балаева [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі]]нің ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды, бұл қызметте ол 2019 жылға дейін болды. 2019 жылғы 22 шілдеде ол [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың көмекшісі болып тағайындалды, сонымен бірге Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі болып, қос қызметті 2020 жылғы 4 мамырға дейін атқарды. 2020 жылғы 4 мамырдан 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін Балаева [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] болған. 2022 жылғы 11 қаңтарда ол [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президент әкімшілігі]] басшысының орынбасары болды.<ref>{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/101839/aida-balayeva-stala-zamestitelem-rukovoditelya-administratsii-prezidenta.html|title=Аида Балаева стала заместителем руководителя Администрации президента|lang=ru|publisher=Kapital.kz|date=2022-01-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> Орынбасарлығын 2023 жылғы қыркүйекте аяқтады. 2023 жылғы 1 қыркүйектегі жолдауында [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] бірнеше министрліктің өзгертілетінін айтып кетті, соның ішінде Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі мен [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] қосылып, [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]]не құрылды.<ref name="kazinform">{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanadan-5-ministrlik-kuryldy_a4107314|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен жаңадан 5 министрлік құрылды|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|author=ҒАЗИЗҚЫЗЫ, Гүлнұр|date=2023-09-01|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2 қыркүйек күні қайта құрылған министрлікті басқаруға Аида Балаева тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/348268-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-lauazymyna-taghayyndaldy|title=Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі лауазымына тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Егемен Қазақстан]]|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2024 жылғы 6 ақпанда ол өз лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/357591-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy |title= Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі болып қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |author= Бақберген, Ботакөз |date= 2023-09-02 |accessdate= 2023-09-11}}</ref> 2025 жылғы 1 желтоқсанда Премьер-Министрдің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-1112938 |title= А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы |lang= kk |publisher= Қазақстан президентінің ресми сайты |author= |date= 2025-12-01 |accessdate= 2025-12-01}}</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 28 тамыздан бастап Үкіметтің отставкаға кетуіне байланысты вице-премьер және министр лауазымын уақытша атқарды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Аида Балаева [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> Оған [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесінің аппаратын]] құру жұмыстары тапсырылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> == Саяси ұстанымы == Мәдениет және ақпарат министрі болған Балаева 2023 жылғы қыркүйекте мектеп оқушыларының [[Исламдағы киім әдебі|хиджаб]] кигеніне қарсы шықты, [[зайырлы мемлекет]]те мектеп киім үлгісі сақталады және оқуын бітіріп алған азаматтар өзі дінін, діни киімін таңдасын деген.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/society/2036135-zaiyrly-elmiz-aida-balaeva-qazaqstan-mektepterinde-xidzab-kiyu-maselesine-qatysty-pikir-bildirdi/|title="Зайырлы елміз": Аида Балаева Қазақстан мектептерінде хиджаб кию мәселесіне қатысты пікір білдірді|lang=kk|publisher=NUR.kz|author=ЕРМЕКҚЫЗЫ, Айзат|date=2023-09-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> == Отбасы == Әкесі — Жыланкөзов Ғалым Ешмұхамбетұлы (1952 ж. туған). Анасы — Жыланкөзова Раиса Рақымжанқызы (1952—2021), мұғалім.<ref>[https://assembly.kz/ru/news/ank-vyrazhaet-soboleznovaniya-aide-balaevoy-i-ee-blizkim/ АНК выражает соболезнования Аиде Балаевой и ее близким]</ref> Бір сіңлісі мен інісі бар: Нұрлыбаева Айзада Ғалымқызы (1981 ж. туған), Ғалымұлы Мәди (1986 ж. туған).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/30248?RevisionId=0&ReportNodeId=2147483637&PluginId=6c2aa36248f44fd7ae888cb43817d49f&ReportId=60508975 Акционерное Общество "Национальный Центр Государственной Научно-технической Экспертизы". Аффилированные лица]</ref> Күйеуі — Әділбек Оралұлы Жүсіпов. Үш баласы бар: ұлдары Дінмұхаммед (1994 ж. туған), Асқар (1996 ж. туған) және қызы Әсел (2004 ж. туған).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1207633337 БАЛАЕВА Аида Галымовна]</ref> == Марапаттары == * [[Парасат ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/meetings_and_sittings/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-2|title=О награждении государственными наградами Республики Казахстан|lang=ru|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-12-13|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Құрмет ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-201012160038|title=Награды ко дню независимости|lang=ru|publisher=NOMAD кочевник|date=2010-12-07|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008).<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30201176|title=Аким столицы вручил юбилейные медали «10-летие Астаны» работникам акимата и дорожно-строительных организаций|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|date=2008-08-28|accessdate=2023-09-11}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Әлеуметтану ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет министрлері]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары]] nrct8s278veq0w9lvobsf2hm1jypdi3 3656951 3656947 2026-09-18T15:56:19Z Casserium 68287 /* */ 3656951 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Аида Ғалымқызы Балаева | Суреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg | Атауы = Балаева, 2026 жыл | Титулы = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = лауазым енгізілді;<br>Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы ретінде [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_2 = 1 желтоқсан 2025 | Басқаруын аяқтады_2 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_2 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_2 = [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_3 = 2 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 тамыз 2026<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Премьер_3 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br>[[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] ({{comment|м.а.|міндетін атқарушы}})<br> [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = министрлігі құрылды;<br>Мәдениет және спорт министрі ретінде [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]];<br>Ақпарат және қоғамдық даму министрі ретінде [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] | Ізбасары_3 = [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 11 қаңтар 2022 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 қыркүйек 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = бірінші орынбасар ретінде [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_4 = лауазымы жойылды; Президент көмекшісі ретінде [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Emblem of Kazakhstan 3d.svg | Басқара бастады_5 = 4 мамыр 2020 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қаңтар 2022<br>(5 – 11 қаңтар 2022 {{м.а.}}) | Премьер_5 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] | Ізбасары_5 = [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] — Президент Әкімшілігі Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі | Ту_6 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_6 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_6 = 22 шілде 2019 | Басқаруын аяқтады_6 = 4 мамыр 2020 | Президент_6 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_6 = лауазымы құрылды | Ізбасары_6 = [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] | Титулы_7 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі | Ту_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_7 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_7 = 30 желтоқсан 2014 | Басқаруын аяқтады_7 = 22 шілде 2019 | Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_7 = [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] | Ізбасары_7 = [[Ғани Сақтағанұлы Нығыметов|Ғани Нығыметов]] | Туған күні = 4.7.1974 | Туған жері = [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Алматы облысы)}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Әділбек Жүсіпов<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31241003|title=Балаева Аида Галымовна (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-11}}</ref> | Балалары = 3 | Азаматтығы = | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{ublist |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университеті]] |[[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] }} | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aida Balaeva | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Қатар |'''Қазақстан''' }} {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{2 дәрежелі Барыс ордені}} }} {{Қатар |'''Шетелдік''' }} {{Қатар |{{Достық ордені (Өзбекстан)}} }} }} '''Аида Ғалымқызы Балаева''' ([[4 шілде]] [[1974 жыл]], [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылы, [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Алматы облысы]])<ref name="tuwgan">{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/balaeva-aida-galymkyzy|title=Балаева Аида Ғалымқызы|lang=kk|publisher=inbusiness|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-12}}</ref> — [[қазақстан]]дық саясаткер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|Төрағасының орынбасары]]. [[Ғылым кандидаты|Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты]]. Бұрын Балаева [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] (2025–2026), [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] (2023–2026) [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары]] (2022—2023), [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] (2020–2022), [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|Президент көмекшісі]] (2019–2020) және басқа да лауазымдардың иесі еді.<ref name="zakonkz" /> == Өмірбаяны == Аида Балаева [[1974 жыл]]ғы [[4 шілде]]де [[Алматы облысы]]ның [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы [[Жамбыл (Жамбыл ауданы, Алматы облысы)|Жамбыл]] ауылында дүниеге келген.<ref name="tuwgan" /> Балаева 2000 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде орыс тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі мамандығына және 2007 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде заңгер мамандығына білім алған.<ref name="premyer">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition/balaeva|title=Мәдениет және ақпарат министрі|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-09-11}}</ref> Аида Балаева өз мансабын 1999 жылдан 2002 жылға дейінгі [[Алматы облысы|Алматы облыс]]тық ақпарат және келісім басқармасының жетекші маманы, бас маманы, бөлім басшысы ретіндегі жұмысынан бастаған. Бұдан кейін ол 2004 жылға дейін [[Алматы]] қалалық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасының қоғамдық-саяси процестерді талдау және үйлестіру бөлімінің басшысы болып жұмыс істеген. Осы кезден бастап ол [[Алматы]] қаласындағы түрлі әкімшілік лауазымдарда жұмыс істеген. 2004 жылғы қаңтар мен қыркүйек аралығында Алматы қаласы бойынша ақпарат басқармасының талдау және болжам бөлімінің басшысы қызметін атқарған. 2004–2005 жылдары аралығында Аида Балаева [[Алматы]] қаласы бойынша ақпарат басқармасы басшысының орынбасары және одан кейін 2006 жылға дейін ол Алматы қаласы ішкі саясат департамент директорының орынбасары, 2006–2008 жылдары Алматы қаласы ішкі саясат департамент директоры болған. 2008 жылдан 2010 жылға дейін ол [[Астана қаласы]] ішкі саясат департаменті директоры, кейін ішкі саясат басқармасының басшысы, 2010–2014 жылдары аралығында [[Астана әкімі|Астана қаласы әкімі]] [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] орынбасары болды. 2014 жылы Аида Балаева [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі]]нің ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды, бұл қызметте ол 2019 жылға дейін болды. 2019 жылғы 22 шілдеде ол [[Қазақстан президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың көмекшісі болып тағайындалды, сонымен бірге Президент Әкімшілігінің Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі болып, қос қызметті 2020 жылғы 4 мамырға дейін атқарды. 2020 жылғы 4 мамырдан 2022 жылғы 11 қаңтарға дейін Балаева [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] болған. 2022 жылғы 11 қаңтарда ол [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президент әкімшілігі]] басшысының орынбасары болды.<ref>{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/101839/aida-balayeva-stala-zamestitelem-rukovoditelya-administratsii-prezidenta.html|title=Аида Балаева стала заместителем руководителя Администрации президента|lang=ru|publisher=Kapital.kz|date=2022-01-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> Орынбасарлығын 2023 жылғы қыркүйекте аяқтады. 2023 жылғы 1 қыркүйектегі жолдауында [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] бірнеше министрліктің өзгертілетінін айтып кетті, соның ішінде Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі мен [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] қосылып, [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]]не құрылды.<ref name="kazinform">{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanadan-5-ministrlik-kuryldy_a4107314|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен жаңадан 5 министрлік құрылды|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|author=ҒАЗИЗҚЫЗЫ, Гүлнұр|date=2023-09-01|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2 қыркүйек күні қайта құрылған министрлікті басқаруға Аида Балаева тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/348268-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-lauazymyna-taghayyndaldy|title=Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі лауазымына тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Егемен Қазақстан]]|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-11}}</ref> 2024 жылғы 6 ақпанда ол өз лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/357591-aida-balaeva-madeniet-dgane-aqparat-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy |title= Аида Балаева Мәдениет және ақпарат министрі болып қайта тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |author= Бақберген, Ботакөз |date= 2023-09-02 |accessdate= 2023-09-11}}</ref> 2025 жылғы 1 желтоқсанда Премьер-Министрдің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-1112938 |title= А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы |lang= kk |publisher= Қазақстан президентінің ресми сайты |author= |date= 2025-12-01 |accessdate= 2025-12-01}}</ref> 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]</ref> 2026 жылғы 28 тамыздан бастап Үкіметтің отставкаға кетуіне байланысты вице-премьер және министр лауазымын уақытша атқарды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-ukimeti-turaly-2874634 Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы]</ref> 2026 жылғы 31 тамызда Аида Балаева [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік Кеңесі]] Төрағасының орынбасары болып тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> Оған [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік кеңесінің аппаратын]] құру жұмыстары тапсырылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> == Саяси ұстанымы == Мәдениет және ақпарат министрі болған Балаева 2023 жылғы қыркүйекте мектеп оқушыларының [[Исламдағы киім әдебі|хиджаб]] кигеніне қарсы шықты, [[зайырлы мемлекет]]те мектеп киім үлгісі сақталады және оқуын бітіріп алған азаматтар өзі дінін, діни киімін таңдасын деген.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/society/2036135-zaiyrly-elmiz-aida-balaeva-qazaqstan-mektepterinde-xidzab-kiyu-maselesine-qatysty-pikir-bildirdi/|title="Зайырлы елміз": Аида Балаева Қазақстан мектептерінде хиджаб кию мәселесіне қатысты пікір білдірді|lang=kk|publisher=NUR.kz|author=ЕРМЕКҚЫЗЫ, Айзат|date=2023-09-11|accessdate=2023-09-12}}</ref> == Отбасы == Әкесі — Жыланкөзов Ғалым Ешмұхамбетұлы (1952 ж. туған). Анасы — Жыланкөзова Раиса Рақымжанқызы (1952—2021), мұғалім.<ref>[https://assembly.kz/ru/news/ank-vyrazhaet-soboleznovaniya-aide-balaevoy-i-ee-blizkim/ АНК выражает соболезнования Аиде Балаевой и ее близким]</ref> Бір сіңлісі мен інісі бар: Нұрлыбаева Айзада Ғалымқызы (1981 ж. туған), Ғалымұлы Мәди (1986 ж. туған).<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/30248?RevisionId=0&ReportNodeId=2147483637&PluginId=6c2aa36248f44fd7ae888cb43817d49f&ReportId=60508975 Акционерное Общество "Национальный Центр Государственной Научно-технической Экспертизы". Аффилированные лица]</ref> Күйеуі — Әділбек Оралұлы Жүсіпов. Үш баласы бар: ұлдары Дінмұхаммед (1994 ж. туған), Асқар (1996 ж. туған) және қызы Әсел (2004 ж. туған).<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1207633337 БАЛАЕВА Аида Галымовна]</ref> == Марапаттары == * [[Парасат ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/meetings_and_sittings/o-nagrazhdenii-gosudarstvennymi-nagradami-respubliki-kazahstan-2|title=О награждении государственными наградами Республики Казахстан|lang=ru|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-12-13|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Құрмет ордені]] (2016);<ref>{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-201012160038|title=Награды ко дню независимости|lang=ru|publisher=NOMAD кочевник|date=2010-12-07|accessdate=2023-09-11}}</ref> * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008).<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30201176|title=Аким столицы вручил юбилейные медали «10-летие Астаны» работникам акимата и дорожно-строительных организаций|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|date=2008-08-28|accessdate=2023-09-11}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Әлеуметтану ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет министрлері]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары]] n5zs8x16ki1qstg79sborwsrnx26dk3 0 699280 3657204 3168233 2026-09-19T01:36:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657204 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Таусамалы |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg = 43 |lat_min =11 |lat_sec = 28 |lon_deg = 76 |lon_min =50 |lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Қарасай ауданы |кестедегі аудан = Қарасай ауданы{{!}}Қарасай |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Каменка'' |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} 8591 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Таусамалы''' ([[2007 жыл|2007]] жылға дейін — ''Каменка'')<ref>[https://zakon.uchet.kz/kaz/docs/V07D0001995 Облыстағы кейбір ауылдық округтер мен ауылдардың атауларын өзгерту туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223094625/https://zakon.uchet.kz/kaz/docs/V07D0001995 |date=2023-02-23 }}</ref> — [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]], бұрынғы [[Таусамалы ауылдық округі]]нің орталығы болған ауыл. Қазіргі уақытта [[Алматы]] қаласының [[Наурызбай ауданы]]ндағы шағын аудан. == Халқы == [[1999 жыл|1999 жылы]] халық саны 5787 адам болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 8591 адамды құраған<ref>[https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230415223916/https://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032719 |date=2023-04-15 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарасай ауданының таратылған елді мекендері]] ntd70812fx6kuojx4fpb92k0daahh0d 0 701995 3656918 3656492 2026-09-18T15:22:36Z Casserium 68287 /* Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты */ 3656918 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 маусым]] [[1993 жыл]] |ізашары1 = Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесі |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |басшылықтың лауазымы2 = Төраға орынбасары |басшылықтың есімі3 = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|ҚР Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] |басшылықтың лауазымы3 = Жұмыс органы |басшылықтың есімі4 = |басшылықтың лауазымы4 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі''' — [[Қазақстан]]ның ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. Қауіпсіздік кеңесін Қазақстан Республикасының Президенті ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тұтастықты және халықаралық аренада Қазақстанның ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында құрады. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің тарихы 1991 жылдан басталады, онда Қазақ КСР Президентінің 21 тамыздағы Жарлығымен Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңесі құрылған болатын. Кейіннен ол Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 17 маусымдағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі болып қайта құрылды. 2018 жылы республиканың Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң қабылданып, заң бойынша Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өмір бойы басқару құқығына ие болды. Бұрын сарапшылар бұл заңды Назарбаев қайтыс болғанға дейін, тіпті елде басқа президент пен Үкімет болса да, билікті сақтауға мүмкіндік беретін жоба ретінде қарастырған. 2022 жылғы 5 қаңтарда Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығы Нұрсұлтан Назарбаевтан Қазақстан Республикасының Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] өтті. 2022 жылғы 19 қаңтарда Қазақстан Мәжілісі Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.<ref>[https://egemen.kz/article/301653-nazarbaevtynh-qauipsizdik-kenhesine-toraghalyq-etuin-dgoyu-turaly-zanh-qaraldy Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне төрағалық етуін жою туралы заң қаралды]</ref> 2022 жылғы 7 ақпанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңға түзетулерге қол қойды.<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/to-aev-nazarbaevty-kilettigin-shekteu-boyynsha-t-zetulerge-ol-oydy Тоқаев Назарбаевтың өкілеттігін шектеу бойынша түзетулерге қол қойды]</ref> 2026 жылғы 29 тамызда президентке тікелей бағынатын Қауіпсіздік кеңесінің аппараты құрылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> 31 тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. <ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Өкілеттіктері == Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі — "Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі туралы" 2018 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті құратын және ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тәуелсіздікті қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. === Негізгі міндеттері === Қауіпсіздік кеңестің негізгі міндеттері қатарында: *Президентке ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, елдің қорғаныс қабілетін нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, осы салалардағы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар енгізу; *Президент үшін: **соғыс жағдайын енгізу, ұзарту, күшін жою; **төтенше жағдай енгізу, ұзарту, күшін жою; **бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы күштерін пайдалану; *Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау кіреді. Қауіпсіздік кеңесі мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың елдің ұлттық қауіпсіздігі мен халықаралық ұстанымдарын, мемлекеттің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіреді. Сондай-ақ заң жобаларын талдайды және құзыреті шегінде нормативтік құжаттардың орындалуын бақылайды. === Отырыстары === Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының немесе Төрағаның уәкілеттік беруі бойынша Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің бірінің төрағалық етуімен өткізіледі. Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарын өткізу мерзімділігін Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы айқындайды. Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының шешімі бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің жекелеген мүшелерінің қатысуымен Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестері өткізілуі мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері Қауіпсіздік Кеңесінің қатысып отырған мүшелерінің жалпы санының қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған кезде төрағалық етушінің дауысы шешуші болады. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері оларды Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы бекіткеннен кейін күшіне енеді, қажет болған жағдайда олар Президенттің актілерімен іске асырылады. Қауіпсіздік Кеңесінің, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері міндетті болып табылады және оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, ұйымдары мен лауазымды адамдары мүлтіксіз орындауға тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз етуді Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету үшін Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар құрылуы мүмкін. Оларды құру, міндеттері, функциялары мен лауазымдық құрамы туралы мәселені қауіпсіздік кеңесі хатшысының ұсынуы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы шешеді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары мен жедел кеңестеріне материалдар дайындауды жүзеге асырады, Қауіпсіздік Кеңесінің, Президенттің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының тапсырмасы бойынша талдамалық және зерттеу жұмыстарын орындайды, Қауіпсіздік Кеңесіне Мемлекеттік қызметтің негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. елдің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласындағы саясат. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы үйлестіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссияларының, Сараптамалық кеңестің, инспекциялық және жұмыс топтарының, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдардың қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық-техникалық қамтамасыз етуді өкілдері осы органдардың жұмысына қатысатын мемлекеттік органдар мен ұйымдар, сондай-ақ аппарат жүзеге асырады. == Басшылығы және құрамы == Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы — [[Қазақстан президенті]]. Ол Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын қалыптастырады. Төрағаның өзіне тікелей бағынатын бір орынбасары болады.<ref>[https://ertenmedia.kz/akordadan-bolingen-apparat-sarapshy-kauipsizdik-kenesindegi-ozgeristin-astaryn-ashty/ Ақордадан бөлінген аппарат: сарапшы Қауіпсіздік кеңесіндегі өзгерістің астарын ашты]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні ! colspan="2" |Атқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Dmitry Medvedev in Kazakhstan 16 October 2009-6 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} || 21 тамыз 1991 || 5 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Russia–Kazakhstan talks 2026, 21 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} || 5 қаңтар 2022 || — |} '''Лауазымы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері:''' * Қазақстан Президенті: [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] * Қазақстан Вице-Президенті: [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] * Қазақстан Құрылтайының Төрағасы: [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] * Қазақстан Премьер-Министрі: [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] * Қазақстан Президенті Әкімшілігінің Басшысы: [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] * Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары: [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] * Қазақстанның Бас Прокуроры: [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] * Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы: [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]] * Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы: [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] * Қазақстанның Сыртқы істер министрі: [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] * Қазақстанның Қорғаныс министрі: [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] * Қазақстанның Ішкі істер министрі: [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]] * Қазақстанның Төтенше жағдайлар министрі: [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]].<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref> == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты == [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] Республика Президентіне тікелей бағынатын мемлекеттік органға жатады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref> Аппаратты басшы басқарады, ал '''[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|Қауіпсіздік кеңесі Төрағасының орынбасары]]''' аппараттың қызметін ұйымдастырады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kauipsizdik-kenesi-men-onyn-apparaty-turaly-erezheni-bekitti-1181321 Мемлекет басшысы Қауіпсіздік Кеңесі мен оның Аппараты туралы ережені бекітті]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің хатшылары мен төраға орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (1993–1994)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары (1994–2026)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (2026–)''' |- | 1 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] [[Санат:Ұлттық қауіпсіздік кеңестері]] bb9u48gw2asc2tu7kbe506vkj10jmvs 3656920 3656918 2026-09-18T15:27:11Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар|Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656920 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 маусым]] [[1993 жыл]] |ізашары1 = Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесі |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |басшылықтың лауазымы2 = Төраға орынбасары |басшылықтың есімі3 = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|ҚР Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] |басшылықтың лауазымы3 = Жұмыс органы |басшылықтың есімі4 = |басшылықтың лауазымы4 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі''' — [[Қазақстан]]ның ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. Қауіпсіздік кеңесін Қазақстан Республикасының Президенті ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тұтастықты және халықаралық аренада Қазақстанның ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында құрады. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің тарихы 1991 жылдан басталады, онда Қазақ КСР Президентінің 21 тамыздағы Жарлығымен Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңесі құрылған болатын. Кейіннен ол Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 17 маусымдағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі болып қайта құрылды. 2018 жылы республиканың Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң қабылданып, заң бойынша Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өмір бойы басқару құқығына ие болды. Бұрын сарапшылар бұл заңды Назарбаев қайтыс болғанға дейін, тіпті елде басқа президент пен Үкімет болса да, билікті сақтауға мүмкіндік беретін жоба ретінде қарастырған. 2022 жылғы 5 қаңтарда Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығы Нұрсұлтан Назарбаевтан Қазақстан Республикасының Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] өтті. 2022 жылғы 19 қаңтарда Қазақстан Мәжілісі Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.<ref>[https://egemen.kz/article/301653-nazarbaevtynh-qauipsizdik-kenhesine-toraghalyq-etuin-dgoyu-turaly-zanh-qaraldy Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне төрағалық етуін жою туралы заң қаралды]</ref> 2022 жылғы 7 ақпанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңға түзетулерге қол қойды.<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/to-aev-nazarbaevty-kilettigin-shekteu-boyynsha-t-zetulerge-ol-oydy Тоқаев Назарбаевтың өкілеттігін шектеу бойынша түзетулерге қол қойды]</ref> 2026 жылғы 29 тамызда президентке тікелей бағынатын Қауіпсіздік кеңесінің аппараты құрылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> 31 тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. <ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Өкілеттіктері == Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі — "Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі туралы" 2018 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті құратын және ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тәуелсіздікті қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. === Негізгі міндеттері === Қауіпсіздік кеңестің негізгі міндеттері қатарында: *Президентке ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, елдің қорғаныс қабілетін нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, осы салалардағы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар енгізу; *Президент үшін: **соғыс жағдайын енгізу, ұзарту, күшін жою; **төтенше жағдай енгізу, ұзарту, күшін жою; **бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы күштерін пайдалану; *Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау кіреді. Қауіпсіздік кеңесі мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың елдің ұлттық қауіпсіздігі мен халықаралық ұстанымдарын, мемлекеттің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіреді. Сондай-ақ заң жобаларын талдайды және құзыреті шегінде нормативтік құжаттардың орындалуын бақылайды. === Отырыстары === Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының немесе Төрағаның уәкілеттік беруі бойынша Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің бірінің төрағалық етуімен өткізіледі. Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарын өткізу мерзімділігін Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы айқындайды. Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының шешімі бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің жекелеген мүшелерінің қатысуымен Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестері өткізілуі мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері Қауіпсіздік Кеңесінің қатысып отырған мүшелерінің жалпы санының қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған кезде төрағалық етушінің дауысы шешуші болады. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері оларды Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы бекіткеннен кейін күшіне енеді, қажет болған жағдайда олар Президенттің актілерімен іске асырылады. Қауіпсіздік Кеңесінің, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері міндетті болып табылады және оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, ұйымдары мен лауазымды адамдары мүлтіксіз орындауға тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз етуді Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету үшін Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар құрылуы мүмкін. Оларды құру, міндеттері, функциялары мен лауазымдық құрамы туралы мәселені қауіпсіздік кеңесі хатшысының ұсынуы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы шешеді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары мен жедел кеңестеріне материалдар дайындауды жүзеге асырады, Қауіпсіздік Кеңесінің, Президенттің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының тапсырмасы бойынша талдамалық және зерттеу жұмыстарын орындайды, Қауіпсіздік Кеңесіне Мемлекеттік қызметтің негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. елдің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласындағы саясат. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы үйлестіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссияларының, Сараптамалық кеңестің, инспекциялық және жұмыс топтарының, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдардың қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық-техникалық қамтамасыз етуді өкілдері осы органдардың жұмысына қатысатын мемлекеттік органдар мен ұйымдар, сондай-ақ аппарат жүзеге асырады. == Басшылығы және құрамы == Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы — [[Қазақстан президенті]]. Ол Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын қалыптастырады. Төрағаның өзіне тікелей бағынатын бір орынбасары болады.<ref>[https://ertenmedia.kz/akordadan-bolingen-apparat-sarapshy-kauipsizdik-kenesindegi-ozgeristin-astaryn-ashty/ Ақордадан бөлінген аппарат: сарапшы Қауіпсіздік кеңесіндегі өзгерістің астарын ашты]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні ! colspan="2" |Атқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Dmitry Medvedev in Kazakhstan 16 October 2009-6 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} || 21 тамыз 1991 || 5 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Russia–Kazakhstan talks 2026, 21 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} || 5 қаңтар 2022 || — |} '''Лауазымы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері:''' * Қазақстан Президенті: [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] * Қазақстан Вице-Президенті: [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] * Қазақстан Құрылтайының Төрағасы: [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] * Қазақстан Премьер-Министрі: [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] * Қазақстан Президенті Әкімшілігінің Басшысы: [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] * Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары: [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] * Қазақстанның Бас Прокуроры: [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] * Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы: [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]] * Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы: [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] * Қазақстанның Сыртқы істер министрі: [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] * Қазақстанның Қорғаныс министрі: [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] * Қазақстанның Ішкі істер министрі: [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]] * Қазақстанның Төтенше жағдайлар министрі: [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]].<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref> == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты == [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] Республика Президентіне тікелей бағынатын мемлекеттік органға жатады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref> Аппаратты басшы басқарады, ал '''[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|Қауіпсіздік кеңесі Төрағасының орынбасары]]''' аппараттың қызметін ұйымдастырады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kauipsizdik-kenesi-men-onyn-apparaty-turaly-erezheni-bekitti-1181321 Мемлекет басшысы Қауіпсіздік Кеңесі мен оның Аппараты туралы ережені бекітті]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің хатшылары мен төраға орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (1993–1994)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары (1994–2026)''' |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |- | colspan="5" | '''Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары (2026–)''' |- | 1 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] [[Санат:Ұлттық қауіпсіздік кеңестері]] dsopkol6b2znp0n9vcxcbbw98rittr0 3656943 3656920 2026-09-18T15:47:53Z Casserium 68287 /* Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты */ 3656943 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 маусым]] [[1993 жыл]] |ізашары1 = Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесі |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |басшылықтың лауазымы2 = Төраға орынбасары |басшылықтың есімі3 = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|ҚР Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] |басшылықтың лауазымы3 = Жұмыс органы |басшылықтың есімі4 = |басшылықтың лауазымы4 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі''' — [[Қазақстан]]ның ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. Қауіпсіздік кеңесін Қазақстан Республикасының Президенті ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тұтастықты және халықаралық аренада Қазақстанның ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында құрады. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің тарихы 1991 жылдан басталады, онда Қазақ КСР Президентінің 21 тамыздағы Жарлығымен Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңесі құрылған болатын. Кейіннен ол Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 17 маусымдағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі болып қайта құрылды. 2018 жылы республиканың Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң қабылданып, заң бойынша Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өмір бойы басқару құқығына ие болды. Бұрын сарапшылар бұл заңды Назарбаев қайтыс болғанға дейін, тіпті елде басқа президент пен Үкімет болса да, билікті сақтауға мүмкіндік беретін жоба ретінде қарастырған. 2022 жылғы 5 қаңтарда Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығы Нұрсұлтан Назарбаевтан Қазақстан Республикасының Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] өтті. 2022 жылғы 19 қаңтарда Қазақстан Мәжілісі Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.<ref>[https://egemen.kz/article/301653-nazarbaevtynh-qauipsizdik-kenhesine-toraghalyq-etuin-dgoyu-turaly-zanh-qaraldy Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне төрағалық етуін жою туралы заң қаралды]</ref> 2022 жылғы 7 ақпанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңға түзетулерге қол қойды.<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/to-aev-nazarbaevty-kilettigin-shekteu-boyynsha-t-zetulerge-ol-oydy Тоқаев Назарбаевтың өкілеттігін шектеу бойынша түзетулерге қол қойды]</ref> 2026 жылғы 29 тамызда президентке тікелей бағынатын Қауіпсіздік кеңесінің аппараты құрылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> 31 тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. <ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Өкілеттіктері == Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі — "Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі туралы" 2018 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті құратын және ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тәуелсіздікті қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. === Негізгі міндеттері === Қауіпсіздік кеңестің негізгі міндеттері қатарында: *Президентке ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, елдің қорғаныс қабілетін нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, осы салалардағы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар енгізу; *Президент үшін: **соғыс жағдайын енгізу, ұзарту, күшін жою; **төтенше жағдай енгізу, ұзарту, күшін жою; **бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы күштерін пайдалану; *Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау кіреді. Қауіпсіздік кеңесі мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың елдің ұлттық қауіпсіздігі мен халықаралық ұстанымдарын, мемлекеттің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіреді. Сондай-ақ заң жобаларын талдайды және құзыреті шегінде нормативтік құжаттардың орындалуын бақылайды. === Отырыстары === Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының немесе Төрағаның уәкілеттік беруі бойынша Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің бірінің төрағалық етуімен өткізіледі. Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарын өткізу мерзімділігін Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы айқындайды. Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының шешімі бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің жекелеген мүшелерінің қатысуымен Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестері өткізілуі мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері Қауіпсіздік Кеңесінің қатысып отырған мүшелерінің жалпы санының қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған кезде төрағалық етушінің дауысы шешуші болады. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері оларды Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы бекіткеннен кейін күшіне енеді, қажет болған жағдайда олар Президенттің актілерімен іске асырылады. Қауіпсіздік Кеңесінің, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері міндетті болып табылады және оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, ұйымдары мен лауазымды адамдары мүлтіксіз орындауға тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз етуді Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету үшін Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар құрылуы мүмкін. Оларды құру, міндеттері, функциялары мен лауазымдық құрамы туралы мәселені қауіпсіздік кеңесі хатшысының ұсынуы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы шешеді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары мен жедел кеңестеріне материалдар дайындауды жүзеге асырады, Қауіпсіздік Кеңесінің, Президенттің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының тапсырмасы бойынша талдамалық және зерттеу жұмыстарын орындайды, Қауіпсіздік Кеңесіне Мемлекеттік қызметтің негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. елдің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласындағы саясат. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы үйлестіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссияларының, Сараптамалық кеңестің, инспекциялық және жұмыс топтарының, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдардың қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық-техникалық қамтамасыз етуді өкілдері осы органдардың жұмысына қатысатын мемлекеттік органдар мен ұйымдар, сондай-ақ аппарат жүзеге асырады. == Басшылығы және құрамы == Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы — [[Қазақстан президенті]]. Ол Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын қалыптастырады. Төрағаның өзіне тікелей бағынатын бір орынбасары болады.<ref>[https://ertenmedia.kz/akordadan-bolingen-apparat-sarapshy-kauipsizdik-kenesindegi-ozgeristin-astaryn-ashty/ Ақордадан бөлінген аппарат: сарапшы Қауіпсіздік кеңесіндегі өзгерістің астарын ашты]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні ! colspan="2" |Атқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Dmitry Medvedev in Kazakhstan 16 October 2009-6 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} || 21 тамыз 1991 || 5 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Russia–Kazakhstan talks 2026, 21 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} || 5 қаңтар 2022 || — |} '''Лауазымы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері:''' * Қазақстан Президенті: [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] * Қазақстан Вице-Президенті: [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] * Қазақстан Құрылтайының Төрағасы: [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] * Қазақстан Премьер-Министрі: [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] * Қазақстан Президенті Әкімшілігінің Басшысы: [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] * Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары: [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] * Қазақстанның Бас Прокуроры: [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] * Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы: [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]] * Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы: [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] * Қазақстанның Сыртқы істер министрі: [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] * Қазақстанның Қорғаныс министрі: [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] * Қазақстанның Ішкі істер министрі: [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]] * Қазақстанның Төтенше жағдайлар министрі: [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]].<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref> == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты == [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] Республика Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органға жатады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref> Ол Қауіпсіздік кеңесінің, Қауіпсіздік кеңесі төрағасы мен [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|төраға орынбасарының]] қызметін қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kauipsizdik-kenesi-men-onyn-apparaty-turaly-erezheni-bekitti-1181321 Мемлекет басшысы Қауіпсіздік Кеңесі мен оның Аппараты туралы ережені бекітті]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] [[Санат:Ұлттық қауіпсіздік кеңестері]] mkbxp37hqo2fap4qah18stybkjncf1n 3656944 3656943 2026-09-18T15:48:38Z Casserium 68287 /* */ 3656944 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 маусым]] [[1993 жыл]] |ізашары1 = Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесі |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |басшылықтың лауазымы2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|Төраға орынбасары]] |басшылықтың есімі3 = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|ҚР Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] |басшылықтың лауазымы3 = Жұмыс органы |басшылықтың есімі4 = |басшылықтың лауазымы4 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі''' — [[Қазақстан]]ның ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. Қауіпсіздік кеңесін Қазақстан Республикасының Президенті ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тұтастықты және халықаралық аренада Қазақстанның ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында құрады. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің тарихы 1991 жылдан басталады, онда Қазақ КСР Президентінің 21 тамыздағы Жарлығымен Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңесі құрылған болатын. Кейіннен ол Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 17 маусымдағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі болып қайта құрылды. 2018 жылы республиканың Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң қабылданып, заң бойынша Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өмір бойы басқару құқығына ие болды. Бұрын сарапшылар бұл заңды Назарбаев қайтыс болғанға дейін, тіпті елде басқа президент пен Үкімет болса да, билікті сақтауға мүмкіндік беретін жоба ретінде қарастырған. 2022 жылғы 5 қаңтарда Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығы Нұрсұлтан Назарбаевтан Қазақстан Республикасының Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] өтті. 2022 жылғы 19 қаңтарда Қазақстан Мәжілісі Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.<ref>[https://egemen.kz/article/301653-nazarbaevtynh-qauipsizdik-kenhesine-toraghalyq-etuin-dgoyu-turaly-zanh-qaraldy Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне төрағалық етуін жою туралы заң қаралды]</ref> 2022 жылғы 7 ақпанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңға түзетулерге қол қойды.<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/to-aev-nazarbaevty-kilettigin-shekteu-boyynsha-t-zetulerge-ol-oydy Тоқаев Назарбаевтың өкілеттігін шектеу бойынша түзетулерге қол қойды]</ref> 2026 жылғы 29 тамызда президентке тікелей бағынатын Қауіпсіздік кеңесінің аппараты құрылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> 31 тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. <ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Өкілеттіктері == Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі — "Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі туралы" 2018 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті құратын және ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тәуелсіздікті қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. === Негізгі міндеттері === Қауіпсіздік кеңестің негізгі міндеттері қатарында: *Президентке ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, елдің қорғаныс қабілетін нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, осы салалардағы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар енгізу; *Президент үшін: **соғыс жағдайын енгізу, ұзарту, күшін жою; **төтенше жағдай енгізу, ұзарту, күшін жою; **бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы күштерін пайдалану; *Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау кіреді. Қауіпсіздік кеңесі мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың елдің ұлттық қауіпсіздігі мен халықаралық ұстанымдарын, мемлекеттің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіреді. Сондай-ақ заң жобаларын талдайды және құзыреті шегінде нормативтік құжаттардың орындалуын бақылайды. === Отырыстары === Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының немесе Төрағаның уәкілеттік беруі бойынша Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің бірінің төрағалық етуімен өткізіледі. Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарын өткізу мерзімділігін Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы айқындайды. Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының шешімі бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің жекелеген мүшелерінің қатысуымен Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестері өткізілуі мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері Қауіпсіздік Кеңесінің қатысып отырған мүшелерінің жалпы санының қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған кезде төрағалық етушінің дауысы шешуші болады. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері оларды Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы бекіткеннен кейін күшіне енеді, қажет болған жағдайда олар Президенттің актілерімен іске асырылады. Қауіпсіздік Кеңесінің, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері міндетті болып табылады және оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, ұйымдары мен лауазымды адамдары мүлтіксіз орындауға тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз етуді Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету үшін Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар құрылуы мүмкін. Оларды құру, міндеттері, функциялары мен лауазымдық құрамы туралы мәселені қауіпсіздік кеңесі хатшысының ұсынуы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы шешеді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары мен жедел кеңестеріне материалдар дайындауды жүзеге асырады, Қауіпсіздік Кеңесінің, Президенттің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының тапсырмасы бойынша талдамалық және зерттеу жұмыстарын орындайды, Қауіпсіздік Кеңесіне Мемлекеттік қызметтің негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. елдің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласындағы саясат. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы үйлестіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссияларының, Сараптамалық кеңестің, инспекциялық және жұмыс топтарының, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдардың қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық-техникалық қамтамасыз етуді өкілдері осы органдардың жұмысына қатысатын мемлекеттік органдар мен ұйымдар, сондай-ақ аппарат жүзеге асырады. == Басшылығы және құрамы == Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы — [[Қазақстан президенті]]. Ол Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын қалыптастырады. Төрағаның өзіне тікелей бағынатын бір орынбасары болады.<ref>[https://ertenmedia.kz/akordadan-bolingen-apparat-sarapshy-kauipsizdik-kenesindegi-ozgeristin-astaryn-ashty/ Ақордадан бөлінген аппарат: сарапшы Қауіпсіздік кеңесіндегі өзгерістің астарын ашты]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні ! colspan="2" |Атқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Dmitry Medvedev in Kazakhstan 16 October 2009-6 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} || 21 тамыз 1991 || 5 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Russia–Kazakhstan talks 2026, 21 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} || 5 қаңтар 2022 || — |} '''Лауазымы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері:''' * Қазақстан Президенті: [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] * Қазақстан Вице-Президенті: [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] * Қазақстан Құрылтайының Төрағасы: [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] * Қазақстан Премьер-Министрі: [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] * Қазақстан Президенті Әкімшілігінің Басшысы: [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] * Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары: [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] * Қазақстанның Бас Прокуроры: [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] * Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы: [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]] * Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы: [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] * Қазақстанның Сыртқы істер министрі: [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] * Қазақстанның Қорғаныс министрі: [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] * Қазақстанның Ішкі істер министрі: [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]] * Қазақстанның Төтенше жағдайлар министрі: [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]].<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref> == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты == [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] Республика Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органға жатады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref> Ол Қауіпсіздік кеңесінің, Қауіпсіздік кеңесі төрағасы мен [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|төраға орынбасарының]] қызметін қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kauipsizdik-kenesi-men-onyn-apparaty-turaly-erezheni-bekitti-1181321 Мемлекет басшысы Қауіпсіздік Кеңесі мен оның Аппараты туралы ережені бекітті]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] [[Санат:Ұлттық қауіпсіздік кеңестері]] naqj2bey31oiw2q83gjg6li0r0dg90o 3656945 3656944 2026-09-18T15:50:32Z Casserium 68287 /* Басшылығы және құрамы */ 3656945 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[17 маусым]] [[1993 жыл]] |ізашары1 = Қазақ КСР Қауіпсіздік Кеңесі |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |басшылықтың лауазымы2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|Төраға орынбасары]] |басшылықтың есімі3 = [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|ҚР Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] |басшылықтың лауазымы3 = Жұмыс органы |басшылықтың есімі4 = |басшылықтың лауазымы4 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі''' — [[Қазақстан]]ның ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. Қауіпсіздік кеңесін Қазақстан Республикасының Президенті ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тұтастықты және халықаралық аренада Қазақстанның ұлттық мүдделерін қорғау мақсатында құрады. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің тарихы 1991 жылдан басталады, онда Қазақ КСР Президентінің 21 тамыздағы Жарлығымен Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңесі құрылған болатын. Кейіннен ол Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 17 маусымдағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі болып қайта құрылды. 2018 жылы республиканың Қауіпсіздік Кеңесі туралы заң қабылданып, заң бойынша Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өмір бойы басқару құқығына ие болды. Бұрын сарапшылар бұл заңды Назарбаев қайтыс болғанға дейін, тіпті елде басқа президент пен Үкімет болса да, билікті сақтауға мүмкіндік беретін жоба ретінде қарастырған. 2022 жылғы 5 қаңтарда Қауіпсіздік Кеңесінің төрағалығы Нұрсұлтан Назарбаевтан Қазақстан Республикасының Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] өтті. 2022 жылғы 19 қаңтарда Қазақстан Мәжілісі Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесіне өмір бойы төрағалық етуін тоқтатты.<ref>[https://egemen.kz/article/301653-nazarbaevtynh-qauipsizdik-kenhesine-toraghalyq-etuin-dgoyu-turaly-zanh-qaraldy Назарбаевтың Қауіпсіздік кеңесіне төрағалық етуін жою туралы заң қаралды]</ref> 2022 жылғы 7 ақпанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев заңға түзетулерге қол қойды.<ref>[https://kaztag.kz/ru/news/to-aev-nazarbaevty-kilettigin-shekteu-boyynsha-t-zetulerge-ol-oydy Тоқаев Назарбаевтың өкілеттігін шектеу бойынша түзетулерге қол қойды]</ref> 2026 жылғы 29 тамызда президентке тікелей бағынатын Қауіпсіздік кеңесінің аппараты құрылды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> 31 тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. <ref>[https://www.akorda.kz/kz/ag-balaevany-tagayyndau-turaly-31718 А.Ғ. Балаеваны тағайындау туралы]</ref> == Өкілеттіктері == Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі — "Қазақстан Республикасының қауіпсіздік кеңесі туралы" 2018 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Президенті құратын және ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, конституциялық құрылысты, мемлекеттік тәуелсіздікті, аумақтық тәуелсіздікті қорғау мақсатында Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізуді үйлестіретін конституциялық орган. === Негізгі міндеттері === Қауіпсіздік кеңестің негізгі міндеттері қатарында: *Президентке ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, елдің қорғаныс қабілетін нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, осы салалардағы мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін үйлестіру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар енгізу; *Президент үшін: **соғыс жағдайын енгізу, ұзарту, күшін жою; **төтенше жағдай енгізу, ұзарту, күшін жою; **бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Қазақстан Республикасының Қарулы күштерін пайдалану; *Қазақстан Республикасының заңнамасына және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының шешімдеріне сәйкес өзге де міндеттерді орындау кіреді. Қауіпсіздік кеңесі мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың елдің ұлттық қауіпсіздігі мен халықаралық ұстанымдарын, мемлекеттің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіреді. Сондай-ақ заң жобаларын талдайды және құзыреті шегінде нормативтік құжаттардың орындалуын бақылайды. === Отырыстары === Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының немесе Төрағаның уәкілеттік беруі бойынша Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің бірінің төрағалық етуімен өткізіледі. Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарын өткізу мерзімділігін Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы айқындайды. Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының шешімі бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің жекелеген мүшелерінің қатысуымен Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестері өткізілуі мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері Қауіпсіздік Кеңесінің қатысып отырған мүшелерінің жалпы санының қарапайым көпшілік даусымен қабылданады. Дауыстар тең болған кезде төрағалық етушінің дауысы шешуші болады. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері оларды Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы бекіткеннен кейін күшіне енеді, қажет болған жағдайда олар Президенттің актілерімен іске асырылады. Қауіпсіздік Кеңесінің, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің шешімдері міндетті болып табылады және оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары, ұйымдары мен лауазымды адамдары мүлтіксіз орындауға тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық қамтамасыз етуді Қауіпсіздік Кеңесінің Аппараты жүзеге асырады. Қажет болған жағдайда Қауіпсіздік Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету үшін Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар құрылуы мүмкін. Оларды құру, міндеттері, функциялары мен лауазымдық құрамы туралы мәселені қауіпсіздік кеңесі хатшысының ұсынуы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы шешеді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссиялары, сараптама кеңесі, инспекциялық және жұмыс топтары, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстары мен жедел кеңестеріне материалдар дайындауды жүзеге асырады, Қауіпсіздік Кеңесінің, Президенттің, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының тапсырмасы бойынша талдамалық және зерттеу жұмыстарын орындайды, Қауіпсіздік Кеңесіне Мемлекеттік қызметтің негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. елдің ұлттық қауіпсіздігі мен қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету саласындағы саясат. Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың қызметін Қауіпсіздік Кеңесінің Хатшысы үйлестіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің ведомствоаралық комиссияларының, Сараптамалық кеңестің, инспекциялық және жұмыс топтарының, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы өзге де консультативтік-кеңесші органдардың қызметін ақпараттық-талдамалық және ұйымдастырушылық-техникалық қамтамасыз етуді өкілдері осы органдардың жұмысына қатысатын мемлекеттік органдар мен ұйымдар, сондай-ақ аппарат жүзеге асырады. == Басшылығы және құрамы == Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы — [[Қазақстан президенті]]. Ол президент ретінде Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын қалыптастырады. Төрағаның өзіне тікелей бағынатын бір [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|орынбасары]] болады.<ref>[https://ertenmedia.kz/akordadan-bolingen-apparat-sarapshy-kauipsizdik-kenesindegi-ozgeristin-astaryn-ashty/ Ақордадан бөлінген аппарат: сарапшы Қауіпсіздік кеңесіндегі өзгерістің астарын ашты]</ref> Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған тұлғалар: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні ! colspan="2" |Атқарған уақыты |- | 1 || [[Сурет:Dmitry Medvedev in Kazakhstan 16 October 2009-6 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{small|(1940 туған)}} || 21 тамыз 1991 || 5 қаңтар 2022 |- | 2 || [[Сурет:Russia–Kazakhstan talks 2026, 21 (cropped).jpg|жиекті|120px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{small|(1953 туған)}} || 5 қаңтар 2022 || — |} '''Лауазымы бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері:''' * Қазақстан Президенті: [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] * Қазақстан Вице-Президенті: [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] * Қазақстан Құрылтайының Төрағасы: [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] * Қазақстан Премьер-Министрі: [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] * Қазақстан Президенті Әкімшілігінің Басшысы: [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] * Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары: [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] * Қазақстан Бас Прокуроры: [[Берік Ноғайұлы Асылов|Берік Асылов]] * Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Төрағасы: [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев|Ермек Сағымбаев]] * Қазақстан Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы: [[Сәкен Сайынұлы Исабеков|Сәкен Исабеков]] * Қазақстан Сыртқы істер министрі: [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] * Қазақстан Қорғаныс министрі: [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] * Қазақстан Ішкі істер министрі: [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]] * Қазақстан Төтенше жағдайлар министрі: [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов|Мұрат Мұханов]].<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000838 Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]</ref> == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты == [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] Республика Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органға жатады.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref> Ол Қауіпсіздік кеңесінің, Қауіпсіздік кеңесі төрағасы мен [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|төраға орынбасарының]] қызметін қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kauipsizdik-kenesi-men-onyn-apparaty-turaly-erezheni-bekitti-1181321 Мемлекет басшысы Қауіпсіздік Кеңесі мен оның Аппараты туралы ережені бекітті]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] [[Санат:Ұлттық қауіпсіздік кеңестері]] 4vs50gn8pbpr3tcwv6clo544funqsr7 2 707105 3657297 3656779 2026-09-19T08:54:08Z Орел Карл 81620 /* Тақырыпша */ 3657297 wikitext text/x-wiki '''Парламенттер''' — белгілі бір жерге тұрақтаған, мемлекеттік құрылымдары бар, егемен, жұртшылықта тәртіп орнататын заңдары қалыптасқан, шекаралары көрші елдермен бекітілген, бір орталыққа бағындырылған, басты қаласы бар, халқының қолдауымен іс жүргізетін адамдары өрбіген, заңға қайшы келетін әрекеттерді тудырмайтын елдердегі заң шығарушы органдар. Екі не бір палаталы болады. == Тақырыпша == {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы = Орынбор губерниясы |Статусы = губерниясы |РКФСР = |Статусы-РКФСР = |Елтаңба = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg |Карта = Orenburg in Russian Empire (1914).svg |Орталық = Орынбор |Құрылды = 12 желтоқсан 1796 |Жойылды = 14 мамыр 1928 |Жер аумағы = 166 710,9 шаршы шақырым |Халық саны = 1 600 145 |дейін = Үфі наменгерлігі |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Үфі губерниясы |к2 = Орынбор өлкесі |к3 = Орта Орал облысы |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |Commons = Orenburg Governorate }} == Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері == {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- bgcolor="#cccccc" !Мемлекет !Түрі !Атауы !Жоғарғы палата !Төменгі палата !Сайлау жүйесі |- | {{Байрақ|АҚШ}} | екі палаталы | [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]] | [[АҚШ Сенаты|Сенат]] | [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Албания}} | бір палаталы | [[Албания парламенті|Кувенд]] | | | |- | {{Байрақ|Алжир}} | екі палаталы | [[Алжир парламенті|Парламент]] | [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]] | [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]] | |- | {{Байрақ|Ангола}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Андорра}} | бір палаталы | [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}} | екі палаталы | [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]] | [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аргентина}} | екі палаталы | [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Аргентина сенаты|Сенат]] | [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Армения}} | бір палаталы | [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Ауғанстан}} | бір палаталы | [[Рахбари Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Аустралия}} | екі палаталы | [[Аустралия парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Аустралия)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аустрия}} | екі палаталы | [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]] | [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]] | [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]] | |- | {{Байрақ|Әзербайжан}} | бір палаталы | [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]] | | | |- | {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} | бір палаталы | [[Федералды ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Багам аралдары}} | екі палаталы | [[Багам аралдары парламенті|Парламент]] | [[Багам аралдары сенаты|Сенат]] | [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бангладеш}} | бір палаталы | [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Барбадос}} | екі палаталы | [[Барбадос парламенті|Парламент]] | [[Барбадос сенаты|Сенат]] | [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бахрейн}} | екі палаталы | [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]] | [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Беларусь}} | екі палаталы | [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]] | [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Белиз}} | екі палаталы | [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Сенат (Белиз)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бельгия}} | екі палаталы | [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]] | [[Бельгия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бенин}} | бір палаталы | [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Болгария}} | бір палаталы | [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Боливия}} | екі палаталы | [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]] | [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]] | [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Босния және Герцеговина}} | екі палаталы | [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]] | [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ботсвана}} | бір палаталы | [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Бразилия}} | екі палаталы | [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]] | [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бруней}} | бір палаталы | [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Буркина-Фасо}} | бір палаталы | [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Бурунди}} | екі палаталы | [[Бурунди парламенті|Парламент]] | [[Бурунди сенаты|Сенат]] | [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Бутан}} | екі палаталы | [[Бутан парламенті|Цонгду]] | [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Вануату}} | бір палаталы | [[Вануату парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Ватикан}} | бір палаталы | [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | екі палаталы | [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]] | [[Лордтар палатасы]] | [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мажарстан}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Венесуэла}} | бір палаталы | [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Шығыс Тимор}} | бір палаталы | [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Вьетнам}} | бір палаталы | [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Габон}} | екі палаталы | [[Габон парламенті|Парламент]] | [[Габон сенаты|Сенат]] | [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Гаити}} | екі палаталы | [[Гаити парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Гаити)|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Гайана}} | бір палаталы | [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гамбия}} | бір палаталы | [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гана}} | бір палаталы | [[Гана парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Гватемала}} | бір палаталы | [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея}} | бір палаталы | [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея-Бисау}} | бір палаталы | [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Германия}} | екі палаталы | [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]] | [[Бундесрат]] | [[Бундестаг]] | |- | {{Байрақ|Гондурас}} | бір палаталы | [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гренада}} | екі палаталы | [[Гренада парламенті|Парламент]] | [[Гренада сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Грекия}} | бір палаталы | [[Грекия парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Грузия}} | бір палаталы | [[Грузия парламенті|Парламент]] | | | |- |- | {{Байрақ|Дания}} | бір палаталы | [[Фолькетинг]] | | | |- | {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго ДР парламенті|Парламент]] | [[Конго ДР сенаты|Сенат]] | [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Джибути}} | бір палаталы | [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Доминика}} | бір палаталы | [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Доминикан Республикасы}} | екі палаталы | [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]] | [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]] | [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мысыр}} | екі палаталы | [[Мысыр парламенті|Парламент]] | [[Мысыр сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Замбия}} | бір палаталы | [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Зимбабве}} | екі палаталы | [[Зимбабве парламенті|Парламент]] | [[Зимбабве сенаті|Сенат]] | [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Израиль}} | бір палаталы | [[Кнессет]] | | | |- | {{Байрақ|Үндістан}} | екі палаталы | [[Үндістан парламенті|Сансад]] | [[Раджия сабха]] | [[Лок сабха]] | |- | {{Байрақ|Индонезия}} | екі палаталы | [[Халықтық консультативтік конгресс]] | [[Аймақтық өкілдер кеңесі]] | [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Иордания}} | екі палаталы | [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]] | [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]] | [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ирак}} | бір палаталы (уақытша) | [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Иран}} | бір палаталы | [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Ирландия}} | екі палаталы | [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]] | [[Ирландия сенаты]] | [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]] | |- | {{Байрақ|Исландия}} | бір палаталы | [[Парламент Исландии|Альтинг]] | | | |- | {{Байрақ|Испания}} | екі палаталы | [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]] | [[Испания сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]] | |- | {{Байрақ|Италия}} | екі палаталы | [[Италия парламенті|Парламент]] | [[Италия сенаты|Сенат]] | [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Йемен}} | бір палаталы | [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Кабо-Верде}} | бір палаталы | [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Қазақстан}} | екі палаталы | [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]] | [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] | [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] | |- | {{Байрақ|Камбоджа}} | екі палаталы | [[Камбоджа парламенті|Парламент]] | [[Камбоджа сенаты|Сенат]] | [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Камерун}} | екі палаталы | [[Камерун парламенті|Парламент]] | [[Камерун сенаты|Сенат]] | [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Канада}} | екі палаталы | [[Канада парламенті|Парламент]] | [[Канада сенаты|Сенат]] | [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Катар}} | бір палаталы | [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Кения}} | екі палаталы | [[Кения парламенті|Парламент]] | [[Кения сенаты|Сенат]] | [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Кипр}} | бір палаталы | [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қырғызстан}} | бір палаталы | [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Кирибати}} | бір палаталы | [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қытай}} | бір палаталы | [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]] | | | |- | {{Байрақ|Солтүстік Корея}} | бір палаталы | [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} | бір палаталы | [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]] | | |> |- | {{Байрақ|Колумбия}} | екі палаталы | [[Колумбия конгрессі|Конгресс]] | [[Колумбия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Конго Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]] | [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Коморлар}} | бір палаталы | [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Коста-Рика}} | бір палаталы | [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} | екі палаталы | [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]] | [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Куба}} | бір палаталы | [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Кувейт}} | бір палаталы | [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]] | | | |- | {{Байрақ|Латвия}} | бір палаталы | [[Латвия Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лаос}} | бір палаталы | [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Лесото}} | екі палаталы | [[Лесото парламенті|Парламент]] | [[Лесото сенаты|Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Либерия}} | екі палаталы | [[Либерия парламенті|Парламент]] | [[Либерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ливан}} | бір палаталы | [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Ливия}} | бір палаталы | [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Литва}} | бір палаталы | [[Литва Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лихтенштейн}} | бір палаталы | [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]] | | | |- | {{Байрақ|Люксембург}} | бір палаталы | [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Маврикий}} | бір палаталы | [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Мавритания}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мадагаскар}} | екі палаталы | [[Мадагаскар парламенті|Парламент]] | [[Мадагаскар сенаты|Сенат]] | [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Солтүстік Македония}} | бір палаталы | [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малави}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малайзия}} | екі палаталы | [[Малайзия парламенті|Парламент]] | [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]] | [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]] | |- | {{Байрақ|Мали}} | бір палаталы | [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мальта}} | бір палаталы | [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Мальдивтер}} | бір палаталы | [[Мальдивтер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Марокко}} | екі палаталы | [[Марокко парламенті|Парламент]] | [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Маршалл аралдары}} | бір палаталы | [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мексика}} | екі палаталы | [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]] | [[Мексика сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мозамбик}} | бір палаталы | [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Молдова}} | бір палаталы | [[Молдова парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Монако}} | бір палаталы | [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Моңғолия}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік Ұлы хурал]] | | | |- | {{Байрақ|Мьянма}} | екі палаталы | [[Одақ ассамблеясы]] | [[Ұлттар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Намибия}} | екі палаталы | [[Намибия парламенті|Парламент]] | [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Науру}} | бір палаталы | [[Науру парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Непал}} | екі палаталы | [[Непал парламенті|Парламент]] | [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нигер}} | бір палаталы | [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Нигерия}} | екі палаталы | [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Нигерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нидерланд}} | екі палаталы | [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]] | [[Нидерланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Никарагуа}} | бір палаталы | [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Жаңа Зеландия}} | бір палаталы | [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]] | | [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Норвегия}} | бір палаталы | [[Стортинг]] | | | |- | {{Байрақ|Оман}} | бір палаталы | [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Пәкістан}} | екі палаталы | [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]] | [[Пәкістан сенаты|Сенат]] | [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Палау}} | екі палаталы | [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Палау сенаты|Сенат]] | [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Панама}} | бір палаталы | [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} | бір палаталы | [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Парагвай}} | екі палаталы | [[Парагвай конгрессі|Конгресс]] | [[Парагвай сенаты|Сенат]] | [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Перу}} | бір палаталы | [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]] | | | |- | {{Байрақ|Польша}} | екі палаталы | [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]] | [[Польша сенаты|Сенат]] | [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]] | |- | {{Байрақ|Португалия}} | бір палаталы | [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ресей}} | екі палаталы | [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]] | [[Ресей Федерация Кеңесі]] | [[Мемлекеттік дума]] | |- | {{Байрақ|Руанда}} | екі палаталы | [[Руанда парламенті|Парламент]] | [[Руанда сенаты|Сенат]] | [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Румыния}} | екі палаталы | [[Румыния парламенті|Парламент]] | [[Румыния сенаты|Сенат]] | [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Сальвадор}} | бір палаталы | [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Самоа}} | бір палаталы | [[Самоа фоно|Фоно]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Марино}} | бір палаталы | [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}} | бір палаталы | [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} | бір палаталы, законосовещательный | [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Сейшель аралдары}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сенегал}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}} | бір палаталы | [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Люсия}} | екі палаталы | [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]] | [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]] | [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Сербия}} | бір палаталы | [[Сербия халық жиыны|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Сингапур}} | бір палаталы | [[Сингапур парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сирия}} | бір палаталы | [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Словакия}} | бір палаталы | [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Словения}} | екі палаталы | [[Словения парламенті|Парламент]] | [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]] | [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Соломон аралдары}} | бір палаталы | [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сомали}} | екі палаталы | [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]] | [[Сомали сенаты|Сенат]] | [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]] | |- | {{Байрақ|Судан}} | екі палаталы | [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]] | [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Суринам}} | бір палаталы | [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сьерра-Леоне}} | бір палаталы | [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тәжікстан}} | екі палаталы | [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]] | |- | {{Байрақ|Тайланд}} | екі палаталы | [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Тайланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Танзания}} | бір палаталы | [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Того}} | бір палаталы | [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тонга}} | бір палаталы | [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}} | екі палаталы | [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]] | [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Тувалу}} | бір палаталы | [[Тувалу парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тунис}} | бір палаталы | [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Түрікменстан}} | бір палаталы | [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]] | | | |- | {{Байрақ|Түркия}} | бір палаталы | [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Уганда}} | бір палаталы | [[Уганда парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Өзбекстан}} | екі палаталы | [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]] | [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]] | [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]] | |- | {{Байрақ|Украина}} | бір палаталы | [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]] | | | |- | {{Байрақ|Уругвай}} | екі палаталы | [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]] | [[Уругвай сенаты|Сенат]] | [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Фиджи}} | бір палаталы | [[Фиджи парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Филиппиндер}} | екі палаталы | [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]] | [[Филиппиндер сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Финляндия}} | бір палаталы | [[Эдускунта]] | | | |- | {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}} | бір палаталы | [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Франция}} | екі палаталы | [[Франция парламенті|Парламент]] | [[Франция сенаты|Сенат]] | [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Хорватия}} | бір палаталы | [[Сабор]] | | | |- | {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}} | бір палаталы | [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Чад}} | бір палаталы | [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Черногория}} | бір палаталы | [[Черногория парламенті|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Чехия}} | екі палаталы | [[Чехия парламенті|Парламент]] | [[Чехия сенаты|Сенат]] | [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Чили}} | екі палаталы | [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Чили сенаты|Сенат]] | [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Швейцария}} | екі палаталы | [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]] | [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]] | [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | |- | {{Байрақ|Швеция}} | бір палаталы | [[Риксдаг]] | | | |- | {{Байрақ|Шри-Ланка}} | бір палаталы | [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Эквадор}} | бір палаталы | [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}} | екі палаталы | [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]] | [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Эритрея}} | бір палаталы | [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Эсватини}} | екі палаталы | [[Эсватини парламенті|Парламент]] | [[Эсватини сенаты|Сенат]] | [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Эстония}} | бір палаталы | [[Рийгикогу]] | | | |- | {{Байрақ|Эфиопия}} | екі палаталы | [[Эфиопия парламенті|Парламент]] | [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]] | [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]] | [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Судан}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Ямайка}} | екі палаталы | [[Ямайка парламенті|Парламент]] | [[Ямайка сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Жапония}} | екі палаталы | [[Жапония парламенті|Коккай]] | [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]] | |} si0utd7umednslupf9yqved7ktvdbuc 3657304 3657297 2026-09-19T09:15:43Z Орел Карл 81620 /* Тақырыпша */ 3657304 wikitext text/x-wiki '''Парламенттер''' — белгілі бір жерге тұрақтаған, мемлекеттік құрылымдары бар, егемен, жұртшылықта тәртіп орнататын заңдары қалыптасқан, шекаралары көрші елдермен бекітілген, бір орталыққа бағындырылған, басты қаласы бар, халқының қолдауымен іс жүргізетін адамдары өрбіген, заңға қайшы келетін әрекеттерді тудырмайтын елдердегі заң шығарушы органдар. Екі не бір палаталы болады. == Тақырыпша == {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы = Орынбор губерниясы |Шынайы атауы = |Статусы = губерниясы |Елтаңба = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg |Елтаңбаның ені = |Ту = |Тудың ені = |Ел = Ресей империясы |Орталық = Орынбор |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E |Құрылды = |Жойылды = |Жер аумағы = 166 710,9 шаршы шақырым |Уақыт белдеуі = |Халық саны = 1 600 145 |Санақ жылы = 1897 |Тығыздығы = |Ұлттық құрамы = |Карта = Orenburg in Russian Empire (1914).svg |Карта ені = |Карта2 = Orenburg in Russian Empire (1914).svg |Карта2 ені = |дейін = Үфі наменгерлігі |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Үфі губерниясы |к2 = Орынбор өлкесі |к3 = Орта Орал облысы |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |Commons = Orenburg Governorate }} == Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері == {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- bgcolor="#cccccc" !Мемлекет !Түрі !Атауы !Жоғарғы палата !Төменгі палата !Сайлау жүйесі |- | {{Байрақ|АҚШ}} | екі палаталы | [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]] | [[АҚШ Сенаты|Сенат]] | [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Албания}} | бір палаталы | [[Албания парламенті|Кувенд]] | | | |- | {{Байрақ|Алжир}} | екі палаталы | [[Алжир парламенті|Парламент]] | [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]] | [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]] | |- | {{Байрақ|Ангола}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Андорра}} | бір палаталы | [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}} | екі палаталы | [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]] | [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аргентина}} | екі палаталы | [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Аргентина сенаты|Сенат]] | [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Армения}} | бір палаталы | [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Ауғанстан}} | бір палаталы | [[Рахбари Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Аустралия}} | екі палаталы | [[Аустралия парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Аустралия)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аустрия}} | екі палаталы | [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]] | [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]] | [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]] | |- | {{Байрақ|Әзербайжан}} | бір палаталы | [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]] | | | |- | {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} | бір палаталы | [[Федералды ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Багам аралдары}} | екі палаталы | [[Багам аралдары парламенті|Парламент]] | [[Багам аралдары сенаты|Сенат]] | [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бангладеш}} | бір палаталы | [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Барбадос}} | екі палаталы | [[Барбадос парламенті|Парламент]] | [[Барбадос сенаты|Сенат]] | [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бахрейн}} | екі палаталы | [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]] | [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Беларусь}} | екі палаталы | [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]] | [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Белиз}} | екі палаталы | [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Сенат (Белиз)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бельгия}} | екі палаталы | [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]] | [[Бельгия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бенин}} | бір палаталы | [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Болгария}} | бір палаталы | [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Боливия}} | екі палаталы | [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]] | [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]] | [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Босния және Герцеговина}} | екі палаталы | [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]] | [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ботсвана}} | бір палаталы | [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Бразилия}} | екі палаталы | [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]] | [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бруней}} | бір палаталы | [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Буркина-Фасо}} | бір палаталы | [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Бурунди}} | екі палаталы | [[Бурунди парламенті|Парламент]] | [[Бурунди сенаты|Сенат]] | [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Бутан}} | екі палаталы | [[Бутан парламенті|Цонгду]] | [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Вануату}} | бір палаталы | [[Вануату парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Ватикан}} | бір палаталы | [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | екі палаталы | [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]] | [[Лордтар палатасы]] | [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мажарстан}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Венесуэла}} | бір палаталы | [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Шығыс Тимор}} | бір палаталы | [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Вьетнам}} | бір палаталы | [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Габон}} | екі палаталы | [[Габон парламенті|Парламент]] | [[Габон сенаты|Сенат]] | [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Гаити}} | екі палаталы | [[Гаити парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Гаити)|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Гайана}} | бір палаталы | [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гамбия}} | бір палаталы | [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гана}} | бір палаталы | [[Гана парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Гватемала}} | бір палаталы | [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея}} | бір палаталы | [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея-Бисау}} | бір палаталы | [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Германия}} | екі палаталы | [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]] | [[Бундесрат]] | [[Бундестаг]] | |- | {{Байрақ|Гондурас}} | бір палаталы | [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гренада}} | екі палаталы | [[Гренада парламенті|Парламент]] | [[Гренада сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Грекия}} | бір палаталы | [[Грекия парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Грузия}} | бір палаталы | [[Грузия парламенті|Парламент]] | | | |- |- | {{Байрақ|Дания}} | бір палаталы | [[Фолькетинг]] | | | |- | {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго ДР парламенті|Парламент]] | [[Конго ДР сенаты|Сенат]] | [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Джибути}} | бір палаталы | [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Доминика}} | бір палаталы | [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Доминикан Республикасы}} | екі палаталы | [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]] | [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]] | [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мысыр}} | екі палаталы | [[Мысыр парламенті|Парламент]] | [[Мысыр сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Замбия}} | бір палаталы | [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Зимбабве}} | екі палаталы | [[Зимбабве парламенті|Парламент]] | [[Зимбабве сенаті|Сенат]] | [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Израиль}} | бір палаталы | [[Кнессет]] | | | |- | {{Байрақ|Үндістан}} | екі палаталы | [[Үндістан парламенті|Сансад]] | [[Раджия сабха]] | [[Лок сабха]] | |- | {{Байрақ|Индонезия}} | екі палаталы | [[Халықтық консультативтік конгресс]] | [[Аймақтық өкілдер кеңесі]] | [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Иордания}} | екі палаталы | [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]] | [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]] | [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ирак}} | бір палаталы (уақытша) | [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Иран}} | бір палаталы | [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Ирландия}} | екі палаталы | [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]] | [[Ирландия сенаты]] | [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]] | |- | {{Байрақ|Исландия}} | бір палаталы | [[Парламент Исландии|Альтинг]] | | | |- | {{Байрақ|Испания}} | екі палаталы | [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]] | [[Испания сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]] | |- | {{Байрақ|Италия}} | екі палаталы | [[Италия парламенті|Парламент]] | [[Италия сенаты|Сенат]] | [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Йемен}} | бір палаталы | [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Кабо-Верде}} | бір палаталы | [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Қазақстан}} | екі палаталы | [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]] | [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] | [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] | |- | {{Байрақ|Камбоджа}} | екі палаталы | [[Камбоджа парламенті|Парламент]] | [[Камбоджа сенаты|Сенат]] | [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Камерун}} | екі палаталы | [[Камерун парламенті|Парламент]] | [[Камерун сенаты|Сенат]] | [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Канада}} | екі палаталы | [[Канада парламенті|Парламент]] | [[Канада сенаты|Сенат]] | [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Катар}} | бір палаталы | [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Кения}} | екі палаталы | [[Кения парламенті|Парламент]] | [[Кения сенаты|Сенат]] | [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Кипр}} | бір палаталы | [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қырғызстан}} | бір палаталы | [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Кирибати}} | бір палаталы | [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қытай}} | бір палаталы | [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]] | | | |- | {{Байрақ|Солтүстік Корея}} | бір палаталы | [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} | бір палаталы | [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]] | | |> |- | {{Байрақ|Колумбия}} | екі палаталы | [[Колумбия конгрессі|Конгресс]] | [[Колумбия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Конго Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]] | [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Коморлар}} | бір палаталы | [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Коста-Рика}} | бір палаталы | [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} | екі палаталы | [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]] | [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Куба}} | бір палаталы | [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Кувейт}} | бір палаталы | [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]] | | | |- | {{Байрақ|Латвия}} | бір палаталы | [[Латвия Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лаос}} | бір палаталы | [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Лесото}} | екі палаталы | [[Лесото парламенті|Парламент]] | [[Лесото сенаты|Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Либерия}} | екі палаталы | [[Либерия парламенті|Парламент]] | [[Либерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ливан}} | бір палаталы | [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Ливия}} | бір палаталы | [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Литва}} | бір палаталы | [[Литва Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лихтенштейн}} | бір палаталы | [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]] | | | |- | {{Байрақ|Люксембург}} | бір палаталы | [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Маврикий}} | бір палаталы | [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Мавритания}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мадагаскар}} | екі палаталы | [[Мадагаскар парламенті|Парламент]] | [[Мадагаскар сенаты|Сенат]] | [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Солтүстік Македония}} | бір палаталы | [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малави}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малайзия}} | екі палаталы | [[Малайзия парламенті|Парламент]] | [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]] | [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]] | |- | {{Байрақ|Мали}} | бір палаталы | [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мальта}} | бір палаталы | [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Мальдивтер}} | бір палаталы | [[Мальдивтер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Марокко}} | екі палаталы | [[Марокко парламенті|Парламент]] | [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Маршалл аралдары}} | бір палаталы | [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мексика}} | екі палаталы | [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]] | [[Мексика сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мозамбик}} | бір палаталы | [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Молдова}} | бір палаталы | [[Молдова парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Монако}} | бір палаталы | [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Моңғолия}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік Ұлы хурал]] | | | |- | {{Байрақ|Мьянма}} | екі палаталы | [[Одақ ассамблеясы]] | [[Ұлттар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Намибия}} | екі палаталы | [[Намибия парламенті|Парламент]] | [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Науру}} | бір палаталы | [[Науру парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Непал}} | екі палаталы | [[Непал парламенті|Парламент]] | [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нигер}} | бір палаталы | [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Нигерия}} | екі палаталы | [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Нигерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нидерланд}} | екі палаталы | [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]] | [[Нидерланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Никарагуа}} | бір палаталы | [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Жаңа Зеландия}} | бір палаталы | [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]] | | [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Норвегия}} | бір палаталы | [[Стортинг]] | | | |- | {{Байрақ|Оман}} | бір палаталы | [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Пәкістан}} | екі палаталы | [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]] | [[Пәкістан сенаты|Сенат]] | [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Палау}} | екі палаталы | [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Палау сенаты|Сенат]] | [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Панама}} | бір палаталы | [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} | бір палаталы | [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Парагвай}} | екі палаталы | [[Парагвай конгрессі|Конгресс]] | [[Парагвай сенаты|Сенат]] | [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Перу}} | бір палаталы | [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]] | | | |- | {{Байрақ|Польша}} | екі палаталы | [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]] | [[Польша сенаты|Сенат]] | [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]] | |- | {{Байрақ|Португалия}} | бір палаталы | [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ресей}} | екі палаталы | [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]] | [[Ресей Федерация Кеңесі]] | [[Мемлекеттік дума]] | |- | {{Байрақ|Руанда}} | екі палаталы | [[Руанда парламенті|Парламент]] | [[Руанда сенаты|Сенат]] | [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Румыния}} | екі палаталы | [[Румыния парламенті|Парламент]] | [[Румыния сенаты|Сенат]] | [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Сальвадор}} | бір палаталы | [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Самоа}} | бір палаталы | [[Самоа фоно|Фоно]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Марино}} | бір палаталы | [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}} | бір палаталы | [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} | бір палаталы, законосовещательный | [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Сейшель аралдары}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сенегал}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}} | бір палаталы | [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Люсия}} | екі палаталы | [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]] | [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]] | [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Сербия}} | бір палаталы | [[Сербия халық жиыны|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Сингапур}} | бір палаталы | [[Сингапур парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сирия}} | бір палаталы | [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Словакия}} | бір палаталы | [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Словения}} | екі палаталы | [[Словения парламенті|Парламент]] | [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]] | [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Соломон аралдары}} | бір палаталы | [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сомали}} | екі палаталы | [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]] | [[Сомали сенаты|Сенат]] | [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]] | |- | {{Байрақ|Судан}} | екі палаталы | [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]] | [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Суринам}} | бір палаталы | [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сьерра-Леоне}} | бір палаталы | [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тәжікстан}} | екі палаталы | [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]] | |- | {{Байрақ|Тайланд}} | екі палаталы | [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Тайланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Танзания}} | бір палаталы | [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Того}} | бір палаталы | [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тонга}} | бір палаталы | [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}} | екі палаталы | [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]] | [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Тувалу}} | бір палаталы | [[Тувалу парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тунис}} | бір палаталы | [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Түрікменстан}} | бір палаталы | [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]] | | | |- | {{Байрақ|Түркия}} | бір палаталы | [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Уганда}} | бір палаталы | [[Уганда парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Өзбекстан}} | екі палаталы | [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]] | [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]] | [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]] | |- | {{Байрақ|Украина}} | бір палаталы | [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]] | | | |- | {{Байрақ|Уругвай}} | екі палаталы | [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]] | [[Уругвай сенаты|Сенат]] | [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Фиджи}} | бір палаталы | [[Фиджи парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Филиппиндер}} | екі палаталы | [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]] | [[Филиппиндер сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Финляндия}} | бір палаталы | [[Эдускунта]] | | | |- | {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}} | бір палаталы | [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Франция}} | екі палаталы | [[Франция парламенті|Парламент]] | [[Франция сенаты|Сенат]] | [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Хорватия}} | бір палаталы | [[Сабор]] | | | |- | {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}} | бір палаталы | [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Чад}} | бір палаталы | [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Черногория}} | бір палаталы | [[Черногория парламенті|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Чехия}} | екі палаталы | [[Чехия парламенті|Парламент]] | [[Чехия сенаты|Сенат]] | [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Чили}} | екі палаталы | [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Чили сенаты|Сенат]] | [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Швейцария}} | екі палаталы | [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]] | [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]] | [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | |- | {{Байрақ|Швеция}} | бір палаталы | [[Риксдаг]] | | | |- | {{Байрақ|Шри-Ланка}} | бір палаталы | [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Эквадор}} | бір палаталы | [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}} | екі палаталы | [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]] | [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Эритрея}} | бір палаталы | [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Эсватини}} | екі палаталы | [[Эсватини парламенті|Парламент]] | [[Эсватини сенаты|Сенат]] | [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Эстония}} | бір палаталы | [[Рийгикогу]] | | | |- | {{Байрақ|Эфиопия}} | екі палаталы | [[Эфиопия парламенті|Парламент]] | [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]] | [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]] | [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Судан}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Ямайка}} | екі палаталы | [[Ямайка парламенті|Парламент]] | [[Ямайка сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Жапония}} | екі палаталы | [[Жапония парламенті|Коккай]] | [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]] | |} 1g4h72ql8l4ucot20hgve5k9uuf8q15 3657309 3657304 2026-09-19T09:24:11Z Орел Карл 81620 /* Тақырыпша */ 3657309 wikitext text/x-wiki '''Парламенттер''' — белгілі бір жерге тұрақтаған, мемлекеттік құрылымдары бар, егемен, жұртшылықта тәртіп орнататын заңдары қалыптасқан, шекаралары көрші елдермен бекітілген, бір орталыққа бағындырылған, басты қаласы бар, халқының қолдауымен іс жүргізетін адамдары өрбіген, заңға қайшы келетін әрекеттерді тудырмайтын елдердегі заң шығарушы органдар. Екі не бір палаталы болады. == Тақырыпша == {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы = Орынбор губерниясы |Шынайы атауы = |Статусы = губерниясы |Елтаңба = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg |Елтаңбаның ені = |Ту = |Тудың ені = |Ел = Ресей империясы |Орталық = Орынбор |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_dir = N |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_dir = E |Құрылды = |Жойылды = |Жер аумағы = 166 710,9 шаршы шақырым |Уақыт белдеуі = |Халық саны = 1 600 145 |Санақ жылы = 1897 |Тығыздығы = |Ұлттық құрамы = |Карта = Orenburg in Russian Empire (1914).svg |Карта ені = |Карта2 = Orenburgskaya gubernia.jpg |Карта2 ені = |дейін = Үфі наменгерлігі |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Үфі губерниясы |к2 = Орынбор өлкесі |к3 = Орта Орал облысы |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |Commons = Orenburg Governorate }} == Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері == {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- bgcolor="#cccccc" !Мемлекет !Түрі !Атауы !Жоғарғы палата !Төменгі палата !Сайлау жүйесі |- | {{Байрақ|АҚШ}} | екі палаталы | [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]] | [[АҚШ Сенаты|Сенат]] | [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Албания}} | бір палаталы | [[Албания парламенті|Кувенд]] | | | |- | {{Байрақ|Алжир}} | екі палаталы | [[Алжир парламенті|Парламент]] | [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]] | [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]] | |- | {{Байрақ|Ангола}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Андорра}} | бір палаталы | [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}} | екі палаталы | [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]] | [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аргентина}} | екі палаталы | [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Аргентина сенаты|Сенат]] | [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Армения}} | бір палаталы | [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Ауғанстан}} | бір палаталы | [[Рахбари Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Аустралия}} | екі палаталы | [[Аустралия парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Аустралия)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аустрия}} | екі палаталы | [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]] | [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]] | [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]] | |- | {{Байрақ|Әзербайжан}} | бір палаталы | [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]] | | | |- | {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} | бір палаталы | [[Федералды ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Багам аралдары}} | екі палаталы | [[Багам аралдары парламенті|Парламент]] | [[Багам аралдары сенаты|Сенат]] | [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бангладеш}} | бір палаталы | [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Барбадос}} | екі палаталы | [[Барбадос парламенті|Парламент]] | [[Барбадос сенаты|Сенат]] | [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бахрейн}} | екі палаталы | [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]] | [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Беларусь}} | екі палаталы | [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]] | [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Белиз}} | екі палаталы | [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Сенат (Белиз)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бельгия}} | екі палаталы | [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]] | [[Бельгия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бенин}} | бір палаталы | [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Болгария}} | бір палаталы | [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Боливия}} | екі палаталы | [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]] | [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]] | [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Босния және Герцеговина}} | екі палаталы | [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]] | [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ботсвана}} | бір палаталы | [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Бразилия}} | екі палаталы | [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]] | [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бруней}} | бір палаталы | [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Буркина-Фасо}} | бір палаталы | [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Бурунди}} | екі палаталы | [[Бурунди парламенті|Парламент]] | [[Бурунди сенаты|Сенат]] | [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Бутан}} | екі палаталы | [[Бутан парламенті|Цонгду]] | [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Вануату}} | бір палаталы | [[Вануату парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Ватикан}} | бір палаталы | [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | екі палаталы | [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]] | [[Лордтар палатасы]] | [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мажарстан}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Венесуэла}} | бір палаталы | [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Шығыс Тимор}} | бір палаталы | [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Вьетнам}} | бір палаталы | [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Габон}} | екі палаталы | [[Габон парламенті|Парламент]] | [[Габон сенаты|Сенат]] | [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Гаити}} | екі палаталы | [[Гаити парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Гаити)|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Гайана}} | бір палаталы | [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гамбия}} | бір палаталы | [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гана}} | бір палаталы | [[Гана парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Гватемала}} | бір палаталы | [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея}} | бір палаталы | [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея-Бисау}} | бір палаталы | [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Германия}} | екі палаталы | [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]] | [[Бундесрат]] | [[Бундестаг]] | |- | {{Байрақ|Гондурас}} | бір палаталы | [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гренада}} | екі палаталы | [[Гренада парламенті|Парламент]] | [[Гренада сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Грекия}} | бір палаталы | [[Грекия парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Грузия}} | бір палаталы | [[Грузия парламенті|Парламент]] | | | |- |- | {{Байрақ|Дания}} | бір палаталы | [[Фолькетинг]] | | | |- | {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго ДР парламенті|Парламент]] | [[Конго ДР сенаты|Сенат]] | [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Джибути}} | бір палаталы | [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Доминика}} | бір палаталы | [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Доминикан Республикасы}} | екі палаталы | [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]] | [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]] | [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мысыр}} | екі палаталы | [[Мысыр парламенті|Парламент]] | [[Мысыр сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Замбия}} | бір палаталы | [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Зимбабве}} | екі палаталы | [[Зимбабве парламенті|Парламент]] | [[Зимбабве сенаті|Сенат]] | [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Израиль}} | бір палаталы | [[Кнессет]] | | | |- | {{Байрақ|Үндістан}} | екі палаталы | [[Үндістан парламенті|Сансад]] | [[Раджия сабха]] | [[Лок сабха]] | |- | {{Байрақ|Индонезия}} | екі палаталы | [[Халықтық консультативтік конгресс]] | [[Аймақтық өкілдер кеңесі]] | [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Иордания}} | екі палаталы | [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]] | [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]] | [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ирак}} | бір палаталы (уақытша) | [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Иран}} | бір палаталы | [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Ирландия}} | екі палаталы | [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]] | [[Ирландия сенаты]] | [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]] | |- | {{Байрақ|Исландия}} | бір палаталы | [[Парламент Исландии|Альтинг]] | | | |- | {{Байрақ|Испания}} | екі палаталы | [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]] | [[Испания сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]] | |- | {{Байрақ|Италия}} | екі палаталы | [[Италия парламенті|Парламент]] | [[Италия сенаты|Сенат]] | [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Йемен}} | бір палаталы | [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Кабо-Верде}} | бір палаталы | [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Қазақстан}} | екі палаталы | [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]] | [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] | [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] | |- | {{Байрақ|Камбоджа}} | екі палаталы | [[Камбоджа парламенті|Парламент]] | [[Камбоджа сенаты|Сенат]] | [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Камерун}} | екі палаталы | [[Камерун парламенті|Парламент]] | [[Камерун сенаты|Сенат]] | [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Канада}} | екі палаталы | [[Канада парламенті|Парламент]] | [[Канада сенаты|Сенат]] | [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Катар}} | бір палаталы | [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Кения}} | екі палаталы | [[Кения парламенті|Парламент]] | [[Кения сенаты|Сенат]] | [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Кипр}} | бір палаталы | [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қырғызстан}} | бір палаталы | [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Кирибати}} | бір палаталы | [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қытай}} | бір палаталы | [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]] | | | |- | {{Байрақ|Солтүстік Корея}} | бір палаталы | [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} | бір палаталы | [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]] | | |> |- | {{Байрақ|Колумбия}} | екі палаталы | [[Колумбия конгрессі|Конгресс]] | [[Колумбия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Конго Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]] | [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Коморлар}} | бір палаталы | [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Коста-Рика}} | бір палаталы | [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} | екі палаталы | [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]] | [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Куба}} | бір палаталы | [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Кувейт}} | бір палаталы | [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]] | | | |- | {{Байрақ|Латвия}} | бір палаталы | [[Латвия Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лаос}} | бір палаталы | [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Лесото}} | екі палаталы | [[Лесото парламенті|Парламент]] | [[Лесото сенаты|Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Либерия}} | екі палаталы | [[Либерия парламенті|Парламент]] | [[Либерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ливан}} | бір палаталы | [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Ливия}} | бір палаталы | [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Литва}} | бір палаталы | [[Литва Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лихтенштейн}} | бір палаталы | [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]] | | | |- | {{Байрақ|Люксембург}} | бір палаталы | [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Маврикий}} | бір палаталы | [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Мавритания}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мадагаскар}} | екі палаталы | [[Мадагаскар парламенті|Парламент]] | [[Мадагаскар сенаты|Сенат]] | [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Солтүстік Македония}} | бір палаталы | [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малави}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малайзия}} | екі палаталы | [[Малайзия парламенті|Парламент]] | [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]] | [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]] | |- | {{Байрақ|Мали}} | бір палаталы | [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мальта}} | бір палаталы | [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Мальдивтер}} | бір палаталы | [[Мальдивтер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Марокко}} | екі палаталы | [[Марокко парламенті|Парламент]] | [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Маршалл аралдары}} | бір палаталы | [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мексика}} | екі палаталы | [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]] | [[Мексика сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мозамбик}} | бір палаталы | [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Молдова}} | бір палаталы | [[Молдова парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Монако}} | бір палаталы | [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Моңғолия}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік Ұлы хурал]] | | | |- | {{Байрақ|Мьянма}} | екі палаталы | [[Одақ ассамблеясы]] | [[Ұлттар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Намибия}} | екі палаталы | [[Намибия парламенті|Парламент]] | [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Науру}} | бір палаталы | [[Науру парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Непал}} | екі палаталы | [[Непал парламенті|Парламент]] | [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нигер}} | бір палаталы | [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Нигерия}} | екі палаталы | [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Нигерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нидерланд}} | екі палаталы | [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]] | [[Нидерланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Никарагуа}} | бір палаталы | [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Жаңа Зеландия}} | бір палаталы | [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]] | | [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Норвегия}} | бір палаталы | [[Стортинг]] | | | |- | {{Байрақ|Оман}} | бір палаталы | [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Пәкістан}} | екі палаталы | [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]] | [[Пәкістан сенаты|Сенат]] | [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Палау}} | екі палаталы | [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Палау сенаты|Сенат]] | [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Панама}} | бір палаталы | [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} | бір палаталы | [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Парагвай}} | екі палаталы | [[Парагвай конгрессі|Конгресс]] | [[Парагвай сенаты|Сенат]] | [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Перу}} | бір палаталы | [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]] | | | |- | {{Байрақ|Польша}} | екі палаталы | [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]] | [[Польша сенаты|Сенат]] | [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]] | |- | {{Байрақ|Португалия}} | бір палаталы | [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ресей}} | екі палаталы | [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]] | [[Ресей Федерация Кеңесі]] | [[Мемлекеттік дума]] | |- | {{Байрақ|Руанда}} | екі палаталы | [[Руанда парламенті|Парламент]] | [[Руанда сенаты|Сенат]] | [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Румыния}} | екі палаталы | [[Румыния парламенті|Парламент]] | [[Румыния сенаты|Сенат]] | [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Сальвадор}} | бір палаталы | [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Самоа}} | бір палаталы | [[Самоа фоно|Фоно]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Марино}} | бір палаталы | [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}} | бір палаталы | [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} | бір палаталы, законосовещательный | [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Сейшель аралдары}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сенегал}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}} | бір палаталы | [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Люсия}} | екі палаталы | [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]] | [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]] | [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Сербия}} | бір палаталы | [[Сербия халық жиыны|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Сингапур}} | бір палаталы | [[Сингапур парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сирия}} | бір палаталы | [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Словакия}} | бір палаталы | [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Словения}} | екі палаталы | [[Словения парламенті|Парламент]] | [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]] | [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Соломон аралдары}} | бір палаталы | [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сомали}} | екі палаталы | [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]] | [[Сомали сенаты|Сенат]] | [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]] | |- | {{Байрақ|Судан}} | екі палаталы | [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]] | [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Суринам}} | бір палаталы | [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сьерра-Леоне}} | бір палаталы | [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тәжікстан}} | екі палаталы | [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]] | |- | {{Байрақ|Тайланд}} | екі палаталы | [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Тайланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Танзания}} | бір палаталы | [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Того}} | бір палаталы | [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тонга}} | бір палаталы | [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}} | екі палаталы | [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]] | [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Тувалу}} | бір палаталы | [[Тувалу парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тунис}} | бір палаталы | [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Түрікменстан}} | бір палаталы | [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]] | | | |- | {{Байрақ|Түркия}} | бір палаталы | [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Уганда}} | бір палаталы | [[Уганда парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Өзбекстан}} | екі палаталы | [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]] | [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]] | [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]] | |- | {{Байрақ|Украина}} | бір палаталы | [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]] | | | |- | {{Байрақ|Уругвай}} | екі палаталы | [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]] | [[Уругвай сенаты|Сенат]] | [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Фиджи}} | бір палаталы | [[Фиджи парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Филиппиндер}} | екі палаталы | [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]] | [[Филиппиндер сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Финляндия}} | бір палаталы | [[Эдускунта]] | | | |- | {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}} | бір палаталы | [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Франция}} | екі палаталы | [[Франция парламенті|Парламент]] | [[Франция сенаты|Сенат]] | [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Хорватия}} | бір палаталы | [[Сабор]] | | | |- | {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}} | бір палаталы | [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Чад}} | бір палаталы | [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Черногория}} | бір палаталы | [[Черногория парламенті|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Чехия}} | екі палаталы | [[Чехия парламенті|Парламент]] | [[Чехия сенаты|Сенат]] | [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Чили}} | екі палаталы | [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Чили сенаты|Сенат]] | [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Швейцария}} | екі палаталы | [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]] | [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]] | [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | |- | {{Байрақ|Швеция}} | бір палаталы | [[Риксдаг]] | | | |- | {{Байрақ|Шри-Ланка}} | бір палаталы | [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Эквадор}} | бір палаталы | [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}} | екі палаталы | [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]] | [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Эритрея}} | бір палаталы | [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Эсватини}} | екі палаталы | [[Эсватини парламенті|Парламент]] | [[Эсватини сенаты|Сенат]] | [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Эстония}} | бір палаталы | [[Рийгикогу]] | | | |- | {{Байрақ|Эфиопия}} | екі палаталы | [[Эфиопия парламенті|Парламент]] | [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]] | [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]] | [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Судан}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Ямайка}} | екі палаталы | [[Ямайка парламенті|Парламент]] | [[Ямайка сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Жапония}} | екі палаталы | [[Жапония парламенті|Коккай]] | [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]] | |} rjj3vlibegfe5b1sbtp0p3qo689vceo 3657310 3657309 2026-09-19T09:25:28Z Орел Карл 81620 /* Тақырыпша */ 3657310 wikitext text/x-wiki '''Парламенттер''' — белгілі бір жерге тұрақтаған, мемлекеттік құрылымдары бар, егемен, жұртшылықта тәртіп орнататын заңдары қалыптасқан, шекаралары көрші елдермен бекітілген, бір орталыққа бағындырылған, басты қаласы бар, халқының қолдауымен іс жүргізетін адамдары өрбіген, заңға қайшы келетін әрекеттерді тудырмайтын елдердегі заң шығарушы органдар. Екі не бір палаталы болады. == Тақырыпша == {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы = Орынбор губерниясы |Шынайы атауы = |Статусы = губерниясы |Елтаңба = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg |Елтаңбаның ені = |Ту = |Тудың ені = |Ел = Ресей империясы |Орталық = Орынбор |lat_deg = 51 |lat_min = 46 |lat_sec = 00 |lat_dir = N |lon_deg = 55 |lon_min = 06 |lon_sec = 00 |lon_dir = E |Құрылды = 12 желтоқсан 1796 |Жойылды = 14 мамыр 1928 |Жер аумағы = 166 710,9 шаршы шақырым |Уақыт белдеуі = |Халық саны = 1 600 145 |Санақ жылы = 1897 |Тығыздығы = |Ұлттық құрамы = |Карта = Orenburg in Russian Empire (1914).svg |Карта ені = |Карта2 = Orenburgskaya gubernia.jpg |Карта2 ені = |дейін = Үфі наменгерлігі |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Үфі губерниясы |к2 = Орынбор өлкесі |к3 = Орта Орал облысы |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |Commons = Orenburg Governorate }} == Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері == {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- bgcolor="#cccccc" !Мемлекет !Түрі !Атауы !Жоғарғы палата !Төменгі палата !Сайлау жүйесі |- | {{Байрақ|АҚШ}} | екі палаталы | [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]] | [[АҚШ Сенаты|Сенат]] | [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Албания}} | бір палаталы | [[Албания парламенті|Кувенд]] | | | |- | {{Байрақ|Алжир}} | екі палаталы | [[Алжир парламенті|Парламент]] | [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]] | [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]] | |- | {{Байрақ|Ангола}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Андорра}} | бір палаталы | [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}} | екі палаталы | [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]] | [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аргентина}} | екі палаталы | [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Аргентина сенаты|Сенат]] | [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Армения}} | бір палаталы | [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Ауғанстан}} | бір палаталы | [[Рахбари Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Аустралия}} | екі палаталы | [[Аустралия парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Аустралия)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аустрия}} | екі палаталы | [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]] | [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]] | [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]] | |- | {{Байрақ|Әзербайжан}} | бір палаталы | [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]] | | | |- | {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} | бір палаталы | [[Федералды ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Багам аралдары}} | екі палаталы | [[Багам аралдары парламенті|Парламент]] | [[Багам аралдары сенаты|Сенат]] | [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бангладеш}} | бір палаталы | [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Барбадос}} | екі палаталы | [[Барбадос парламенті|Парламент]] | [[Барбадос сенаты|Сенат]] | [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бахрейн}} | екі палаталы | [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]] | [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Беларусь}} | екі палаталы | [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]] | [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Белиз}} | екі палаталы | [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Сенат (Белиз)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бельгия}} | екі палаталы | [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]] | [[Бельгия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бенин}} | бір палаталы | [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Болгария}} | бір палаталы | [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Боливия}} | екі палаталы | [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]] | [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]] | [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Босния және Герцеговина}} | екі палаталы | [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]] | [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ботсвана}} | бір палаталы | [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Бразилия}} | екі палаталы | [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]] | [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бруней}} | бір палаталы | [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Буркина-Фасо}} | бір палаталы | [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Бурунди}} | екі палаталы | [[Бурунди парламенті|Парламент]] | [[Бурунди сенаты|Сенат]] | [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Бутан}} | екі палаталы | [[Бутан парламенті|Цонгду]] | [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Вануату}} | бір палаталы | [[Вануату парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Ватикан}} | бір палаталы | [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | екі палаталы | [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]] | [[Лордтар палатасы]] | [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мажарстан}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Венесуэла}} | бір палаталы | [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Шығыс Тимор}} | бір палаталы | [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Вьетнам}} | бір палаталы | [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Габон}} | екі палаталы | [[Габон парламенті|Парламент]] | [[Габон сенаты|Сенат]] | [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Гаити}} | екі палаталы | [[Гаити парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Гаити)|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Гайана}} | бір палаталы | [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гамбия}} | бір палаталы | [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гана}} | бір палаталы | [[Гана парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Гватемала}} | бір палаталы | [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея}} | бір палаталы | [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея-Бисау}} | бір палаталы | [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Германия}} | екі палаталы | [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]] | [[Бундесрат]] | [[Бундестаг]] | |- | {{Байрақ|Гондурас}} | бір палаталы | [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гренада}} | екі палаталы | [[Гренада парламенті|Парламент]] | [[Гренада сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Грекия}} | бір палаталы | [[Грекия парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Грузия}} | бір палаталы | [[Грузия парламенті|Парламент]] | | | |- |- | {{Байрақ|Дания}} | бір палаталы | [[Фолькетинг]] | | | |- | {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго ДР парламенті|Парламент]] | [[Конго ДР сенаты|Сенат]] | [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Джибути}} | бір палаталы | [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Доминика}} | бір палаталы | [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Доминикан Республикасы}} | екі палаталы | [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]] | [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]] | [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мысыр}} | екі палаталы | [[Мысыр парламенті|Парламент]] | [[Мысыр сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Замбия}} | бір палаталы | [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Зимбабве}} | екі палаталы | [[Зимбабве парламенті|Парламент]] | [[Зимбабве сенаті|Сенат]] | [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Израиль}} | бір палаталы | [[Кнессет]] | | | |- | {{Байрақ|Үндістан}} | екі палаталы | [[Үндістан парламенті|Сансад]] | [[Раджия сабха]] | [[Лок сабха]] | |- | {{Байрақ|Индонезия}} | екі палаталы | [[Халықтық консультативтік конгресс]] | [[Аймақтық өкілдер кеңесі]] | [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Иордания}} | екі палаталы | [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]] | [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]] | [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ирак}} | бір палаталы (уақытша) | [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Иран}} | бір палаталы | [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Ирландия}} | екі палаталы | [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]] | [[Ирландия сенаты]] | [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]] | |- | {{Байрақ|Исландия}} | бір палаталы | [[Парламент Исландии|Альтинг]] | | | |- | {{Байрақ|Испания}} | екі палаталы | [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]] | [[Испания сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]] | |- | {{Байрақ|Италия}} | екі палаталы | [[Италия парламенті|Парламент]] | [[Италия сенаты|Сенат]] | [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Йемен}} | бір палаталы | [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Кабо-Верде}} | бір палаталы | [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Қазақстан}} | екі палаталы | [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]] | [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] | [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] | |- | {{Байрақ|Камбоджа}} | екі палаталы | [[Камбоджа парламенті|Парламент]] | [[Камбоджа сенаты|Сенат]] | [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Камерун}} | екі палаталы | [[Камерун парламенті|Парламент]] | [[Камерун сенаты|Сенат]] | [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Канада}} | екі палаталы | [[Канада парламенті|Парламент]] | [[Канада сенаты|Сенат]] | [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Катар}} | бір палаталы | [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Кения}} | екі палаталы | [[Кения парламенті|Парламент]] | [[Кения сенаты|Сенат]] | [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Кипр}} | бір палаталы | [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қырғызстан}} | бір палаталы | [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Кирибати}} | бір палаталы | [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қытай}} | бір палаталы | [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]] | | | |- | {{Байрақ|Солтүстік Корея}} | бір палаталы | [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} | бір палаталы | [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]] | | |> |- | {{Байрақ|Колумбия}} | екі палаталы | [[Колумбия конгрессі|Конгресс]] | [[Колумбия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Конго Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]] | [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Коморлар}} | бір палаталы | [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Коста-Рика}} | бір палаталы | [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} | екі палаталы | [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]] | [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Куба}} | бір палаталы | [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Кувейт}} | бір палаталы | [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]] | | | |- | {{Байрақ|Латвия}} | бір палаталы | [[Латвия Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лаос}} | бір палаталы | [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Лесото}} | екі палаталы | [[Лесото парламенті|Парламент]] | [[Лесото сенаты|Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Либерия}} | екі палаталы | [[Либерия парламенті|Парламент]] | [[Либерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ливан}} | бір палаталы | [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Ливия}} | бір палаталы | [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Литва}} | бір палаталы | [[Литва Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лихтенштейн}} | бір палаталы | [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]] | | | |- | {{Байрақ|Люксембург}} | бір палаталы | [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Маврикий}} | бір палаталы | [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Мавритания}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мадагаскар}} | екі палаталы | [[Мадагаскар парламенті|Парламент]] | [[Мадагаскар сенаты|Сенат]] | [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Солтүстік Македония}} | бір палаталы | [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малави}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малайзия}} | екі палаталы | [[Малайзия парламенті|Парламент]] | [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]] | [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]] | |- | {{Байрақ|Мали}} | бір палаталы | [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мальта}} | бір палаталы | [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Мальдивтер}} | бір палаталы | [[Мальдивтер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Марокко}} | екі палаталы | [[Марокко парламенті|Парламент]] | [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Маршалл аралдары}} | бір палаталы | [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мексика}} | екі палаталы | [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]] | [[Мексика сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мозамбик}} | бір палаталы | [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Молдова}} | бір палаталы | [[Молдова парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Монако}} | бір палаталы | [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Моңғолия}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік Ұлы хурал]] | | | |- | {{Байрақ|Мьянма}} | екі палаталы | [[Одақ ассамблеясы]] | [[Ұлттар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Намибия}} | екі палаталы | [[Намибия парламенті|Парламент]] | [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Науру}} | бір палаталы | [[Науру парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Непал}} | екі палаталы | [[Непал парламенті|Парламент]] | [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нигер}} | бір палаталы | [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Нигерия}} | екі палаталы | [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Нигерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нидерланд}} | екі палаталы | [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]] | [[Нидерланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Никарагуа}} | бір палаталы | [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Жаңа Зеландия}} | бір палаталы | [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]] | | [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Норвегия}} | бір палаталы | [[Стортинг]] | | | |- | {{Байрақ|Оман}} | бір палаталы | [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Пәкістан}} | екі палаталы | [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]] | [[Пәкістан сенаты|Сенат]] | [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Палау}} | екі палаталы | [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Палау сенаты|Сенат]] | [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Панама}} | бір палаталы | [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} | бір палаталы | [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Парагвай}} | екі палаталы | [[Парагвай конгрессі|Конгресс]] | [[Парагвай сенаты|Сенат]] | [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Перу}} | бір палаталы | [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]] | | | |- | {{Байрақ|Польша}} | екі палаталы | [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]] | [[Польша сенаты|Сенат]] | [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]] | |- | {{Байрақ|Португалия}} | бір палаталы | [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ресей}} | екі палаталы | [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]] | [[Ресей Федерация Кеңесі]] | [[Мемлекеттік дума]] | |- | {{Байрақ|Руанда}} | екі палаталы | [[Руанда парламенті|Парламент]] | [[Руанда сенаты|Сенат]] | [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Румыния}} | екі палаталы | [[Румыния парламенті|Парламент]] | [[Румыния сенаты|Сенат]] | [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Сальвадор}} | бір палаталы | [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Самоа}} | бір палаталы | [[Самоа фоно|Фоно]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Марино}} | бір палаталы | [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}} | бір палаталы | [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} | бір палаталы, законосовещательный | [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Сейшель аралдары}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сенегал}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}} | бір палаталы | [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Люсия}} | екі палаталы | [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]] | [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]] | [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Сербия}} | бір палаталы | [[Сербия халық жиыны|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Сингапур}} | бір палаталы | [[Сингапур парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сирия}} | бір палаталы | [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Словакия}} | бір палаталы | [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Словения}} | екі палаталы | [[Словения парламенті|Парламент]] | [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]] | [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Соломон аралдары}} | бір палаталы | [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сомали}} | екі палаталы | [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]] | [[Сомали сенаты|Сенат]] | [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]] | |- | {{Байрақ|Судан}} | екі палаталы | [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]] | [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Суринам}} | бір палаталы | [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сьерра-Леоне}} | бір палаталы | [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тәжікстан}} | екі палаталы | [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]] | |- | {{Байрақ|Тайланд}} | екі палаталы | [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Тайланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Танзания}} | бір палаталы | [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Того}} | бір палаталы | [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тонга}} | бір палаталы | [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}} | екі палаталы | [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]] | [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Тувалу}} | бір палаталы | [[Тувалу парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тунис}} | бір палаталы | [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Түрікменстан}} | бір палаталы | [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]] | | | |- | {{Байрақ|Түркия}} | бір палаталы | [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Уганда}} | бір палаталы | [[Уганда парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Өзбекстан}} | екі палаталы | [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]] | [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]] | [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]] | |- | {{Байрақ|Украина}} | бір палаталы | [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]] | | | |- | {{Байрақ|Уругвай}} | екі палаталы | [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]] | [[Уругвай сенаты|Сенат]] | [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Фиджи}} | бір палаталы | [[Фиджи парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Филиппиндер}} | екі палаталы | [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]] | [[Филиппиндер сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Финляндия}} | бір палаталы | [[Эдускунта]] | | | |- | {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}} | бір палаталы | [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Франция}} | екі палаталы | [[Франция парламенті|Парламент]] | [[Франция сенаты|Сенат]] | [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Хорватия}} | бір палаталы | [[Сабор]] | | | |- | {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}} | бір палаталы | [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Чад}} | бір палаталы | [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Черногория}} | бір палаталы | [[Черногория парламенті|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Чехия}} | екі палаталы | [[Чехия парламенті|Парламент]] | [[Чехия сенаты|Сенат]] | [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Чили}} | екі палаталы | [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Чили сенаты|Сенат]] | [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Швейцария}} | екі палаталы | [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]] | [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]] | [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | |- | {{Байрақ|Швеция}} | бір палаталы | [[Риксдаг]] | | | |- | {{Байрақ|Шри-Ланка}} | бір палаталы | [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Эквадор}} | бір палаталы | [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}} | екі палаталы | [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]] | [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Эритрея}} | бір палаталы | [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Эсватини}} | екі палаталы | [[Эсватини парламенті|Парламент]] | [[Эсватини сенаты|Сенат]] | [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Эстония}} | бір палаталы | [[Рийгикогу]] | | | |- | {{Байрақ|Эфиопия}} | екі палаталы | [[Эфиопия парламенті|Парламент]] | [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]] | [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]] | [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Судан}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Ямайка}} | екі палаталы | [[Ямайка парламенті|Парламент]] | [[Ямайка сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Жапония}} | екі палаталы | [[Жапония парламенті|Коккай]] | [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]] | |} 20w3py381e7ztkyrj6ojnmn3di94r70 3657312 3657310 2026-09-19T09:31:05Z Орел Карл 81620 /* Тақырыпша */ 3657312 wikitext text/x-wiki '''Парламенттер''' — белгілі бір жерге тұрақтаған, мемлекеттік құрылымдары бар, егемен, жұртшылықта тәртіп орнататын заңдары қалыптасқан, шекаралары көрші елдермен бекітілген, бір орталыққа бағындырылған, басты қаласы бар, халқының қолдауымен іс жүргізетін адамдары өрбіген, заңға қайшы келетін әрекеттерді тудырмайтын елдердегі заң шығарушы органдар. Екі не бір палаталы болады. == Тақырыпша == {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы = Орынбор губерниясы |Шынайы атауы = |Статусы = губерниясы |Елтаңба = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg |Елтаңбаның ені = |Ту = |Тудың ені = |Ел = |Орталық = Орынбор |lat_deg = 51 |lat_min = 46 |lat_sec = 00 |lat_dir = N |lon_deg = 55 |lon_min = 06 |lon_sec = 00 |lon_dir = E |Құрылды = 12 желтоқсан 1796 |Жойылды = 14 мамыр 1928 |Жер аумағы = 166 710,9 шаршы шақырым |Уақыт белдеуі = |Халық саны = 1 600 145 |Санақ жылы = 1897 |Тығыздығы = |Ұлттық құрамы = |Карта = Orenburg in Russian Empire (1914).svg |Карта ені = |Карта2 = Orenburgskaya gubernia.jpg |Карта2 ені = |дейін = Үфі наменгерлігі |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Үфі губерниясы |к2 = Орынбор өлкесі |к3 = Орта Орал облысы |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |Commons = Orenburg Governorate }} == Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері == {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- bgcolor="#cccccc" !Мемлекет !Түрі !Атауы !Жоғарғы палата !Төменгі палата !Сайлау жүйесі |- | {{Байрақ|АҚШ}} | екі палаталы | [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]] | [[АҚШ Сенаты|Сенат]] | [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Албания}} | бір палаталы | [[Албания парламенті|Кувенд]] | | | |- | {{Байрақ|Алжир}} | екі палаталы | [[Алжир парламенті|Парламент]] | [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]] | [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]] | |- | {{Байрақ|Ангола}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Андорра}} | бір палаталы | [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}} | екі палаталы | [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]] | [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аргентина}} | екі палаталы | [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Аргентина сенаты|Сенат]] | [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Армения}} | бір палаталы | [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Ауғанстан}} | бір палаталы | [[Рахбари Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Аустралия}} | екі палаталы | [[Аустралия парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Аустралия)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аустрия}} | екі палаталы | [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]] | [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]] | [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]] | |- | {{Байрақ|Әзербайжан}} | бір палаталы | [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]] | | | |- | {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} | бір палаталы | [[Федералды ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Багам аралдары}} | екі палаталы | [[Багам аралдары парламенті|Парламент]] | [[Багам аралдары сенаты|Сенат]] | [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бангладеш}} | бір палаталы | [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Барбадос}} | екі палаталы | [[Барбадос парламенті|Парламент]] | [[Барбадос сенаты|Сенат]] | [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бахрейн}} | екі палаталы | [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]] | [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Беларусь}} | екі палаталы | [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]] | [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Белиз}} | екі палаталы | [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Сенат (Белиз)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бельгия}} | екі палаталы | [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]] | [[Бельгия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бенин}} | бір палаталы | [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Болгария}} | бір палаталы | [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Боливия}} | екі палаталы | [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]] | [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]] | [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Босния және Герцеговина}} | екі палаталы | [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]] | [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ботсвана}} | бір палаталы | [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Бразилия}} | екі палаталы | [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]] | [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бруней}} | бір палаталы | [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Буркина-Фасо}} | бір палаталы | [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Бурунди}} | екі палаталы | [[Бурунди парламенті|Парламент]] | [[Бурунди сенаты|Сенат]] | [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Бутан}} | екі палаталы | [[Бутан парламенті|Цонгду]] | [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Вануату}} | бір палаталы | [[Вануату парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Ватикан}} | бір палаталы | [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | екі палаталы | [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]] | [[Лордтар палатасы]] | [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мажарстан}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Венесуэла}} | бір палаталы | [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Шығыс Тимор}} | бір палаталы | [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Вьетнам}} | бір палаталы | [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Габон}} | екі палаталы | [[Габон парламенті|Парламент]] | [[Габон сенаты|Сенат]] | [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Гаити}} | екі палаталы | [[Гаити парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Гаити)|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Гайана}} | бір палаталы | [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гамбия}} | бір палаталы | [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гана}} | бір палаталы | [[Гана парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Гватемала}} | бір палаталы | [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея}} | бір палаталы | [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея-Бисау}} | бір палаталы | [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Германия}} | екі палаталы | [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]] | [[Бундесрат]] | [[Бундестаг]] | |- | {{Байрақ|Гондурас}} | бір палаталы | [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гренада}} | екі палаталы | [[Гренада парламенті|Парламент]] | [[Гренада сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Грекия}} | бір палаталы | [[Грекия парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Грузия}} | бір палаталы | [[Грузия парламенті|Парламент]] | | | |- |- | {{Байрақ|Дания}} | бір палаталы | [[Фолькетинг]] | | | |- | {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго ДР парламенті|Парламент]] | [[Конго ДР сенаты|Сенат]] | [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Джибути}} | бір палаталы | [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Доминика}} | бір палаталы | [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Доминикан Республикасы}} | екі палаталы | [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]] | [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]] | [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мысыр}} | екі палаталы | [[Мысыр парламенті|Парламент]] | [[Мысыр сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Замбия}} | бір палаталы | [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Зимбабве}} | екі палаталы | [[Зимбабве парламенті|Парламент]] | [[Зимбабве сенаті|Сенат]] | [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Израиль}} | бір палаталы | [[Кнессет]] | | | |- | {{Байрақ|Үндістан}} | екі палаталы | [[Үндістан парламенті|Сансад]] | [[Раджия сабха]] | [[Лок сабха]] | |- | {{Байрақ|Индонезия}} | екі палаталы | [[Халықтық консультативтік конгресс]] | [[Аймақтық өкілдер кеңесі]] | [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Иордания}} | екі палаталы | [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]] | [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]] | [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ирак}} | бір палаталы (уақытша) | [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Иран}} | бір палаталы | [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Ирландия}} | екі палаталы | [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]] | [[Ирландия сенаты]] | [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]] | |- | {{Байрақ|Исландия}} | бір палаталы | [[Парламент Исландии|Альтинг]] | | | |- | {{Байрақ|Испания}} | екі палаталы | [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]] | [[Испания сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]] | |- | {{Байрақ|Италия}} | екі палаталы | [[Италия парламенті|Парламент]] | [[Италия сенаты|Сенат]] | [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Йемен}} | бір палаталы | [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Кабо-Верде}} | бір палаталы | [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Қазақстан}} | екі палаталы | [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]] | [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] | [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] | |- | {{Байрақ|Камбоджа}} | екі палаталы | [[Камбоджа парламенті|Парламент]] | [[Камбоджа сенаты|Сенат]] | [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Камерун}} | екі палаталы | [[Камерун парламенті|Парламент]] | [[Камерун сенаты|Сенат]] | [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Канада}} | екі палаталы | [[Канада парламенті|Парламент]] | [[Канада сенаты|Сенат]] | [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Катар}} | бір палаталы | [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Кения}} | екі палаталы | [[Кения парламенті|Парламент]] | [[Кения сенаты|Сенат]] | [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Кипр}} | бір палаталы | [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қырғызстан}} | бір палаталы | [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Кирибати}} | бір палаталы | [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қытай}} | бір палаталы | [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]] | | | |- | {{Байрақ|Солтүстік Корея}} | бір палаталы | [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} | бір палаталы | [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]] | | |> |- | {{Байрақ|Колумбия}} | екі палаталы | [[Колумбия конгрессі|Конгресс]] | [[Колумбия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Конго Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]] | [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Коморлар}} | бір палаталы | [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Коста-Рика}} | бір палаталы | [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} | екі палаталы | [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]] | [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Куба}} | бір палаталы | [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Кувейт}} | бір палаталы | [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]] | | | |- | {{Байрақ|Латвия}} | бір палаталы | [[Латвия Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лаос}} | бір палаталы | [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Лесото}} | екі палаталы | [[Лесото парламенті|Парламент]] | [[Лесото сенаты|Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Либерия}} | екі палаталы | [[Либерия парламенті|Парламент]] | [[Либерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ливан}} | бір палаталы | [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Ливия}} | бір палаталы | [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Литва}} | бір палаталы | [[Литва Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лихтенштейн}} | бір палаталы | [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]] | | | |- | {{Байрақ|Люксембург}} | бір палаталы | [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Маврикий}} | бір палаталы | [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Мавритания}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мадагаскар}} | екі палаталы | [[Мадагаскар парламенті|Парламент]] | [[Мадагаскар сенаты|Сенат]] | [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Солтүстік Македония}} | бір палаталы | [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малави}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малайзия}} | екі палаталы | [[Малайзия парламенті|Парламент]] | [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]] | [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]] | |- | {{Байрақ|Мали}} | бір палаталы | [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мальта}} | бір палаталы | [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Мальдивтер}} | бір палаталы | [[Мальдивтер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Марокко}} | екі палаталы | [[Марокко парламенті|Парламент]] | [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Маршалл аралдары}} | бір палаталы | [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мексика}} | екі палаталы | [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]] | [[Мексика сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мозамбик}} | бір палаталы | [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Молдова}} | бір палаталы | [[Молдова парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Монако}} | бір палаталы | [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Моңғолия}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік Ұлы хурал]] | | | |- | {{Байрақ|Мьянма}} | екі палаталы | [[Одақ ассамблеясы]] | [[Ұлттар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Намибия}} | екі палаталы | [[Намибия парламенті|Парламент]] | [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Науру}} | бір палаталы | [[Науру парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Непал}} | екі палаталы | [[Непал парламенті|Парламент]] | [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нигер}} | бір палаталы | [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Нигерия}} | екі палаталы | [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Нигерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нидерланд}} | екі палаталы | [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]] | [[Нидерланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Никарагуа}} | бір палаталы | [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Жаңа Зеландия}} | бір палаталы | [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]] | | [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Норвегия}} | бір палаталы | [[Стортинг]] | | | |- | {{Байрақ|Оман}} | бір палаталы | [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Пәкістан}} | екі палаталы | [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]] | [[Пәкістан сенаты|Сенат]] | [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Палау}} | екі палаталы | [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Палау сенаты|Сенат]] | [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Панама}} | бір палаталы | [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} | бір палаталы | [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Парагвай}} | екі палаталы | [[Парагвай конгрессі|Конгресс]] | [[Парагвай сенаты|Сенат]] | [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Перу}} | бір палаталы | [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]] | | | |- | {{Байрақ|Польша}} | екі палаталы | [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]] | [[Польша сенаты|Сенат]] | [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]] | |- | {{Байрақ|Португалия}} | бір палаталы | [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ресей}} | екі палаталы | [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]] | [[Ресей Федерация Кеңесі]] | [[Мемлекеттік дума]] | |- | {{Байрақ|Руанда}} | екі палаталы | [[Руанда парламенті|Парламент]] | [[Руанда сенаты|Сенат]] | [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Румыния}} | екі палаталы | [[Румыния парламенті|Парламент]] | [[Румыния сенаты|Сенат]] | [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Сальвадор}} | бір палаталы | [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Самоа}} | бір палаталы | [[Самоа фоно|Фоно]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Марино}} | бір палаталы | [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}} | бір палаталы | [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} | бір палаталы, законосовещательный | [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Сейшель аралдары}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сенегал}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}} | бір палаталы | [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Люсия}} | екі палаталы | [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]] | [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]] | [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Сербия}} | бір палаталы | [[Сербия халық жиыны|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Сингапур}} | бір палаталы | [[Сингапур парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сирия}} | бір палаталы | [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Словакия}} | бір палаталы | [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Словения}} | екі палаталы | [[Словения парламенті|Парламент]] | [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]] | [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Соломон аралдары}} | бір палаталы | [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сомали}} | екі палаталы | [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]] | [[Сомали сенаты|Сенат]] | [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]] | |- | {{Байрақ|Судан}} | екі палаталы | [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]] | [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Суринам}} | бір палаталы | [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сьерра-Леоне}} | бір палаталы | [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тәжікстан}} | екі палаталы | [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]] | |- | {{Байрақ|Тайланд}} | екі палаталы | [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Тайланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Танзания}} | бір палаталы | [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Того}} | бір палаталы | [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тонга}} | бір палаталы | [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}} | екі палаталы | [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]] | [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Тувалу}} | бір палаталы | [[Тувалу парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тунис}} | бір палаталы | [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Түрікменстан}} | бір палаталы | [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]] | | | |- | {{Байрақ|Түркия}} | бір палаталы | [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Уганда}} | бір палаталы | [[Уганда парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Өзбекстан}} | екі палаталы | [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]] | [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]] | [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]] | |- | {{Байрақ|Украина}} | бір палаталы | [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]] | | | |- | {{Байрақ|Уругвай}} | екі палаталы | [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]] | [[Уругвай сенаты|Сенат]] | [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Фиджи}} | бір палаталы | [[Фиджи парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Филиппиндер}} | екі палаталы | [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]] | [[Филиппиндер сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Финляндия}} | бір палаталы | [[Эдускунта]] | | | |- | {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}} | бір палаталы | [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Франция}} | екі палаталы | [[Франция парламенті|Парламент]] | [[Франция сенаты|Сенат]] | [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Хорватия}} | бір палаталы | [[Сабор]] | | | |- | {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}} | бір палаталы | [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Чад}} | бір палаталы | [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Черногория}} | бір палаталы | [[Черногория парламенті|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Чехия}} | екі палаталы | [[Чехия парламенті|Парламент]] | [[Чехия сенаты|Сенат]] | [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Чили}} | екі палаталы | [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Чили сенаты|Сенат]] | [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Швейцария}} | екі палаталы | [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]] | [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]] | [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | |- | {{Байрақ|Швеция}} | бір палаталы | [[Риксдаг]] | | | |- | {{Байрақ|Шри-Ланка}} | бір палаталы | [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Эквадор}} | бір палаталы | [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}} | екі палаталы | [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]] | [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Эритрея}} | бір палаталы | [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Эсватини}} | екі палаталы | [[Эсватини парламенті|Парламент]] | [[Эсватини сенаты|Сенат]] | [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Эстония}} | бір палаталы | [[Рийгикогу]] | | | |- | {{Байрақ|Эфиопия}} | екі палаталы | [[Эфиопия парламенті|Парламент]] | [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]] | [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]] | [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Судан}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Ямайка}} | екі палаталы | [[Ямайка парламенті|Парламент]] | [[Ямайка сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Жапония}} | екі палаталы | [[Жапония парламенті|Коккай]] | [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]] | |} salmicei57hjdhv5v4t29q5xzrccj8i 3657314 3657312 2026-09-19T09:48:50Z Орел Карл 81620 /* Тақырыпша */ 3657314 wikitext text/x-wiki '''Парламенттер''' — белгілі бір жерге тұрақтаған, мемлекеттік құрылымдары бар, егемен, жұртшылықта тәртіп орнататын заңдары қалыптасқан, шекаралары көрші елдермен бекітілген, бір орталыққа бағындырылған, басты қаласы бар, халқының қолдауымен іс жүргізетін адамдары өрбіген, заңға қайшы келетін әрекеттерді тудырмайтын елдердегі заң шығарушы органдар. Екі не бір палаталы болады. == Тақырыпша == {{Ресей империясының әкімшілік бірлігі |Атауы = Орынбор губерниясы |Шынайы атауы = |Статусы = генерал |Суреті = 1856. Card from set of geographical cards of the Russian Empire 094.jpg |Ені = |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of arms of Orenburg Governorate 1867.svg |Елтаңбаның ені = |Елтаңбаның аты = |Ту = |Тудың ені = |Тудың аты = |Орталық = Орынбор |lat_deg = 51|lat_min = 46|lat_sec =00 |lat_dir = N |lon_deg = 55|lon_min =06 |lon_sec =00 |lon_dir = E |Құрылды = 12 желтоқсан 1796 |Жойылды = 14 мамыр 1928 |Жер аумағы = 166 710,9 шаршы шақырым |Уақыт белдеуі = |Халық саны = 1 600 145 |Санақ жылы = 1897 |Тығыздығы = |Ұлттық құрамы = |Карта = Orenburg in Russian Empire (1914).svg |Карта ені = |Карта2 = Orenburgskaya gubernia.jpg |Карта2 ені = |дейін = Уфимское наместничество |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Уфимская губерния |к2 = Средне-Волжская область |к3 = Оренбургский край |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |Commons = Orenburg Governorate }} == Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері == {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- bgcolor="#cccccc" !Мемлекет !Түрі !Атауы !Жоғарғы палата !Төменгі палата !Сайлау жүйесі |- | {{Байрақ|АҚШ}} | екі палаталы | [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]] | [[АҚШ Сенаты|Сенат]] | [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Албания}} | бір палаталы | [[Албания парламенті|Кувенд]] | | | |- | {{Байрақ|Алжир}} | екі палаталы | [[Алжир парламенті|Парламент]] | [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]] | [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]] | |- | {{Байрақ|Ангола}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Андорра}} | бір палаталы | [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}} | екі палаталы | [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]] | [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аргентина}} | екі палаталы | [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Аргентина сенаты|Сенат]] | [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Армения}} | бір палаталы | [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Ауғанстан}} | бір палаталы | [[Рахбари Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Аустралия}} | екі палаталы | [[Аустралия парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Аустралия)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аустрия}} | екі палаталы | [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]] | [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]] | [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]] | |- | {{Байрақ|Әзербайжан}} | бір палаталы | [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]] | | | |- | {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} | бір палаталы | [[Федералды ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Багам аралдары}} | екі палаталы | [[Багам аралдары парламенті|Парламент]] | [[Багам аралдары сенаты|Сенат]] | [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бангладеш}} | бір палаталы | [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Барбадос}} | екі палаталы | [[Барбадос парламенті|Парламент]] | [[Барбадос сенаты|Сенат]] | [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бахрейн}} | екі палаталы | [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]] | [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Беларусь}} | екі палаталы | [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]] | [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Белиз}} | екі палаталы | [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Сенат (Белиз)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бельгия}} | екі палаталы | [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]] | [[Бельгия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бенин}} | бір палаталы | [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Болгария}} | бір палаталы | [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Боливия}} | екі палаталы | [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]] | [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]] | [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Босния және Герцеговина}} | екі палаталы | [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]] | [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ботсвана}} | бір палаталы | [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Бразилия}} | екі палаталы | [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]] | [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бруней}} | бір палаталы | [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Буркина-Фасо}} | бір палаталы | [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Бурунди}} | екі палаталы | [[Бурунди парламенті|Парламент]] | [[Бурунди сенаты|Сенат]] | [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Бутан}} | екі палаталы | [[Бутан парламенті|Цонгду]] | [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Вануату}} | бір палаталы | [[Вануату парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Ватикан}} | бір палаталы | [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | екі палаталы | [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]] | [[Лордтар палатасы]] | [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мажарстан}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Венесуэла}} | бір палаталы | [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Шығыс Тимор}} | бір палаталы | [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Вьетнам}} | бір палаталы | [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Габон}} | екі палаталы | [[Габон парламенті|Парламент]] | [[Габон сенаты|Сенат]] | [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Гаити}} | екі палаталы | [[Гаити парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Гаити)|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Гайана}} | бір палаталы | [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гамбия}} | бір палаталы | [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гана}} | бір палаталы | [[Гана парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Гватемала}} | бір палаталы | [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея}} | бір палаталы | [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея-Бисау}} | бір палаталы | [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Германия}} | екі палаталы | [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]] | [[Бундесрат]] | [[Бундестаг]] | |- | {{Байрақ|Гондурас}} | бір палаталы | [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гренада}} | екі палаталы | [[Гренада парламенті|Парламент]] | [[Гренада сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Грекия}} | бір палаталы | [[Грекия парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Грузия}} | бір палаталы | [[Грузия парламенті|Парламент]] | | | |- |- | {{Байрақ|Дания}} | бір палаталы | [[Фолькетинг]] | | | |- | {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго ДР парламенті|Парламент]] | [[Конго ДР сенаты|Сенат]] | [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Джибути}} | бір палаталы | [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Доминика}} | бір палаталы | [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Доминикан Республикасы}} | екі палаталы | [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]] | [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]] | [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мысыр}} | екі палаталы | [[Мысыр парламенті|Парламент]] | [[Мысыр сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Замбия}} | бір палаталы | [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Зимбабве}} | екі палаталы | [[Зимбабве парламенті|Парламент]] | [[Зимбабве сенаті|Сенат]] | [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Израиль}} | бір палаталы | [[Кнессет]] | | | |- | {{Байрақ|Үндістан}} | екі палаталы | [[Үндістан парламенті|Сансад]] | [[Раджия сабха]] | [[Лок сабха]] | |- | {{Байрақ|Индонезия}} | екі палаталы | [[Халықтық консультативтік конгресс]] | [[Аймақтық өкілдер кеңесі]] | [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Иордания}} | екі палаталы | [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]] | [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]] | [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ирак}} | бір палаталы (уақытша) | [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Иран}} | бір палаталы | [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Ирландия}} | екі палаталы | [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]] | [[Ирландия сенаты]] | [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]] | |- | {{Байрақ|Исландия}} | бір палаталы | [[Парламент Исландии|Альтинг]] | | | |- | {{Байрақ|Испания}} | екі палаталы | [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]] | [[Испания сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]] | |- | {{Байрақ|Италия}} | екі палаталы | [[Италия парламенті|Парламент]] | [[Италия сенаты|Сенат]] | [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Йемен}} | бір палаталы | [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Кабо-Верде}} | бір палаталы | [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Қазақстан}} | екі палаталы | [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]] | [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] | [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] | |- | {{Байрақ|Камбоджа}} | екі палаталы | [[Камбоджа парламенті|Парламент]] | [[Камбоджа сенаты|Сенат]] | [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Камерун}} | екі палаталы | [[Камерун парламенті|Парламент]] | [[Камерун сенаты|Сенат]] | [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Канада}} | екі палаталы | [[Канада парламенті|Парламент]] | [[Канада сенаты|Сенат]] | [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Катар}} | бір палаталы | [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Кения}} | екі палаталы | [[Кения парламенті|Парламент]] | [[Кения сенаты|Сенат]] | [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Кипр}} | бір палаталы | [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қырғызстан}} | бір палаталы | [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Кирибати}} | бір палаталы | [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қытай}} | бір палаталы | [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]] | | | |- | {{Байрақ|Солтүстік Корея}} | бір палаталы | [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} | бір палаталы | [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]] | | |> |- | {{Байрақ|Колумбия}} | екі палаталы | [[Колумбия конгрессі|Конгресс]] | [[Колумбия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Конго Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]] | [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Коморлар}} | бір палаталы | [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Коста-Рика}} | бір палаталы | [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} | екі палаталы | [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]] | [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Куба}} | бір палаталы | [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Кувейт}} | бір палаталы | [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]] | | | |- | {{Байрақ|Латвия}} | бір палаталы | [[Латвия Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лаос}} | бір палаталы | [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Лесото}} | екі палаталы | [[Лесото парламенті|Парламент]] | [[Лесото сенаты|Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Либерия}} | екі палаталы | [[Либерия парламенті|Парламент]] | [[Либерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ливан}} | бір палаталы | [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Ливия}} | бір палаталы | [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Литва}} | бір палаталы | [[Литва Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лихтенштейн}} | бір палаталы | [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]] | | | |- | {{Байрақ|Люксембург}} | бір палаталы | [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Маврикий}} | бір палаталы | [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Мавритания}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мадагаскар}} | екі палаталы | [[Мадагаскар парламенті|Парламент]] | [[Мадагаскар сенаты|Сенат]] | [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Солтүстік Македония}} | бір палаталы | [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малави}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малайзия}} | екі палаталы | [[Малайзия парламенті|Парламент]] | [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]] | [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]] | |- | {{Байрақ|Мали}} | бір палаталы | [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мальта}} | бір палаталы | [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Мальдивтер}} | бір палаталы | [[Мальдивтер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Марокко}} | екі палаталы | [[Марокко парламенті|Парламент]] | [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Маршалл аралдары}} | бір палаталы | [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мексика}} | екі палаталы | [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]] | [[Мексика сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мозамбик}} | бір палаталы | [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Молдова}} | бір палаталы | [[Молдова парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Монако}} | бір палаталы | [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Моңғолия}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік Ұлы хурал]] | | | |- | {{Байрақ|Мьянма}} | екі палаталы | [[Одақ ассамблеясы]] | [[Ұлттар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Намибия}} | екі палаталы | [[Намибия парламенті|Парламент]] | [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Науру}} | бір палаталы | [[Науру парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Непал}} | екі палаталы | [[Непал парламенті|Парламент]] | [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нигер}} | бір палаталы | [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Нигерия}} | екі палаталы | [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Нигерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нидерланд}} | екі палаталы | [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]] | [[Нидерланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Никарагуа}} | бір палаталы | [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Жаңа Зеландия}} | бір палаталы | [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]] | | [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Норвегия}} | бір палаталы | [[Стортинг]] | | | |- | {{Байрақ|Оман}} | бір палаталы | [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Пәкістан}} | екі палаталы | [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]] | [[Пәкістан сенаты|Сенат]] | [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Палау}} | екі палаталы | [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Палау сенаты|Сенат]] | [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Панама}} | бір палаталы | [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} | бір палаталы | [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Парагвай}} | екі палаталы | [[Парагвай конгрессі|Конгресс]] | [[Парагвай сенаты|Сенат]] | [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Перу}} | бір палаталы | [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]] | | | |- | {{Байрақ|Польша}} | екі палаталы | [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]] | [[Польша сенаты|Сенат]] | [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]] | |- | {{Байрақ|Португалия}} | бір палаталы | [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ресей}} | екі палаталы | [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]] | [[Ресей Федерация Кеңесі]] | [[Мемлекеттік дума]] | |- | {{Байрақ|Руанда}} | екі палаталы | [[Руанда парламенті|Парламент]] | [[Руанда сенаты|Сенат]] | [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Румыния}} | екі палаталы | [[Румыния парламенті|Парламент]] | [[Румыния сенаты|Сенат]] | [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Сальвадор}} | бір палаталы | [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Самоа}} | бір палаталы | [[Самоа фоно|Фоно]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Марино}} | бір палаталы | [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}} | бір палаталы | [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} | бір палаталы, законосовещательный | [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Сейшель аралдары}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сенегал}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}} | бір палаталы | [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Люсия}} | екі палаталы | [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]] | [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]] | [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Сербия}} | бір палаталы | [[Сербия халық жиыны|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Сингапур}} | бір палаталы | [[Сингапур парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сирия}} | бір палаталы | [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Словакия}} | бір палаталы | [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Словения}} | екі палаталы | [[Словения парламенті|Парламент]] | [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]] | [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Соломон аралдары}} | бір палаталы | [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сомали}} | екі палаталы | [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]] | [[Сомали сенаты|Сенат]] | [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]] | |- | {{Байрақ|Судан}} | екі палаталы | [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]] | [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Суринам}} | бір палаталы | [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сьерра-Леоне}} | бір палаталы | [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тәжікстан}} | екі палаталы | [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]] | |- | {{Байрақ|Тайланд}} | екі палаталы | [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Тайланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Танзания}} | бір палаталы | [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Того}} | бір палаталы | [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тонга}} | бір палаталы | [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}} | екі палаталы | [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]] | [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Тувалу}} | бір палаталы | [[Тувалу парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тунис}} | бір палаталы | [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Түрікменстан}} | бір палаталы | [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]] | | | |- | {{Байрақ|Түркия}} | бір палаталы | [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Уганда}} | бір палаталы | [[Уганда парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Өзбекстан}} | екі палаталы | [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]] | [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]] | [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]] | |- | {{Байрақ|Украина}} | бір палаталы | [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]] | | | |- | {{Байрақ|Уругвай}} | екі палаталы | [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]] | [[Уругвай сенаты|Сенат]] | [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Фиджи}} | бір палаталы | [[Фиджи парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Филиппиндер}} | екі палаталы | [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]] | [[Филиппиндер сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Финляндия}} | бір палаталы | [[Эдускунта]] | | | |- | {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}} | бір палаталы | [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Франция}} | екі палаталы | [[Франция парламенті|Парламент]] | [[Франция сенаты|Сенат]] | [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Хорватия}} | бір палаталы | [[Сабор]] | | | |- | {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}} | бір палаталы | [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Чад}} | бір палаталы | [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Черногория}} | бір палаталы | [[Черногория парламенті|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Чехия}} | екі палаталы | [[Чехия парламенті|Парламент]] | [[Чехия сенаты|Сенат]] | [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Чили}} | екі палаталы | [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Чили сенаты|Сенат]] | [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Швейцария}} | екі палаталы | [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]] | [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]] | [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | |- | {{Байрақ|Швеция}} | бір палаталы | [[Риксдаг]] | | | |- | {{Байрақ|Шри-Ланка}} | бір палаталы | [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Эквадор}} | бір палаталы | [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}} | екі палаталы | [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]] | [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Эритрея}} | бір палаталы | [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Эсватини}} | екі палаталы | [[Эсватини парламенті|Парламент]] | [[Эсватини сенаты|Сенат]] | [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Эстония}} | бір палаталы | [[Рийгикогу]] | | | |- | {{Байрақ|Эфиопия}} | екі палаталы | [[Эфиопия парламенті|Парламент]] | [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]] | [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]] | [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Судан}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Ямайка}} | екі палаталы | [[Ямайка парламенті|Парламент]] | [[Ямайка сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Жапония}} | екі палаталы | [[Жапония парламенті|Коккай]] | [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]] | |} 3p89phq8due8gz0mgcy4ozmrkh06w1u 3657348 3657314 2026-09-19T11:06:23Z Орел Карл 81620 /* Тақырыпша */ 3657348 wikitext text/x-wiki '''Парламенттер''' — белгілі бір жерге тұрақтаған, мемлекеттік құрылымдары бар, егемен, жұртшылықта тәртіп орнататын заңдары қалыптасқан, шекаралары көрші елдермен бекітілген, бір орталыққа бағындырылған, басты қаласы бар, халқының қолдауымен іс жүргізетін адамдары өрбіген, заңға қайшы келетін әрекеттерді тудырмайтын елдердегі заң шығарушы органдар. Екі не бір палаталы болады. == Тақырыпша == == Халықаралық деңгейде танылған мемлекеттердің парламенттері == {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |- bgcolor="#cccccc" !Мемлекет !Түрі !Атауы !Жоғарғы палата !Төменгі палата !Сайлау жүйесі |- | {{Байрақ|АҚШ}} | екі палаталы | [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]] | [[АҚШ Сенаты|Сенат]] | [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Албания}} | бір палаталы | [[Албания парламенті|Кувенд]] | | | |- | {{Байрақ|Алжир}} | екі палаталы | [[Алжир парламенті|Парламент]] | [[Ұлт кеңесі (Алжир)|Ұлт кеңесі]] | [[Алжир Ұлттық халық ассамблеясы|Ұлттық халық жиыны]] | |- | {{Байрақ|Ангола}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Ангола)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Андорра}} | бір палаталы | [[Андорра Генералды кеңесі|Генералды кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Антигуа және Барбуда}} | екі палаталы | [[Антигуа және Барбуда парламенті|Парламент]] | [[Антигуа және Барбуда сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Антигуа және Барбуда)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аргентина}} | екі палаталы | [[Аргентина Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Аргентина сенаты|Сенат]] | [[Аргентина депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Армения}} | бір палаталы | [[Армения Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Ауғанстан}} | бір палаталы | [[Рахбари Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Аустралия}} | екі палаталы | [[Аустралия парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Аустралия)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Аустралия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Аустрия}} | екі палаталы | [[Аустрия парламенті|Федералды жиын]] | [[Бундесрат (Аустрия)|Бундесрат]] | [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлтрат]] | |- | {{Байрақ|Әзербайжан}} | бір палаталы | [[Ұлттық Мәжіліс (Әзербайжан)|Милли Мәжіліс]] | | | |- | {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} | бір палаталы | [[Федералды ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Багам аралдары}} | екі палаталы | [[Багам аралдары парламенті|Парламент]] | [[Багам аралдары сенаты|Сенат]] | [[Багам аралдары жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бангладеш}} | бір палаталы | [[Бангладеш Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Барбадос}} | екі палаталы | [[Барбадос парламенті|Парламент]] | [[Барбадос сенаты|Сенат]] | [[Барбадос Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бахрейн}} | екі палаталы | [[Бахрейн Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Мәжіліс кеңесі (Бахрейн)|Мәжіліс кеңесі]] | [[Өкілдер кеңесі (Бахрейн)|Өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Беларусь}} | екі палаталы | [[Беларусь Республикасының Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Республика кеңесі (Беларусь)|Республика кеңесі]] | [[Өкілдер палатасы (Беларусь)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Белиз}} | екі палаталы | [[Белиз Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Сенат (Белиз)|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Белиз)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бельгия}} | екі палаталы | [[Бельгия федералды парламенті|Федералды парламенті]] | [[Бельгия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Бельгия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бенин}} | бір палаталы | [[Бенин Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Болгария}} | бір палаталы | [[Болгария халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Боливия}} | екі палаталы | [[Боливия парламенті|Заң шығарушы ассамблея]] | [[Боливия сенаторлар палатасы|Сенат]] | [[Боливия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Босния және Герцеговина}} | екі палаталы | [[Босния және Герцеговина Парламенттік ассамблеясы|Парламенттік ассамблея]] | [[Халықтар палатасы (Босния және Герцеговина)|Халықтар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Босния және Герцеговина)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ботсвана}} | бір палаталы | [[Ботсвана парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Бразилия}} | екі палаталы | [[Бразилия Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Бразилия Федералды сенаты|Федералды сенаты]] | [[Бразилия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Бруней}} | бір палаталы | [[Бруней парламенті|Заң шығарушы кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Буркина-Фасо}} | бір палаталы | [[Буркина-Фасо Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Бурунди}} | екі палаталы | [[Бурунди парламенті|Парламент]] | [[Бурунди сенаты|Сенат]] | [[Бурунди Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Бутан}} | екі палаталы | [[Бутан парламенті|Цонгду]] | [[Бутан Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Бутан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Вануату}} | бір палаталы | [[Вануату парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Ватикан}} | бір палаталы | [[Ватикан қала-мемлекеті істері жөніндегі Папа комиссиясы|Ватикан істері жөніндегі Папа комиссиясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | екі палаталы | [[Ұлыбритания парламенті|Парламент]] | [[Лордтар палатасы]] | [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мажарстан}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік жиын (Мажарстан)|Мемлекеттік жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Венесуэла}} | бір палаталы | [[Венесуэла Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Шығыс Тимор}} | бір палаталы | [[Шығыс Тимор парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Вьетнам}} | бір палаталы | [[Вьетнам Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Габон}} | екі палаталы | [[Габон парламенті|Парламент]] | [[Габон сенаты|Сенат]] | [[Габон Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Гаити}} | екі палаталы | [[Гаити парламенті|Парламент]] | [[Сенат (Гаити)|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Гаити)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Гайана}} | бір палаталы | [[Гайана Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гамбия}} | бір палаталы | [[Гамбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Гана}} | бір палаталы | [[Гана парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Гватемала}} | бір палаталы | [[Гватемала Республикасының Конгресі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея}} | бір палаталы | [[Гвинея Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Гвинея-Бисау}} | бір палаталы | [[Гвинея-Бисау Ұлттық халық жиыны|Ұлттық халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Германия}} | екі палаталы | [[Федералды жиын (Германия)|Федералды жиын]] | [[Бундесрат]] | [[Бундестаг]] | |- | {{Байрақ|Гондурас}} | бір палаталы | [[Гондурас Ұлттық Конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Гренада}} | екі палаталы | [[Гренада парламенті|Парламент]] | [[Гренада сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Гренада)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Грекия}} | бір палаталы | [[Грекия парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Грузия}} | бір палаталы | [[Грузия парламенті|Парламент]] | | | |- |- | {{Байрақ|Дания}} | бір палаталы | [[Фолькетинг]] | | | |- | {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго ДР парламенті|Парламент]] | [[Конго ДР сенаты|Сенат]] | [[Конго ДР Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Джибути}} | бір палаталы | [[Джибути Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Доминика}} | бір палаталы | [[Доминика жиын палатасы|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Доминикан Республикасы}} | екі палаталы | [[Доминикан Республикасы парламенті|Конгресс]] | [[Доминикан Республикасы сенаты|Сенат]] | [[Доминикан Республикасы депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мысыр}} | екі палаталы | [[Мысыр парламенті|Парламент]] | [[Мысыр сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Мысыр)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Замбия}} | бір палаталы | [[Замбия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Зимбабве}} | екі палаталы | [[Зимбабве парламенті|Парламент]] | [[Зимбабве сенаті|Сенат]] | [[Зимбабве Жиын палатасы|Жиын палатасы]] | |- | {{Байрақ|Израиль}} | бір палаталы | [[Кнессет]] | | | |- | {{Байрақ|Үндістан}} | екі палаталы | [[Үндістан парламенті|Сансад]] | [[Раджия сабха]] | [[Лок сабха]] | |- | {{Байрақ|Индонезия}} | екі палаталы | [[Халықтық консультативтік конгресс]] | [[Аймақтық өкілдер кеңесі]] | [[Халықтық өкілдер кеңесі (Индонезия)|Халықтық өкілдер кеңесі]] | |- | {{Байрақ|Иордания}} | екі палаталы | [[Иордания Халық жиыны|Мәжіліс]] | [[Иордания Аяндар жиыны|Аяндар жиыны]] | [[Өкілдер палатасы (Иордания)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ирак}} | бір палаталы (уақытша) | [[Ирак Өкілдер кеңесі|Өкілдер кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Иран}} | бір палаталы | [[Исламдық Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Ирландия}} | екі палаталы | [[Ирландия парламенті|Ойряхтас]] | [[Ирландия сенаты]] | [[Ирландия Өкілдер палатасы|Дойл Ерен]] | |- | {{Байрақ|Исландия}} | бір палаталы | [[Парламент Исландии|Альтинг]] | | | |- | {{Байрақ|Испания}} | екі палаталы | [[Испания Басты кортестері|Басты кортестер]] | [[Испания сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар конгресі|Депутаттар конгресі]] | |- | {{Байрақ|Италия}} | екі палаталы | [[Италия парламенті|Парламент]] | [[Италия сенаты|Сенат]] | [[Италия депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Йемен}} | бір палаталы | [[Өкілдер палатасы (Йемен)|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Кабо-Верде}} | бір палаталы | [[Кабо-Верде Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Қазақстан}} | екі палаталы | [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]] | [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] | [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] | |- | {{Байрақ|Камбоджа}} | екі палаталы | [[Камбоджа парламенті|Парламент]] | [[Камбоджа сенаты|Сенат]] | [[Камбоджа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Камерун}} | екі палаталы | [[Камерун парламенті|Парламент]] | [[Камерун сенаты|Сенат]] | [[Камерун Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Канада}} | екі палаталы | [[Канада парламенті|Парламент]] | [[Канада сенаты|Сенат]] | [[Канада Қауымдары палатасы|Қауымдар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Катар}} | бір палаталы | [[Катар Мәжіліс кеңесі|Мәжіліс кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Кения}} | екі палаталы | [[Кения парламенті|Парламент]] | [[Кения сенаты|Сенат]] | [[Кения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Кипр}} | бір палаталы | [[Кипр Республикасы парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қырғызстан}} | бір палаталы | [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Кирибати}} | бір палаталы | [[Жиын палатасы (Кирибати)|Жиын палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Қытай}} | бір палаталы | [[Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы]] | | | |- | {{Байрақ|Солтүстік Корея}} | бір палаталы | [[КХДР Жоғарғы халық жиыны|Жоғарғы халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} | бір палаталы | [[Корея Республикасының Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиын]] | | |> |- | {{Байрақ|Колумбия}} | екі палаталы | [[Колумбия конгрессі|Конгресс]] | [[Колумбия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Колумбия)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Конго Республикасы}} | екі палаталы | [[Конго Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Конго Республикасы сенаті|Сенат]] | [[Конго Республикасы Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Коморлар}} | бір палаталы | [[Коморлар одағы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Коста-Рика}} | бір палаталы | [[Коста-Рика Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} | екі палаталы | [[Кот-д’Ивуар парламенті|Парламент]] | [[Кот-д’Ивуар сенаті |Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Кот-д’Ивуар)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Куба}} | бір палаталы | [[Халық билігінің ұлттық ассамблеясы (Куба)|Халық билігінің ұлттық ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Кувейт}} | бір палаталы | [[Кувейт парламенті|Мәжіліс әл-Умма]] | | | |- | {{Байрақ|Латвия}} | бір палаталы | [[Латвия Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лаос}} | бір палаталы | [[Лаос парламенті|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Лесото}} | екі палаталы | [[Лесото парламенті|Парламент]] | [[Лесото сенаты|Сенат]] | [[Ұлттық жиын (Лесото)|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Либерия}} | екі палаталы | [[Либерия парламенті|Парламент]] | [[Либерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Либерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Ливан}} | бір палаталы | [[Ливан парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Ливия}} | бір палаталы | [[Ливия өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Литва}} | бір палаталы | [[Литва Сейм|Сейм]] | | | |- | {{Байрақ|Лихтенштейн}} | бір палаталы | [[Лихтенштейн Ландтаг|Ландтаг]] | | | |- | {{Байрақ|Люксембург}} | бір палаталы | [[Люксембург депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Маврикий}} | бір палаталы | [[Маврикия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Мавритания}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Мавритания)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мадагаскар}} | екі палаталы | [[Мадагаскар парламенті|Парламент]] | [[Мадагаскар сенаты|Сенат]] | [[Мадагаскар Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Солтүстік Македония}} | бір палаталы | [[Солтүстік Македония жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малави}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Малави)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Малайзия}} | екі палаталы | [[Малайзия парламенті|Парламент]] | [[Ұлт Үйі (Малайзия)|Ұлт Үйі]] | [[Халық Үйі (Малайзия)|Халық Үйі]] | |- | {{Байрақ|Мали}} | бір палаталы | [[Мали Ұлттық жиыны|Жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мальта}} | бір палаталы | [[Мальта парламенті|Өкілдер палатасы]] | | | |- | {{Байрақ|Мальдивтер}} | бір палаталы | [[Мальдивтер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Марокко}} | екі палаталы | [[Марокко парламенті|Парламент]] | [[Кеңесшілер палатасы (Марокко)|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Марокко)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Маршалл аралдары}} | бір палаталы | [[Маршалл аралдарының заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Мексика}} | екі палаталы | [[Мексика конгрессі|Одақтас конгресс]] | [[Мексика сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Мексика)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Мозамбик}} | бір палаталы | [[Республика жиыны (Мозамбик)|Республика жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Молдова}} | бір палаталы | [[Молдова парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Монако}} | бір палаталы | [[Монако Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Моңғолия}} | бір палаталы | [[Мемлекеттік Ұлы хурал]] | | | |- | {{Байрақ|Мьянма}} | екі палаталы | [[Одақ ассамблеясы]] | [[Ұлттар палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Мьянма)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Намибия}} | екі палаталы | [[Намибия парламенті|Парламент]] | [[Намибия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | [[Намибия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Науру}} | бір палаталы | [[Науру парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Непал}} | екі палаталы | [[Непал парламенті|Парламент]] | [[Непал Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Өкілдер палатасы (Непал)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нигер}} | бір палаталы | [[Нигер Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Нигерия}} | екі палаталы | [[Нигерия Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Нигерия сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нигерия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Нидерланд}} | екі палаталы | [[Басты штаттар (Нидерланд)|Басты штаттар]] | [[Нидерланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Нидерланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Никарагуа}} | бір палаталы | [[Никарагуа Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Жаңа Зеландия}} | бір палаталы | [[Жаңа Зеландия парламенті|Парламент]] | | [[Өкілдер палатасы (Жаңа Зеландия)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Норвегия}} | бір палаталы | [[Стортинг]] | | | |- | {{Байрақ|Оман}} | бір палаталы | [[Оман парламенті|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Пәкістан}} | екі палаталы | [[Пәкістан парламенті|Мәжіліс-е Шура]] | [[Пәкістан сенаты|Сенат]] | [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Палау}} | екі палаталы | [[Палау Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Палау сенаты|Сенат]] | [[Палау делегаттар палатасы|Делегаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Панама}} | бір палаталы | [[Панама Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} | бір палаталы | [[Папуа — Жаңа Гвинея Ұлттық парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Парагвай}} | екі палаталы | [[Парагвай конгрессі|Конгресс]] | [[Парагвай сенаты|Сенат]] | [[Парагвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Перу}} | бір палаталы | [[Перу Республикасы конгрессі|Республика конгрессі]] | | | |- | {{Байрақ|Польша}} | екі палаталы | [[Польша Ұлттық жиыны|Ұлттық ассамблея]] | [[Польша сенаты|Сенат]] | [[Польша Республикасы Сейм|Сейм]] | |- | {{Байрақ|Португалия}} | бір палаталы | [[Португалия Республика ассамблеясы|Республикасы ассамблеясы]] | | | |- | {{Байрақ|Ресей}} | екі палаталы | [[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық жиналысы]] | [[Ресей Федерация Кеңесі]] | [[Мемлекеттік дума]] | |- | {{Байрақ|Руанда}} | екі палаталы | [[Руанда парламенті|Парламент]] | [[Руанда сенаты|Сенат]] | [[Руанда депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Румыния}} | екі палаталы | [[Румыния парламенті|Парламент]] | [[Румыния сенаты|Сенат]] | [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Сальвадор}} | бір палаталы | [[Сальвадор Заң шығарушы ассамблеясы|Заң шығарушы ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Самоа}} | бір палаталы | [[Самоа фоно|Фоно]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Марино}} | бір палаталы | [[Сан-Мариноның Үлкен және Басты кеңесі|Үлкен және Басты кеңесі]] | | | |- | {{Байрақ|Сан-Томе және Принсипи}} | бір палаталы | [[Сан-Томе және Принсипи Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} | бір палаталы, законосовещательный | [[Мәжіліс аш-Шура (Сауд Арабиясы)|Мәжіліс аш-Шура]] | | | |- | {{Байрақ|Сейшель аралдары}} | бір палаталы | [[Ұлттық ассамблея (Сейшель аралдары)|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сенегал}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сенегал)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}} | бір палаталы | [[Сент-Винсент және Гренадиндер парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Китс және Невис}} | бір палаталы | [[Ұлттық жиын (Сент-Китс және Невис)|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Сент-Люсия}} | екі палаталы | [[Сент-Люсия парламенті|Парламент]] | [[Сент-Люсия сенаты|Сенат]] | [[Сент-Люсия жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Сербия}} | бір палаталы | [[Сербия халық жиыны|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Сингапур}} | бір палаталы | [[Сингапур парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сирия}} | бір палаталы | [[Сирия Халық жиыны|Халық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Словакия}} | бір палаталы | [[Словакия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | | | |- | {{Байрақ|Словения}} | екі палаталы | [[Словения парламенті|Парламент]] | [[Словения Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]] | [[Словения Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Соломон аралдары}} | бір палаталы | [[Соломон аралдары парламенті|Ұлттық парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Сомали}} | екі палаталы | [[Сомали федералды парламенті|Федералды парламент]] | [[Сомали сенаты|Сенат]] | [[Сомали Адамдар үйі|Адамдар үйі]] | |- | {{Байрақ|Судан}} | екі палаталы | [[Судан Ұлттық заң шығарушы жиыны|Ұлттық заң шығарушы жиыны]] | [[Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Судан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Суринам}} | бір палаталы | [[Суринам Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Сьерра-Леоне}} | бір палаталы | [[Сьерра-Леоне парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тәжікстан}} | екі палаталы | [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Ұлы Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Мәжіліс]] | [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер Мәжілісі]] | |- | {{Байрақ|Тайланд}} | екі палаталы | [[Тайланд Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | [[Тайланд сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тайланд)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Танзания}} | бір палаталы | [[Танзания Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Того}} | бір палаталы | [[Того Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тонга}} | бір палаталы | [[Тонга Заң шығарушы жиыны|Заң шығарушы жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Тринидад және Тобаго}} | екі палаталы | [[Тринидад және Тобаго парламенті|Парламент]] | [[Тринидад және Тобаго сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Тринидад және Тобаго)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Тувалу}} | бір палаталы | [[Тувалу парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Тунис}} | бір палаталы | [[Тунис Халық өкілдері жиыны|Халық өкілдері жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Түрікменстан}} | бір палаталы | [[Түрікменстан Халық Мәслихаты|Халық Мәслихаты]] | | | |- | {{Байрақ|Түркия}} | бір палаталы | [[Түркияның Ұлы Ұлттық жиыны|Ұлы Ұлттық жиыны]] | | | |- | {{Байрақ|Уганда}} | бір палаталы | [[Уганда парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Өзбекстан}} | екі палаталы | [[Олий Мәжіліс|Ұлы Мәжіліс]] | [[Олий Мәжілісінің Сенаты|Сенат]] | [[Олий Мәжілісінің Заң шығару палатасы|Заң шығару палата]] | |- | {{Байрақ|Украина}} | бір палаталы | [[Верховна Рада|Жоғарғы Рада]] | | | |- | {{Байрақ|Уругвай}} | екі палаталы | [[Уругвай Басты ассамблеясы|Басты ассамблея]] | [[Уругвай сенаты|Сенат]] | [[Уругвай депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Фиджи}} | бір палаталы | [[Фиджи парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Филиппиндер}} | екі палаталы | [[Филиппиндер конгрессі|Конгресс]] | [[Филиппиндер сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Филиппиндер)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Финляндия}} | бір палаталы | [[Эдускунта]] | | | |- | {{Байрақ|Микронезия Федерациялық Штаттары}} | бір палаталы | [[Микронезия Федерациялық Штаттары конгрессі|Конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Франция}} | екі палаталы | [[Франция парламенті|Парламент]] | [[Франция сенаты|Сенат]] | [[Франция Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | |- | {{Байрақ|Хорватия}} | бір палаталы | [[Сабор]] | | | |- | {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}} | бір палаталы | [[Орталық Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | | | |- | {{Байрақ|Чад}} | бір палаталы | [[Чад парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Черногория}} | бір палаталы | [[Черногория парламенті|Скупщина]] | | | |- | {{Байрақ|Чехия}} | екі палаталы | [[Чехия парламенті|Парламент]] | [[Чехия сенаты|Сенат]] | [[Чехия Республикасы Парламентінің депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Чили}} | екі палаталы | [[Чили Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | [[Чили сенаты|Сенат]] | [[Чили депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Швейцария}} | екі палаталы | [[Швейцария федералды жиыны|Федералды жиын]] | [[Швейцария кантондары кеңесі|Кантондар кеңесі]] | [[Швейцария Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]] | |- | {{Байрақ|Швеция}} | бір палаталы | [[Риксдаг]] | | | |- | {{Байрақ|Шри-Ланка}} | бір палаталы | [[Шри-Ланка парламенті|Парламент]] | | | |- | {{Байрақ|Эквадор}} | бір палаталы | [[Эквадор Ұлттық конгрессі|Ұлттық конгресс]] | | | |- | {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}} | екі палаталы | [[Экваторлық Гвинея парламенті|Парламент]] | [[Экваторлық Гвинея сенаты|Сенат]] | [[Депутаттар палатасы (Экваторлық Гвинея)|Депутаттар палатасы]] | |- | {{Байрақ|Эритрея}} | бір палаталы | [[Эритрея парламенті|Ұлттық жиын]] | | | |- | {{Байрақ|Эсватини}} | екі палаталы | [[Эсватини парламенті|Парламент]] | [[Эсватини сенаты|Сенат]] | [[Эсватини Жиын үйі|Жиын үйі]] | |- | {{Байрақ|Эстония}} | бір палаталы | [[Рийгикогу]] | | | |- | {{Байрақ|Эфиопия}} | екі палаталы | [[Эфиопия парламенті|Парламент]] | [[Федерация кеңесі (Эфиопия)|Федерация кеңесі]] | [[Халық өкілдері палатасы (Эфиопия)|Халық өкілдері палатасы]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Африка Республикасы парламенті|Парламент]] | [[Аймақтардың Ұлттық кеңесі]] | [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Оңтүстік Судан}} | екі палаталы | [[Оңтүстік Судан Ұлттық жиыны|Ұлттық жиын]] | [[Оңтүстік Судан аймақтары кеңесі|Аймақтар кеңесі]] | [[Оңтүстік Суданның Ұлттық Заң шығарушы Ассамблеясы|Ұлттық Заң шығарушы ассамблея]] | |- | {{Байрақ|Ямайка}} | екі палаталы | [[Ямайка парламенті|Парламент]] | [[Ямайка сенаты|Сенат]] | [[Өкілдер палатасы (Ямайка)|Өкілдер палатасы]] | |- | {{Байрақ|Жапония}} | екі палаталы | [[Жапония парламенті|Коккай]] | [[Жапония Парламентінің Кеңесшілер палатасы|Кеңесшілер палатасы]] | [[Өкілдер палатасы (Жапония)|Өкілдер палатасы]] | |} ghes7je4mth45qs7n7n44z8nhowdwmk 0 708841 3657221 3652838 2026-09-19T04:17:07Z Casserium 68287 /* */ 3657221 wikitext text/x-wiki {{wikify}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Динара Болатқызы Закиева | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 28 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Бірігіп басқарушы1 = {{ublist |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] }} | тақырыпша2 = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төраға]] | мәтін2 = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | тақырыпша2_2 = Партиялық тізімі | мәтін2_2 = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Ізашары_2 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = Бала құқықтары жөніндегі уәкіл | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 12 маусым 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_3= | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Аружан Саин]] | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Қазақстан Мәжілісі 7-сайланымы]]ның депутаты | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = 15 қаңтар 2021 | Басқаруын аяқтады_4 = 19 қаңтар 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 22.12.1982 | Туған жері = Қаратал ауылы, {{туғанжері|Зайсан ауданы|Зайсан ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Болат Сейітқазыұлы Зәкиев|Болат Зәкиев]] | Анасы = | Жұбайы = Талғат Мақсұтұлы Нәрікбаев | Балалары = | Партиясы = {{ublist |[[Әділет (партия)|Әділет]] (2026 жылдан)<ref>[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> |[[Аманат (партия)|Аманат]] (2026 дейін) }} | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Динара Болатқызы Закиева'''<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=10590 |title=2026 жылғы 23 тамызда сайланған Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын тіркеу туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28}}</ref> ([[22 желтоқсан]] [[1982 жыл|1982]], [[Зайсан ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық саясаткер, қоғам қайраткері, 2026 жылдан бергі [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] және [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімімен сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылым]] [[Құрылтай депутаты|депутаты]]. 2023 жылдан бастап — Бала құқықтары жөніндегі уәкіл. Бұрын ол 2021–2023 жылдары [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Парламент Мәжілісінің VII сайланым депутаты]] болатын. == Өмірбаяны == 1982 жылы 22 желтоқсанда дүниеге келген. Шекара қызметінің бұрынғы директоры, генерал-лейтенант [[Болат Сейітқазыұлы Зәкиев|Болат Зәкиевтің]] қызы. 2006 жылы тұрмысқа шықты, 4 бала, соның ішінде 3 қыз бен 1 ұл, тәрбиелеп отыр. == Білімі == Бейжің Тіл және мәдениет институтын (Қытай, 2001 жыл), Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетін «халықаралық құқық» мамандығы бойынша (2002 жыл), Ресей Федерациясы Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясын «халықаралық құқық» мамандығы бойынша (Мәскеу, 2004 жыл); MBA Hult international business school (Дубай, 2013 жыл) бітірген.<ref>[https://forbes.kz/news/2023/06/12/newsid_302991 Динара Зәкиева ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымына тағайындалды]</ref> == Еңбек жолы == 2004-2005 жылдар аралығында «ТопЮрАудит» ЖШС бас директорының орынбасары болып жұмыс істеген. 2005 жылы — Индустрия және сауда министрлігінің кәсіпкерлікті дамыту департаментінің бас маманы. 2006 жылы — «Antarex» ЖШС және Астана қаласындағы «Rafe» мейрамханалар желісінің негізін қалаушы. 2007-2013 жылдары — Қазақстан президенті әкімшілігінде президент хаттамасының сарапшысы. 2011 жылы — «Қасиетті жол» қоғамдық қайырымдылық қорының тең құрылтайшысы. 2013-2015 жылдары — Nur Otan партиясы төрағасының бірінші орынбасары хатшылығы меңгерушісінің орынбасары – партияның халықаралық ынтымақтастық бөлімінің жетекішісі. 2017-2019 жылдары — Астана қаласы әкімдігінің "Балалар үйі" КММ директоры. 2019 жылы — «Nur Otan» партиясы жанындағы Отбасы, әйелдер мәселелері және балалардың құқықтарын қорғау жөніндегі республикалық қоғамдық кеңестің төрағасы. 2019-2021 жылдары — Нұрсұлтан Назарбаев Қоры жанындағы «Қамқорлық қоры» корпоративтік қорының басшысы. 2021 жылдың қаңтарынан 2023 жылдың қаңтарына дейін парламент мәжілісінің жетінші шақырылымының депутаты болған. 2022 жылдан бастап "Аманат" партиясының Отбасы және халықты әлеуметтік қорғау жөніндегі республикалық қоғамдық кеңесінің жетекшісі қызметтерін атқарған. 2023 жылғы 12 маусымда президент өкімімен Бала құқықтары жөніндегі уәкіл болып тағайындалды.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/2024362-toqaevtyn-okimimen-dinara-zakieva-bala-quqyqtary-zonindegi-uakil-lauazymyna-tagaiyndaldy/ Динара Зәкиева еліміздің Бала құқықтары жөніндегі уәкілі болды.] nur.kz.</ref> [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде Әбдікешов [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 28 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] атанады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Закиева, Динара Болатқызы}} [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары]] 8xlcdzx8pa2ty3szcn08pgkgy34eplt 0 712359 3656962 3645458 2026-09-18T16:02:00Z Орел Карл 81620 /* Бірінші деңгейлі бөлінісі */ 3656962 wikitext text/x-wiki '''Украинаның әкімшілік бөлінісінің''' ({{lang-uk|Адміністративний устрій України}}) үш деңгейі бар: 27 аймағы (24 [[Украина облыстары|облысы]], [[Ерекше мәртебесі бар қала|ерекше мәртебесі бар 2 қала]] және 1 [[Қырым Автономиялық Республикасы|автономиялық республика]]), 136 [[Украина аудандары|ауданы]] және 1469 [[громада]]сы бар.<ref>{{Cite web|url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20111226134808/http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7502/a002}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.kz/books?id=zm0WAQAAIAAJ&q=Ukraine+27+regions:+24+oblasts,+autonomous+republic+cities+with+special+status&redir_esc=y|title=Politics And Society In Ukraine|lang=en|publisher=Avalon Publishing|author=Д'АНЬЕРИ, Пауль, КРАВЧУК, Роберт және [[Тарас Кузьо|КУЗЬО, Тарас]]|date=|accessdate=}}</ref> 2020 жылдың шілде айындағы соңғы әкімшілік реформа 490 аудан мен облыстық маңызы бар 118 қаланың көпшілігін 136 ауданға біріктірді.<ref>{{Cite web|url=https://silrada.org/reforma-terytorialnogo-ustroyu-ukrayiny/|title=Реформа територіального устрою України|lang=uk|publisher=МЕРЕЖА САЙТІВ|author=LiWebRadaAdmin|date=2015-05-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> [[Қырым]] мен [[Ресейдің оңтүстік-шығыс Украинаны аннексиялауы|Украинаның оңтүстік-шығысын Ресей Федерациясының аннексиялауынан кейін]] [[Қырым Автономиялық Республикасы]] мен [[Севастополь]], сондай-ақ [[Донецк облысы|Донецк]], [[Херсон облысы|Херсон]], [[Луганск облысы|Луганск]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарының бөліктері Ресей Федерациясының [[де-факто]] басқаруына өтті. Халықаралық деңгейде көптеген мемлекеттер Ресейдің жаулауын мойындамады.<ref>{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-signs-documents-to-unlawfully-claim-4-ukrainian-regions-in/|title=Putin signs documents to illegally annex four Ukrainian regions, in drastic escalation of Russia’s war|lang=en|publisher=The Globe and Mail|author=DICKSON, Janie және MORROW, Adrian|date=2022-09-30|accessdate=2023-09-27}}</ref> == Бірінші деңгейлі бөлінісі == {| class="wikitable sortable" ! Түсі ! Сипаттамасы |- | {{legend|#FFEC77|24 [[Украина облыстары|облысы]]}} | [[Украина]] облысы — елдің ең басты бірінші деңгейлі аймағы. Украина — [[унитарлы мемлекет]], облыстардың [[Украина Конституциясы]]нда және заңда белгіленгеннен басқа көп құқықтық құзыреті жоқ. |- | {{legend|#FFC125|1 [[Қырым Автономиялық Республикасы|автономиялық республика]]}} | [[Қырым Автономиялық Республикасы]]ның әкімшілік статусы Украина Ата заңының 10-Бөлімінде бекітілген. [[Қырым аннексиясы|2014 жылғы Қырым дағдарысы]]ның нәтижесінде Ресей заңсыз түрде аймақты [[Қырым Республикасы]] атауымен аннексиялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140318|title=Putin signs Crimea treaty as Ukraine serviceman dies in attack|lang=en|publisher=[[Reuters]]|date=2014-03-18|accessdate=2023-06-18}}</ref> |- | {{legend|#00FF7F|2 [[ерекше мәртебесі бар қала]]|up=yes}} | Ерекше мәртебесі бар екі қала бар: [[Киев]] және 2014 жылдан бері аннексияланған [[Севастополь]]. Олардың әкімшілік статусы Конституцияның 9-Бөлімінде бекітілген.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80|title=Конституція України|lang=uk|accessdate=2023-06-18}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190529034958/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80}}</ref> Облыс пен республикалар [[громада]]ларға бөлінсе, ерекше мәртебесі бар қалалар қалалық аудандарға бөлінеді. |} === Тізімі === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !Байрағы !Елтаңбасы !# !Атауы<br>{{small|(қазақша)}}{{efn|Қазақ тіліндегі Украина жер-су атаулары орыс тілінен көшіріп алынады және украин тіліндегі түпнұсқаға сәйкес келмейді, бұны ресми дереккөздерде, соның ішінде ресми дереккөздерде байқауға болады, мысалы елшіліктің сайтында Харків емес, Харьков деп жазылған.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-kiev/press/events/details/1327?lang=kk|title=Харьковта Қазақстанның Құрметті консулдығы ашылды|lang=kk|publisher=Қазақстанның Украинадағы елшілігінің ресми сайты|date=2020-02-16|accessdate=2023-09-27}}</ref>}} !Атауы<br>{{small|(украинша)}} !Ауданы (км²) !Халқы (2021) !Халық тығыздығы (адам/км², 2021) !Орталығы !Аудан саны !Громада саны !Орналасуы |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Crimea.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Emblem of Crimea.svg|56x56px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |1 | style="background:#FFC125; color:black" |[[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым<br>Автономиялық Республикасы]] |Автономна<br>Республіка Крим |{{Formatnum:26081}} |{{Nts|1967259}} |75,43 |[[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] |10 |— |[[Сурет:Crimea in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Prapor Vinnytskoyi oblasti.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Vinnytsa Oblast.svg|60x60px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |2 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Винница облысы]] |Вінницька область |{{Formatnum:26513}} |{{Nts|1529123}} |57,67 |[[Винница]] |6 |63 |[[Сурет:Vinnytsia in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Volyn Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Volyn Oblast.svg|60x60px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |3 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Волынь облысы]] |Волинська область |{{Formatnum:20144}} |{{Nts|1027397}} |51,00 |[[Луцк]] |4 |54 |[[Сурет:Volyn in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Large Coat of Arms of Dnipropetrovsk Oblast.svg|50x50px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |4 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Днепропетровск облысы]] |Дніпропетровська область |{{Formatnum:31974}} |{{Nts|3142035}} |98,27 |[[Днепр (қала)|Днепр]] |7 |86 |[[Сурет:Dnipropetrovsk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Donetsk Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg|54x54px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |5 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Донецк облысы]] |Донецька область |{{Formatnum:26517}} |{{Nts|4100280}} |154,63 |[[Донецк]]<br>{{small|(де-юре)}}<br>[[Краматорск]]<br>{{small|(де-факто)}} |8 |66 |[[Сурет:Donetsk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Zhytomyr Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.svg|61x61px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |6 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Житомир облысы]] |Житомирська область |{{Formatnum:29832}} |{{Nts|1195495}} |40,07 |[[Житомир]] |4 |65 |[[Сурет:Zhytomyr in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Transcarpathian Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Karpatska Ukraina-2 COA.svg|60x60px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |7 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Закарпатье облысы]] |Закарпатська область |{{Formatnum:12777}} |{{Nts|1250129}} |97,84 |[[Ужгород]] |6 |64 |[[Сурет:Zakarpattia in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg|55x55px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |8 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Запорожье облысы]] |Запорізька область |{{Formatnum:27180}} |{{Nts|1666515}} |61,31 |[[Запорожье]] |5 |67 |[[Сурет:Zaporizhia in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Ivano-Frankivsk Oblast-COA.svg|53x53px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |9 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Ивано-Франковск облысы]] |Івано-Франківська область |{{Formatnum:13928}} |{{Nts|1361109}} |97,72 |[[Ивано-Франковск]] |6 |62 |[[Сурет:Map of Ivano-Frankivsk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kyiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Kiev Oblast.svg|62x62px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |10 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Киев облысы]] |Київська область |{{Formatnum:28131}} |{{Nts|1788530}} |63,58 |[[Киев]] |7 |69 |[[Сурет:Kyiv (oblast) in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kirovohrad Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Kirovohrad Oblast.svg|66x66px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |11 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Кировоград облысы]] |Кіровоградська область |{{Formatnum:24588}} |{{Nts|920128}} |37,42 |[[Кропивницкий]] |4 |49 |[[Сурет:Kirovohrad in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Luhansk Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms Luhansk Oblast.svg|49x49px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |12 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Луганск облысы]] |Луганська область |{{Formatnum:26684}} |{{Nts|2121322}} |79,50 |[[Луганск]]<br>{{small|(де-юре)}}<br>[[Белогоровка (Луганск облысы)|Белогоровка]]<br>{{small|(де-факто)}} |8 |37 |[[Сурет:Luhansk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Lviv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Герб Львовской области.png|62x62px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |13 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Львов облысы]] |Львівська область |{{Formatnum:21833}} |{{Nts|2497750}} |114,40 |[[Львов]] |7 |73 |[[Сурет:Lviv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Mykolaiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Mykolaiv Oblast.svg|67x67px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |14 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Николаев облысы]] |Миколаївська область |{{Formatnum:24598}} |{{Nts|1108394}} |45,06 |[[Николаев]] |4 |52 |[[Сурет:Mykolaiv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Odesa Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Odesa Oblast.svg|49x49px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |15 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Одесса облысы]] |Одеська область |{{Formatnum:33310}} |{{Nts|2368107}} |71,09 |[[Одесса]] |7 |91 |[[Сурет:Odessa in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Poltava Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Poltava Oblast.svg|62x62px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |16 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Полтава облысы]] |Полтавська область |{{Formatnum:28748}} |{{Nts|1371529}} |47,71 |[[Полтава]] |4 |60 |[[Сурет:Poltava in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Rivne Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Rivne Oblast.svg|68x68px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |17 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Ровно облысы]] |Рівненська область |{{Formatnum:20047}} |{{Nts|1148456}} |57,29 |[[Ровно]] |4 |64 |[[Сурет:Rivne in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Sumy Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Sumy Oblast.svg|61x61px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |18 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Сумы облысы]] |Сумська область |{{Formatnum:23834}} |{{Nts|1053452}} |44,20 |[[Сумы]] |5 |51 |[[Сурет:Sumy in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Ternopil Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Ternopil Oblast.svg|50x50px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |19 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Тернополь облысы]] |Тернопільська область |{{Formatnum:13823}} |{{Nts|1030562}} |74,55 |[[Тернополь]] |3 |55 |[[Сурет:Ternopil in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kharkiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:COA of Kharkiv Oblast.svg|59x59px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |20 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Харьков облысы]] |Харьківська область |{{Formatnum:31415}} |{{Nts|2633834}} |83,84 |[[Харьков]] |7 |56 |[[Сурет:Kharkiv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kherson Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Kherson Oblast.svg|53x53px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |21 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Херсон облысы]] |Херсонська область |{{Formatnum:28461}} |{{Nts|1016707}} |35,72 |[[Херсон]] |5 |49 |[[Сурет:Kherson in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Khmelnytskyi Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Khmelnytskyi Oblast.svg|66x66px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |22 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Хмельницкий облысы]] |Хмельницька область |{{Formatnum:20645}} |{{Nts|1243787}} |60,25 |[[Хмельницкий]] |3 |60 |[[Сурет:Khmelnytskyi in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Cherkasy Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Cherkasy Oblast.svg|61x61px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |23 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Черкассы облысы]] |Черкаська область |{{Formatnum:20900}} |{{Nts|1178266}} |56,38 |[[Черкассы]] |4 |66 |[[Сурет:Cherkasy in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Chernihiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Chernihiv Oblast.svg|57x57px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |24 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Чернигов облысы]] |Чернігівська область |{{Formatnum:31865}} |{{Nts|976701}} |30,65 |[[Чернигов]] |5 |57 |[[Сурет:Chernihiv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Chernivtsi Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Chernivtsi Oblast.svg|52x52px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |25 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Черновцы облысы]] |Чернівецька область |{{Formatnum:8097}} |{{Nts|896566}} |110,73 |[[Черновцы]] |3 |52 |[[Сурет:Chernivtsi in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|64x64px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |26 | style="background:#00FF7F; color:black" |[[Киев]] |Київ |{{Formatnum:839}} |{{Nts|2962180}} |3530,61 |[[Киев]] |10 |— |[[Сурет:Kiev (city) in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:COA of Sevastopol.svg|58x58px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |27 | style="background:#00FF7F; color:black" |[[Ақиар]] |Севастополь |{{Formatnum:864}} |{{Nts|385870}} |446,61 |[[Ақиар]] |4 |— |[[Сурет:Sevastopol in Ukraine.svg|border|150x150px]] |} === Автономиялық республика === {{Толық мақала|Қырым Автономиялық Республикасы}} Қырым Автономиялық Республикасы ({{lang-uk|Автоно́мна Респу́блика Крим}}) географиялық жағынан Украинаның оңтүстігіндегі [[Қырым]] түбегінің негізгі бөлігін қамтиды. Оның астанасы — [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]]. Қырым Автономиялық Республикасы — Украина құрамындағы өз конституциясы бар жалғыз аймақ. 2014 жылдың 16 наурызында Қырымды ресейлік әскерилер басып алғаннан кейін Ресей Федерациясына қосылу туралы референдум өтті. Дауыстардың көпшілігі бұл шараны қолдады. 21 наурызда Ресей [[Мемлекеттік дума]]сы Қырымды Ресей Федерациясының құрамына қосуына дауыс берді. Украина үкіметі референдумды да, Қырымды аннексиялауды да заңсыз деп таниды. 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 68/262 қарары|68/262-қарарын 100 қарсы 11 дауыспен қабылдап]], референдумды жарамсыз деп танып, Қырым мен Севастопольдің мәртебесін өзгертпей-ақ қойды. === Облыстары === {{Толық мақала|Украина облыстары}} Облыс ({{lang-uk|о́бласть}}) Украинаның әкімшілік бөлінісінің бірінші деңгейінде орналасқан. Көптеген облыстары өздерінің әкімшілік орталығының атымен аталған. Астаналары [[Луцк]] және [[Ужгород]] болып табылатын [[Волынь облысы|Волынь]] және [[Закарпатье облысы|Закарпатье]] облыстары [[Волынь]] мен [[Закарпатье]]нің тарихи аймақтарының атымен аталған. === Ерекше мәртебесі бар қалалар === {{Толық мақала|Ерекше мәртебесі бар қала}} Украинада екі қаланың ерекше мәртебесі ({{lang-uk|міста́ зі спеціа́льним ста́тусом}}) бар: [[Киев]] және [[Севастополь]]. Олардың ерекше мәртебесі оларды облыстармен бірдей әкімшілік деңгейге қояды, осылайша қалалардың атқарушы органдарын құрайтын тиісті жергілікті мемлекеттік әкімшіліктер арқылы мемлекеттің тікелей бақылауында болады. [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясы Қырымды аннексиялаған]]нан кейін Севастополь Ресейдің басшылығында және [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресейдің федералды субъектісі]] ретінде біріктірілді. == Екінші деңгейлі бөлінісі == {{Толық мақала|Украина аудандары}} 2020 жылдан бастап Украина аймақтары 136 ауданға бөлінеді.<ref>Постанова Верховної Ради України № 807-IX від 17 липня 2020 року {{Cite web|url=https://uk.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%97_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8_%E2%84%96807-IX_%D0%B2%D1%96%D0%B4_17.07.2020_%C2%AB%D0%9F%D1%80%D0%BE_%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D1%82%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%8E_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%B2%C2%BB|title=Про утворення та ліквідацію районів|lang=uk}}</ref> Олар, өз кезегінде, қалалық, посёлкелік және ауылдық аумақтық громадаларға бөлінеді. Украинаның ірі қалалары қалалық аймақтарға бөлінген. 2020 жылға дейін бұл деңгей аудандар ({{lang-uk|район}}), облыстық ({{lang-uk|місто областного підпорядкування}}) және республикалық бағыныстағы қалалар ({{lang-uk|місто республіканського підпорядкування}}) бойынша ұсынылды. == Үшінші деңгейлі бөлінісі == === Громадалар === {{Толық мақала|Украина громадалары}} Территориялық громадалар ({{lang-uk|територіальна громада}}; ''территориялық қауымдастық'') немесе громадалар ({{lang-uk|громада}}) 2015 жылы басталған әкімшілік реформаның бөлігі ретінде 2020 жылдың 12 маусымында [[Украина үкіметі]]мен құрылды.<ref>{{Cite web|url=https://decentralization.gov.ua/admin/articles/12533.html|title=Те, чого ніколи не було в Україні: Уряд затвердив адмінтерустрій базового рівня, що забезпечить повсюдність місцевого самоврядування|lang=uk|publisher=Децентралізація|date=2020-06-12|accessdate=2023-09-27}}</ref> Громадалардың үш түрі бар: ауылдық ({{lang-uk|сільська громада}}), кенттік ({{lang-uk|селищна громада}}) және қалалық ({{lang-uk|міська громада}}). Барлығы 1469 громада бар (2022 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша).<ref>{{Cite web|url=https://decentralization.gov.ua/newgromada|title=Територіальні громади|lang=uk|publisher=Децентралізація|date=2022-01-01|accessdate=2023-09-27}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Украина әкімшілік бөлінісі|*]] 518mnbl18t47s95qfvzn4efru5phbz4 3656963 3656962 2026-09-18T16:02:24Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656963 wikitext text/x-wiki '''Украинаның әкімшілік бөлінісінің''' ({{lang-uk|Адміністративний устрій України}}) үш деңгейі бар: 27 аймағы (24 [[Украина облыстары|облысы]], [[Ерекше мәртебесі бар қала|ерекше мәртебесі бар 2 қала]] және 1 [[Қырым Автономиялық Республикасы|автономиялық республика]]), 136 [[Украина аудандары|ауданы]] және 1469 [[громада]]сы бар.<ref>{{Cite web|url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20111226134808/http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7502/a002}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.kz/books?id=zm0WAQAAIAAJ&q=Ukraine+27+regions:+24+oblasts,+autonomous+republic+cities+with+special+status&redir_esc=y|title=Politics And Society In Ukraine|lang=en|publisher=Avalon Publishing|author=Д'АНЬЕРИ, Пауль, КРАВЧУК, Роберт және [[Тарас Кузьо|КУЗЬО, Тарас]]|date=|accessdate=}}</ref> 2020 жылдың шілде айындағы соңғы әкімшілік реформа 490 аудан мен облыстық маңызы бар 118 қаланың көпшілігін 136 ауданға біріктірді.<ref>{{Cite web|url=https://silrada.org/reforma-terytorialnogo-ustroyu-ukrayiny/|title=Реформа територіального устрою України|lang=uk|publisher=МЕРЕЖА САЙТІВ|author=LiWebRadaAdmin|date=2015-05-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> [[Қырым]] мен [[Ресейдің оңтүстік-шығыс Украинаны аннексиялауы|Украинаның оңтүстік-шығысын Ресей Федерациясының аннексиялауынан кейін]] [[Қырым Автономиялық Республикасы]] мен [[Ақиар]], сондай-ақ [[Донецк облысы|Донецк]], [[Херсон облысы|Херсон]], [[Луганск облысы|Луганск]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарының бөліктері Ресей Федерациясының [[де-факто]] басқаруына өтті. Халықаралық деңгейде көптеген мемлекеттер Ресейдің жаулауын мойындамады.<ref>{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-signs-documents-to-unlawfully-claim-4-ukrainian-regions-in/|title=Putin signs documents to illegally annex four Ukrainian regions, in drastic escalation of Russia’s war|lang=en|publisher=The Globe and Mail|author=DICKSON, Janie және MORROW, Adrian|date=2022-09-30|accessdate=2023-09-27}}</ref> == Бірінші деңгейлі бөлінісі == {| class="wikitable sortable" ! Түсі ! Сипаттамасы |- | {{legend|#FFEC77|24 [[Украина облыстары|облысы]]}} | [[Украина]] облысы — елдің ең басты бірінші деңгейлі аймағы. Украина — [[унитарлы мемлекет]], облыстардың [[Украина Конституциясы]]нда және заңда белгіленгеннен басқа көп құқықтық құзыреті жоқ. |- | {{legend|#FFC125|1 [[Қырым Автономиялық Республикасы|автономиялық республика]]}} | [[Қырым Автономиялық Республикасы]]ның әкімшілік статусы Украина Ата заңының 10-Бөлімінде бекітілген. [[Қырым аннексиясы|2014 жылғы Қырым дағдарысы]]ның нәтижесінде Ресей заңсыз түрде аймақты [[Қырым Республикасы]] атауымен аннексиялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140318|title=Putin signs Crimea treaty as Ukraine serviceman dies in attack|lang=en|publisher=[[Reuters]]|date=2014-03-18|accessdate=2023-06-18}}</ref> |- | {{legend|#00FF7F|2 [[ерекше мәртебесі бар қала]]|up=yes}} | Ерекше мәртебесі бар екі қала бар: [[Киев]] және 2014 жылдан бері аннексияланған [[Севастополь]]. Олардың әкімшілік статусы Конституцияның 9-Бөлімінде бекітілген.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80|title=Конституція України|lang=uk|accessdate=2023-06-18}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190529034958/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80}}</ref> Облыс пен республикалар [[громада]]ларға бөлінсе, ерекше мәртебесі бар қалалар қалалық аудандарға бөлінеді. |} === Тізімі === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !Байрағы !Елтаңбасы !# !Атауы<br>{{small|(қазақша)}}{{efn|Қазақ тіліндегі Украина жер-су атаулары орыс тілінен көшіріп алынады және украин тіліндегі түпнұсқаға сәйкес келмейді, бұны ресми дереккөздерде, соның ішінде ресми дереккөздерде байқауға болады, мысалы елшіліктің сайтында Харків емес, Харьков деп жазылған.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-kiev/press/events/details/1327?lang=kk|title=Харьковта Қазақстанның Құрметті консулдығы ашылды|lang=kk|publisher=Қазақстанның Украинадағы елшілігінің ресми сайты|date=2020-02-16|accessdate=2023-09-27}}</ref>}} !Атауы<br>{{small|(украинша)}} !Ауданы (км²) !Халқы (2021) !Халық тығыздығы (адам/км², 2021) !Орталығы !Аудан саны !Громада саны !Орналасуы |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Crimea.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Emblem of Crimea.svg|56x56px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |1 | style="background:#FFC125; color:black" |[[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым<br>Автономиялық Республикасы]] |Автономна<br>Республіка Крим |{{Formatnum:26081}} |{{Nts|1967259}} |75,43 |[[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] |10 |— |[[Сурет:Crimea in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Prapor Vinnytskoyi oblasti.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Vinnytsa Oblast.svg|60x60px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |2 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Винница облысы]] |Вінницька область |{{Formatnum:26513}} |{{Nts|1529123}} |57,67 |[[Винница]] |6 |63 |[[Сурет:Vinnytsia in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Volyn Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Volyn Oblast.svg|60x60px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |3 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Волынь облысы]] |Волинська область |{{Formatnum:20144}} |{{Nts|1027397}} |51,00 |[[Луцк]] |4 |54 |[[Сурет:Volyn in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Large Coat of Arms of Dnipropetrovsk Oblast.svg|50x50px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |4 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Днепропетровск облысы]] |Дніпропетровська область |{{Formatnum:31974}} |{{Nts|3142035}} |98,27 |[[Днепр (қала)|Днепр]] |7 |86 |[[Сурет:Dnipropetrovsk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Donetsk Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg|54x54px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |5 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Донецк облысы]] |Донецька область |{{Formatnum:26517}} |{{Nts|4100280}} |154,63 |[[Донецк]]<br>{{small|(де-юре)}}<br>[[Краматорск]]<br>{{small|(де-факто)}} |8 |66 |[[Сурет:Donetsk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Zhytomyr Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.svg|61x61px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |6 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Житомир облысы]] |Житомирська область |{{Formatnum:29832}} |{{Nts|1195495}} |40,07 |[[Житомир]] |4 |65 |[[Сурет:Zhytomyr in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Transcarpathian Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Karpatska Ukraina-2 COA.svg|60x60px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |7 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Закарпатье облысы]] |Закарпатська область |{{Formatnum:12777}} |{{Nts|1250129}} |97,84 |[[Ужгород]] |6 |64 |[[Сурет:Zakarpattia in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg|55x55px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |8 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Запорожье облысы]] |Запорізька область |{{Formatnum:27180}} |{{Nts|1666515}} |61,31 |[[Запорожье]] |5 |67 |[[Сурет:Zaporizhia in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Ivano-Frankivsk Oblast-COA.svg|53x53px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |9 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Ивано-Франковск облысы]] |Івано-Франківська область |{{Formatnum:13928}} |{{Nts|1361109}} |97,72 |[[Ивано-Франковск]] |6 |62 |[[Сурет:Map of Ivano-Frankivsk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kyiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Kiev Oblast.svg|62x62px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |10 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Киев облысы]] |Київська область |{{Formatnum:28131}} |{{Nts|1788530}} |63,58 |[[Киев]] |7 |69 |[[Сурет:Kyiv (oblast) in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kirovohrad Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Kirovohrad Oblast.svg|66x66px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |11 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Кировоград облысы]] |Кіровоградська область |{{Formatnum:24588}} |{{Nts|920128}} |37,42 |[[Кропивницкий]] |4 |49 |[[Сурет:Kirovohrad in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Luhansk Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms Luhansk Oblast.svg|49x49px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |12 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Луганск облысы]] |Луганська область |{{Formatnum:26684}} |{{Nts|2121322}} |79,50 |[[Луганск]]<br>{{small|(де-юре)}}<br>[[Белогоровка (Луганск облысы)|Белогоровка]]<br>{{small|(де-факто)}} |8 |37 |[[Сурет:Luhansk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Lviv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Герб Львовской области.png|62x62px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |13 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Львов облысы]] |Львівська область |{{Formatnum:21833}} |{{Nts|2497750}} |114,40 |[[Львов]] |7 |73 |[[Сурет:Lviv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Mykolaiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Mykolaiv Oblast.svg|67x67px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |14 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Николаев облысы]] |Миколаївська область |{{Formatnum:24598}} |{{Nts|1108394}} |45,06 |[[Николаев]] |4 |52 |[[Сурет:Mykolaiv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Odesa Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Odesa Oblast.svg|49x49px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |15 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Одесса облысы]] |Одеська область |{{Formatnum:33310}} |{{Nts|2368107}} |71,09 |[[Одесса]] |7 |91 |[[Сурет:Odessa in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Poltava Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Poltava Oblast.svg|62x62px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |16 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Полтава облысы]] |Полтавська область |{{Formatnum:28748}} |{{Nts|1371529}} |47,71 |[[Полтава]] |4 |60 |[[Сурет:Poltava in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Rivne Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Rivne Oblast.svg|68x68px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |17 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Ровно облысы]] |Рівненська область |{{Formatnum:20047}} |{{Nts|1148456}} |57,29 |[[Ровно]] |4 |64 |[[Сурет:Rivne in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Sumy Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Sumy Oblast.svg|61x61px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |18 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Сумы облысы]] |Сумська область |{{Formatnum:23834}} |{{Nts|1053452}} |44,20 |[[Сумы]] |5 |51 |[[Сурет:Sumy in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Ternopil Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Ternopil Oblast.svg|50x50px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |19 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Тернополь облысы]] |Тернопільська область |{{Formatnum:13823}} |{{Nts|1030562}} |74,55 |[[Тернополь]] |3 |55 |[[Сурет:Ternopil in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kharkiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:COA of Kharkiv Oblast.svg|59x59px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |20 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Харьков облысы]] |Харьківська область |{{Formatnum:31415}} |{{Nts|2633834}} |83,84 |[[Харьков]] |7 |56 |[[Сурет:Kharkiv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kherson Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Kherson Oblast.svg|53x53px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |21 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Херсон облысы]] |Херсонська область |{{Formatnum:28461}} |{{Nts|1016707}} |35,72 |[[Херсон]] |5 |49 |[[Сурет:Kherson in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Khmelnytskyi Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Khmelnytskyi Oblast.svg|66x66px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |22 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Хмельницкий облысы]] |Хмельницька область |{{Formatnum:20645}} |{{Nts|1243787}} |60,25 |[[Хмельницкий]] |3 |60 |[[Сурет:Khmelnytskyi in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Cherkasy Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Cherkasy Oblast.svg|61x61px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |23 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Черкассы облысы]] |Черкаська область |{{Formatnum:20900}} |{{Nts|1178266}} |56,38 |[[Черкассы]] |4 |66 |[[Сурет:Cherkasy in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Chernihiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Chernihiv Oblast.svg|57x57px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |24 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Чернигов облысы]] |Чернігівська область |{{Formatnum:31865}} |{{Nts|976701}} |30,65 |[[Чернигов]] |5 |57 |[[Сурет:Chernihiv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Chernivtsi Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Chernivtsi Oblast.svg|52x52px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |25 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Черновцы облысы]] |Чернівецька область |{{Formatnum:8097}} |{{Nts|896566}} |110,73 |[[Черновцы]] |3 |52 |[[Сурет:Chernivtsi in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|64x64px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |26 | style="background:#00FF7F; color:black" |[[Киев]] |Київ |{{Formatnum:839}} |{{Nts|2962180}} |3530,61 |[[Киев]] |10 |— |[[Сурет:Kiev (city) in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:COA of Sevastopol.svg|58x58px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |27 | style="background:#00FF7F; color:black" |[[Ақиар]] |Севастополь |{{Formatnum:864}} |{{Nts|385870}} |446,61 |[[Ақиар]] |4 |— |[[Сурет:Sevastopol in Ukraine.svg|border|150x150px]] |} === Автономиялық республика === {{Толық мақала|Қырым Автономиялық Республикасы}} Қырым Автономиялық Республикасы ({{lang-uk|Автоно́мна Респу́блика Крим}}) географиялық жағынан Украинаның оңтүстігіндегі [[Қырым]] түбегінің негізгі бөлігін қамтиды. Оның астанасы — [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]]. Қырым Автономиялық Республикасы — Украина құрамындағы өз конституциясы бар жалғыз аймақ. 2014 жылдың 16 наурызында Қырымды ресейлік әскерилер басып алғаннан кейін Ресей Федерациясына қосылу туралы референдум өтті. Дауыстардың көпшілігі бұл шараны қолдады. 21 наурызда Ресей [[Мемлекеттік дума]]сы Қырымды Ресей Федерациясының құрамына қосуына дауыс берді. Украина үкіметі референдумды да, Қырымды аннексиялауды да заңсыз деп таниды. 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 68/262 қарары|68/262-қарарын 100 қарсы 11 дауыспен қабылдап]], референдумды жарамсыз деп танып, Қырым мен Севастопольдің мәртебесін өзгертпей-ақ қойды. === Облыстары === {{Толық мақала|Украина облыстары}} Облыс ({{lang-uk|о́бласть}}) Украинаның әкімшілік бөлінісінің бірінші деңгейінде орналасқан. Көптеген облыстары өздерінің әкімшілік орталығының атымен аталған. Астаналары [[Луцк]] және [[Ужгород]] болып табылатын [[Волынь облысы|Волынь]] және [[Закарпатье облысы|Закарпатье]] облыстары [[Волынь]] мен [[Закарпатье]]нің тарихи аймақтарының атымен аталған. === Ерекше мәртебесі бар қалалар === {{Толық мақала|Ерекше мәртебесі бар қала}} Украинада екі қаланың ерекше мәртебесі ({{lang-uk|міста́ зі спеціа́льним ста́тусом}}) бар: [[Киев]] және [[Севастополь]]. Олардың ерекше мәртебесі оларды облыстармен бірдей әкімшілік деңгейге қояды, осылайша қалалардың атқарушы органдарын құрайтын тиісті жергілікті мемлекеттік әкімшіліктер арқылы мемлекеттің тікелей бақылауында болады. [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясы Қырымды аннексиялаған]]нан кейін Севастополь Ресейдің басшылығында және [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресейдің федералды субъектісі]] ретінде біріктірілді. == Екінші деңгейлі бөлінісі == {{Толық мақала|Украина аудандары}} 2020 жылдан бастап Украина аймақтары 136 ауданға бөлінеді.<ref>Постанова Верховної Ради України № 807-IX від 17 липня 2020 року {{Cite web|url=https://uk.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%97_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8_%E2%84%96807-IX_%D0%B2%D1%96%D0%B4_17.07.2020_%C2%AB%D0%9F%D1%80%D0%BE_%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D1%82%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%8E_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%B2%C2%BB|title=Про утворення та ліквідацію районів|lang=uk}}</ref> Олар, өз кезегінде, қалалық, посёлкелік және ауылдық аумақтық громадаларға бөлінеді. Украинаның ірі қалалары қалалық аймақтарға бөлінген. 2020 жылға дейін бұл деңгей аудандар ({{lang-uk|район}}), облыстық ({{lang-uk|місто областного підпорядкування}}) және республикалық бағыныстағы қалалар ({{lang-uk|місто республіканського підпорядкування}}) бойынша ұсынылды. == Үшінші деңгейлі бөлінісі == === Громадалар === {{Толық мақала|Украина громадалары}} Территориялық громадалар ({{lang-uk|територіальна громада}}; ''территориялық қауымдастық'') немесе громадалар ({{lang-uk|громада}}) 2015 жылы басталған әкімшілік реформаның бөлігі ретінде 2020 жылдың 12 маусымында [[Украина үкіметі]]мен құрылды.<ref>{{Cite web|url=https://decentralization.gov.ua/admin/articles/12533.html|title=Те, чого ніколи не було в Україні: Уряд затвердив адмінтерустрій базового рівня, що забезпечить повсюдність місцевого самоврядування|lang=uk|publisher=Децентралізація|date=2020-06-12|accessdate=2023-09-27}}</ref> Громадалардың үш түрі бар: ауылдық ({{lang-uk|сільська громада}}), кенттік ({{lang-uk|селищна громада}}) және қалалық ({{lang-uk|міська громада}}). Барлығы 1469 громада бар (2022 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша).<ref>{{Cite web|url=https://decentralization.gov.ua/newgromada|title=Територіальні громади|lang=uk|publisher=Децентралізація|date=2022-01-01|accessdate=2023-09-27}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Украина әкімшілік бөлінісі|*]] saoh4nvjxjkxnqfq5jyptjnckm251ny 3656964 3656963 2026-09-18T16:02:55Z Орел Карл 81620 /* Ерекше мәртебесі бар қалалар */ 3656964 wikitext text/x-wiki '''Украинаның әкімшілік бөлінісінің''' ({{lang-uk|Адміністративний устрій України}}) үш деңгейі бар: 27 аймағы (24 [[Украина облыстары|облысы]], [[Ерекше мәртебесі бар қала|ерекше мәртебесі бар 2 қала]] және 1 [[Қырым Автономиялық Республикасы|автономиялық республика]]), 136 [[Украина аудандары|ауданы]] және 1469 [[громада]]сы бар.<ref>{{Cite web|url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20111226134808/http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7502/a002}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.kz/books?id=zm0WAQAAIAAJ&q=Ukraine+27+regions:+24+oblasts,+autonomous+republic+cities+with+special+status&redir_esc=y|title=Politics And Society In Ukraine|lang=en|publisher=Avalon Publishing|author=Д'АНЬЕРИ, Пауль, КРАВЧУК, Роберт және [[Тарас Кузьо|КУЗЬО, Тарас]]|date=|accessdate=}}</ref> 2020 жылдың шілде айындағы соңғы әкімшілік реформа 490 аудан мен облыстық маңызы бар 118 қаланың көпшілігін 136 ауданға біріктірді.<ref>{{Cite web|url=https://silrada.org/reforma-terytorialnogo-ustroyu-ukrayiny/|title=Реформа територіального устрою України|lang=uk|publisher=МЕРЕЖА САЙТІВ|author=LiWebRadaAdmin|date=2015-05-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> [[Қырым]] мен [[Ресейдің оңтүстік-шығыс Украинаны аннексиялауы|Украинаның оңтүстік-шығысын Ресей Федерациясының аннексиялауынан кейін]] [[Қырым Автономиялық Республикасы]] мен [[Ақиар]], сондай-ақ [[Донецк облысы|Донецк]], [[Херсон облысы|Херсон]], [[Луганск облысы|Луганск]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарының бөліктері Ресей Федерациясының [[де-факто]] басқаруына өтті. Халықаралық деңгейде көптеген мемлекеттер Ресейдің жаулауын мойындамады.<ref>{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-signs-documents-to-unlawfully-claim-4-ukrainian-regions-in/|title=Putin signs documents to illegally annex four Ukrainian regions, in drastic escalation of Russia’s war|lang=en|publisher=The Globe and Mail|author=DICKSON, Janie және MORROW, Adrian|date=2022-09-30|accessdate=2023-09-27}}</ref> == Бірінші деңгейлі бөлінісі == {| class="wikitable sortable" ! Түсі ! Сипаттамасы |- | {{legend|#FFEC77|24 [[Украина облыстары|облысы]]}} | [[Украина]] облысы — елдің ең басты бірінші деңгейлі аймағы. Украина — [[унитарлы мемлекет]], облыстардың [[Украина Конституциясы]]нда және заңда белгіленгеннен басқа көп құқықтық құзыреті жоқ. |- | {{legend|#FFC125|1 [[Қырым Автономиялық Республикасы|автономиялық республика]]}} | [[Қырым Автономиялық Республикасы]]ның әкімшілік статусы Украина Ата заңының 10-Бөлімінде бекітілген. [[Қырым аннексиясы|2014 жылғы Қырым дағдарысы]]ның нәтижесінде Ресей заңсыз түрде аймақты [[Қырым Республикасы]] атауымен аннексиялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-idUSBREA1Q1E820140318|title=Putin signs Crimea treaty as Ukraine serviceman dies in attack|lang=en|publisher=[[Reuters]]|date=2014-03-18|accessdate=2023-06-18}}</ref> |- | {{legend|#00FF7F|2 [[ерекше мәртебесі бар қала]]|up=yes}} | Ерекше мәртебесі бар екі қала бар: [[Киев]] және 2014 жылдан бері аннексияланған [[Севастополь]]. Олардың әкімшілік статусы Конституцияның 9-Бөлімінде бекітілген.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80|title=Конституція України|lang=uk|accessdate=2023-06-18}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190529034958/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80}}</ref> Облыс пен республикалар [[громада]]ларға бөлінсе, ерекше мәртебесі бар қалалар қалалық аудандарға бөлінеді. |} === Тізімі === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !Байрағы !Елтаңбасы !# !Атауы<br>{{small|(қазақша)}}{{efn|Қазақ тіліндегі Украина жер-су атаулары орыс тілінен көшіріп алынады және украин тіліндегі түпнұсқаға сәйкес келмейді, бұны ресми дереккөздерде, соның ішінде ресми дереккөздерде байқауға болады, мысалы елшіліктің сайтында Харків емес, Харьков деп жазылған.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-kiev/press/events/details/1327?lang=kk|title=Харьковта Қазақстанның Құрметті консулдығы ашылды|lang=kk|publisher=Қазақстанның Украинадағы елшілігінің ресми сайты|date=2020-02-16|accessdate=2023-09-27}}</ref>}} !Атауы<br>{{small|(украинша)}} !Ауданы (км²) !Халқы (2021) !Халық тығыздығы (адам/км², 2021) !Орталығы !Аудан саны !Громада саны !Орналасуы |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Crimea.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Emblem of Crimea.svg|56x56px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |1 | style="background:#FFC125; color:black" |[[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым<br>Автономиялық Республикасы]] |Автономна<br>Республіка Крим |{{Formatnum:26081}} |{{Nts|1967259}} |75,43 |[[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] |10 |— |[[Сурет:Crimea in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Prapor Vinnytskoyi oblasti.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Vinnytsa Oblast.svg|60x60px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |2 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Винница облысы]] |Вінницька область |{{Formatnum:26513}} |{{Nts|1529123}} |57,67 |[[Винница]] |6 |63 |[[Сурет:Vinnytsia in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Volyn Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Volyn Oblast.svg|60x60px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |3 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Волынь облысы]] |Волинська область |{{Formatnum:20144}} |{{Nts|1027397}} |51,00 |[[Луцк]] |4 |54 |[[Сурет:Volyn in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Large Coat of Arms of Dnipropetrovsk Oblast.svg|50x50px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |4 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Днепропетровск облысы]] |Дніпропетровська область |{{Formatnum:31974}} |{{Nts|3142035}} |98,27 |[[Днепр (қала)|Днепр]] |7 |86 |[[Сурет:Dnipropetrovsk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Donetsk Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999.svg|54x54px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |5 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Донецк облысы]] |Донецька область |{{Formatnum:26517}} |{{Nts|4100280}} |154,63 |[[Донецк]]<br>{{small|(де-юре)}}<br>[[Краматорск]]<br>{{small|(де-факто)}} |8 |66 |[[Сурет:Donetsk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Zhytomyr Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.svg|61x61px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |6 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Житомир облысы]] |Житомирська область |{{Formatnum:29832}} |{{Nts|1195495}} |40,07 |[[Житомир]] |4 |65 |[[Сурет:Zhytomyr in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Transcarpathian Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Karpatska Ukraina-2 COA.svg|60x60px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |7 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Закарпатье облысы]] |Закарпатська область |{{Formatnum:12777}} |{{Nts|1250129}} |97,84 |[[Ужгород]] |6 |64 |[[Сурет:Zakarpattia in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg|55x55px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |8 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Запорожье облысы]] |Запорізька область |{{Formatnum:27180}} |{{Nts|1666515}} |61,31 |[[Запорожье]] |5 |67 |[[Сурет:Zaporizhia in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Ivano-Frankivsk Oblast-COA.svg|53x53px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |9 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Ивано-Франковск облысы]] |Івано-Франківська область |{{Formatnum:13928}} |{{Nts|1361109}} |97,72 |[[Ивано-Франковск]] |6 |62 |[[Сурет:Map of Ivano-Frankivsk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kyiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Kiev Oblast.svg|62x62px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |10 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Киев облысы]] |Київська область |{{Formatnum:28131}} |{{Nts|1788530}} |63,58 |[[Киев]] |7 |69 |[[Сурет:Kyiv (oblast) in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kirovohrad Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Kirovohrad Oblast.svg|66x66px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |11 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Кировоград облысы]] |Кіровоградська область |{{Formatnum:24588}} |{{Nts|920128}} |37,42 |[[Кропивницкий]] |4 |49 |[[Сурет:Kirovohrad in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Luhansk Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms Luhansk Oblast.svg|49x49px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |12 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Луганск облысы]] |Луганська область |{{Formatnum:26684}} |{{Nts|2121322}} |79,50 |[[Луганск]]<br>{{small|(де-юре)}}<br>[[Белогоровка (Луганск облысы)|Белогоровка]]<br>{{small|(де-факто)}} |8 |37 |[[Сурет:Luhansk in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Lviv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Герб Львовской области.png|62x62px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |13 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Львов облысы]] |Львівська область |{{Formatnum:21833}} |{{Nts|2497750}} |114,40 |[[Львов]] |7 |73 |[[Сурет:Lviv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Mykolaiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Mykolaiv Oblast.svg|67x67px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |14 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Николаев облысы]] |Миколаївська область |{{Formatnum:24598}} |{{Nts|1108394}} |45,06 |[[Николаев]] |4 |52 |[[Сурет:Mykolaiv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Odesa Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Odesa Oblast.svg|49x49px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |15 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Одесса облысы]] |Одеська область |{{Formatnum:33310}} |{{Nts|2368107}} |71,09 |[[Одесса]] |7 |91 |[[Сурет:Odessa in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Poltava Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Poltava Oblast.svg|62x62px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |16 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Полтава облысы]] |Полтавська область |{{Formatnum:28748}} |{{Nts|1371529}} |47,71 |[[Полтава]] |4 |60 |[[Сурет:Poltava in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Rivne Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Rivne Oblast.svg|68x68px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |17 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Ровно облысы]] |Рівненська область |{{Formatnum:20047}} |{{Nts|1148456}} |57,29 |[[Ровно]] |4 |64 |[[Сурет:Rivne in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Sumy Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Sumy Oblast.svg|61x61px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |18 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Сумы облысы]] |Сумська область |{{Formatnum:23834}} |{{Nts|1053452}} |44,20 |[[Сумы]] |5 |51 |[[Сурет:Sumy in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Ternopil Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Ternopil Oblast.svg|50x50px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |19 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Тернополь облысы]] |Тернопільська область |{{Formatnum:13823}} |{{Nts|1030562}} |74,55 |[[Тернополь]] |3 |55 |[[Сурет:Ternopil in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kharkiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:COA of Kharkiv Oblast.svg|59x59px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |20 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Харьков облысы]] |Харьківська область |{{Formatnum:31415}} |{{Nts|2633834}} |83,84 |[[Харьков]] |7 |56 |[[Сурет:Kharkiv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kherson Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Kherson Oblast.svg|53x53px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |21 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Херсон облысы]] |Херсонська область |{{Formatnum:28461}} |{{Nts|1016707}} |35,72 |[[Херсон]] |5 |49 |[[Сурет:Kherson in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Khmelnytskyi Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Khmelnytskyi Oblast.svg|66x66px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |22 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Хмельницкий облысы]] |Хмельницька область |{{Formatnum:20645}} |{{Nts|1243787}} |60,25 |[[Хмельницкий]] |3 |60 |[[Сурет:Khmelnytskyi in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Cherkasy Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Cherkasy Oblast.svg|61x61px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |23 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Черкассы облысы]] |Черкаська область |{{Formatnum:20900}} |{{Nts|1178266}} |56,38 |[[Черкассы]] |4 |66 |[[Сурет:Cherkasy in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Chernihiv Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Chernihiv Oblast.svg|57x57px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |24 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Чернигов облысы]] |Чернігівська область |{{Formatnum:31865}} |{{Nts|976701}} |30,65 |[[Чернигов]] |5 |57 |[[Сурет:Chernihiv in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Chernivtsi Oblast.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Coat of Arms of Chernivtsi Oblast.svg|52x52px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |25 | style="background:#FFEC77; color:black" |[[Черновцы облысы]] |Чернівецька область |{{Formatnum:8097}} |{{Nts|896566}} |110,73 |[[Черновцы]] |3 |52 |[[Сурет:Chernivtsi in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|64x64px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |26 | style="background:#00FF7F; color:black" |[[Киев]] |Київ |{{Formatnum:839}} |{{Nts|2962180}} |3530,61 |[[Киев]] |10 |— |[[Сурет:Kiev (city) in Ukraine.svg|border|150x150px]] |- | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|border|50x50px]] | style="background:#CEE0F2; color:black" |[[Сурет:COA of Sevastopol.svg|58x58px]] | style="background:#CFCFCF; color:black" |27 | style="background:#00FF7F; color:black" |[[Ақиар]] |Севастополь |{{Formatnum:864}} |{{Nts|385870}} |446,61 |[[Ақиар]] |4 |— |[[Сурет:Sevastopol in Ukraine.svg|border|150x150px]] |} === Автономиялық республика === {{Толық мақала|Қырым Автономиялық Республикасы}} Қырым Автономиялық Республикасы ({{lang-uk|Автоно́мна Респу́блика Крим}}) географиялық жағынан Украинаның оңтүстігіндегі [[Қырым]] түбегінің негізгі бөлігін қамтиды. Оның астанасы — [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]]. Қырым Автономиялық Республикасы — Украина құрамындағы өз конституциясы бар жалғыз аймақ. 2014 жылдың 16 наурызында Қырымды ресейлік әскерилер басып алғаннан кейін Ресей Федерациясына қосылу туралы референдум өтті. Дауыстардың көпшілігі бұл шараны қолдады. 21 наурызда Ресей [[Мемлекеттік дума]]сы Қырымды Ресей Федерациясының құрамына қосуына дауыс берді. Украина үкіметі референдумды да, Қырымды аннексиялауды да заңсыз деп таниды. 27 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясы [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 68/262 қарары|68/262-қарарын 100 қарсы 11 дауыспен қабылдап]], референдумды жарамсыз деп танып, Қырым мен Севастопольдің мәртебесін өзгертпей-ақ қойды. === Облыстары === {{Толық мақала|Украина облыстары}} Облыс ({{lang-uk|о́бласть}}) Украинаның әкімшілік бөлінісінің бірінші деңгейінде орналасқан. Көптеген облыстары өздерінің әкімшілік орталығының атымен аталған. Астаналары [[Луцк]] және [[Ужгород]] болып табылатын [[Волынь облысы|Волынь]] және [[Закарпатье облысы|Закарпатье]] облыстары [[Волынь]] мен [[Закарпатье]]нің тарихи аймақтарының атымен аталған. === Ерекше мәртебесі бар қалалар === {{Толық мақала|Ерекше мәртебесі бар қала}} Украинада екі қаланың ерекше мәртебесі ({{lang-uk|міста́ зі спеціа́льним ста́тусом}}) бар: [[Киев]] және [[Ақиар]]. Олардың ерекше мәртебесі оларды облыстармен бірдей әкімшілік деңгейге қояды, осылайша қалалардың атқарушы органдарын құрайтын тиісті жергілікті мемлекеттік әкімшіліктер арқылы мемлекеттің тікелей бақылауында болады. [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясы Қырымды аннексиялаған]]нан кейін Севастополь Ресейдің басшылығында және [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресейдің федералды субъектісі]] ретінде біріктірілді. == Екінші деңгейлі бөлінісі == {{Толық мақала|Украина аудандары}} 2020 жылдан бастап Украина аймақтары 136 ауданға бөлінеді.<ref>Постанова Верховної Ради України № 807-IX від 17 липня 2020 року {{Cite web|url=https://uk.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%97_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8_%E2%84%96807-IX_%D0%B2%D1%96%D0%B4_17.07.2020_%C2%AB%D0%9F%D1%80%D0%BE_%D1%83%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D1%82%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%8E_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%B2%C2%BB|title=Про утворення та ліквідацію районів|lang=uk}}</ref> Олар, өз кезегінде, қалалық, посёлкелік және ауылдық аумақтық громадаларға бөлінеді. Украинаның ірі қалалары қалалық аймақтарға бөлінген. 2020 жылға дейін бұл деңгей аудандар ({{lang-uk|район}}), облыстық ({{lang-uk|місто областного підпорядкування}}) және республикалық бағыныстағы қалалар ({{lang-uk|місто республіканського підпорядкування}}) бойынша ұсынылды. == Үшінші деңгейлі бөлінісі == === Громадалар === {{Толық мақала|Украина громадалары}} Территориялық громадалар ({{lang-uk|територіальна громада}}; ''территориялық қауымдастық'') немесе громадалар ({{lang-uk|громада}}) 2015 жылы басталған әкімшілік реформаның бөлігі ретінде 2020 жылдың 12 маусымында [[Украина үкіметі]]мен құрылды.<ref>{{Cite web|url=https://decentralization.gov.ua/admin/articles/12533.html|title=Те, чого ніколи не було в Україні: Уряд затвердив адмінтерустрій базового рівня, що забезпечить повсюдність місцевого самоврядування|lang=uk|publisher=Децентралізація|date=2020-06-12|accessdate=2023-09-27}}</ref> Громадалардың үш түрі бар: ауылдық ({{lang-uk|сільська громада}}), кенттік ({{lang-uk|селищна громада}}) және қалалық ({{lang-uk|міська громада}}). Барлығы 1469 громада бар (2022 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша).<ref>{{Cite web|url=https://decentralization.gov.ua/newgromada|title=Територіальні громади|lang=uk|publisher=Децентралізація|date=2022-01-01|accessdate=2023-09-27}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Украина әкімшілік бөлінісі|*]] o53k0jtoqo1nwhloaxb0ltvg9zqoy5f 0 714067 3657215 3235447 2026-09-19T03:32:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657215 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Тигре |төл атауы = |сурет = Shepherd Girl, Aksum (6181288311).jpg |сурет тақырыбы = |саны = 1,7 млн. |аймақ = {{Байрақ|Эритрея}} {{Байрақ|Эфиопия}} {{Байрақ|Судан}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[тигре тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Тигре''' — эфиосемит халқы, [[Эритрея]]дағы саны бойынша 2-ші халық (Эритрея халқының 30%). Олар негізінен Гаш-Бар­ка, Ан­сэ­ба және Сэ­ме­на­уи-Кэй­их-Бах­ри провинцияларында тұрады (1,7 млн.адам – 2016, бағалау). [[Эфиопия]]ның солтүстігінде 50 мың адам, Суданның шығысында 20 мың адам, Таяу Шығыс, Солтүстік Америка, Ұлыбритания мен Австралияда елдерінде 100 мыңнан астам адам тұрады.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4191517</ref> Тигрелердің африкалықтарға қарағанда оңтүстік кавказдық ерекшеліктері бар және Оңтүстік Арабия тұрғындарынан тек қара тері түсімен ерекшеленеді. Олардың шаштары толқынды, беттері ұзын, мұрындары тік және тар. Олар көне Ақсумиттердің тікелей ұрпақтары.<ref>Народности Эритреи. https://linozka.livejournal.com/225140.html</ref> == Тілі == Тілі – [[тигре тілі]], семит тілдері тобына жатады.<ref>Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%A2%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B5</ref> [[Диалект]]ілері: богос, хабааб, менса. == Діні == Тигрелердің шамамен 95% -ы мұсылман, көбінесе [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], қалғаны христиандар.<ref>Народ тигре https://ru.wikibrief.org/wiki/Tigre_people {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201204020/https://ru.wikibrief.org/wiki/Tigre_people |date=2024-12-01 }}</ref> == Кәсібі == Олар [[егіншілік]]пен (бидай, теф, бұршақ және т.б.) және мал шаруашылығымен (ірі қара және ұсақ мал), сондай-ақ көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен (ірі қара және ұсақ мал, түйе), теңіз жағалауында [[балық аулау]]мен айналысады.<ref>Народы и культуры Тигре http://www.etnolog.ru/people.php?id=TIGR</ref> == Тұрмыс салты == Үйлері ''хедмо'' - бұл саз, жер және сиыр көңімен араласқан ұсақ тастар мен қиыршық тастардан тұрғызылған биіктігі 2-3 метрлік тікбұрышты үйлер. Үйінің төбесі тегіс. Дәстүрлі ерлердің костюмі тар қысқа шалбар – ''сури'', ұзын көйлек – ''камис'', жамылғы – шамма және бурнустан тұрады. Әйел костюмі ұзын, қалың көйлек, шамма және бурнустан тұрады. Шалбар тек атқа мінгенде киіледі. Қазіргі уақытта түрлі-түсті маталар танымал, ал соңғы уақытта қара хиджабтардың айтарлықтай сәні пайда болды. Дәстүрлі тағамдарында энджера деп аталатын ашытылмаған нан шелпек кең таралған. Тұздық бұршақтан, жасымықтан дайындалады, оған сары май мен қызыл бұрыш қосылады. Сүт өнімдеріне сиыр майы, йогурт, қаймақ және сарымсақ қосылған сүзбе жатады. Танымал сусындарға тедж, сумен сұйылтылған ара балы және арпа сырасы жатады.<ref>Материал из Большого Справочника https://www.newstest.ru/%D0%A2%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B5_(%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4){{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Эритрея халықтары]] [[Санат:Эфиопия халықтары]] 740iihs2w4m7drjdle61y36ezkm1yze 0 715084 3657290 3377417 2026-09-19T08:22:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3657290 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Тукулер |төл атауы = халь-пуларен, тукулор, токолор, тороббе |сурет = Boilat-19-Toucoulaure.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 1,6 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Сенегал}} |саны1 = 1,1 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Мавритания}} |саны2 = 200 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Мали}} |саны3 = 200 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Гвинея}} |саны4 = 30 000 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Гамбия}} |саны5 = 20 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Гвинея-Бисау}} |саны6 = 5 000 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[фульбе тілі]], [[араб тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Тукулер''' (''халь-пуларен'', ''тукулор'', ''токолор'', ''тороббе'')<ref>Современная энциклопедия - тукулер http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/tukuler</ref> — Батыс Африкадағы халық, фулбе қауымдастығының бөлігі. Олар негізінен [[Сенегал]]дың солтүстігінде (1,1 млн. адам) және [[Мавритания]]ның оңтүстік-батысында (200 мыңнан астам адам – 2016, бағалау) Сенегал өзенінің төменгі ағысының бойында тұрады. 200 мыңнан астам адам [[Мали]]дің оңтүстік-батысында, сондай-ақ [[Гвинея]]да (30 мың адам), [[Гамбия]]да (20 мың адам) және [[Гвинея-Бисау]]да (5 мың адам) қонстанған.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4218972</ref> == Тілі == Тілі - [[фульбе тілі]], [[диалект]]ісі популар. Жазуы [[латын әліпбиі]]не негізделген. [[Араб тілі]] де кең тараған, көптеген сенегалдық тукулерлер [[волоф тілі]]нде сөйлейді.<ref>Современная энциклопедия ТУКУЛЕР https://rus-modern-enc.slovaronline.com/11604-%D0%A2%D0%A3%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%95%D0%A0</ref> == Діні == Сенушілердің діни байланысы: [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].<ref>Значение слова ТУКУЛЕР в Энциклопедическом словарике https://slovar.cc/enc/slovarik/1832452.html</ref> == Тарихы == Тукулер мен серер халқының ауызша аңызы бойынша тукулер серер ұрпақтары мен фулалардың арғы бабалары болып табылады. Бұл дәстүрді көптеген ғалымдар қолдайды. Тукулер халқы тамыры 5 ғасырдан бастау алатын Текрур ұйымдасқан патшалықта, Сенегал өзенінің аймағында бұрыннан мекендеген. Олар 10-18 ғасырлар аралығында патшалықтың бір бөлігі болды, бірақ оларды тукулер емес басқа этникалық топтардың билеушілері басқарды. 18 ғасырда Тукулер империясы пайда болды, ол 19 ғасырда ислам көшбасшысы Эль-Хадж Омардың басшылығымен өз ықпалының шыңына жетті. Омар 1797 жылы тукулер отбасында дүниеге келген. 1827 жылы Меккеге барған сапарында «Қара Африка халифасы» деп аталды. Эль-Хадж Омар Тукулер империясы 19 ғасырда Фута Тородан жаңа аймақтарға (қызыл) кеңейді. Омар 1845 жылы Сенегалға қайтып оралды, ол жерде тукулер халқы арасында исламды уағыздай бастады. Еуропадан қару алып, содан кейін 1854 жылы мұсылман емес этникалық топтарға және адасқан мұсылмандарға қарсы Исламның қасиетті соғысын жалғастыру үшін Тукулерлерді жұмылдырды. Тукулер әскерлері табысқа жетіп, Тукулер империясы өсті және келесі он жыл ішінде Сенегалдан Малидің көп бөлігіне тарады. Оның ұлы Мұстафа 1864-1870 жылдар аралығында бұл империяны және Теукулер халқын басқарды, одан кейін Омардың Ахмаду Секу атты екінші ұлы болды. Ахмаду Секудың билігі, Галлиени мен Жоффре штаты, мандинка халқы мен бамбара халқына қатысты «Тукулер-мұсылман деспоты» болды. Империя 1880 жылдары фулани, туарег және мурлар тукулерлерге шабуыл жасағанда күйреді және аймақ жергілікті Тукулер жетекшілері арасындағы азаматтық соғысқа оранды. 1891 жылы француз отаршылдық күштері аймаққа басып кірген кезде империя ыдырады.<ref>Люди тукулёров - Toucouleur people https://ru.wikibrief.org/wiki/Toucouleur_people {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221192253/https://ru.wikibrief.org/wiki/Toucouleur_people |date=2025-02-21 }}</ref> == Кәсібі == Тукулердің негізгі дәстүрлі кәсібі - қол атқарылатын [[егіншілік]] (тары, құмай), негізінен Сенегал алқабының құнарлы су басқан жерлерінде. Түкүлер мал бағып, тек ерекше жағдайларда ғана етке сояды, малдың бір бөлігі қала базарларында сатылады. [[Балық аулау]] маңызды орын алады. Дәстүрлі қолөнерден – тоқу, тері өңдеу, металл және ағаш өңдеу, зергерлік бұйымдар жасау дамыған.<ref>Народы и культуры Тукулер https://travel-journal.ru/ethno/46/1371/{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұрмыс салты == Тукулер таптық-касталық бөлінді: азат адамдарға, қолөнершілерге және құлдарға. Негізгі әлеуметтік-экономикалық бірлік – көбінесе көп әйелді болып табылатын үлкен патриархалдық отбасы. Бір немесе бірнеше ауылда тұратын бірнеше көп балалы отбасылар туыстық топ құрып, ортақ атқа ие және ортақ меншікке иелік етеді. Тауарлы егіншіліктің дамуымен үлкен отбасылар көбінесе шағын отбасыларға бөлінді. Тукулердің дәстүрлі үйлері - едені топырақ, шатыры сабанмен жабылған конус тәрізді, дөңгелек саман үйшіктер. Ерлер киімі - көбінесе ұзын, кең көйлек пен шалбар, әйелдер киімі - еуропалық стильдегі күрте немесе көйлек. Тамағы негізінен өсімдік тектес тағамдар: ботқа, бұқтырылған ет, картоп пюресі, сүт, балық, кейде ет қосылған құмай.<ref>народы мира / Тукулер http://www.etnolog.ru/people.php?id=TUKL</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Сенегал халықтары]] [[Санат:Мавритания халықтары]] [[Санат:Мали халықтары]] [[Санат:Гвинея халықтары]] [[Санат:Гамбия халықтары]] ol5px3bomtqqiz0aqcrlwxo8gkphh1a 2 725520 3656932 3656734 2026-09-18T15:38:52Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3656932 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]], [[Қаржылық қызметтер]], [[Баламалы қаржылық қызметтер]], [[Қаржылық талдаушы]], [[Қаржылық талдау]], [[Қаржылық есептілік]], [[Қаржылық коэффициент]], [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]], [[IFRS 16]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]], [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]], [[La Banque postale]], [[Ping An Bank]], [[Canadian Imperial Bank of Commerce]], [[CaixaBank]], [[DZ Bank]], [[Nordea]], [[Rabobank]], [[Westpac]], [[National Australia Bank]], [[DBS Bank]], [[Commerzbank]], [[U.S. Bancorp]], [[Bank of Jiangsu]], [[Bank of Beijing]], [[Huaxia Bank]], [[Capital One]], [[PNC Financial Services]], [[Danske Bank]], [[Itaú Unibanco]], [[KB Financial Group]], [[Truist Financial]], [[Shinhan Financial Group]], [[Norinchukin Bank]], [[OCBC Bank]], [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]], [[Bank of Ningbo]], [[Erste Group]], [[China Guangfa Bank]], [[HDFC Bank]], [[ABN AMRO]], [[Nationwide Building Society]], [[China Zheshang Bank]], [[Resona Holdings]], [[Charles Schwab Corporation]], [[Bank of Shanghai]], [[BNY]], [[KBC Group]], [[Hana Financial Group]], [[ВТБ Банк]], [[Канада Ұлттық банкі]], [[Banco do Brasil]], [[United Overseas Bank]], [[Bank of Nanjing]], [[Banco Bradesco]], [[NongHyup Bank]], [[Woori Financial Group]], [[Landesbank Baden-Württemberg]], [[Raiffeisen (Швейцария)]], [[Caixa Econômica Federal]], [[Skandinaviska Enskilda Banken]], [[Nomura Holdings]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 2q9vlmrejevbr6vskpuxunqc1ne96rm 3657076 3656932 2026-09-18T18:02:29Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3657076 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]], [[Қаржылық қызметтер]], [[Баламалы қаржылық қызметтер]], [[Қаржылық талдаушы]], [[Қаржылық талдау]], [[Қаржылық есептілік]], [[Қаржылық коэффициент]], [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]], [[IFRS 16]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]], [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]], [[La Banque postale]], [[Ping An Bank]], [[Canadian Imperial Bank of Commerce]], [[CaixaBank]], [[DZ Bank]], [[Nordea]], [[Rabobank]], [[Westpac]], [[National Australia Bank]], [[DBS Bank]], [[Commerzbank]], [[U.S. Bancorp]], [[Bank of Jiangsu]], [[Bank of Beijing]], [[Huaxia Bank]], [[Capital One]], [[PNC Financial Services]], [[Danske Bank]], [[Itaú Unibanco]], [[KB Financial Group]], [[Truist Financial]], [[Shinhan Financial Group]], [[Norinchukin Bank]], [[OCBC Bank]], [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]], [[Bank of Ningbo]], [[Erste Group]], [[China Guangfa Bank]], [[HDFC Bank]], [[ABN AMRO]], [[Nationwide Building Society]], [[China Zheshang Bank]], [[Resona Holdings]], [[Charles Schwab Corporation]], [[Bank of Shanghai]], [[BNY]], [[KBC Group]], [[Hana Financial Group]], [[ВТБ Банк]], [[Канада Ұлттық банкі]], [[Banco do Brasil]], [[United Overseas Bank]], [[Bank of Nanjing]], [[Banco Bradesco]], [[NongHyup Bank]], [[Woori Financial Group]], [[Landesbank Baden-Württemberg]], [[Raiffeisen (Швейцария)]], [[Caixa Econômica Federal]], [[Skandinaviska Enskilda Banken]], [[Nomura Holdings]], [[First Abu Dhabi Bank]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 errs2drna5zmrwx53nojs1xjqiwb49h 3657100 3657076 2026-09-18T18:30:03Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3657100 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]], [[Қаржылық қызметтер]], [[Баламалы қаржылық қызметтер]], [[Қаржылық талдаушы]], [[Қаржылық талдау]], [[Қаржылық есептілік]], [[Қаржылық коэффициент]], [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]], [[IFRS 16]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]], [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]], [[La Banque postale]], [[Ping An Bank]], [[Canadian Imperial Bank of Commerce]], [[CaixaBank]], [[DZ Bank]], [[Nordea]], [[Rabobank]], [[Westpac]], [[National Australia Bank]], [[DBS Bank]], [[Commerzbank]], [[U.S. Bancorp]], [[Bank of Jiangsu]], [[Bank of Beijing]], [[Huaxia Bank]], [[Capital One]], [[PNC Financial Services]], [[Danske Bank]], [[Itaú Unibanco]], [[KB Financial Group]], [[Truist Financial]], [[Shinhan Financial Group]], [[Norinchukin Bank]], [[OCBC Bank]], [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]], [[Bank of Ningbo]], [[Erste Group]], [[China Guangfa Bank]], [[HDFC Bank]], [[ABN AMRO]], [[Nationwide Building Society]], [[China Zheshang Bank]], [[Resona Holdings]], [[Charles Schwab Corporation]], [[Bank of Shanghai]], [[BNY]], [[KBC Group]], [[Hana Financial Group]], [[ВТБ Банк]], [[Канада Ұлттық банкі]], [[Banco do Brasil]], [[United Overseas Bank]], [[Bank of Nanjing]], [[Banco Bradesco]], [[NongHyup Bank]], [[Woori Financial Group]], [[Landesbank Baden-Württemberg]], [[Raiffeisen (Швейцария)]], [[Caixa Econômica Federal]], [[Skandinaviska Enskilda Banken]], [[Nomura Holdings]], [[First Abu Dhabi Bank]], [[QNB Group]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 7r0szhzhln6pp716rvybnrn5chps1ra 0 733827 3657048 3656293 2026-09-18T17:15:07Z Casserium 68287 /* Түркістан облысы */ 3657048 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Төтенше жағдайлар министрі болды. # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды. # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–) # [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–) # [[Жетісу ауданы]] — Құрасбек Ұласбекұлы Сәдібеков (2026–) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–) # [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–) # [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–) # [[Жарма ауданы]] — Берік Серікқанұлы Терлікбаев (2026–) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–) # [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–) # [[Кеген ауданы]] – ''бос орын'' # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–) # [[Ұйғыр ауданы]] – ''бос орын'' # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–) # [[Текелі]] қаласы – Айдос Халилоллаұлы Бекетаев (2026–) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–) # [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–) # [[Жалағаш ауданы]] – Ерлан Кәрімбекұлы Тұралиев (2026–) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–) # [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–) # [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ұласбек Сәдібеков (2026–) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–) # [[Жезқазған]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2026–) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Кеңгірбай Қоңырұлы Смағұлов (2026–) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — ''бос орын'' # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] ft4ki6whkb2ovo0ui60ntxx9dwirgjk 3657073 3657048 2026-09-18T17:59:17Z Casserium 68287 /* Ақтөбе облысы */ 3657073 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Төтенше жағдайлар министрі болды. # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды. # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–) # [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–) # [[Жетісу ауданы]] — Құрасбек Ұласбекұлы Сәдібеков (2026–) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–) # [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–) # [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–) # [[Жарма ауданы]] — Берік Серікқанұлы Терлікбаев (2026–) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–) # [[Ойыл ауданы]] – Сәкен Ғазизұлы Займолдин (2026–) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] (2026 жылғы 4 қыркүйектен) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–) # [[Кеген ауданы]] – ''бос орын'' # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–) # [[Ұйғыр ауданы]] – ''бос орын'' # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–) # [[Текелі]] қаласы – Айдос Халилоллаұлы Бекетаев (2026–) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–) # [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–) # [[Жалағаш ауданы]] – Ерлан Кәрімбекұлы Тұралиев (2026–) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–) # [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–) # [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ұласбек Сәдібеков (2026–) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–) # [[Жезқазған]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2026–) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Кеңгірбай Қоңырұлы Смағұлов (2026–) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — ''бос орын'' # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] ejr27lvbip1i1rrt23yzey13uhlqmdy 0 737589 3657028 3645157 2026-09-18T16:59:46Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657028 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Днепропетровск облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Дніпропетровська область}} |Суреті = Dniprpetrvsk sign.png |Сурет атауы = |Елтаңба = Large Coat of Arms of Dnipropetrovsk Oblast.svg |Ту = Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 23|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 43|lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 7 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Днепр (қала)|Днепр]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Кривой Рог]], [[Каменское]], [[Никополь (қала, Украина)|Никополь]], [[Павлоград]], [[Самар (қала)|Самар]], [[Марганец (қала)|Марганец]], [[Желтые Воды]], [[Покров (Украина)|Покров]], [[Синельниково]], [[Шахтерское (Днепропетровск облысы)|Шахтерское]], [[Терновка (қала)|Терновка]], [[Вольногорск]], [[Подгородное]], [[Пятихатки (қала)|Пятихатки]], [[Верхнеднепровск]], [[Апостолово]], [[Зеленодольск (қала, Украина)|Зеленодольск]] |Құрылды = [[9 ақпан]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Владислав Викторович Гайваненко |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшілік төрағасы |Басшысы2 = Николай Васильевич Лукашук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}}3 096 485<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/22/7341277/|title=Donetsk Region: Almost three quarters of the population left - regional head|lang=en|publisher=[[Українська правда]]|last=KALATUR|first=Anastasia|date=2022-04-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 7,25 |Халық саны бойынша орны = 2 |Тығыздығы = 99,19 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = {{ublist |[[украиндар]] (79,35 %) |[[орыстар]] (17,62 %) |[[беларустар]] (0,83%) |([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) }} |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 31 923<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/12/zb_ru12015pdf.zip|title=Статистичний збірник «Регіони України» 2016. Частина І|lang=uk|publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref> |Жер аумағының пайызы = 5,29 |Жер аумағы бойынша орны = 2 |Максималды биіктігі = 211 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = 16 |Карта = Dnipropetrovsk in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Dnipropetrovsk oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[Шығыс Еуропа уақыты|EET]]<br>([[UTC+2:00|UTC+2]]; жазда [[UTC+3:00|UTC+3]]) |Аббревиатура = |ISO = UA-12 |Сандық идентификаторы = |Идентификатор түрі = |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 56 |Пошта индекстері = 49xxx, 50xxx, 51xxx, 52xxx, 53xxx |Интернет-үйшігі = dnepropetrovsk.ua; dp.ua |Автомобиль коды = AE, KE, PP, MI |Сайты = {{URL|https://adm.dp.gov.ua/}} |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Dnipropetrovsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Днепропетровск облысы''' ({{lang-uk|Дніпропетровська область}}) — [[Украина]]ның оңтүстік-шығысындағы [[Украина облыстары|облысы]]. 1932 жылы 27 ақпанда құрылған бұл облыстың әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы — [[Днепр]]. Облыс [[Днепр]] өзенінің орта ағысында орналасқан. Солтүстігінде — [[Полтава облысы|Полтава]] және [[Харьков облысы|Харьков]] облыстарымен, шығысында — [[Донецк облысы]]мен, оңтүстігінде — [[Херсон облысы|Херсон]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарымен, батысында — [[Николаев облысы|Николаев]] және [[Кировоград облысы|Кировоград]] облыстарымен шектеседі. Ауданы — 31 923 км², халқы — 3 176 648 адам (2020). Экономикасының негізгі салалары — [[металлургия]], [[машина жасау]], [[химия өнеркәсібі]] және [[ауыл шаруашылығы]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Днепропетровск облысы|*]] 4sg7ssfe5375z21k3wm2pynbbnejjmc 3657031 3657028 2026-09-18T17:04:37Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657031 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Днепропетровск облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Дніпропетровська область}} |Суреті = Dniprpetrvsk sign.png |Сурет атауы = |Елтаңба = Large Coat of Arms of Dnipropetrovsk Oblast.svg |Ту = Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 23|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 43|lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 7 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Днепр (қала)|Днепр]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Кривой Рог]], [[Каменское]], [[Никополь (қала, Украина)|Никополь]], [[Павлоград]], [[Самар (қала)|Самар]], [[Марганец (қала)|Марганец]], [[Желтые Воды]], [[Покров (Украина)|Покров]], [[Синельниково]], [[Шахтерское (Днепропетровск облысы)|Шахтерское]], [[Терновка (қала)|Терновка]], [[Вольногорск]], [[Подгородное]], [[Пятихатки (қала)|Пятихатки]], [[Верхнеднепровск]], [[Апостолово]], [[Зеленодольск (қала, Украина)|Зеленодольск]] |Құрылды = [[9 ақпан]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Владислав Викторович Гайваненко |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшілік төрағасы |Басшысы2 = Николай Васильевич Лукашук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}}3 096 485<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/22/7341277/|title=Donetsk Region: Almost three quarters of the population left - regional head|lang=en|publisher=[[Українська правда]]|last=KALATUR|first=Anastasia|date=2022-04-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 7,25 |Халық саны бойынша орны = 2 |Тығыздығы = 99,19 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = {{ublist |[[украиндар]] (79,35 %) |[[орыстар]] (17,62 %) |[[беларустар]] (0,83%) |([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) }} |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 31 923<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/12/zb_ru12015pdf.zip|title=Статистичний збірник «Регіони України» 2016. Частина І|lang=uk|publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref> |Жер аумағының пайызы = 5,29 |Жер аумағы бойынша орны = 2 |Максималды биіктігі = 211 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = 16 |Карта = Dnipropetrovsk in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Dnipropetrovsk oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[Шығыс Еуропа уақыты|EET]]<br>([[UTC+2:00|UTC+2]]; жазда [[UTC+3:00|UTC+3]]) |Аббревиатура = |ISO = UA-12 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 56 |Пошта индекстері = 49xxx, 50xxx, 51xxx, 52xxx, 53xxx |Интернет-үйшігі = dnepropetrovsk.ua; dp.ua |Автомобиль коды = AE, KE, PP, MI |Сайты = {{URL|https://adm.dp.gov.ua/}} |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Dnipropetrovsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Днепропетровск облысы''' ({{lang-uk|Дніпропетровська область}}), ауыз. '''Днепропетровщина''' ({{lang-uk|Дніпропетровщина}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығыс бөлігіндегі облыс. [[Днепр]] өзенінің орта ағысында орналасқан. Солтүстігінде [[Полтава облысы|Полтава]] және [[Харьков ауданы|Харьков]] облыстарымен, шығысында — [[Донецк облысы|Донецк облысымен]], оңтүстігінде — [[Херсон облысы|Херсон]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарымен, батысында — [[Николаев облысы|Николаев]] және [[Кировоград облысы|Кировоград]] облыстарымен шектеседі. Аумағы — 31 923 км², халқы — 2020 жылғы мәлімет бойынша 3 176 648 адам. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Днепр (қала)|Днепр]], басқа да ірі қалалары — [[Кривой Рог]], [[Каменское]], [[Никополь (қала, Украина)|Никополь]], [[Павлоград]], [[Самар (қала)|Самар]], [[Марганец (қала)|Марганец]], [[Желтые Воды]], [[Покров (Украина)|Покров]], [[Синельниково]], [[Шахтерское (Днепропетровск облысы)|Шахтерское]], [[Терновка (қала)|Терновка]], [[Вольногорск]], [[Подгородное]], [[Пятихатки (қала)|Пятихатки]], [[Верхнеднепровск]], [[Апостолово]] және [[Зеленодольск (қала, Украина)|Зеленодольск]]. == Физика-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орналасқан жері === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Днепропетровск облысы|*]] ripw5199674wu5wmqex2him5zxni9q5 3657033 3657031 2026-09-18T17:04:59Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657033 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Днепропетровск облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Дніпропетровська область}} |Суреті = Dniprpetrvsk sign.png |Сурет атауы = |Елтаңба = Large Coat of Arms of Dnipropetrovsk Oblast.svg |Ту = Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 23|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 43|lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 7 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Днепр (қала)|Днепр]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Кривой Рог]], [[Каменское]], [[Никополь (қала, Украина)|Никополь]], [[Павлоград]], [[Самар (қала)|Самар]], [[Марганец (қала)|Марганец]], [[Желтые Воды]], [[Покров (Украина)|Покров]], [[Синельниково]], [[Шахтерское (Днепропетровск облысы)|Шахтерское]], [[Терновка (қала)|Терновка]], [[Вольногорск]], [[Подгородное]], [[Пятихатки (қала)|Пятихатки]], [[Верхнеднепровск]], [[Апостолово]], [[Зеленодольск (қала, Украина)|Зеленодольск]] |Құрылды = [[9 ақпан]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Владислав Викторович Гайваненко |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшілік төрағасы |Басшысы2 = Николай Васильевич Лукашук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}}3 096 485<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/22/7341277/|title=Donetsk Region: Almost three quarters of the population left - regional head|lang=en|publisher=Українська правда|last=KALATUR|first=Anastasia|date=2022-04-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 7,25 |Халық саны бойынша орны = 2 |Тығыздығы = 99,19 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = {{ublist |[[украиндар]] (79,35 %) |[[орыстар]] (17,62 %) |[[беларустар]] (0,83%) |([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) }} |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 31 923<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/12/zb_ru12015pdf.zip|title=Статистичний збірник «Регіони України» 2016. Частина І|lang=uk|publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref> |Жер аумағының пайызы = 5,29 |Жер аумағы бойынша орны = 2 |Максималды биіктігі = 211 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = 16 |Карта = Dnipropetrovsk in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Dnipropetrovsk oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[Шығыс Еуропа уақыты|EET]]<br>([[UTC+2:00|UTC+2]]; жазда [[UTC+3:00|UTC+3]]) |Аббревиатура = |ISO = UA-12 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 56 |Пошта индекстері = 49xxx, 50xxx, 51xxx, 52xxx, 53xxx |Интернет-үйшігі = dnepropetrovsk.ua; dp.ua |Автомобиль коды = AE, KE, PP, MI |Сайты = {{URL|https://adm.dp.gov.ua/}} |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Dnipropetrovsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Днепропетровск облысы''' ({{lang-uk|Дніпропетровська область}}), ауыз. '''Днепропетровщина''' ({{lang-uk|Дніпропетровщина}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығыс бөлігіндегі облыс. [[Днепр]] өзенінің орта ағысында орналасқан. Солтүстігінде [[Полтава облысы|Полтава]] және [[Харьков ауданы|Харьков]] облыстарымен, шығысында — [[Донецк облысы|Донецк облысымен]], оңтүстігінде — [[Херсон облысы|Херсон]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарымен, батысында — [[Николаев облысы|Николаев]] және [[Кировоград облысы|Кировоград]] облыстарымен шектеседі. Аумағы — 31 923 км², халқы — 2020 жылғы мәлімет бойынша 3 176 648 адам. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Днепр (қала)|Днепр]], басқа да ірі қалалары — [[Кривой Рог]], [[Каменское]], [[Никополь (қала, Украина)|Никополь]], [[Павлоград]], [[Самар (қала)|Самар]], [[Марганец (қала)|Марганец]], [[Желтые Воды]], [[Покров (Украина)|Покров]], [[Синельниково]], [[Шахтерское (Днепропетровск облысы)|Шахтерское]], [[Терновка (қала)|Терновка]], [[Вольногорск]], [[Подгородное]], [[Пятихатки (қала)|Пятихатки]], [[Верхнеднепровск]], [[Апостолово]] және [[Зеленодольск (қала, Украина)|Зеленодольск]]. == Физика-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орналасқан жері === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Днепропетровск облысы|*]] cemav4jmed0ptcx2vuolqawu1xyjks7 3657035 3657033 2026-09-18T17:05:13Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Украина облыстары|Украина облыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3657035 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Днепропетровск облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Дніпропетровська область}} |Суреті = Dniprpetrvsk sign.png |Сурет атауы = |Елтаңба = Large Coat of Arms of Dnipropetrovsk Oblast.svg |Ту = Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 23|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 43|lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 7 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Днепр (қала)|Днепр]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Кривой Рог]], [[Каменское]], [[Никополь (қала, Украина)|Никополь]], [[Павлоград]], [[Самар (қала)|Самар]], [[Марганец (қала)|Марганец]], [[Желтые Воды]], [[Покров (Украина)|Покров]], [[Синельниково]], [[Шахтерское (Днепропетровск облысы)|Шахтерское]], [[Терновка (қала)|Терновка]], [[Вольногорск]], [[Подгородное]], [[Пятихатки (қала)|Пятихатки]], [[Верхнеднепровск]], [[Апостолово]], [[Зеленодольск (қала, Украина)|Зеленодольск]] |Құрылды = [[9 ақпан]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Владислав Викторович Гайваненко |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшілік төрағасы |Басшысы2 = Николай Васильевич Лукашук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}}3 096 485<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/22/7341277/|title=Donetsk Region: Almost three quarters of the population left - regional head|lang=en|publisher=Українська правда|last=KALATUR|first=Anastasia|date=2022-04-22|accessdate=2023-09-27}}</ref> |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 7,25 |Халық саны бойынша орны = 2 |Тығыздығы = 99,19 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = {{ublist |[[украиндар]] (79,35 %) |[[орыстар]] (17,62 %) |[[беларустар]] (0,83%) |([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) }} |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 31 923<ref>{{Cite web|url=http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/12/zb_ru12015pdf.zip|title=Статистичний збірник «Регіони України» 2016. Частина І|lang=uk|publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]]}}</ref> |Жер аумағының пайызы = 5,29 |Жер аумағы бойынша орны = 2 |Максималды биіктігі = 211 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = 16 |Карта = Dnipropetrovsk in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Dnipropetrovsk oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[Шығыс Еуропа уақыты|EET]]<br>([[UTC+2:00|UTC+2]]; жазда [[UTC+3:00|UTC+3]]) |Аббревиатура = |ISO = UA-12 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 56 |Пошта индекстері = 49xxx, 50xxx, 51xxx, 52xxx, 53xxx |Интернет-үйшігі = dnepropetrovsk.ua; dp.ua |Автомобиль коды = AE, KE, PP, MI |Сайты = {{URL|https://adm.dp.gov.ua/}} |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Dnipropetrovsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Днепропетровск облысы''' ({{lang-uk|Дніпропетровська область}}), ауыз. '''Днепропетровщина''' ({{lang-uk|Дніпропетровщина}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығыс бөлігіндегі облыс. [[Днепр]] өзенінің орта ағысында орналасқан. Солтүстігінде [[Полтава облысы|Полтава]] және [[Харьков ауданы|Харьков]] облыстарымен, шығысында — [[Донецк облысы|Донецк облысымен]], оңтүстігінде — [[Херсон облысы|Херсон]] және [[Запорожье облысы|Запорожье]] облыстарымен, батысында — [[Николаев облысы|Николаев]] және [[Кировоград облысы|Кировоград]] облыстарымен шектеседі. Аумағы — 31 923 км², халқы — 2020 жылғы мәлімет бойынша 3 176 648 адам. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Днепр (қала)|Днепр]], басқа да ірі қалалары — [[Кривой Рог]], [[Каменское]], [[Никополь (қала, Украина)|Никополь]], [[Павлоград]], [[Самар (қала)|Самар]], [[Марганец (қала)|Марганец]], [[Желтые Воды]], [[Покров (Украина)|Покров]], [[Синельниково]], [[Шахтерское (Днепропетровск облысы)|Шахтерское]], [[Терновка (қала)|Терновка]], [[Вольногорск]], [[Подгородное]], [[Пятихатки (қала)|Пятихатки]], [[Верхнеднепровск]], [[Апостолово]] және [[Зеленодольск (қала, Украина)|Зеленодольск]]. == Физика-географиялық сипаттамасы == === Географиялық орналасқан жері === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Днепропетровск облысы|*]] [[Санат:Украина облыстары]] d1g9z1dtpxdlmio1zh352lx0is2xuzb 0 737590 3656971 3320343 2026-09-18T16:14:20Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656971 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Житомир облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Житомирська область}} |Суреті = |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.svg |Ту = Flag of Zhytomyr Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 39|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 31|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 4 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Житомир]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Бердичев]], [[Коростень]], [[Звягель]], [[Малин (қала, Украина)|Малин]], [[Коростышев]], [[Овруч]], [[Радомышль]], [[Барановка]], [[Олевск]] |Құрылды = [[22 қыркүйек]] [[1937 жыл|1937 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Виталий Иванович Бунечко |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Владимир Ильич Федоренко |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 177 564 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 2,92 |Халық саны бойынша орны = 15 |Тығыздығы = 39,58 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 90,32 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 4,96 %,<br /> [[Поляктар|поляктар]] — 3,53 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,35 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 29 827 |Жер аумағының пайызы = 4,94 |Жер аумағы бойынша орны = 5 |Максималды биіктігі = 316 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zhytomyr in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zhytomyr oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-18 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 41 |Пошта индекстері = 10xxx, 11xxx, 12xxx, 13xxx |Интернет-үйшігі = zhitomir.ua; zt.ua |Автомобиль коды = AM, KM, TM, MB |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zhytomyr Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Житомир облысы''' ({{lang-uk|Житомирська область}}), ауыз. '''Житомирщина''' ({{lang-uk|Житомирщина}}) — [[Украина|Украинаның]] орталығындағы облыс. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Житомир]], басқа да ірі қалалары — [[Бердичев]], [[Коростень]], [[Звягель]], [[Малин (қала, Украина)|Малин]], [[Коростышев]], [[Овруч]], [[Радомышль]], [[Барановка]] және [[Олевск]]. == Географиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Житомир облысы]] e9feoh1pdyvp50f6xgg4sa8aylttm6g 3656972 3656971 2026-09-18T16:14:31Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3656972 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Житомир облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Житомирська область}} |Суреті = |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.svg |Ту = Flag of Zhytomyr Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 39|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 31|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 4 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Житомир]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Бердичев]], [[Коростень]], [[Звягель]], [[Малин (қала, Украина)|Малин]], [[Коростышев]], [[Овруч]], [[Радомышль]], [[Барановка]], [[Олевск]] |Құрылды = [[22 қыркүйек]] [[1937 жыл|1937 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Виталий Иванович Бунечко |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Владимир Ильич Федоренко |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 177 564 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 2,92 |Халық саны бойынша орны = 15 |Тығыздығы = 39,58 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 90,32 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 4,96 %,<br /> [[Поляктар|поляктар]] — 3,53 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,35 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 29 827 |Жер аумағының пайызы = 4,94 |Жер аумағы бойынша орны = 5 |Максималды биіктігі = 316 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zhytomyr in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zhytomyr oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-18 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 41 |Пошта индекстері = 10xxx, 11xxx, 12xxx, 13xxx |Интернет-үйшігі = zhitomir.ua; zt.ua |Автомобиль коды = AM, KM, TM, MB |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zhytomyr Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Житомир облысы''' ({{lang-uk|Житомирська область}}), ауыз. '''Житомирщина''' ({{lang-uk|Житомирщина}}) — [[Украина|Украинаның]] орталығындағы облыс. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Житомир]], басқа да ірі қалалары — [[Бердичев]], [[Коростень]], [[Звягель]], [[Малин (қала, Украина)|Малин]], [[Коростышев]], [[Овруч]], [[Радомышль]], [[Барановка]] және [[Олевск]]. == Географиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Житомир облысы]] cta1dkbq701wka206r56vhxwatd5gv7 3656973 3656972 2026-09-18T16:14:44Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Украина облыстары|Украина облыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656973 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Житомир облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Житомирська область}} |Суреті = |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.svg |Ту = Flag of Zhytomyr Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 39|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 31|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 4 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Житомир]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Бердичев]], [[Коростень]], [[Звягель]], [[Малин (қала, Украина)|Малин]], [[Коростышев]], [[Овруч]], [[Радомышль]], [[Барановка]], [[Олевск]] |Құрылды = [[22 қыркүйек]] [[1937 жыл|1937 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Виталий Иванович Бунечко |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Владимир Ильич Федоренко |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 177 564 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 2,92 |Халық саны бойынша орны = 15 |Тығыздығы = 39,58 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 90,32 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 4,96 %,<br /> [[Поляктар|поляктар]] — 3,53 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,35 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 29 827 |Жер аумағының пайызы = 4,94 |Жер аумағы бойынша орны = 5 |Максималды биіктігі = 316 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zhytomyr in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zhytomyr oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-18 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 41 |Пошта индекстері = 10xxx, 11xxx, 12xxx, 13xxx |Интернет-үйшігі = zhitomir.ua; zt.ua |Автомобиль коды = AM, KM, TM, MB |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zhytomyr Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Житомир облысы''' ({{lang-uk|Житомирська область}}), ауыз. '''Житомирщина''' ({{lang-uk|Житомирщина}}) — [[Украина|Украинаның]] орталығындағы облыс. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Житомир]], басқа да ірі қалалары — [[Бердичев]], [[Коростень]], [[Звягель]], [[Малин (қала, Украина)|Малин]], [[Коростышев]], [[Овруч]], [[Радомышль]], [[Барановка]] және [[Олевск]]. == Географиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Житомир облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] kxqw8ur424fu75qa25ei8000547fojs 3656978 3656973 2026-09-18T16:18:13Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656978 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Житомир облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Житомирська область}} |Суреті = 18-104-0035 Berdychiv Monastery RB.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.svg |Ту = Flag of Zhytomyr Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 39|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 31|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 4 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Житомир]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Бердичев]], [[Коростень]], [[Звягель]], [[Малин (қала, Украина)|Малин]], [[Коростышев]], [[Овруч]], [[Радомышль]], [[Барановка]], [[Олевск]] |Құрылды = [[22 қыркүйек]] [[1937 жыл|1937 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Виталий Иванович Бунечко |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Владимир Ильич Федоренко |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 177 564 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 2,92 |Халық саны бойынша орны = 15 |Тығыздығы = 39,58 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 90,32 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 4,96 %,<br /> [[Поляктар|поляктар]] — 3,53 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,35 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 29 827 |Жер аумағының пайызы = 4,94 |Жер аумағы бойынша орны = 5 |Максималды биіктігі = 316 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zhytomyr in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zhytomyr oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-18 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 41 |Пошта индекстері = 10xxx, 11xxx, 12xxx, 13xxx |Интернет-үйшігі = zhitomir.ua; zt.ua |Автомобиль коды = AM, KM, TM, MB |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zhytomyr Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Житомир облысы''' ({{lang-uk|Житомирська область}}), ауыз. '''Житомирщина''' ({{lang-uk|Житомирщина}}) — [[Украина|Украинаның]] орталығындағы облыс. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Житомир]], басқа да ірі қалалары — [[Бердичев]], [[Коростень]], [[Звягель]], [[Малин (қала, Украина)|Малин]], [[Коростышев]], [[Овруч]], [[Радомышль]], [[Барановка]] және [[Олевск]]. == Географиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Житомир облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] 7gppk4eknflsr1tos1dsnahi864m9xu 0 737591 3656955 3518823 2026-09-18T15:58:13Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656955 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Закарпатье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Закарпатська область}} |Суреті = Zakarpatska-Oblast.JPG |Сурет атауы = |Елтаңба = Karpatska Ukraina-2 COA.svg |Ту = Flag of Transcarpathian Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 55|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min = 01|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 6 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Ужгород]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мукачево]], [[Хуст]], [[Виноградов (қала)|Виноградов]], [[Берегово]], [[Свалява]], [[Рахов]], [[Чоп]], [[Иршава]], [[Тячев]], [[Перечин]] |Құрылды = [[22 қаңтар]] [[1946 жыл|1946 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Мирослав Билецкий |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Роман Сарай |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 243 721 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 2,78 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = 98,54 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 80,51 %,<br /> [[Мажарлар|мажарлар]] — 12,08 %,<br /> [[Румындар|румындар]] — 2,56 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 2,47 %,<br /> [[Сығандар|сығандар]] — 1,12 %,<br /> [[Словактар|словактар]] — 0,45 %<br /> ([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 12 753 |Жер аумағының пайызы = 2,11 |Жер аумағы бойынша орны = 24 |Максималды биіктігі = 2061 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zakarpattia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zakarpattia in Ukraine (claims hatched).svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-21 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 64 |Пошта индекстері = 91xxx, 92xxx, 93xxx, 94xxx |Интернет-үйшігі = lugansk.ua; lg.ua |Автомобиль коды = BB/НВ/13 |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Luhansk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Закарпатье облысы''' ({{lang-uk|Закарпатська область}}), ауыз. '''Закарпатия''' ({{lang-uk|Закарпаття}}) — [[Украина|Украинаның]] батысындағы облыс. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Ужгород]], басқа да ірі қалалары — [[Мукачево]], [[Хуст]], [[Виноградов (қала)|Виноградов]], [[Берегово]], [[Свалява]], [[Рахов]], [[Чоп]], [[Иршава]], [[Тячев]] және [[Перечин]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Закарпатье облысы]] dmmd3phuxv6bv3x8jomr7lldl2ppu19 3656957 3656955 2026-09-18T15:58:30Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3656957 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Закарпатье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Закарпатська область}} |Суреті = Zakarpatska-Oblast.JPG |Сурет атауы = |Елтаңба = Karpatska Ukraina-2 COA.svg |Ту = Flag of Transcarpathian Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 55|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min = 01|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 6 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Ужгород]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мукачево]], [[Хуст]], [[Виноградов (қала)|Виноградов]], [[Берегово]], [[Свалява]], [[Рахов]], [[Чоп]], [[Иршава]], [[Тячев]], [[Перечин]] |Құрылды = [[22 қаңтар]] [[1946 жыл|1946 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Мирослав Билецкий |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Роман Сарай |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 243 721 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 2,78 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = 98,54 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 80,51 %,<br /> [[Мажарлар|мажарлар]] — 12,08 %,<br /> [[Румындар|румындар]] — 2,56 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 2,47 %,<br /> [[Сығандар|сығандар]] — 1,12 %,<br /> [[Словактар|словактар]] — 0,45 %<br /> ([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 12 753 |Жер аумағының пайызы = 2,11 |Жер аумағы бойынша орны = 24 |Максималды биіктігі = 2061 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zakarpattia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zakarpattia in Ukraine (claims hatched).svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-21 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 64 |Пошта индекстері = 91xxx, 92xxx, 93xxx, 94xxx |Интернет-үйшігі = lugansk.ua; lg.ua |Автомобиль коды = BB/НВ/13 |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Luhansk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Закарпатье облысы''' ({{lang-uk|Закарпатська область}}), ауыз. '''Закарпатия''' ({{lang-uk|Закарпаття}}) — [[Украина|Украинаның]] батысындағы облыс. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Ужгород]], басқа да ірі қалалары — [[Мукачево]], [[Хуст]], [[Виноградов (қала)|Виноградов]], [[Берегово]], [[Свалява]], [[Рахов]], [[Чоп]], [[Иршава]], [[Тячев]] және [[Перечин]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{wikify}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Закарпатье облысы]] 3e3tk7cxstd1xaupgwyz22qc3sdqhga 3656959 3656957 2026-09-18T15:58:50Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Украина облыстары|Украина облыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656959 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Закарпатье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Закарпатська область}} |Суреті = Zakarpatska-Oblast.JPG |Сурет атауы = |Елтаңба = Karpatska Ukraina-2 COA.svg |Ту = Flag of Transcarpathian Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 55|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min = 01|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 6 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Ужгород]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мукачево]], [[Хуст]], [[Виноградов (қала)|Виноградов]], [[Берегово]], [[Свалява]], [[Рахов]], [[Чоп]], [[Иршава]], [[Тячев]], [[Перечин]] |Құрылды = [[22 қаңтар]] [[1946 жыл|1946 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Мирослав Билецкий |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Роман Сарай |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 243 721 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 2,78 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = 98,54 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 80,51 %,<br /> [[Мажарлар|мажарлар]] — 12,08 %,<br /> [[Румындар|румындар]] — 2,56 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 2,47 %,<br /> [[Сығандар|сығандар]] — 1,12 %,<br /> [[Словактар|словактар]] — 0,45 %<br /> ([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 12 753 |Жер аумағының пайызы = 2,11 |Жер аумағы бойынша орны = 24 |Максималды биіктігі = 2061 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zakarpattia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zakarpattia in Ukraine (claims hatched).svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-21 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 64 |Пошта индекстері = 91xxx, 92xxx, 93xxx, 94xxx |Интернет-үйшігі = lugansk.ua; lg.ua |Автомобиль коды = BB/НВ/13 |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Luhansk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Закарпатье облысы''' ({{lang-uk|Закарпатська область}}), ауыз. '''Закарпатия''' ({{lang-uk|Закарпаття}}) — [[Украина|Украинаның]] батысындағы облыс. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Ужгород]], басқа да ірі қалалары — [[Мукачево]], [[Хуст]], [[Виноградов (қала)|Виноградов]], [[Берегово]], [[Свалява]], [[Рахов]], [[Чоп]], [[Иршава]], [[Тячев]] және [[Перечин]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{wikify}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Закарпатье облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] 81up5ptnqj007c0dnrmaw3rrcgvn1cb 3656960 3656959 2026-09-18T15:59:16Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3656960 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Закарпатье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Закарпатська область}} |Суреті = Zakarpatska-Oblast.JPG |Сурет атауы = |Елтаңба = Karpatska Ukraina-2 COA.svg |Ту = Flag of Transcarpathian Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 55|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 39|lon_min = 01|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 6 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Ужгород]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мукачево]], [[Хуст]], [[Виноградов (қала)|Виноградов]], [[Берегово]], [[Свалява]], [[Рахов]], [[Чоп]], [[Иршава]], [[Тячев]], [[Перечин]] |Құрылды = [[22 қаңтар]] [[1946 жыл|1946 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Мирослав Билецкий |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Роман Сарай |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 243 721 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 2,78 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = 98,54 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 80,51 %,<br /> [[Мажарлар|мажарлар]] — 12,08 %,<br /> [[Румындар|румындар]] — 2,56 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 2,47 %,<br /> [[Сығандар|сығандар]] — 1,12 %,<br /> [[Словактар|словактар]] — 0,45 %<br /> ([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 12 753 |Жер аумағының пайызы = 2,11 |Жер аумағы бойынша орны = 24 |Максималды биіктігі = 2061 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zakarpattia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zakarpattia in Ukraine (claims hatched).svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-21 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 64 |Пошта индекстері = 91xxx, 92xxx, 93xxx, 94xxx |Интернет-үйшігі = lugansk.ua; lg.ua |Автомобиль коды = BB/НВ/13 |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Luhansk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Закарпатье облысы''' ({{lang-uk|Закарпатська область}}), ауыз. '''Закарпатия''' ({{lang-uk|Закарпаття}}) — [[Украина|Украинаның]] батысындағы облыс. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Ужгород]], басқа да ірі қалалары — [[Мукачево]], [[Хуст]], [[Виноградов (қала)|Виноградов]], [[Берегово]], [[Свалява]], [[Рахов]], [[Чоп]], [[Иршава]], [[Тячев]] және [[Перечин]]. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{wikify}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Закарпатье облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] py2jxk7ngnxjshm3nq33clgkrivq5zf 3656980 3656960 2026-09-18T16:18:50Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656980 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Закарпатье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Закарпатська область}} |Суреті = Zakarpatska-Oblast.JPG |Сурет атауы = |Елтаңба = Karpatska Ukraina-2 COA.svg |Ту = Flag of Transcarpathian Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 25|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 17|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 6 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Ужгород]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мукачево]], [[Хуст]], [[Виноградов (қала)|Виноградов]], [[Берегово]], [[Свалява]], [[Рахов]], [[Чоп]], [[Иршава]], [[Тячев]], [[Перечин]] |Құрылды = [[22 қаңтар]] [[1946 жыл|1946 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Мирослав Билецкий |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Роман Сарай |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 243 721 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 2,78 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = 98,54 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 80,51 %,<br /> [[Мажарлар|мажарлар]] — 12,08 %,<br /> [[Румындар|румындар]] — 2,56 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 2,47 %,<br /> [[Сығандар|сығандар]] — 1,12 %,<br /> [[Словактар|словактар]] — 0,45 %<br /> ([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 12 753 |Жер аумағының пайызы = 2,11 |Жер аумағы бойынша орны = 24 |Максималды биіктігі = 2061 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zakarpattia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zakarpattia in Ukraine (claims hatched).svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-21 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 64 |Пошта индекстері = 91xxx, 92xxx, 93xxx, 94xxx |Интернет-үйшігі = lugansk.ua; lg.ua |Автомобиль коды = BB/НВ/13 |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Luhansk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Закарпатье облысы''' ({{lang-uk|Закарпатська область}}), ауыз. '''Закарпатия''' ({{lang-uk|Закарпаття}}) — [[Украина|Украинаның]] батысындағы облыс. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Ужгород]], басқа да ірі қалалары — [[Мукачево]], [[Хуст]], [[Виноградов (қала)|Виноградов]], [[Берегово]], [[Свалява]], [[Рахов]], [[Чоп]], [[Иршава]], [[Тячев]] және [[Перечин]]. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{wikify}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Закарпатье облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] k2wj38m4o65pkvd7iubgbl7ho24imjd 0 737593 3656929 3320355 2026-09-18T15:37:31Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656929 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Запорожье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Запорізька область}} |Суреті = Спасо-Преображенский собор в Сумах, вид с воздуха DJI 002042424.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg |Ту = Flag of Zaporizhia Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 00|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 00|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 5 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Запорожье]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]], [[Токмак (Украина)|Токмак]] |Құрылды = [[10 қаңтар]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Иван Сергеевич Федоров |Басшының түрі = Облыстық әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Елена Юрьевна Жук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 1 636 322 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 4,11 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 70,8 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 24,74 %,<br /> қалғандары — 4,46 % |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 27 183 |Жер аумағының пайызы = 4,5 |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Максималды биіктігі = 324 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zaporizhia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zaporozhskaya oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-23 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 61 |Пошта индекстері = 69xxx, 70xxx, 71xxx, 72xxx |Интернет-үйшігі = zaporizhzhe.ua; zp.ua |Автомобиль коды = AP, KP, ТР, МР<br /> (2004 дейін — 08 НА, НЕ, НО, НР, НС) |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zaporizhzhia Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Запорожье облысы''' ({{lang-uk|Запорізька область}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығыс бөлігіндегі облыс. [[Днепр]] өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Батысында [[Херсон облысы|Херсон облысымен]], солтүстігінде — [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск облысымен]], шығысында — [[Донецк облысы|Донецк облысымен]] шектеседі, ал оңтүстігін [[Азов теңізі]] шайып жатыр. Облыстың аумағы 27,1 мың км² (Украина бойынша 9-орын), 2022 жылдың басындағы халық саны 1,6 млн адам деп бағаланған (7-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Запорожье]], басқа да ірі қалалары — [[Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]] және [[Токмак (Украина)|Токмак]]. Облыс 1939 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] Днепропетровск облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1944 жылы облыстың батыс бөлігі бөлініп, Херсон облысы болып құрылды. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] нәтижесінде облыстың бір бөлігі Ресейдің оккупациясына ұшырады. 2022 жылы 30 қыркүйекте Ресей [[Ресейдің басып алған аумақтарды құрамына қосуы (2022)|облысты құрамына қосқандығын]] жариялады<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|title=Russia Announces Annexation of Four Regions of Ukraine|website=[[Wall Street Journal]]|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930191608/https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|url-status=live}}</ref>. Кейде бүкіл облысты қате түрде Запорожье деп атайды. Алайда тарихи тұрғыдан бұл атау Запорожье облысының негізгі бөлігінен солтүстікте, қазіргі Днепропетровск облысы аумағында орналасқан өңірге қатысты қолданылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Запорожье облысы]] g0zi75ki8m1bg9f6zq299m1a211sfiv 3656930 3656929 2026-09-18T15:38:17Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3656930 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Запорожье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Запорізька область}} |Суреті = Спасо-Преображенский собор в Сумах, вид с воздуха DJI 002042424.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg |Ту = Flag of Zaporizhia Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 00|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 00|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 5 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Запорожье]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]], [[Токмак (Украина)|Токмак]] |Құрылды = [[10 қаңтар]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Иван Сергеевич Федоров |Басшының түрі = Облыстық әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Елена Юрьевна Жук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 1 636 322 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 4,11 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 70,8 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 24,74 %,<br /> қалғандары — 4,46 % |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 27 183 |Жер аумағының пайызы = 4,5 |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Максималды биіктігі = 324 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zaporizhia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zaporozhskaya oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-23 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 61 |Пошта индекстері = 69xxx, 70xxx, 71xxx, 72xxx |Интернет-үйшігі = zaporizhzhe.ua; zp.ua |Автомобиль коды = AP, KP, ТР, МР<br /> (2004 дейін — 08 НА, НЕ, НО, НР, НС) |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zaporizhzhia Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Запорожье облысы''' ({{lang-uk|Запорізька область}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығыс бөлігіндегі облыс. [[Днепр]] өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Батысында [[Херсон облысы|Херсон облысымен]], солтүстігінде — [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск облысымен]], шығысында — [[Донецк облысы|Донецк облысымен]] шектеседі, ал оңтүстігін [[Азов теңізі]] шайып жатыр. Облыстың аумағы 27,1 мың км² (Украина бойынша 9-орын), 2022 жылдың басындағы халық саны 1,6 млн адам деп бағаланған (7-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Запорожье]], басқа да ірі қалалары — [[Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]] және [[Токмак (Украина)|Токмак]]. Облыс 1939 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] Днепропетровск облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1944 жылы облыстың батыс бөлігі бөлініп, Херсон облысы болып құрылды. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] нәтижесінде облыстың бір бөлігі Ресейдің оккупациясына ұшырады. 2022 жылы 30 қыркүйекте Ресей [[Ресейдің басып алған аумақтарды құрамына қосуы (2022)|облысты құрамына қосқандығын]] жариялады<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|title=Russia Announces Annexation of Four Regions of Ukraine|website=[[Wall Street Journal]]|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930191608/https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|url-status=live}}</ref>. Кейде бүкіл облысты қате түрде Запорожье деп атайды. Алайда тарихи тұрғыдан бұл атау Запорожье облысының негізгі бөлігінен солтүстікте, қазіргі Днепропетровск облысы аумағында орналасқан өңірге қатысты қолданылған. == Физика-географиялық сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Запорожье облысы]] ldk6rs080bpvc757vwuq1bs5v3hd8fj 3656931 3656930 2026-09-18T15:38:28Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Украина облыстары|Украина облыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656931 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Запорожье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Запорізька область}} |Суреті = Спасо-Преображенский собор в Сумах, вид с воздуха DJI 002042424.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg |Ту = Flag of Zaporizhia Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 00|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 00|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 5 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Запорожье]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]], [[Токмак (Украина)|Токмак]] |Құрылды = [[10 қаңтар]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Иван Сергеевич Федоров |Басшының түрі = Облыстық әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Елена Юрьевна Жук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 1 636 322 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 4,11 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 70,8 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 24,74 %,<br /> қалғандары — 4,46 % |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 27 183 |Жер аумағының пайызы = 4,5 |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Максималды биіктігі = 324 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zaporizhia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zaporozhskaya oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-23 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 61 |Пошта индекстері = 69xxx, 70xxx, 71xxx, 72xxx |Интернет-үйшігі = zaporizhzhe.ua; zp.ua |Автомобиль коды = AP, KP, ТР, МР<br /> (2004 дейін — 08 НА, НЕ, НО, НР, НС) |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zaporizhzhia Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Запорожье облысы''' ({{lang-uk|Запорізька область}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығыс бөлігіндегі облыс. [[Днепр]] өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Батысында [[Херсон облысы|Херсон облысымен]], солтүстігінде — [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск облысымен]], шығысында — [[Донецк облысы|Донецк облысымен]] шектеседі, ал оңтүстігін [[Азов теңізі]] шайып жатыр. Облыстың аумағы 27,1 мың км² (Украина бойынша 9-орын), 2022 жылдың басындағы халық саны 1,6 млн адам деп бағаланған (7-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Запорожье]], басқа да ірі қалалары — [[Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]] және [[Токмак (Украина)|Токмак]]. Облыс 1939 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] Днепропетровск облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1944 жылы облыстың батыс бөлігі бөлініп, Херсон облысы болып құрылды. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] нәтижесінде облыстың бір бөлігі Ресейдің оккупациясына ұшырады. 2022 жылы 30 қыркүйекте Ресей [[Ресейдің басып алған аумақтарды құрамына қосуы (2022)|облысты құрамына қосқандығын]] жариялады<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|title=Russia Announces Annexation of Four Regions of Ukraine|website=[[Wall Street Journal]]|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930191608/https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|url-status=live}}</ref>. Кейде бүкіл облысты қате түрде Запорожье деп атайды. Алайда тарихи тұрғыдан бұл атау Запорожье облысының негізгі бөлігінен солтүстікте, қазіргі Днепропетровск облысы аумағында орналасқан өңірге қатысты қолданылған. == Физика-географиялық сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] cj0ftutfz4yx649c690k4j4k81t00ot 3656937 3656931 2026-09-18T15:44:17Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656937 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Запорожье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Запорізька область}} |Суреті = Sheliuhy Utliuh.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg |Ту = Flag of Zaporizhia Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 00|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 00|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 5 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Запорожье]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]], [[Токмак (Украина)|Токмак]] |Құрылды = [[10 қаңтар]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Иван Сергеевич Федоров |Басшының түрі = Облыстық әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Елена Юрьевна Жук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 1 636 322 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 4,11 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 70,8 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 24,74 %,<br /> қалғандары — 4,46 % |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 27 183 |Жер аумағының пайызы = 4,5 |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Максималды биіктігі = 324 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zaporizhia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zaporozhskaya oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-23 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 61 |Пошта индекстері = 69xxx, 70xxx, 71xxx, 72xxx |Интернет-үйшігі = zaporizhzhe.ua; zp.ua |Автомобиль коды = AP, KP, ТР, МР<br /> (2004 дейін — 08 НА, НЕ, НО, НР, НС) |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zaporizhzhia Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Запорожье облысы''' ({{lang-uk|Запорізька область}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығыс бөлігіндегі облыс. [[Днепр]] өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Батысында [[Херсон облысы|Херсон облысымен]], солтүстігінде — [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск облысымен]], шығысында — [[Донецк облысы|Донецк облысымен]] шектеседі, ал оңтүстігін [[Азов теңізі]] шайып жатыр. Облыстың аумағы 27,1 мың км² (Украина бойынша 9-орын), 2022 жылдың басындағы халық саны 1,6 млн адам деп бағаланған (7-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Запорожье]], басқа да ірі қалалары — [[Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]] және [[Токмак (Украина)|Токмак]]. Облыс 1939 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] Днепропетровск облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1944 жылы облыстың батыс бөлігі бөлініп, Херсон облысы болып құрылды. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] нәтижесінде облыстың бір бөлігі Ресейдің оккупациясына ұшырады. 2022 жылы 30 қыркүйекте Ресей [[Ресейдің басып алған аумақтарды құрамына қосуы (2022)|облысты құрамына қосқандығын]] жариялады<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|title=Russia Announces Annexation of Four Regions of Ukraine|website=[[Wall Street Journal]]|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930191608/https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|url-status=live}}</ref>. Кейде бүкіл облысты қате түрде Запорожье деп атайды. Алайда тарихи тұрғыдан бұл атау Запорожье облысының негізгі бөлігінен солтүстікте, қазіргі Днепропетровск облысы аумағында орналасқан өңірге қатысты қолданылған. == Физика-географиялық сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] 3zaldiupdbxn3rrj9r3ndthq6d24j2x 3656939 3656937 2026-09-18T15:45:02Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656939 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Запорожье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Запорізька область}} |Суреті = Sheliuhy Utliuh.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg |Ту = Flag of Zaporizhia Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 00|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 00|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 5 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Запорожье]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мелитополь (Запорожье облысы)|Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]], [[Токмак (Украина)|Токмак]] |Құрылды = [[10 қаңтар]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Иван Сергеевич Федоров |Басшының түрі = Облыстық әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Елена Юрьевна Жук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 1 636 322 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 4,11 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 70,8 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 24,74 %,<br /> қалғандары — 4,46 % |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 27 183 |Жер аумағының пайызы = 4,5 |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Максималды биіктігі = 324 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zaporizhia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zaporozhskaya oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-23 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 61 |Пошта индекстері = 69xxx, 70xxx, 71xxx, 72xxx |Интернет-үйшігі = zaporizhzhe.ua; zp.ua |Автомобиль коды = AP, KP, ТР, МР<br /> (2004 дейін — 08 НА, НЕ, НО, НР, НС) |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zaporizhzhia Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Запорожье облысы''' ({{lang-uk|Запорізька область}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығыс бөлігіндегі облыс. [[Днепр]] өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Батысында [[Херсон облысы|Херсон облысымен]], солтүстігінде — [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск облысымен]], шығысында — [[Донецк облысы|Донецк облысымен]] шектеседі, ал оңтүстігін [[Азов теңізі]] шайып жатыр. Облыстың аумағы 27,1 мың км² (Украина бойынша 9-орын), 2022 жылдың басындағы халық саны 1,6 млн адам деп бағаланған (7-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Запорожье]], басқа да ірі қалалары — [[Мелитополь (Запорожье облысы)|Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]] және [[Токмак (Украина)|Токмак]]. Облыс 1939 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] Днепропетровск облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1944 жылы облыстың батыс бөлігі бөлініп, Херсон облысы болып құрылды. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] нәтижесінде облыстың бір бөлігі Ресейдің оккупациясына ұшырады. 2022 жылы 30 қыркүйекте Ресей [[Ресейдің басып алған аумақтарды құрамына қосуы (2022)|облысты құрамына қосқандығын]] жариялады<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|title=Russia Announces Annexation of Four Regions of Ukraine|website=[[Wall Street Journal]]|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930191608/https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|url-status=live}}</ref>. Кейде бүкіл облысты қате түрде Запорожье деп атайды. Алайда тарихи тұрғыдан бұл атау Запорожье облысының негізгі бөлігінен солтүстікте, қазіргі Днепропетровск облысы аумағында орналасқан өңірге қатысты қолданылған. == Физика-географиялық сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] 6tzxuxa12lm7o00zaibvfqmhn5thc4r 3656940 3656939 2026-09-18T15:45:24Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656940 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Запорожье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Запорізька область}} |Суреті = Sheliuhy Utliuh.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg |Ту = Flag of Zaporizhia Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 00|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 00|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 5 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Запорожье]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мелитополь (Запорожье облысы)|Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]], [[Токмак (Украина)|Токмак]] |Құрылды = [[10 қаңтар]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Иван Сергеевич Федоров |Басшының түрі = Облыстық әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Елена Юрьевна Жук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 1 636 322 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 4,11 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 70,8 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 24,74 %,<br /> қалғандары — 4,46 % |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 27 183 |Жер аумағының пайызы = 4,5 |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Максималды биіктігі = 324 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zaporizhia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zaporozhskaya oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-23 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 61 |Пошта индекстері = 69xxx, 70xxx, 71xxx, 72xxx |Интернет-үйшігі = zaporizhzhe.ua; zp.ua |Автомобиль коды = AP, KP, ТР, МР<br /> (2004 дейін — 08 НА, НЕ, НО, НР, НС) |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zaporizhzhia Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Запорожье облысы''' ({{lang-uk|Запорізька область}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығыс бөлігіндегі облыс. [[Днепр]] өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Батысында [[Херсон облысы|Херсон облысымен]], солтүстігінде — [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск облысымен]], шығысында — [[Донецк облысы|Донецк облысымен]] шектеседі, ал оңтүстігін [[Азов теңізі]] шайып жатыр. Облыстың аумағы 27,1 мың км² (Украина бойынша 9-орын), 2022 жылдың басындағы халық саны 1,6 млн адам деп бағаланған (7-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Запорожье]], басқа да ірі қалалары — [[Мелитополь (Запорожье облысы)|Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]] және [[Токмак (Украина)|Токмак]]. Облыс 1939 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] Днепропетровск облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1944 жылы облыстың батыс бөлігі бөлініп, Херсон облысы болып құрылды. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] нәтижесінде облыстың бір бөлігі Ресейдің оккупациясына ұшырады. 2022 жылы 30 қыркүйекте Ресей [[Ресейдің басып алған аумақтарды құрамына қосуы (2022)|облысты құрамына қосқандығын]] жариялады<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|title=Russia Announces Annexation of Four Regions of Ukraine|website=Wall Street Journal|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930191608/https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|url-status=live}}</ref>. Кейде бүкіл облысты қате түрде Запорожье деп атайды. Алайда тарихи тұрғыдан бұл атау Запорожье облысының негізгі бөлігінен солтүстікте, қазіргі Днепропетровск облысы аумағында орналасқан өңірге қатысты қолданылған. == Физика-географиялық сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] s4ejgtwcs3bjfa7hdci1ax8wbai0mi0 3656982 3656940 2026-09-18T16:19:29Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656982 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Запорожье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Запорізька область}} |Суреті = Sheliuhy Utliuh.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg |Ту = Flag of Zaporizhia Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 50|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 10|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 5 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Запорожье]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мелитополь (Запорожье облысы)|Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]], [[Токмак (Украина)|Токмак]] |Құрылды = [[10 қаңтар]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Иван Сергеевич Федоров |Басшының түрі = Облыстық әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Елена Юрьевна Жук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 1 636 322 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 4,11 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 70,8 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 24,74 %,<br /> қалғандары — 4,46 % |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 27 183 |Жер аумағының пайызы = 4,5 |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Максималды биіктігі = 324 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zaporizhia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zaporozhskaya oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-23 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 61 |Пошта индекстері = 69xxx, 70xxx, 71xxx, 72xxx |Интернет-үйшігі = zaporizhzhe.ua; zp.ua |Автомобиль коды = AP, KP, ТР, МР<br /> (2004 дейін — 08 НА, НЕ, НО, НР, НС) |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zaporizhzhia Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Запорожье облысы''' ({{lang-uk|Запорізька область}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығыс бөлігіндегі облыс. [[Днепр]] өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Батысында [[Херсон облысы|Херсон облысымен]], солтүстігінде — [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск облысымен]], шығысында — [[Донецк облысы|Донецк облысымен]] шектеседі, ал оңтүстігін [[Азов теңізі]] шайып жатыр. Облыстың аумағы 27,1 мың км² (Украина бойынша 9-орын), 2022 жылдың басындағы халық саны 1,6 млн адам деп бағаланған (7-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Запорожье]], басқа да ірі қалалары — [[Мелитополь (Запорожье облысы)|Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]] және [[Токмак (Украина)|Токмак]]. Облыс 1939 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] Днепропетровск облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1944 жылы облыстың батыс бөлігі бөлініп, Херсон облысы болып құрылды. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] нәтижесінде облыстың бір бөлігі Ресейдің оккупациясына ұшырады. 2022 жылы 30 қыркүйекте Ресей [[Ресейдің басып алған аумақтарды құрамына қосуы (2022)|облысты құрамына қосқандығын]] жариялады<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|title=Russia Announces Annexation of Four Regions of Ukraine|website=Wall Street Journal|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930191608/https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|url-status=live}}</ref>. Кейде бүкіл облысты қате түрде Запорожье деп атайды. Алайда тарихи тұрғыдан бұл атау Запорожье облысының негізгі бөлігінен солтүстікте, қазіргі Днепропетровск облысы аумағында орналасқан өңірге қатысты қолданылған. == Физика-географиялық сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] dcnl7gdpv5iollx49g9qsyvo87ru7ad 3657001 3656982 2026-09-18T16:45:28Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657001 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Запорожье облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Запорізька область}} |Суреті = Sheliuhy Utliuh.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of arms of Zaporizhia Oblast.svg |Ту = Flag of Zaporizhia Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 50|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 10|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 5 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Запорожье]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Мелитополь (Запорожье облысы)|Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]], [[Токмак (Украина)|Токмак]] |Құрылды = [[10 қаңтар]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Иван Сергеевич Федоров |Басшының түрі = Облыстық әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Елена Юрьевна Жук |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 1 636 322 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 4,11 |Халық саны бойынша орны = 7 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 70,8 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 24,74 %,<br /> қалғандары — 4,46 % |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 27 183 |Жер аумағының пайызы = 4,5 |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Максималды биіктігі = 324 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Zaporizhia in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Zaporozhskaya oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-23 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 61 |Пошта индекстері = 69xxx, 70xxx, 71xxx, 72xxx |Интернет-үйшігі = zaporizhzhe.ua; zp.ua |Автомобиль коды = AP, KP, ТР, МР<br /> (2004 дейін — 08 НА, НЕ, НО, НР, НС) |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Zaporizhzhia Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Запорожье облысы''' ({{lang-uk|Запорізька область}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік-шығыс бөлігіндегі облыс. [[Днепр]] өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Батысында [[Херсон облысы|Херсон облысымен]], солтүстігінде — [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск облысымен]], шығысында — [[Донецк облысы|Донецк облысымен]] шектеседі, ал оңтүстігін [[Азов теңізі]] шайып жатыр. Облыстың аумағы 27,1 мың км² (Украина бойынша 9-орын), 2022 жылдың басындағы халық саны 1,6 млн адам деп бағаланған (7-орын). Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Запорожье]], басқа да ірі қалалары — [[Мелитополь (Запорожье облысы)|Мелитополь]], [[Бердянск]], [[Энергодар]] және [[Токмак (Украина)|Токмак]]. Облыс 1939 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] Днепропетровск облысынан бөлініп шығу арқылы құрылды. 1944 жылы облыстың батыс бөлігі бөлініп, Херсон облысы болып құрылды. 2022 жылы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] нәтижесінде облыстың бір бөлігі Ресейдің оккупациясына ұшырады. 2022 жылы 30 қыркүйекте Ресей [[Ресейдің басып алған аумақтарды құрамына қосуы (2022)|облысты құрамына қосқандығын]] жариялады<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|title=Russia Announces Annexation of Four Regions of Ukraine|website=Wall Street Journal|access-date=2022-10-08|archive-date=2022-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220930191608/https://www.wsj.com/articles/russia-prepares-treaties-to-annex-ukrainian-land-11664536196|url-status=live}}</ref>. Кейде бүкіл облысты қате түрде Запорожье деп атайды. Алайда тарихи тұрғыдан бұл атау Запорожье облысының негізгі бөлігінен солтүстікте, қазіргі Днепропетровск облысы аумағында орналасқан өңірге қатысты қолданылған. == Физика-географиялық сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] 8z864h0nt4ttibl6hqcbv4ionl1ab17 0 737595 3656912 3518828 2026-09-18T15:08:26Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656912 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Ивано-Франковск облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Івано-Франківська область}} |Суреті = Угорські скелі після дощу.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Ivano-Frankivsk Oblast-COA.svg |Ту = Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 39|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 30|lon_sec = 18 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 6 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Ивано-Франковск]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[4 желтоқсан]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Светлана Васильевна Онищук |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Александр Максимович Сыч |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 337 920 |Санақ жылы = 2023 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 13 927 |Жер аумағының пайызы = 2,31 |Жер аумағы бойынша орны = 22 |Максималды биіктігі = 2061 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Ivano-Frankivsk in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Ivano-Frankivsk location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-26 |Сандық идентификаторы = |Идентификатор түрі = |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 34 |Пошта индекстері = 76xxx, 77xxx, 78xxx |Интернет-үйшігі = ivano-frankivsk.ua; if.ua |Автомобиль коды = AT, KT, TO, XC |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Ivano-Frankivsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Ивано-Франковск облысы''' ({{lang-uk|Іва́но-Франкі́вська о́бласть}}) — [[Украина]]ның батысындағы бөлігіндегі әкімшілік-аумақтық бірлік. [[КСРО]] Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1939 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен құрылды. 1962 жылдың 9 қарашасына дейін Станислав облысы деп аталды. Облыс аумағы [[Львов облысы|Львов]], [[Тернополь облысы|Тернополь]], [[Черновцы облысы|Черновцы]] және [[Закарпатье облысы|Закарпатье]] облыстарымен оңтүстігінде [[Румыния]]мен шектеседі. Әкімшілік орталығы және ең үлкен қаласы - Ивано-Франковск. Ауданы 13 927 км², халқы 1 337 920 адам (2023). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Ивано-Франковск облысы]] 18kxk435jnx7ve9x3omlewk4iurij1b 3656913 3656912 2026-09-18T15:08:43Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3656913 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Ивано-Франковск облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Івано-Франківська область}} |Суреті = Угорські скелі після дощу.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Ivano-Frankivsk Oblast-COA.svg |Ту = Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 39|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 30|lon_sec = 18 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 6 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Ивано-Франковск]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[4 желтоқсан]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Светлана Васильевна Онищук |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Александр Максимович Сыч |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 337 920 |Санақ жылы = 2023 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 13 927 |Жер аумағының пайызы = 2,31 |Жер аумағы бойынша орны = 22 |Максималды биіктігі = 2061 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Ivano-Frankivsk in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Ivano-Frankivsk location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-26 |Сандық идентификаторы = |Идентификатор түрі = |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 34 |Пошта индекстері = 76xxx, 77xxx, 78xxx |Интернет-үйшігі = ivano-frankivsk.ua; if.ua |Автомобиль коды = AT, KT, TO, XC |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Ivano-Frankivsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Ивано-Франковск облысы''' ({{lang-uk|Іва́но-Франкі́вська о́бласть}}) — [[Украина]]ның батысындағы бөлігіндегі әкімшілік-аумақтық бірлік. [[КСРО]] Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1939 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен құрылды. 1962 жылдың 9 қарашасына дейін Станислав облысы деп аталды. Облыс аумағы [[Львов облысы|Львов]], [[Тернополь облысы|Тернополь]], [[Черновцы облысы|Черновцы]] және [[Закарпатье облысы|Закарпатье]] облыстарымен оңтүстігінде [[Румыния]]мен шектеседі. Әкімшілік орталығы және ең үлкен қаласы - Ивано-Франковск. Ауданы 13 927 км², халқы 1 337 920 адам (2023). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{wikify}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Ивано-Франковск облысы]] inc7ffrwty4iiopsx0q4h005f3v5kvr 3656914 3656913 2026-09-18T15:08:58Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Украина облыстары|Украина облыстары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656914 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Ивано-Франковск облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Івано-Франківська область}} |Суреті = Угорські скелі після дощу.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Ivano-Frankivsk Oblast-COA.svg |Ту = Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 39|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 30|lon_sec = 18 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 6 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Ивано-Франковск]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = [[4 желтоқсан]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Светлана Васильевна Онищук |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Александр Максимович Сыч |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 337 920 |Санақ жылы = 2023 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 13 927 |Жер аумағының пайызы = 2,31 |Жер аумағы бойынша орны = 22 |Максималды биіктігі = 2061 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Ivano-Frankivsk in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Ivano-Frankivsk location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-26 |Сандық идентификаторы = |Идентификатор түрі = |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 34 |Пошта индекстері = 76xxx, 77xxx, 78xxx |Интернет-үйшігі = ivano-frankivsk.ua; if.ua |Автомобиль коды = AT, KT, TO, XC |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Ivano-Frankivsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Ивано-Франковск облысы''' ({{lang-uk|Іва́но-Франкі́вська о́бласть}}) — [[Украина]]ның батысындағы бөлігіндегі әкімшілік-аумақтық бірлік. [[КСРО]] Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1939 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен құрылды. 1962 жылдың 9 қарашасына дейін Станислав облысы деп аталды. Облыс аумағы [[Львов облысы|Львов]], [[Тернополь облысы|Тернополь]], [[Черновцы облысы|Черновцы]] және [[Закарпатье облысы|Закарпатье]] облыстарымен оңтүстігінде [[Румыния]]мен шектеседі. Әкімшілік орталығы және ең үлкен қаласы - Ивано-Франковск. Ауданы 13 927 км², халқы 1 337 920 адам (2023). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{wikify}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Ивано-Франковск облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] a6shdp3uxci0awhwnqfiupzbjgpw8ww 3656915 3656914 2026-09-18T15:19:33Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656915 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Ивано-Франковск облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Івано-Франківська область}} |Суреті = Угорські скелі після дощу.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Ivano-Frankivsk Oblast-COA.svg |Ту = Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 39|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 30|lon_sec = 18 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 6 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Ивано-Франковск]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Калуш]], [[Коломыя]], [[Надворная]], [[Долина (қала)|Долина]], [[Бурштын]], [[Болехов]], [[Снятын]], [[Тысменица (қала)|Тысменица]], [[Городенка]], [[Тлумач]], [[Косов]], [[Яремче]], [[Рогатин]], [[Галич (Ивано-Франковск облысы)|Галич]] |Құрылды = [[4 желтоқсан]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Светлана Васильевна Онищук |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Александр Максимович Сыч |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 337 920 |Санақ жылы = 2023 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 97,51 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 1,77 %,<br /> [[Поляктар|поляктар]] — 0,13 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,10 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 13 927 |Жер аумағының пайызы = 2,31 |Жер аумағы бойынша орны = 22 |Максималды биіктігі = 2061 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Ivano-Frankivsk in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Ivano-Frankivsk location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-26 |Сандық идентификаторы = |Идентификатор түрі = |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 34 |Пошта индекстері = 76xxx, 77xxx, 78xxx |Интернет-үйшігі = ivano-frankivsk.ua; if.ua |Автомобиль коды = AT, KT, TO, XC |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Ivano-Frankivsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Ивано-Франковск облысы''' ({{lang-uk|Івано-Франківська область}}), ауыз. '''Ивано-Франковщина''' ({{lang-uk|Івано-Франківщина}}), '''Прикарпатия''' ({{lang-uk|Прикарпаття}}) — [[Украина|Украинаның]] батысындағы облыс. 1939 жылғы 4 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен құрылған. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Ивано-Франковск]], басқа да ірі қалалары —[[Калуш]], [[Коломыя]], [[Надворная]], [[Долина (қала)|Долина]], [[Бурштын]], [[Болехов]], [[Снятын]], [[Тысменица (қала)|Тысменица]], [[Городенка]], [[Тлумач]], [[Косов]], [[Яремче]], [[Рогатин]] және [[Галич (Ивано-Франковск облысы)|Галич]] Көршілес облыстардан айырмашылығы, облыс аумағы бұрынғы [[Станиславов воеводтығы|Станиславов воеводтығының]] аумағымен шамамен сәйкес келеді. Алайда Жидачов және Стрый поветтері [[Львов облысы|Львов облысының]] құрамына берілген. == Физика-географиялық сипаттамасы == === Жер бедері === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{wikify}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Ивано-Франковск облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] tg1l3jqxjlazge128dntr29w2hpucid 3656917 3656915 2026-09-18T15:20:28Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3656917 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Ивано-Франковск облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Івано-Франківська область}} |Суреті = Угорські скелі після дощу.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Ivano-Frankivsk Oblast-COA.svg |Ту = Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 39|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 30|lon_sec = 18 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 6 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Ивано-Франковск]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Калуш]], [[Коломыя]], [[Надворная]], [[Долина (қала)|Долина]], [[Бурштын]], [[Болехов]], [[Снятын]], [[Тысменица (қала)|Тысменица]], [[Городенка]], [[Тлумач]], [[Косов]], [[Яремче]], [[Рогатин]], [[Галич (Ивано-Франковск облысы)|Галич]] |Құрылды = [[4 желтоқсан]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Светлана Васильевна Онищук |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Александр Максимович Сыч |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 337 920 |Санақ жылы = 2023 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 97,51 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 1,77 %,<br /> [[Поляктар|поляктар]] — 0,13 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,10 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 13 927 |Жер аумағының пайызы = 2,31 |Жер аумағы бойынша орны = 22 |Максималды биіктігі = 2061 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Ivano-Frankivsk in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Ivano-Frankivsk location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-26 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 34 |Пошта индекстері = 76xxx, 77xxx, 78xxx |Интернет-үйшігі = ivano-frankivsk.ua; if.ua |Автомобиль коды = AT, KT, TO, XC |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Ivano-Frankivsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Ивано-Франковск облысы''' ({{lang-uk|Івано-Франківська область}}), ауыз. '''Ивано-Франковщина''' ({{lang-uk|Івано-Франківщина}}), '''Прикарпатия''' ({{lang-uk|Прикарпаття}}) — [[Украина|Украинаның]] батысындағы облыс. 1939 жылғы 4 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен құрылған. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Ивано-Франковск]], басқа да ірі қалалары —[[Калуш]], [[Коломыя]], [[Надворная]], [[Долина (қала)|Долина]], [[Бурштын]], [[Болехов]], [[Снятын]], [[Тысменица (қала)|Тысменица]], [[Городенка]], [[Тлумач]], [[Косов]], [[Яремче]], [[Рогатин]] және [[Галич (Ивано-Франковск облысы)|Галич]] Көршілес облыстардан айырмашылығы, облыс аумағы бұрынғы [[Станиславов воеводтығы|Станиславов воеводтығының]] аумағымен шамамен сәйкес келеді. Алайда Жидачов және Стрый поветтері [[Львов облысы|Львов облысының]] құрамына берілген. == Физика-географиялық сипаттамасы == === Жер бедері === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{wikify}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Ивано-Франковск облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] c6ehwp2757zesfv1vp461tpulynw9xo 3657002 3656917 2026-09-18T16:45:48Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657002 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Ивано-Франковск облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Івано-Франківська область}} |Суреті = Угорські скелі після дощу.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Ivano-Frankivsk Oblast-COA.svg |Ту = Flag of Ivano-Frankivsk Oblast2.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 39|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 30|lon_sec = 18 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 6 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Ивано-Франковск]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Калуш]], [[Коломыя]], [[Надворная]], [[Долина (қала)|Долина]], [[Бурштын]], [[Болехов]], [[Снятын]], [[Тысменица (қала)|Тысменица]], [[Городенка]], [[Тлумач]], [[Косов]], [[Яремче]], [[Рогатин]], [[Галич (Ивано-Франковск облысы)|Галич]] |Құрылды = [[4 желтоқсан]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Светлана Васильевна Онищук |Басшының түрі = Облыстық әскери әкімшіліктің төрайымы |Басшысы2 = Александр Максимович Сыч |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 337 920 |Санақ жылы = 2023 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 97,51 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 1,77 %,<br /> [[Поляктар|поляктар]] — 0,13 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,10 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 13 927 |Жер аумағының пайызы = 2,31 |Жер аумағы бойынша орны = 22 |Максималды биіктігі = 2061 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Ivano-Frankivsk in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Ivano-Frankivsk location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-26 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 34 |Пошта индекстері = 76xxx, 77xxx, 78xxx |Интернет-үйшігі = ivano-frankivsk.ua; if.ua |Автомобиль коды = AT, KT, TO, XC |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Ivano-Frankivsk Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Ивано-Франковск облысы''' ({{lang-uk|Івано-Франківська область}}), ауыз. '''Ивано-Франковщина''' ({{lang-uk|Івано-Франківщина}}), '''Прикарпатия''' ({{lang-uk|Прикарпаття}}) — [[Украина|Украинаның]] батысындағы облыс. 1939 жылғы 4 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен құрылған. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Ивано-Франковск]], басқа да ірі қалалары —[[Калуш]], [[Коломыя]], [[Надворная]], [[Долина (қала)|Долина]], [[Бурштын]], [[Болехов]], [[Снятын]], [[Тысменица (қала)|Тысменица]], [[Городенка]], [[Тлумач]], [[Косов]], [[Яремче]], [[Рогатин]] және [[Галич (Ивано-Франковск облысы)|Галич]] Көршілес облыстардан айырмашылығы, облыс аумағы бұрынғы [[Станиславов воеводтығы|Станиславов воеводтығының]] аумағымен шамамен сәйкес келеді. Алайда Жидачов және Стрый поветтері [[Львов облысы|Львов облысының]] құрамына берілген. == Физика-географиялық сипаттамасы == === Жер бедері === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{wikify}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Ивано-Франковск облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] emde02ei9njk7ob8099ra0g21plvo35 0 737619 3657004 3655353 2026-09-18T16:46:38Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657004 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Украина}} |Қазақша атауы = Львов облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Львівська область}} |Суреті = Turka Panoramic View 1.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Lviv Oblast.svg |Ту = Flag of Lviv Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина | lat_dir = N | lat_deg = 49 | lat_min = 43 | lat_sec = 03| lon_dir = E | lon_deg = 23 | lon_min = 57 | lon_sec = 01 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 7 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Львов]] |Астана түрі = |Ірі қаласы = [[Львов]] |Ірі қалалары = [[Дрогобыч]], [[Шептицкий]], [[Стрый (қала)|Стрый]], [[Самбор]], [[Борислав (қала)|Борислав]], [[Новояворовск]], [[Трускавец]], [[Жаңа Роздол]] |Құрылды = [[4 желтоқсан]], [[1939 жыл|1939 ж.]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Максим Зиновьевич Козицкий |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Ирина Ярославовна Грымак |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 2 476 113 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 5,6 |Халық саны бойынша орны = 4 |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[украиндар]] (94.1%), [[орыстар]] (3.55%), [[поляктар]] (0.74%), [[беларустар]] (0.21%) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 21,831 |Жер аумағының пайызы = 3,62 |Жер аумағы бойынша орны = 17 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Lviv in Ukraine.svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Lviv Oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+2:00|UTC+2]] ([[Шығыс Еуропа уақыты|EET]])<br>[[UTC+3:00|UTC+3]] (жазғы уақыты) |Аббревиатура = |ISO = UA-46 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 32 |Пошта индекстері = 79xxx, 80xxx, 81xxx, 82xxx |Интернет-үйшігі = lviv.ua; lv.ua |Автомобиль коды = EC, BC, НС, CC |Сайты = [https://loda.gov.ua/] |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Lviv Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Львов облысы''' ({{lang-uk|Львівська область}}), ауыз. '''Львовщина''' ({{lang-uk|Львівщина}}) — [[Украина]]ның батысында орналасқан әкімшілік бірлігі, 1939 жылы 4 желтоқсанда құрылған. Оның әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Львов]]. Облыс [[Волынь облысы|Волынь]], [[Ровно облысы|Ровно]], [[Тернополь облысы|Тернополь]], [[Ивано-Франковск облысы|Ивано-Франковск]], [[Закарпатье облысы]]мен және [[Польша]] мемлекетімен шектеседі. Жалпы аумағы – 21 831 км², халқы – 2 452 020 адам (2023 жыл). == Тарихы == Бұл аймақ өз атауын XIII ғасырда Галиция королі [[Даниил Галицкий]] негізін қалаған Львов қаласынан алған. Львов Галиция-Волынь князьдігінің астанасы болды, ол сол кезеңдегі Шығыс Еуропадағы ең қуатты және тұрақты патшалықтардың бірі ретінде танылды. Даниил қаланы ұлы Левтың құрметіне атаған.<ref>[https://web.archive.org/web/20040226001749/http://www.loda.gov.ua/eng/region/ Львов облыстық мемлекеттік әкімшілігінің ресми сайты]</ref> Облыстың Орталық Еуропаның жүрегіндегі стратегиялық орналасуы және Карпаттың қақпасы ретінде ғасырлар бойы оның иелерінің жиі ауысуына себеп болды. Орта ғасырларда бұл аумақты лендиялықтар, яғни ескі поляк тайпасы мекендеді. Оны әртүрлі уақыттарда Ұлы Моравия, Польша, Киев Русі, Галиция-Волынь патшалығы (шамамен 1200–1340 жылдары; 1246 жылдан бастап Алтын Орда үстемдігінде болған), содан кейін Польша Корольдігі және Польша-Литва Достастығы (1340–1772 жылдары) биледі. Поляк және рутен халықтарынан басқа, Львов пен Бродиде поляк билігі кезінде шотландтық және армяндық ірі қауымдар болды. Облыс 1939 жылдың 4 желтоқсанында Батыс Украинаның [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасымен]] қайта қосылуынан кейін құрылды. 1959 жылы оның құрамына Дрогобыч облысының аумағы енді. Қазіргі уақытта облыста 20 әкімшілік аудан, 37 қала (оның ішінде 7 облысқа бағынатын), 38 қала типіндегі кенттер және 488 ауылдық кеңестері бар.<ref>[https://web.archive.org/web/20100905183807/http://www.igsu.org.ua/Lvovskaja.obl/ Львовская область]</ref> Облыс өзінің тарихи дамуына байланысты Украинадағы ең аз орыстандырылған және кеңестендірілген аймақтардың бірі болып табылады, оның польяк және Габсбург мұрасы бүгінгі күнге дейін айқын көрінеді. Қазіргі Украинада Галиция және Лодомерия Корольдігінің шығыс бөлігін құраған үш облыс бар. Оның ішінде Львов және Ивано-Франковск облыстары толығымен осы корольдіктің құрамына енсе, үшінші – Тернополь облысы негізінен корольдікке кіреді, тек оның солтүстігіндегі төрт ауданынан басқа. Галиция Корольдігінің аудандары мұрагер мемлекеттер құрамына енгізілген кезде негізінен өзгеріссіз қалды; төменде көрсетілгендей шамалы өзгерістермен қазіргі аудандар корольдіктің сол кездегі аудандарына айтарлықтай сәйкес келеді. 2014 жылғы Евромайдан наразылықтары кезінде аймақ Украина президенті Виктор Януковичтің демонстранттарға қарсы әскери күш қолдана бастаған орталық үкіметінен тәуелсіздігін жариялаумен де танымал болды. Украинада 2014 жылдан кейін жылдамдаған декоммунизация процесі кезінде Львов облысы 2024 жылдың қаңтарына қарай кеңес дәуіріндегі барлық ескерткіштерін алып тастаған алғашқы аймақ болды. == Табиғаты == Львов облысының табиғи жағдайлары әртүрлі және халық шаруашылығын дамытуға қолайлы. Аймақтың көп бөлігі орманды-далалы аймақта орналасқан, солтүстік аудандары ормандармен, ал оңтүстігі Карпат тауларымен ерекшеленеді. Жер бедері Волын-Подольск биіктігімен бөлінген, оның солтүстік шетін Волын үстірті, ал Подоль үстірті құрайды; соңғысының солтүстік-батыс бөлігі - Гологоры, бұл Днестр, Припять және Батыс Буг өзендерінің су айрығы болып табылады.{{бастама}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Львов облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] exewzjxm5814t2tqwgg1ns3z3agb6hm 0 737620 3657005 3655348 2026-09-18T16:46:55Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657005 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Николаев облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Миколаївська область}} |Суреті = Панорама Інтегралу.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Greater coat of arms of Mykolaiv Oblast (2026).svg |Ту = Flag of Mykolaiv Oblast (2026).svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 26|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 31|lon_min = 48|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 4 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Николаев]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Первомайск (Николаев облысы)|Первомайск]], [[Оңтүстікукраина|Пивденноукраинск]], [[Вознесенск]], [[Жаңа Буг]], [[Очаков]], [[Снигиревка]], [[Баштанка]], [[Жаңа Одесса (қала)|Жаңа Одесса]] |Құрылды = [[22 қыркүйек]] [[1937 жыл|1937 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Виталий Ким |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Анна Замазеева |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 090 492 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 47,6 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 81,9 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 14,1 %,<br /> [[Молдовандар|молдовандар]] — 1 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,7 %<br /> [[Болгарлар|болгарлар]] — 0,4 %<br /> және басқалар |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 24 585 |Жер аумағының пайызы = 4,07 |Жер аумағы бойынша орны = 15 |Максималды биіктігі = 255,6 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Mykolaiv in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Nikolaiv oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-48 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 51 |Пошта индекстері = 54xxx, 55xxx, 56xxx, 57xxx |Интернет-үйшігі = mk.ua; |Автомобиль коды = 15, BE, НЕ |Сайты = |Сайт тілі = |Commons санаты = Mykolaiv Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Николаев облысы''' ({{lang-uk|Миколаївська область}}), ауыз. '''Николаевщина''' ({{lang-uk|Миколаївщина}}) — [[Украина|Украинаның]] оңтүстік бөлігінде орналасқан облыс. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Николаев]]. Басқа ірі қалалары — [[Первомайск (Николаев облысы)|Первомайск]], [[Оңтүстікукраина|Пивденноукраинск]], [[Вознесенск]], [[Жаңа Буг]], [[Очаков]], [[Снигиревка]], [[Баштанка]] және [[Жаңа Одесса (қала)|Жаңа Одесса]]. Облыс 1937 жылы 22 қыркүйекте құрылған. == Физикалық-географиялық сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Николаев облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] kb23qjkzoh7kez33am58ob6j26igwik 0 737660 3657007 3655136 2026-09-18T16:47:46Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657007 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Тернополь облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Тернопільська область}} |Суреті = Viaduk. Terebovlia. Plebanivka.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Ternopil Oblast.svg |Ту = Flag of Ternopil Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 23|lat_sec = 35 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 33|lon_sec = 35 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 3 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Тернополь]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Чортков]], [[Кременец (қала)|Кременец]] |Құрылды = [[4 желтоқсан]] [[1939 жыл|1939 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Вячеслав Негода |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Михаил Иосифович Головко |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрағасы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 1 021 048 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = 2,47 |Халық саны бойынша орны = 19 |Тығыздығы = 77,14 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 97,81 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 1,25 %,<br /> [[Поляктар|поляктар]] — 0,34 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,08 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 13 824 |Жер аумағының пайызы = 2,29 |Жер аумағы бойынша орны = 23 |Максималды биіктігі = 443 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = 116 |Карта = Ternopil in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Ternopolskaya oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 35 |Пошта индекстері = 46xxx, 47xxx, 48xxx |Интернет-үйшігі = ternopil.ua; te.ua |Автомобиль коды = ВО, НО, XO, EO |Сайты = http://www.oda.te.gov.ua/ |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Ternopil Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Тернополь облысы''' ({{lang-uk|Тернопільська область}}), ауыз. '''Тернопольщина''', '''Тернополия''' ({{lang-uk|Тернопільщина, Тернопілля}}) — [[Украина|Украинаның]] батысында орналасқан облыс, 1939 жылы 4 желтоқсанда құрылған. Облыс орталығы — [[Тернополь]] қаласы. Тарихи-этнографиялық тұрғыдан Шығыс Галицияны, Подоленің батыс бөлігін және Оңтүстік Волынді қамтиды. Географиялық жағынан [[Подольск қыраты|Подольск қыратының]] аумағында орналасқан; Тернополь облысының оңтүстік шекарасы [[Днестр]] өзені, ал шығыс шекарасы [[Збруч]] өзені арқылы өтеді. Облыс аумағында әлемдегі ең ұзын гипс үңгірі — ұзындығы 260 километр болатын [[Оптимистикалық үңгір|Оптимистикалық]] үңгірі, сондай-ақ «Украинаның жеті табиғи кереметінің» бірі — [[Днестр шатқалы]] орналасқан. Тернополь өңірі Почаев лаврасымен, Зарваницадағы Құдай Анасының ғажайып иконасымен және [[Зарваница (Тернополь облысы)|Зарваницаның]] рухани орталығымен де танымал. Қамалдар саны бойынша (34) Тернополь өңірі Украинада бірінші орын алады. Аумағы — 13 824 км² (Украина аумағының 2,29 %-ы), халқы — 1 038 923 адам (2020 жылғы 1 желтоқсандағы жағдай бойынша), оның ішінде қала халқы — 474 992 адам (44,18 %), ауыл халқы — 599 931 адам (55,82 %). Облыста 18 қала, 17 кент, 1022 ауылдық елді мекен, 3 аудан (2020 жылдың 17 шілдесіне дейін — 17 аудан), 580 ауылдық кеңес бар. [[Украин тілі]] ең кең таралған Украина облысы: [[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы халық санағының]] деректеріне сәйкес, облыс халқының 98,34 %-ы украин тілін ана тілі деп атаған<ref>{{Cite web |url=http://db.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02_061&ti=19A050501_02_061.%20Distribution%20of%20the%20population%20by%20native%20language,%20Ternopilska%20oblast%20(1,2,3,4)&path=../Database/Census/05/02/01/&lang=2&multilang=en |title=Розподіл населення за рідною мовою, Тернопільська область |access-date=2024-05-24 |archive-date=2024-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524135544/http://db.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02_061&ti=19A050501_02_061.%20Distribution%20of%20the%20population%20by%20native%20language,%20Ternopilska%20oblast%20(1,2,3,4)&path=../Database/Census/05/02/01/&lang=2&multilang=en |url-status=live }}</ref>. == Физикалық-географиялық сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{wikify}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Тернополь облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] 4d3zedrylgox6mksma1onlhfe788vwa 0 737663 3657010 3655135 2026-09-18T16:48:18Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657010 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Харьков облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Харківська область}} |Суреті = Успенський собор взимку, аерофото.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = COA of Kharkiv Oblast.svg |Ту = Flag_of_Kharkiv_Oblast.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 35|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 26|lon_sec = 00 |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 7 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Харьков]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Лозовая]], [[Изюм]], [[Чугуев]], [[Златополь (Харьков облысы)|Златополь]], [[Купянск]], [[Балаклея]], [[Мерефа]], [[Люботин]], [[Берестин]], [[Волчанск (Украина)|Волчанск]], [[Дергачи (қала)|Дергачи]], [[Богодухов]], [[Змиев]] |Құрылды = [[27 ақпан]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Олег Васильевич Синегубов |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Татьяна Петровна Егорова-Луценко |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{құлдырау}} 2 557 900 |Санақ жылы = 2023 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]], [[Орыстар|орыстар]], [[Беларустар|беларустар]], [[Еврейлер|жебірейлер]], [[Армяндар|армяндар]], басқалар |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Kharkiv in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Kharkov oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-63 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 57 |Пошта индекстері = 61xxx, 62xxx, 63xxx, 64xxx |Интернет-үйшігі = kharkiv.ua; kh.ua |Автомобиль коды = АХ, KX, XX, EX |Сайты = https://kharkivoda.gov.ua/ |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Kharkiv Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Харьков облысы''' ({{lang-uk|Харківська область}}), ауыз. '''Харьковщина''' ({{lang-uk|Харківщина}}) — [[Украина|Украинаның]] солтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлік. 1932 жылы 27 ақпанда құрылған. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — қаһарман қала [[Харьков]]. Басқа ірі қалалары — [[Лозовая]], [[Изюм]], [[Чугуев]], [[Златополь (Харьков облысы)|Златополь]], [[Купянск]], [[Балаклея]], [[Мерефа]], [[Люботин]], [[Берестин]], [[Волчанск (Украина)|Волчанск]], [[Дергачи (қала)|Дергачи]], [[Богодухов]], [[Змиев]] және [[Слобожанское (Чугуев ауданы)|Слобожанское]]. == Физикалық-географиялық сипаттамасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Харьков облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] jzmxzhbh445ivfj6f89gxs5k1j4g2tm 0 737666 3657012 3655140 2026-09-18T16:49:18Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3657012 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Чернигов облысы |Шынайы атауы = {{lang-uk|Чернігівська область}} |Суреті = Літній ранок у Чернігові.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of Arms of Chernihiv Oblast.svg |Ту = Prapor Chernihivskoyi oblasti.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Украина |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 20|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 04|lon_sec = 00 |region = UA |type = |деңгей = 1 |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Әкімшілік құрылыстың түрі = |Кіреді1 = |Әкімшілік құрылыстың түрі1 = |Кіреді2 = |Әкімшілік құрылыстың түрі2 = |Енеді = 5 аудан |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі = |Астанасы = [[Чернигов]] |Астана түрі = Әкімш. орт. |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = [[Нежин]], [[Прилуки]], [[Бахмач]], [[Носовка]], [[Новгород-Северский]] |Құрылды = [[15 қазан]] [[1932 жыл|1932 жылы]] |Таратылған уақыты = |Басшысы = Вячеслав Анатольевич Чаус |Басшының түрі = Облыстық мемлекеттік әкімшіліктің төрағасы |Басшысы2 = Елена Борисовна Дмитренко |Басшының түрі2 = Облыстық кеңестің төрайымы |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Жан басына шаққанда ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Украин тілі|украин]] |Тілдері = |Тұрғыны = {{Құлдырау}} 957 665 |Санақ жылы = 2022 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = 31,5 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Украиндар|украиндар]] — 93,47 %,<br /> [[Орыстар|орыстар]] — 5,03 %,<br /> [[Беларустар|беларустар]] — 0,58 %<br />([[Украина халық санағы (2001)|2001 жылғы санақ]]) |Конфессиялық құрамы = |Жер аумағы = 31 903 |Жер аумағының пайызы = 5,29 |Жер аумағы бойынша орны = 3 |Максималды биіктігі = 223 |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Карта = Chernihiv in Ukraine (claims hatched).svg |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = Chernigov oblast location map.svg |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = UA-74 |Сандық идентификаторы = {{Ленин ордені|түрі=аумақ}} |Идентификатор түрі = Марапаттары |Сандық идентификаторы2 = |Идентификатор түрі2 = |Сандық идентификаторы3 = |Идентификатор түрі3 = |FIPS = |Телефон коды = +380 46 |Пошта индекстері = 14xxx, 15xxx, 16xxx, 17xxx |Интернет-үйшігі = chernigov.ua; cn.ua |Автомобиль коды = СВ, IB, OB, PB |Сайты = https://cg.gov.ua/index.php?tp=main |Сайт тілі = uk |Commons санаты = Chernihiv Oblast |Кірістірме = |Түсініктемелер = }} '''Чернигов облысы''' ({{lang-uk|Чернігівська область}}, ауыз. '''Черниговщина''' ({{lang-uk|Чернігівщина}}) — [[Украина|Украинаның]] орталық бөлігінде орналасқан облыс. Батысында [[Киев облысы|Киев облысымен]], шығысында — [[Сумы облысы|Сумы облысымен]], оңтүстігінде — [[Полтава облысы|Полтава облысымен]], солтүстігінде — [[Беларусь|Беларустің]] [[Гомель облысы|Гомель облысымен]] және Ресейдің [[Брянск облысы|Брянск облысымен]] шектеседі. Әкімшілік орталығы әрі ең ірі қаласы — [[Чернигов]]. Басқа ірі қалалары — [[Нежин]], [[Прилуки]], [[Бахмач]], [[Носовка]] және [[Новгород-Северский]]. == Географиясы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Чернигов облысы]] [[Санат:Украина облыстары]] 4n6r7u67fqhlp6sugp39bi8k76oe0a7 0 739120 3656877 3653273 2026-09-18T12:28:12Z Nurken 111493 3656877 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |портреті = Мемлекет басшысы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің бесінші отырысына қатысты (Erlan Karin cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1991 жыл]]<br> [[2026 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[1996 жыл]] |біріншісі = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — [[Қазақстан]]дағы екінші ең жоғары мемлекеттік лауазым. Вице-президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды. Лауазым 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген болатын. Вице-президент лауазымын атқарған тұңғыш адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды. Қазіргі вице-президент — [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]. == Тарихы == === Қазақ КСР Президентінің орынбасары === Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}</ref> Оған сәйкес: * Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады. * Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді. * Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды. Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды. Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды. === Вице-Президент лауазымының пайда болуы === 1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}</ref> оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.<ref>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X</ref> 10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды. 1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес<ref>{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}</ref> Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады. === 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі === 1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.<ref>{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}</ref> Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді. * 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.<ref name="к1993">{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}</ref> * 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.<ref name="к1993" /> * 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды. * 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады. Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.<ref name="к1993" /> Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.<ref>{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}</ref>. === Лауазымды тарату === 1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}</ref> 1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}</ref> онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді. 1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды. === Вице-президент лауазымын қайта енгізу === 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.<ref name="alashkz">[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]</ref> Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты. Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] кандидатурасын ұсынып, 145 депутат ішінен 141-і жақтап дауыс берді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2420633-erlan-qarin-qazaqstannyng-vitse-prezidenti-bolyp-tagaiyndaldy/ Ерлан Қарин Қазақстанның вице-президенті болып тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 5 қыркүйек күні президент Вице-президенттің өкілеттіктерін айқындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Тағайындау тәртібі == Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады. Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ. == Атқаратын қызметі == Вице-Президент: * мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты саласындағы стратегиялық сипаттағы бастамаларды әзірлеуді қамтамасыз етеді және оларды Республика Президентіне ұсынады; * Президенттің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен, саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді; * Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық іс-шараларға қатысады; * Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің хатшылығын басқарады; * Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]]ның қызметіне жетекшілік етеді; * Президент жанындағы бірнеше консультативтік-кеңесші органның, атап айтқанда Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның; Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның; Мемлекеттік символдар мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалардың геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның; Шетелде кадрларды даярлау жөніндегі республикалық комиссияның; әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Абай атындағы әдебиет және өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін қамтамасыз етеді; * Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Қазақстан вице-президенттері == {|class="wikitable" !№ !Суреті !Аты-жөні !Қызметін бастады !Қызметін аяқтады ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] ! Ескертпелер |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР президентінің орынбасары''' |- |1 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|100px]] |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] |24 сәуір 1990 |13 мамыр 1990 | [[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} |<ref>{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |16 қазан 1991 |10 желтоқсан 1991 | [[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} | |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақстан Республикасының вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |10 желтоқсан 1991 |22 ақпан 1996 |[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1991–2019)}} |<ref>{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}</ref> |- |2 | |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |31 тамыз 2026 |{{қ.у.}} |[[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (05-12-2019).jpg|90px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 |title=Е.Т. Қарин туралы |language=kk |date=2026-08-31 |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-08-31}}</ref> |} == Әдебиет == * The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177 == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан вице-президенті]] neahsds4i8xw5azp23tjsuud42ubbxl 3656878 3656877 2026-09-18T12:28:31Z Nurken 111493 /* Қазақстан вице-президенттері */ 3656878 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |портреті = Мемлекет басшысы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің бесінші отырысына қатысты (Erlan Karin cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1991 жыл]]<br> [[2026 жыл]] (қайта енгізілді) |таратылды = [[1996 жыл]] |біріншісі = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — [[Қазақстан]]дағы екінші ең жоғары мемлекеттік лауазым. Вице-президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды. Лауазым 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген болатын. Вице-президент лауазымын атқарған тұңғыш адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды. Қазіргі вице-президент — [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]. == Тарихы == === Қазақ КСР Президентінің орынбасары === Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}</ref> Оған сәйкес: * Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады. * Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді. * Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды. Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды. Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды. === Вице-Президент лауазымының пайда болуы === 1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}</ref> оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.<ref>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X</ref> 10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды. 1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес<ref>{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}</ref> Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады. === 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі === 1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.<ref>{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}</ref> Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді. * 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.<ref name="к1993">{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}</ref> * 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.<ref name="к1993" /> * 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды. * 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады. Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.<ref name="к1993" /> Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.<ref>{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}</ref>. === Лауазымды тарату === 1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}</ref> 1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,<ref>{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}</ref> онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді. 1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды. === Вице-президент лауазымын қайта енгізу === 2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.<ref name="alashkz">[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]</ref> Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты. Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.<ref>[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]</ref> Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2026 жылғы 31 тамызда Құрылтай отырысында президент Тоқаев Вице-президент лауазымына [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] кандидатурасын ұсынып, 145 депутат ішінен 141-і жақтап дауыс берді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2420633-erlan-qarin-qazaqstannyng-vitse-prezidenti-bolyp-tagaiyndaldy/ Ерлан Қарин Қазақстанның вице-президенті болып тағайындалды]</ref> Келісім алынғаннан кейін президент оны Вице-президент қылып қызметке тағайындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 Е.Т. Қарин туралы]</ref> 5 қыркүйек күні президент Вице-президенттің өкілеттіктерін айқындады.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Тағайындау тәртібі == Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады. Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ. == Атқаратын қызметі == Вице-Президент: * мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты саласындағы стратегиялық сипаттағы бастамаларды әзірлеуді қамтамасыз етеді және оларды Республика Президентіне ұсынады; * Президенттің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен, саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді; * Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық іс-шараларға қатысады; * Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің хатшылығын басқарады; * Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]]ның қызметіне жетекшілік етеді; * Президент жанындағы бірнеше консультативтік-кеңесші органның, атап айтқанда Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның; Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның; Мемлекеттік символдар мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалардың геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның; Шетелде кадрларды даярлау жөніндегі республикалық комиссияның; әл-Фараби атындағы ғылым және техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Абай атындағы әдебиет және өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның; Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін қамтамасыз етеді; * Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-vice-prezidentinin-okilettikteri-turaly-58256 Қазақстан Республикасы Вице-Президентінің өкілеттіктері туралы]</ref> == Қазақстан вице-президенттері == {|class="wikitable" !№ !Суреті !Аты-жөні !Қызметін бастады !Қызметін аяқтады ! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] ! Ескертпелер |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР президентінің орынбасары''' |- |1 |[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|100px]] |[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] |24 сәуір 1990 |13 мамыр 1990 | [[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} |<ref>{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &#124; ЦентрАзия}}</ref> |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақ КСР вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |16 қазан 1991 |10 желтоқсан 1991 | [[Сурет:Nazarbayev Alma-Ata Protocol.jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1990–1991)}} | |- | colspan="7" style="text-align:center"|'''Қазақстан Республикасының вице-президенті''' |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|100px]] |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] |10 желтоқсан 1991 |22 ақпан 1996 |[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|90px]]<br>[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>{{nowrap|(1991–2019)}} |<ref>{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Мемлекет басшысы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің бесінші отырысына қатысты (Erlan Karin cropped).jpg|100px]] |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] |31 тамыз 2026 |{{қ.у.}} |[[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (05-12-2019).jpg|90px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>{{nowrap|(2019–)}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3174627 |title=Е.Т. Қарин туралы |language=kk |date=2026-08-31 |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate=2026-08-31}}</ref> |} == Әдебиет == * The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177 == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Президенті]] * [[Қазақстан басшыларының тізімі]] * [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан вице-президенті]] h2cwpe5xpqhs9uziqo6tdm518ql702c 0 747499 3656889 3656741 2026-09-18T14:27:21Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ дереккөз 3656889 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Ақмешіт қорымы | шынайы аты = | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші | суреті = Ақмешіт қорымы (Атырау).jpg | ені = | сурет атауы = | позициялық карта = Қазақстан |lat_dir = |lat_deg = 47|lat_min = 08|lat_sec =42 |lon_dir = |lon_deg = 54|lon_min = 45|lon_sec =57 | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = киелі нысан | сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет | қолданылуы = | орналасуы = Атырау облысы, Жылыой ауданы | мекен жайы = [[Ақкиізтоғай]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км жерде | қала = | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы уақыты = XVIII ғасыр | құрылысы аяқталды = | ашылған уақыты = | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = | төбесі = | антеннаның төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = Соқырша | сәулет фирмасы = | салушы = | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} '''Ақмешіт қорымы''' – [[Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген сәулет кешені ескерткіші. == Орналасқан жері == [[Жылыой ауданы]], [[Ақкиізтоғай]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км жерде. == Кезеңі, авторы == Мешітті [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет ата Мырзағұлұлы]] XVIII ғасырдың аяғына таман (шамамен 1771-1774 жж.), бір деректе XIX ғасырдың басында (1803), үшінші деректе 1774 ж., төртінші пікірге қарағанда 1817 ж. салдырған. == Тарихи деректер == Атырау облысының ең белгілі қасиетті жерлерінің бірі Ақмешіт қорымы болып табылады. Кешен кішігірім және [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет ата]]ның өзімен – Ұлы даланың әулие сопысымен салынған жерасты мешіттерінің бірі айналасында тұрғызылған. Қазір қорымда отыз екі құлпытас, екі қойтас, екі күмбезді кесене және бір сағанатам бар. Ақмешіт қорымы көптеген зиярат етушілерді өзінің қуатты энергетикасымен тартып тұрады. Келушілер өз жолын жартаста қашалып жасалған жерасты мешітінен бастайды. Жергілікті аңыз бойынша, Бекет ата [[Хиуа]]дағы ұзақ оқуынан оралып, балалар мен жастарды сопылыққа үйретуді көздеген екен. Бұл кішігірім мешіт жаңа ұрпақтың білім алып, жаңа дәрежеге көтерілетін орны болуы керек еді.<br> Құрылысты Бекет атаның өзі қадалаған деседі, ал жұмысты жергілікті жас сәулетші Соқырша орындаған екен. Жас жігіт те ерекше қасиеттерден құр емес екен, себебі ол және оның көмекшілері үлкен жұмыс көлемін үш жыл ішінде бітіріп шықты. Балалардың игілігі үшін салынған мешіт аймақтың рухани жаңғыруының өзіндік символына айналды. Еуропалық саяхатшылар мен этнографтар көп мәрте Ақмешіт туралы өз күнделіктерінде таңқалып жазған. Э. Эверсман, А. Апексеев, А. Дюгамель және басқалары бұл жердің және кешеннің, әсіресе жерасты мешіттің сұлулығы мен ерекше қасиеттілігі туралы жазып қалдырған. Кешеннің архитектуралық ерекшелігінен басқа, Ақмешітті көргендердің барлығы оның ұлттық бірегейлік пен рухани дамудағы маңызы мен символикасын атап өтеді.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref> == Қазіргі жағдайы == Қазір 1995 жылы салынған мешіт және әулиенің ата-анасы мен кіші ұлының қабірінің үстіндегі кесене бар. Тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде заманауи кешен пайда болды. Қазір қонақ үй, табынушылар үйі және мұражай бар. Мешітті Бекет ата ұрпақтары қарайды. «Ақмешіт» қоғамдық қоры құрылған, қаржылай, материалдық колдаулар сол қор арқылы іске асырылып отырады.<ref>{{citeweb|url=https://atamura-zhmuzei.kz/?page_id=2491&ysclid=mu4c2y8lft420052949|title=АҚМЕШІТ ҚОРЫМЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-17|lang=}}</ref> Бүгінде жаңаша жабдықталған Ақмешіт кешені құрамында қонақ үй (1996 ж.тұрғызылған), имамға арналған үй, зиярат етушілерге арналған қосымша үй (25х12,5 м.) дербес мұражай, 2 автокөлік бар. 2007 жылы [[Ақкиізтоғай]] ауылынан ұзындығы 33 км газ құбыры тартылды, телефон байланысы орнатылды, көлік жолының қалған 13 км.-не асфальт төселді. Кешенге Жем өзенінен су құбыры тарьылды, алаңы көгалдандырылып шарбақпен қоршалды.<ref>{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Жылойнама|шынайы атауы =Атырау облысындағы Жылыой ауданы тарихының кейбір парақтары |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=19-22 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы сәулеті]] [[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан кесенелері]] 2esyhm5rbwx3y61n5zto4yhrpu7n7x5 3656890 3656889 2026-09-18T14:30:40Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ 3656890 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Ақмешіт қорымы | шынайы аты = | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші | суреті = Ақмешіт қорымы (Атырау).jpg | ені = | сурет атауы = | позициялық карта = Қазақстан |lat_dir = |lat_deg = 47|lat_min = 08|lat_sec =42 |lon_dir = |lon_deg = 54|lon_min = 45|lon_sec =57 | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = киелі нысан | сәулет стилі = қала құрылысы және сәулет | қолданылуы = | орналасуы = Атырау облысы, Жылыой ауданы | мекен жайы = [[Ақкиізтоғай]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км жерде | қала = | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы уақыты = XVIII ғасыр | құрылысы аяқталды = | ашылған уақыты = | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = | төбесі = | антеннаның төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = Соқырша | сәулет фирмасы = | салушы = | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} '''Ақмешіт қорымы''' – [[Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізімі]]не енген сәулет кешені ескерткіші. == Орналасқан жері == [[Жылыой ауданы]], [[Ақкиізтоғай]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км жерде. == Кезеңі, авторы == Мешітті [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет ата Мырзағұлұлы]] XVIII ғасырдың аяғына таман (шамамен 1771-1774 жж.), бір деректе XIX ғасырдың басында (1803), үшінші деректе 1774 ж., төртінші пікірге қарағанда 1817 ж. салдырған. == Тарихи деректер == Атырау облысының ең белгілі қасиетті жерлерінің бірі Ақмешіт қорымы болып табылады. Кешен кішігірім және [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет ата]]ның өзімен – Ұлы даланың әулие сопысымен салынған жерасты мешіттерінің бірі айналасында тұрғызылған. Қазір қорымда отыз екі құлпытас, екі қойтас, екі күмбезді кесене және бір сағанатам бар. Ақмешіт қорымы көптеген зиярат етушілерді өзінің қуатты энергетикасымен тартып тұрады. Келушілер өз жолын жартаста қашалып жасалған жерасты мешітінен бастайды. Жергілікті аңыз бойынша, Бекет ата [[Хиуа]]дағы ұзақ оқуынан оралып, балалар мен жастарды сопылыққа үйретуді көздеген екен. Бұл кішігірім мешіт жаңа ұрпақтың білім алып, жаңа дәрежеге көтерілетін орны болуы керек еді.<br> Құрылысты Бекет атаның өзі қадалаған деседі, ал жұмысты жергілікті жас сәулетші Соқырша орындаған екен. Жас жігіт те ерекше қасиеттерден құр емес екен, себебі ол және оның көмекшілері үлкен жұмыс көлемін үш жыл ішінде бітіріп шықты. Балалардың игілігі үшін салынған мешіт аймақтың рухани жаңғыруының өзіндік символына айналды. Еуропалық саяхатшылар мен этнографтар көп мәрте Ақмешіт туралы өз күнделіктерінде таңқалып жазған. Э. Эверсман, А. Апексеев, А. Дюгамель және басқалары бұл жердің және кешеннің, әсіресе жерасты мешіттің сұлулығы мен ерекше қасиеттілігі туралы жазып қалдырған. Кешеннің архитектуралық ерекшелігінен басқа, Ақмешітті көргендердің барлығы оның ұлттық бірегейлік пен рухани дамудағы маңызы мен символикасын атап өтеді.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref> == Қазіргі жағдайы == Қазір 1995 жылы салынған мешіт және әулиенің ата-анасы мен кіші ұлының қабірінің үстіндегі кесене бар. Тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде заманауи кешен пайда болды. Мешітті Бекет ата ұрпақтары қарайды. «Ақмешіт» қоғамдық қоры құрылған, қаржылай, материалдық колдаулар сол қор арқылы іске асырылып отырады.<ref>{{citeweb|url=https://atamura-zhmuzei.kz/?page_id=2491&ysclid=mu4c2y8lft420052949|title=АҚМЕШІТ ҚОРЫМЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-17|lang=}}</ref> Бүгінде жаңаша жабдықталған Ақмешіт кешені құрамында қонақ үй (1996 ж.тұрғызылған), имамға арналған үй, зиярат етушілерге арналған қосымша үй (25х12,5 м.) дербес мұражай, 2 автокөлік бар. 2007 жылы [[Ақкиізтоғай]] ауылынан ұзындығы 33 км газ құбыры тартылды, телефон байланысы орнатылды, көлік жолының қалған 13 км.-не асфальт төселді. Кешенге Жем өзенінен су құбыры тарьылды, алаңы көгалдандырылып шарбақпен қоршалды.<ref>{{кітап|авторы= Аманғали Әміржанұлы/|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Жылойнама|шынайы атауы =Атырау облысындағы Жылыой ауданы тарихының кейбір парақтары |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау университетінің баспа орталығы |жыл= 2022|томы= |беттері=19-22 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7810-80-9|тиражы=500 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы сәулеті]] [[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан кесенелері]] fsvsa4s0fjv88x41me3mdugbwy6hk7u 0 748214 3656880 3528266 2026-09-18T13:01:24Z Shoha78 185813 3656880 wikitext text/x-wiki {{Фильм |Қазақша атауы = Веном: Соңғы би |Шынайы атауы = {{lang-en|Venom: The Last Dance}} |Суреті = Venom, The Last Dance poster.webp |Сурет атауы = Қазақстандағы фильмнің театралды постері |Жанры = [[Суперқаһармандар фильмі|суперқаһармандық]]<br />[[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br />[[фантастика]] |Режиссёрі = Келли Марсел |Жыл = 2024 |Продюсері = Ави Арад<br />Мэтт Толмак<br />Эми Паскаль<br />Келли Марсел<br />[[Том Харди]]<br />Хатч Паркер |Сценарист = [[Том Харди]]<br />Келли Марсел |Актерлер = Чиветел Эджиофор<br />Джуно Темпл<br />Рис Иванс<br />Стивен Грэм<br />Пегги Лу<br />Кларк Бако<br />Аланна Юбак<br />Энди Серкис |Операторы = Фабиан Вагнер |Компания = [[Columbia Pictures]]<br />Marvel Entertainment<br />Arad Productions<br />Matt Tolmach Productions<br />Pascal Pictures<br />TSG Entertainment<br />Hutch Parker Entertainment<br />Hardy Son & Baker |Дистрибьютор = Sony Pictures Releasing |Ұзақтығы = 109 минут |Бюджеті = [[АҚШ доллары|$]]120 млн |Түсім = $325 млн |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Алдыңғы_фильм = [[Веном 2]] |Келесі_фильм = [[Крейвен-аңшы]] |imdb_id = 16366836 }} '''Веном: Соңғы би'''<ref>{{cite web|url=https://smartnews.kz/news/14877-kazak-eline-1-dublyazh-venom-songy-bi-filmi-kazak-tilinde-zharyk-kordi|title=Қазақ еліне +1 дубляж: «Веном: соңғы би» фильмі қазақ тілінде жарық көрді|author=Аиса Махамбет|date=2024-10-24|work=|publisher=Smartnews.kz|accessdate=2024-11-09|lang=kk}}</ref> ({{Lang-en|Venom: The Last Dance}}) — америкалық [[суперқаһармандар фильмі]], осы аттас анти-қаһарман туралы [[Marvel Comics|Marvel комикстеріне]] негізделген, режиссері Келли Марсель және [[Том Харди|Том Хардимен]] бірге жазған; «[[Веном (фильм)|Веном]]<nowiki/>» (2018) және «Веном 2» (2021) фильмдерінің жалғасы, «Веном» трилогиясының соңғы бөлігі және Sony компаниясының «Өрмекші адам ғаламы» медиафраншизасындағы бесінші комикс. [[Columbia Pictures]] компаниясы Marvel және Sony Pictures Releasing компаниясымен бірлесіп шығарған. Эдди Брок / Веном рөлін, алдыңғы бөлімдердегідей, Харди ойнады. Фильмде сонымен қатар Чиветел Эджиофор, Джуно Темпл, Рис Иванс, Стивен Грэм, Пегги Лу, Кларк Бако, Аланна Юбак және Энди Серкис ойнайды. 2018 жылдың тамызында Харди үш фильмде Брок/Веном рөлін ойнау үшін келісімшартқа отырғанын хабарлады. Трилогияның соңғы бөлігін әзірлеу 2021 жылдың желтоқсанында екінші фильм шыққаннан кейін басталды. 2022 жылдың маусымында Марсель мен Харди сценарийді дайындады, сол жылдың қазан айында Келли режиссерлік орынды иеленді. Түсірілім 2023 жылдың маусым айының соңында Испанияда басталды, бірақ келесі айда SAG-AFTRA ереуіліне байланысты тоқтатылды. Қараша айында, ереуіл аяқталғаннан кейін, түсірілім қайта басталып, 2024 жылдың ақпан айының соңында аяқталды. 2024 жылдың наурыз айында триквелл «Соңғы би» субтитрін алды. Веном: Соңғы би бүкіл әлем бойынша 2024 жылдың 21 қазанында және АҚШ-та 2024 жылдың 25 қазанында шығарылды. Фильм сыншылардан әртүрлі пікірлер алды және бүкіл әлем бойынша кассадан 317 миллион доллардан астам табыс тапты. [[Қазақстан]]да фильм 2024 жылдың 24 қазанында жарық көріп, [[Қазақ тілі|қазақ]] және [[Орыс тілі|орыс тілдеріне]] дыбысталған нұсқалары қолжетімді болды.<ref>{{cite web|url=https://weproject.media/articles/detail/film-venom-so-y-bi-venom-posledniy-tanets-vyydet-i-na-kazakhskom-yazyke-osenyu-2024/|title=Фильм «Веном: Соңғы би»/«Веном: Последний танец» выйдет и на казахском языке осенью 2024!|author=|date=2024-10-16|work=|publisher=WE|accessdate=2024-11-10|lang=ru}}</ref> == Сюжеті == Эдди Брок пен Веном симбиоты қашып жүргенде Мексикадағы барда мас болып қалады. Жақында олардың Карнажемен шайқасы және Клетус Касадидің өлтірілуі тақырыптарда жарияланып, Эддиді тұтқындау туралы ордер шығарылғаннан кейін, ол өзінің атын тазарту үшін Нью-Йоркке барады. Осы уақытта белгілі бір ксенофаг оларды қуа бастайды. Оқиғалар қызметтен шығаруға дайындалып жатқан [[51-аймақ|51-аймақта]] жұмыс істейтін және жердегі басқа симбиоттарды талдап жатқан сарбаз Рекс Стриклендтің назарын аударады. Карнеджмен кездесуден аман қалғаны белгілі болған Патрик Маллиганды Стрикленд сарбаздары басқа симбиот сарбаздардан қашып, оны өлімге тастап кеткеннен кейін тұтқынға алды. Стрикленд симбиоттардың Жерге келу мақсаты туралы білу үшін Эдди мен Веномды бөлек әкелгісі келеді. Нью-Йоркке бара жатқан ұшаққа отырған Эдди мен Веном оларды аңдып жүрген ксенофагтың шабуылына ұшырап, ұшақтан қаңырап бос далаға құлауға мәжбүр болады. Веном Эддиге оларды Налл деп аталатын симбиоттарды жасаушының бұйрығымен аулап жатқанын түсіндіреді. Нулл өзін симбиоттар баяғыда азғырған түрмеден босату үшін бір бөлігі Веномның шынайы түрінде табылуы мүмкін Кодексті табуды армандайды. Кодекс симбиот өзінің қайтыс болған иесін тірілткен кезде жасалады (Сан-Францискодағы оқиғалар кезінде Веном Эддиді қайта тірілтті) және олардың өмірі бір болған. Стрикленд пен оның экипажының тұтқынына түсіп, екеуінен де, Ксенофагтан да қашып құтылған Эдди ақыры ормандағы саяхатшы хиппи отбасына, Мартин мен Нова Мунға және екі баласымен бірге оған [[Лас-Вегас|Лас-Вегасқа]] сапар шегуді ұсынады. Сонымен бірге, Маллиганның жаңа симбиоти Стрикленд пен оның командасына Нулдың шынайы ниеті мен Кодекстің рөлі туралы хабарлайды, егер Эдди немесе Веном өлсе ғана жойылуы мүмкін. Лас-Вегасқа келген Брок пен Веном казинода Чен ханыммен кездесіп, Ксенофагтың шабуылына қайта ұшырамас бұрын Веном онымен билейді. Кенеттен Стриклендтің командасы келіп, Веномды Эддиден ажыратып, Эдди Маллиганмен кездесетін 51-аймаққа апарады. Сади Веномды босатады және ол Эддимен қайта байланысады, ол қайтадан өзін Ксенофагқа көрсетеді, ол базаға келіп, Маллиганды өлтіреді. Venom басқа симбиоттарды босатады, олар Садимен және 51-ші аймақтың басқа қызметкерлерімен біріктіріліп, бірге Ксенофагқа шабуыл жасайды. Эдди, Стрикленд және ғалым Тедди Пэйн Мартин мен оның отбасымен кездеседі, олар да бөтен планеталықтарды іздеу үшін 51-аймаққа еніп кеткен. Налл Кодекстің орнын тауып, Веномды жою үшін порталдар арқылы көптеген ксенофагтарды жібере бастайды. Эдди сырттағы сынған дуалдан қашып шыққан Мартин мен оның отбасын құтқару үшін жаратылыстарды азғыруға тырысады. Кодексті бұзып, ғаламды құтқару үшін қожайынынан бөлініп шығу керектігін түсінген Веном Эддимен қоштасып, ксенофагтармен қосылып, оларды қышқыл шашыратқыштың астына сүйреп апарып, өзін де, тіршілік иелерін де құрту үшін пайдаланады. Пейн мен оның симбиоты Садиді жарылыстан құтқарады, Эдди есін жоғалтады. Эдди ауруханада оянады және федералдық шенеунік оның және Веномның 51-аймақтағы қаһармандық әрекеттерінің арқасында болған оқиғаны құпия сақтау шартымен оның барлық қылмыстық жазбалары жойылғанын айтады. Біраз уақыттан кейін Нью-Йоркке келген Эдди [[Бостандық ескерткіші]] қарап отырып, Веноммен болған сәттерін еске алады. Фильмден кейінгі алғашқы көріністе Нулл Веномның өлімімен ғалам енді қауіпсіз емес екенін айтады.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-11-04/rnmtr-kino-en-kop-kassa-zhinagan-filmder/|title=«Кеттік бәрін таста» «Веномнан» озып кетті: соңғы аптада ең көп касса жинаған фильмдер|author=Рауан Мутаир|date=2024-11-04|work=|publisher=Kursiv.media|accessdate=2024-11-10|lang=kk}}</ref> Екінші көріністе фильмнің басындағы бармен 51-ауданнан үрейленіп қашып кетеді, ал қара тарақан бұрын Веном үлгісі бар сынған құтының жанындағы үйінділердің астынан шығып кетеді.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-10-03/svtln-kazan-kino/|title=Қазан айындағы ең айтулы кинопремьералар қандай|author=Светлана Ғалымжанқызы|date=2024-11-03|work=|publisher=Kursiv.media|accessdate=2024-11-10|lang=kk}}</ref> == Рөлдердер == * [[Том Харди]] — Эдди Брок / Веном рөлінде: зерттеуші журналист, бөтен Веном симбиотының қожайыны болып табылады, бұл оған адамнан тыс қабілеттер береді.<ref>{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/news/30192|title=Том Харди намекнул, что после фильма «Веном 3: Последний танец» он не вернется к роли Эдди|author=|date=2024-10-04|work=|publisher=Soyuz.ru|accessdate=2025-01-26|lang=ru}}</ref> * Чиветел Эджиофор — Рекс Стрикленд рөлінде: Брокты аулап жүрген және Веномды алуға ұмтылған «Империума» командирі.<ref>{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/news/25201|title=В фильме «Веном 3» снимется звезда ​«Доктора Стрэнджа» Чиветель Эджиофор|author=|date=2023-05-17|work=|publisher=Soyuz.ru|accessdate=2025-01-26|lang=ru}}</ref> * Джуно Темпл — Доктор Тедди Пэйн рөлінде: «Империума» ғалымы ағасының найзағай соғуынан қайтыс болғанын, оның қолында тыртық қалдырды; шатыр тәрізді шаштары бар күлгін симбиоттың иесі болады.<ref>{{cite web|url=https://ukranews.com/news/987224-semki-venom-3-pochti-zaversheny-dzhuno-templ|title=Съемки "Веном 3" почти завершены, - Джуно Темпл|author=Денис Гороховський|date=|work=|publisher=Українські Новини|accessdate=2025-01-26|lang=ru}}</ref> * Рис Иванс — Мартин Мун рөлінде: хиппи және жат планеталық әуесқой.<ref>{{cite web|url=https://postnews.ru/a/30959|title=«Один из лучших кинокомиксов в истории»: о чем «Веном 3» и почему его расхваливают критики?|author=|date=2024-10-23|work=|publisher=Постньюс|accessdate=2025-01-26|lang=ru}}</ref> * Стивен Грэм — Патрик Маллиган рөлінде: Карнажмен байланыста болғаннан кейін симбиотты жұқтырған және оны Империя тұтқынға алмас бұрын өліге қалдырған бұрынғы полиция детективі. Грэм сонымен бірге Маллиган байланыстырылған аты жоқ жасыл симбиотты айтады. * Пегги Лу — Чен ханым рөлінде: ыңғайлы дүкеннің иесі және Эдди Брок пен Веномның досы. * Кларк Бако — Сэди Рождество рөлінде: «Империума» зерттеушісі, Веноммен уақытша қосылып, кейінірек жасыл, төрт шандырлы симбиоттың иесі болды. * Аланна Юбак — Нова Мун рөлінде: Мартиннің әйелі. * Энди Серкис — Налл рөлінде: Клинтардағы түрмеден құтылу үшін Эдди мен Веномның кодексін іздейтін симбиоттардың жасаушысы. Режиссёр Келли Марсель «Веном 2» фильмін басқарған Серкисті кастинг туралы былай деді: «Біз Веном 2-ге оның осы кейіпкер [Нул] болатынын білдік, сондықтан біз оны өмірге әкеле алдық. Бұл фильмде өте, өте қанағаттанарлық болды».<ref>{{cite web|url=https://kanobu.ru/news/rezhissyor-venoma-3-podtverdila-uchastie-endi-syorkisa-v-roli-zlodeya-nalla-492462/|title=Режиссёр «Венома 3» подтвердила участие Энди Сёркиса в роли злодея Налла|author=Сергей Васильев|date=2024-10-24|work=|publisher=Kanobu.ru|accessdate=2025-01-26|lang=ru}}</ref> Хала Финли және Дэш Макклауд Мартиннің балаларын, тиісінше, Эхо және Лиф Мунды бейнелейді. Кристо Фернандес [[Marvel кинематографиялық әлемі|Marvel кинематографиялық әлеміндегі]] "Өрмекші адам: үйге жол жоқ" (2021) фильміндегі өзінің рөлін қайталайтын бармен ретінде пайда болады, сонымен қатар кейіпкердің Веном ғаламдық нұсқасын ойнайды. Алғашқы екі Venom фильмінде доктор Дэн Льюистің рөлін сомдаған Рейд Скотт фильмде «Империума» басшысы ретінде көрінеді; Кредиттерде Дэн ретінде көрсетілген, дегенмен бұл кейіпкер фильмде көрінбейді. == Өндіріс == === Даму === 2018 жылдың тамызында актер Том Харди Веном туралы үш фильмге қатысуға келісімшартқа отырғанын хабарлады. 2021 жылдың қыркүйегінде Харди Sony шенеуніктерінің Marvel кинематографиялық әлемі (МКӘ) және Sony Spider-Man Universe (SSU) франшизалары арасындағы ірі кроссоверге қызығушылық танытқанын хабарлады. Веном 2 (2021) режиссері Энди Серкис үш квелдің тізгінін ұстауға дайын болды; Серкистің жоспары болашақ фильмдерде «Рэйвенкрофт» институтын зерттеп, киносүйер қауымға ондағы басқа зұлым адамдарды көрсету, содан кейін ғана [[Өрмекші-адам|Өрмекші адаммен]] кроссовер түсіру болды. Қазан айында Эми Паскаль [[Том Холланд|Том Холландпен]] бұрынғы Venom жаңа фильмдерінде МКӘ-ның Питер Паркер/Өрмекші адам ретінде көріну мүмкіндігін талқылағаны хабарланды. Сол жылдың желтоқсанында Паскаль үшінші жарнаның жоспарлау сатысында екенін хабарлады. 2022 жылдың сәуірінде CinemaCon-те Sony үш квелдің әзірленгенін жариялады. Маусым айында Харди мен Келли Марсель оқиғаны жаза бастады. Том Харди үш квельдегі Веном рөліне оралғаны үшін 20 миллион доллар гонорар алды. 2022 жылдың қазан айында Келли Ави Арад, Мэтт Толмач, Эми Паскаль, Хатч Паркер және Том Хардимен бірге фильмнің режиссері және продюсері болды. Фильмнің өндірісін Arad Productions өз мойнына алды; Matt Tolmach Productions; Pascal Pictures; Hutch Parker Entertainment; Hardy, Son & Baker және [[Columbia Pictures]] Marvel Entertainment-пен бірлесіп. 2022 жылдың 20 қазанында Веном: Соңғы би трилогиясының соңғы фильмі болатыны жарияланды. Серкис «Жануарлар фермасы» анимациялық фильмінің өндірісіне кірісіп, үшінші бөлімнің режиссеріне оралмады. === Алдын ала өндіру === 2023 жылдың ақпанында Харди алдын ала өндірістің басталғанын жариялады. Сәуірде Джуно Темпл белгісіз «басты рөлге» қосылу туралы келіссөздерге кірісті. Мамыр айында фильмге Чиветел Эджиофор мен Темпл түсті. Маусым айында Sony 2024 жылдың қазан айында фильмнің театрландырылған шығарылымын белгіледі. 2024 жылдың ақпанында Кларк Бако актерлік құрамға қосылды. === Түсірілім === Түсірілім процесі 2023 жылдың 26 ​​маусымында [[Картахена|Картахенадағы]] (Испания) Лос-Матеос аумағында, сондай-ақ Кальбланк аймақтық саябағында басталды; Оруэлл жұмыс атауымен өтті. Фабиан Вагнер кинематограф қызметін атқарды; Вагнер бұған дейін Веном 2-де қосымша кинематограф қызметін атқарған. 2023 жылдың шілде айының ортасында SAG-AFTRA ереуілінің басталуы түсірілімді тоқтатуға әкелді. Актерлердің ереуілдері аяқталғаннан кейін көп ұзамай фильмнің шығарылымы 2024 жылдың 8 қарашасына ауыстырылды, бұл күнді Sony бұрын аталмаған Marvel фильмі үшін сақтаған болатын. Түсірілім жұмыстары 16 қарашада жалғасты. 2024 жылдың ақпан айының соңында Джуно Темпл түсірілім аяқталғанын хабарлады. === Өндірістен шыққан соң === 2024 жылдың наурыз айында фильм «Соңғы би» субтитрін және 2024 жылдың 25 қазанында жаңа кинотеатрға шығу күнін алды. Фильмнің трейлері 2024 жылдың 3 маусымында шықты. Сол күні Пегги Лу мен Стивен Грэмдің «Веном» фильміндегі Чен ханым мен Патрик Маллиганның рөлдерін қайта сомдағаны анықталды; Фильмде сонымен қатар Рис Ифанс (2012 жылғы «[[Жаңа Өрмекші-адам]]» фильмінде Курт Коннорсты/Кесірткені ойнаған және 2021 жылы «Өрмекші адам: үйге жол жоқ» фильмінде ойнаған), Аланна Юбак пен Кристо Фернандес («Үйге жол жоқ» фильмінде Брокпен сөйлескен бармен ретінде пайда болған) басты рөлдерді сомдайды. Marvel кинематографиялық әлеміне). === Әні === Дэн Дикон фильмнің музыкасын жазды.<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2024/08/28/dan-deacon-scoring-kelly-marcels-venom-the-last-dance/|title=Dan Deacon Scoring Kelly Marcel’s ‘Venom: The Last Dance’ {{!}} Film Music Reporter|lang=en|access-date=2024-10-22}}</ref> ==== Қазақстанда ==== [[ZaQ (Ninety One)|ZaQ]] «[[Ninety One]]<nowiki/>» тобының мүшесі қазақша дубляжына «KIIM» атты саундтрек жазып, бейнебайанда әзірлеген.<ref>{{cite web|url=https://harpersbazaar.kz/zaq-x-venom-ninety-one-tobyny-memberi-venom-so-y-bi-filmine-saundtrek-zhazdy/|title=Zaq X Venom: «Ninety One» Тобының Мембері «Веном: Соңғы Би» фильміне саундтрек жазды|author=Гүлдана Мұқан|date=2024-11-06|work=|publisher=Harpersbazaar.kz|accessdate=2024-11-10|lang=kk}}</ref> == Аударма жұмыстары == [[Меломан (компания)|Меломен]] және [[Sony Pictures Entertainment|Sony]], Disney, Pixar кинокомпаниядарымен қолдауына қазақ тіліне аударылды.<ref>{{cite web|url=https://weproject.media/articles/detail/vitse-prezident-po-mezhdunarodnomu-marketingu-sony-pictures-o-dublyazhe-filmov-na-kazakhskiy-yazyk-i/|title=Вице-президент по международному маркетингу Sony Pictures о дубляже фильмов на казахский язык и планах по работе в Казахстане|author=|date=2024-10-17|work=|publisher=WE|accessdate=2024-11-10|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://yk.kz/news/politika/aida-balaeva-vyiskazalas-o-filmax-s-kazaxskim-dublyazhom-385018.html|title=Аида Балаева высказалась о фильмах с казахским дубляжом|author=|date=2024-11-04|work=|publisher=Yk.kz|accessdate=2024-11-10|lang=ru}}</ref> Премьераға: фильмнің қазақ тіліндегі дубляжының режиссері Шах-Мұрат Ордабаев, ал фильмді қазақшаға аударған - Нұрдәулет Затилла, қазақ тіліндегі фильмнің дауыс берушілері: қазақ кино және театр актрисасы, эстрада әншісі — Салтанат Бақаева, кино актрисасы, әнші, тележүргізуші - Анара Батырхан, қазақстандық Ninety One тобының әншісі — Батырхан Мәліков, театр және теледидар актері — Асан Мәжит, актриса — Нұрай Жеткерген, дубляж жасаушы Бауыржан Қаңтарбаев, сонымен қатар жобаға дубляж жасаушылар Бота Қаратай, Ерасыл Мұхамадиев және Ерғали Дүйсен қатысады.<ref>{{cite web|url=https://weproject.media/articles/detail/kak-proshla-premera-fantasticheskogo-ekshna-venom-so-y-bi-v-almaty/|title=Как прошла премьера фантастического экшна «Веном: Соңғы би» в Алматы|author=|date=2024-10-28|work=|publisher=WE|accessdate=2024-11-10|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-10-29/rnmtr-venom-songy-bi-866/|title=«Веном: Соңғы би» фильмі бір аптада 866 млн теңге кассалық табысқа жетті|author=Рауан Мутаир|date=2024-10-29|work=|publisher=Kursiv.media|accessdate=2024-11-10|lang=kk}}</ref> == Түсім == === Қазақстанда === Қазақ тіліндегі нұсқасы 24 қазандағы бірінші күні 3 млн теңге немесе түсімнің 2% құрады.<ref>{{cite web|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/196607-chto-s-nami-ne-tak-bloger-vozmushchen-tsiframi-sbora-filma-venom-na-kazakhskom-iazyke|title=«Что с нами не так?»: блогер возмущен цифрами сбора фильма «Веном» на казахском языке|author=Ольга Чу|date=2024-10-27|work=|publisher=Newtimes.kz|accessdate=2024-11-10|lang=ru}}</ref> Ал алғашқы дем алыс күніне 18 млн теңге жинады.<ref>{{cite web|url=https://www.the-village-kz.com/village/city/news-city/38119-film-venom-so-y-bi-na-kazahskom-yazyke-sobral-bolee-18-millionov-tenge-za-pervyy-uik-end|title=Фильм «Веном: Соңғы би» на казахском языке собрал более 18 миллионов тенге за первый уик-энд|author=|date=2024-10-28|work=|publisher=The Village Казахстан|accessdate=2024-11-09|lang=}}</ref> 6 күн ішінде 26 млн теңгеге жетті.<ref>{{cite web|url=https://vlast.kz/novosti/62458-film-venom-sogy-bi-sobral-za-sest-dnej-prokata-v-kazahstane-26-mln-tenge.html|title=Фильм «Веном: Соңғы би» собрал за шесть дней проката в Казахстане 26 млн тенге|author=Ирина Гумыркина|date=2024-10-31|work=|publisher=Vlast.kz|accessdate=2024-11-09|lang=ru}}</ref> 24—27 қазан күндерінде 2 тілде жалпы түсімі 666 млн теңге (1,3 млн АҚШ доллар) құрады.<ref>{{cite web|url=https://tribune.kz/venom-poslednij-tanets-zarabotal-v-kazahstane-bolee-1-3-mln-dollarov-za-uik-end/|title=«Веном: Последний танец» заработал в Казахстане более 1,3 млн долларов за уик-энд|author=|date=2024-10-29|work=|publisher=Tribune.kz|accessdate=2024-11-09|lang=ru}} </ref> == Шығару == Фильмнің әлемдік премьерасы 2024 жылдың 21 қазанында өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/venom-3-first-reactions-after-the-premiere-1236040792/|title=‘Venom: The Last Dance’: First Reactions After the Premiere|lang=en-US|first=Abid|last=Rahman|website=The Hollywood Reporter|date=2024-10-22|access-date=2024-10-22}}</ref> Фильм АҚШ-та 2024 жылдың 25 қазанында [[IMAX]] және басқа премиум форматтарда шығады деп жоспарланған. Алдымен Веном: Соңғы би фильмінің премьерасы келесідей болды: 2024 жылдың қазаны, 2024 жылдың 12 шілдесі және 2024 жылдың 8 қарашасы. 2021 жылдың сәуірінде Sony [[Netflix]] және [[The Walt Disney Company|Disney]] компанияларымен 2022 жылдан 2026 жылға дейін шығарылған фильмдерін театрға және үйге шығарылғаннан кейін көрсету құқығы туралы келісімге қол қойды. Netflix Веном 2 ден кейін шыққан Веном фильмдеріне 18 айлық эксклюзивті құқықтар туралы келісімге қол қойды. Disney Disney+ және Hulu ағындық қызметтерінде фильмдерді көрсету құқықтарын, сондай-ақ Disney теледидар желілерінде хабар тарату құқықтарын қамтитын келісімге қол қойды. == Сын == [[Rotten Tomatoes]] фильмінде фильм сыншыларының 99 шолуына негізделген 36% жаңа рейтингке ие.<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/venom_the_last_dance|title=Venom: The Last Dance|lang=en|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=2024-10-25}}</ref> Metacritic-те фильм киносыншыларының 37 пікірі негізінде 100-ден 41 ұпай жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/venom-the-last-dance/|title=Venom: The Last Dance Reviews|lang=en|website=[[Metacritic]]|access-date=2024-10-25}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Веном (фильмдер сериясы)]] [[Санат:2024 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] [[Санат:АҚШ атыс-шабыс фильмдері]] dfkbn0vwct9yh5wg017w01f2e02fhxi 3656893 3656880 2026-09-18T14:43:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Shoha78|Shoha78]] ([[User talk:Shoha78|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3525360 wikitext text/x-wiki {{Фильм |Қазақша атауы = Веном: Соңғы би |Шынайы атауы = {{lang-en|Venom: The Last Dance}} |Суреті = Venom, The Last Dance poster.webp |Сурет атауы = Қазақстандағы фильмнің театралды постері |Жанры = [[Суперқаһармандар фильмі|суперқаһармандық]]<br />[[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br />[[фантастика]] |Режиссёрі = Келли Марсел |Жыл = 2024 |Продюсері = Ави Арад<br />Мэтт Толмак<br />Эми Паскаль<br />Келли Марсел<br />[[Том Харди]]<br />Хатч Паркер |Сценарист = [[Том Харди]]<br />Келли Марсел |Актерлер = Чиветел Эджиофор<br />Джуно Темпл<br />Рис Иванс<br />Стивен Грэм<br />Пегги Лу<br />Кларк Бако<br />Аланна Юбак<br />Энди Серкис |Операторы = Фабиан Вагнер |Компания = [[Columbia Pictures]]<br />Marvel Entertainment<br />Arad Productions<br />Matt Tolmach Productions<br />Pascal Pictures<br />TSG Entertainment<br />Hutch Parker Entertainment<br />Hardy Son & Baker |Дистрибьютор = Sony Pictures Releasing |Ұзақтығы = 109 минут |Бюджеті = [[АҚШ доллары|$]]120 млн |Түсім = $325 млн |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Алдыңғы_фильм = [[Веном 2]] |Келесі_фильм = [[Крейвен-аңшы]] |imdb_id = 16366836 }} '''Веном: Соңғы би'''<ref>{{cite web|url=https://smartnews.kz/news/14877-kazak-eline-1-dublyazh-venom-songy-bi-filmi-kazak-tilinde-zharyk-kordi|title=Қазақ еліне +1 дубляж: «Веном: соңғы би» фильмі қазақ тілінде жарық көрді|author=Аиса Махамбет|date=2024-10-24|work=|publisher=Smartnews.kz|accessdate=2024-11-09|lang=kk}}</ref> ({{Lang-en|Venom: The Last Dance}}) — америкалық [[суперқаһармандар фильмі]], осы аттас анти-қаһарман туралы [[Marvel Comics|Marvel комикстеріне]] негізделген, режиссері Келли Марсель және [[Том Харди|Том Хардимен]] бірге жазған; «[[Веном (фильм)|Веном]]<nowiki/>» (2018) және «Веном 2» (2021) фильмдерінің жалғасы, «Веном» трилогиясының соңғы бөлігі және Sony компаниясының «Өрмекші адам ғаламы» медиафраншизасындағы бесінші комикс. [[Columbia Pictures]] компаниясы Marvel және Sony Pictures Releasing компаниясымен бірлесіп шығарған. Эдди Брок / Веном рөлін, алдыңғы бөлімдердегідей, Харди ойнады. Фильмде сонымен қатар Чиветел Эджиофор, Джуно Темпл, Рис Иванс, Стивен Грэм, Пегги Лу, Кларк Бако, Аланна Юбак және Энди Серкис ойнайды. 2018 жылдың тамызында Харди үш фильмде Брок/Веном рөлін ойнау үшін келісімшартқа отырғанын хабарлады. Трилогияның соңғы бөлігін әзірлеу 2021 жылдың желтоқсанында екінші фильм шыққаннан кейін басталды. 2022 жылдың маусымында Марсель мен Харди сценарийді дайындады, сол жылдың қазан айында Келли режиссерлік орынды иеленді. Түсірілім 2023 жылдың маусым айының соңында Испанияда басталды, бірақ келесі айда SAG-AFTRA ереуіліне байланысты тоқтатылды. Қараша айында, ереуіл аяқталғаннан кейін, түсірілім қайта басталып, 2024 жылдың ақпан айының соңында аяқталды. 2024 жылдың наурыз айында триквелл «Соңғы би» субтитрін алды. Веном: Соңғы би бүкіл әлем бойынша 2024 жылдың 21 қазанында және АҚШ-та 2024 жылдың 25 қазанында шығарылды. Фильм сыншылардан әртүрлі пікірлер алды және бүкіл әлем бойынша кассадан 317 миллион доллардан астам табыс тапты. [[Қазақстан]]да фильм 2024 жылдың 24 қазанында жарық көріп, [[Қазақ тілі|қазақ]] және [[Орыс тілі|орыс тілдеріне]] дыбысталған нұсқалары қолжетімді болды.<ref>{{cite web|url=https://weproject.media/articles/detail/film-venom-so-y-bi-venom-posledniy-tanets-vyydet-i-na-kazakhskom-yazyke-osenyu-2024/|title=Фильм «Веном: Соңғы би»/«Веном: Последний танец» выйдет и на казахском языке осенью 2024!|author=|date=2024-10-16|work=|publisher=WE|accessdate=2024-11-10|lang=ru}}</ref> == Сюжеті == Эдди Брок пен Веном симбиоты қашып жүргенде Мексикадағы барда мас болып қалады. Жақында олардың Карнажемен шайқасы және Клетус Касадидің өлтірілуі тақырыптарда жарияланып, Эддиді тұтқындау туралы ордер шығарылғаннан кейін, ол өзінің атын тазарту үшін Нью-Йоркке барады. Осы уақытта белгілі бір ксенофаг оларды қуа бастайды. Оқиғалар қызметтен шығаруға дайындалып жатқан [[51-аймақ|51-аймақта]] жұмыс істейтін және жердегі басқа симбиоттарды талдап жатқан сарбаз Рекс Стриклендтің назарын аударады. Карнеджмен кездесуден аман қалғаны белгілі болған Патрик Маллиганды Стрикленд сарбаздары басқа симбиот сарбаздардан қашып, оны өлімге тастап кеткеннен кейін тұтқынға алды. Стрикленд симбиоттардың Жерге келу мақсаты туралы білу үшін Эдди мен Веномды бөлек әкелгісі келеді. Нью-Йоркке бара жатқан ұшаққа отырған Эдди мен Веном оларды аңдып жүрген ксенофагтың шабуылына ұшырап, ұшақтан қаңырап бос далаға құлауға мәжбүр болады. Веном Эддиге оларды Налл деп аталатын симбиоттарды жасаушының бұйрығымен аулап жатқанын түсіндіреді. Нулл өзін симбиоттар баяғыда азғырған түрмеден босату үшін бір бөлігі Веномның шынайы түрінде табылуы мүмкін Кодексті табуды армандайды. Кодекс симбиот өзінің қайтыс болған иесін тірілткен кезде жасалады (Сан-Францискодағы оқиғалар кезінде Веном Эддиді қайта тірілтті) және олардың өмірі бір болған. Стрикленд пен оның экипажының тұтқынына түсіп, екеуінен де, Ксенофагтан да қашып құтылған Эдди ақыры ормандағы саяхатшы хиппи отбасына, Мартин мен Нова Мунға және екі баласымен бірге оған [[Лас-Вегас|Лас-Вегасқа]] сапар шегуді ұсынады. Сонымен бірге, Маллиганның жаңа симбиоти Стрикленд пен оның командасына Нулдың шынайы ниеті мен Кодекстің рөлі туралы хабарлайды, егер Эдди немесе Веном өлсе ғана жойылуы мүмкін. Лас-Вегасқа келген Брок пен Веном казинода Чен ханыммен кездесіп, Ксенофагтың шабуылына қайта ұшырамас бұрын Веном онымен билейді. Кенеттен Стриклендтің командасы келіп, Веномды Эддиден ажыратып, Эдди Маллиганмен кездесетін 51-аймаққа апарады. Сади Веномды босатады және ол Эддимен қайта байланысады, ол қайтадан өзін Ксенофагқа көрсетеді, ол базаға келіп, Маллиганды өлтіреді. Venom басқа симбиоттарды босатады, олар Садимен және 51-ші аймақтың басқа қызметкерлерімен біріктіріліп, бірге Ксенофагқа шабуыл жасайды. Эдди, Стрикленд және ғалым Тедди Пэйн Мартин мен оның отбасымен кездеседі, олар да бөтен планеталықтарды іздеу үшін 51-аймаққа еніп кеткен. Налл Кодекстің орнын тауып, Веномды жою үшін порталдар арқылы көптеген ксенофагтарды жібере бастайды. Эдди сырттағы сынған дуалдан қашып шыққан Мартин мен оның отбасын құтқару үшін жаратылыстарды азғыруға тырысады. Кодексті бұзып, ғаламды құтқару үшін қожайынынан бөлініп шығу керектігін түсінген Веном Эддимен қоштасып, ксенофагтармен қосылып, оларды қышқыл шашыратқыштың астына сүйреп апарып, өзін де, тіршілік иелерін де құрту үшін пайдаланады. Пейн мен оның симбиоты Садиді жарылыстан құтқарады, Эдди есін жоғалтады. Эдди ауруханада оянады және федералдық шенеунік оның және Веномның 51-аймақтағы қаһармандық әрекеттерінің арқасында болған оқиғаны құпия сақтау шартымен оның барлық қылмыстық жазбалары жойылғанын айтады. Біраз уақыттан кейін Нью-Йоркке келген Эдди [[Бостандық ескерткіші]] қарап отырып, Веноммен болған сәттерін еске алады. Фильмден кейінгі алғашқы көріністе Нулл Веномның өлімімен ғалам енді қауіпсіз емес екенін айтады.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-11-04/rnmtr-kino-en-kop-kassa-zhinagan-filmder/|title=«Кеттік бәрін таста» «Веномнан» озып кетті: соңғы аптада ең көп касса жинаған фильмдер|author=Рауан Мутаир|date=2024-11-04|work=|publisher=Kursiv.media|accessdate=2024-11-10|lang=kk}}</ref> Екінші көріністе фильмнің басындағы бармен 51-ауданнан үрейленіп қашып кетеді, ал қара тарақан бұрын Веном үлгісі бар сынған құтының жанындағы үйінділердің астынан шығып кетеді.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-10-03/svtln-kazan-kino/|title=Қазан айындағы ең айтулы кинопремьералар қандай|author=Светлана Ғалымжанқызы|date=2024-11-03|work=|publisher=Kursiv.media|accessdate=2024-11-10|lang=kk}}</ref> == Рөлдердер == * [[Том Харди]] — Эдди Брок / Веном рөлінде: зерттеуші журналист, бөтен Веном симбиотының қожайыны болып табылады, бұл оған адамнан тыс қабілеттер береді.<ref>{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/news/30192|title=Том Харди намекнул, что после фильма «Веном 3: Последний танец» он не вернется к роли Эдди|author=|date=2024-10-04|work=|publisher=Soyuz.ru|accessdate=2025-01-26|lang=ru}}</ref> * Чиветел Эджиофор — Рекс Стрикленд рөлінде: Брокты аулап жүрген және Веномды алуға ұмтылған «Империума» командирі.<ref>{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/news/25201|title=В фильме «Веном 3» снимется звезда ​«Доктора Стрэнджа» Чиветель Эджиофор|author=|date=2023-05-17|work=|publisher=Soyuz.ru|accessdate=2025-01-26|lang=ru}}</ref> * Джуно Темпл — Доктор Тедди Пэйн рөлінде: «Империума» ғалымы ағасының найзағай соғуынан қайтыс болғанын, оның қолында тыртық қалдырды; шатыр тәрізді шаштары бар күлгін симбиоттың иесі болады.<ref>{{cite web|url=https://ukranews.com/news/987224-semki-venom-3-pochti-zaversheny-dzhuno-templ|title=Съемки "Веном 3" почти завершены, - Джуно Темпл|author=Денис Гороховський|date=|work=|publisher=Українські Новини|accessdate=2025-01-26|lang=ru}}</ref> * Рис Иванс — Мартин Мун рөлінде: хиппи және жат планеталық әуесқой.<ref>{{cite web|url=https://postnews.ru/a/30959|title=«Один из лучших кинокомиксов в истории»: о чем «Веном 3» и почему его расхваливают критики?|author=|date=2024-10-23|work=|publisher=Постньюс|accessdate=2025-01-26|lang=ru}}</ref> * Стивен Грэм — Патрик Маллиган рөлінде: Карнажмен байланыста болғаннан кейін симбиотты жұқтырған және оны Империя тұтқынға алмас бұрын өліге қалдырған бұрынғы полиция детективі. Грэм сонымен бірге Маллиган байланыстырылған аты жоқ жасыл симбиотты айтады. * Пегги Лу — Чен ханым рөлінде: ыңғайлы дүкеннің иесі және Эдди Брок пен Веномның досы. * Кларк Бако — Сэди Рождество рөлінде: «Империума» зерттеушісі, Веноммен уақытша қосылып, кейінірек жасыл, төрт шандырлы симбиоттың иесі болды. * Аланна Юбак — Нова Мун рөлінде: Мартиннің әйелі. * Энди Серкис — Налл рөлінде: Клинтардағы түрмеден құтылу үшін Эдди мен Веномның кодексін іздейтін симбиоттардың жасаушысы. Режиссёр Келли Марсель «Веном 2» фильмін басқарған Серкисті кастинг туралы былай деді: «Біз Веном 2-ге оның осы кейіпкер [Нул] болатынын білдік, сондықтан біз оны өмірге әкеле алдық. Бұл фильмде өте, өте қанағаттанарлық болды».<ref>{{cite web|url=https://kanobu.ru/news/rezhissyor-venoma-3-podtverdila-uchastie-endi-syorkisa-v-roli-zlodeya-nalla-492462/|title=Режиссёр «Венома 3» подтвердила участие Энди Сёркиса в роли злодея Налла|author=Сергей Васильев|date=2024-10-24|work=|publisher=Kanobu.ru|accessdate=2025-01-26|lang=ru}}</ref> Хала Финли және Дэш Макклауд Мартиннің балаларын, тиісінше, Эхо және Лиф Мунды бейнелейді. Кристо Фернандес [[Marvel кинематографиялық әлемі|Marvel кинематографиялық әлеміндегі]] "Өрмекші адам: үйге жол жоқ" (2021) фильміндегі өзінің рөлін қайталайтын бармен ретінде пайда болады, сонымен қатар кейіпкердің Веном ғаламдық нұсқасын ойнайды. Алғашқы екі Venom фильмінде доктор Дэн Льюистің рөлін сомдаған Рейд Скотт фильмде «Империума» басшысы ретінде көрінеді; Кредиттерде Дэн ретінде көрсетілген, дегенмен бұл кейіпкер фильмде көрінбейді. == Өндіріс == === Даму === 2018 жылдың тамызында актер Том Харди Веном туралы үш фильмге қатысуға келісімшартқа отырғанын хабарлады. 2021 жылдың қыркүйегінде Харди Sony шенеуніктерінің Marvel кинематографиялық әлемі (МКӘ) және Sony Spider-Man Universe (SSU) франшизалары арасындағы ірі кроссоверге қызығушылық танытқанын хабарлады. Веном 2 (2021) режиссері Энди Серкис үш квелдің тізгінін ұстауға дайын болды; Серкистің жоспары болашақ фильмдерде «Рэйвенкрофт» институтын зерттеп, киносүйер қауымға ондағы басқа зұлым адамдарды көрсету, содан кейін ғана [[Өрмекші-адам|Өрмекші адаммен]] кроссовер түсіру болды. Қазан айында Эми Паскаль [[Том Холланд|Том Холландпен]] бұрынғы Venom жаңа фильмдерінде МКӘ-ның Питер Паркер/Өрмекші адам ретінде көріну мүмкіндігін талқылағаны хабарланды. Сол жылдың желтоқсанында Паскаль үшінші жарнаның жоспарлау сатысында екенін хабарлады. 2022 жылдың сәуірінде CinemaCon-те Sony үш квелдің әзірленгенін жариялады. Маусым айында Харди мен Келли Марсель оқиғаны жаза бастады. Том Харди үш квельдегі Веном рөліне оралғаны үшін 20 миллион доллар гонорар алды. 2022 жылдың қазан айында Келли Ави Арад, Мэтт Толмач, Эми Паскаль, Хатч Паркер және Том Хардимен бірге фильмнің режиссері және продюсері болды. Фильмнің өндірісін Arad Productions өз мойнына алды; Matt Tolmach Productions; Pascal Pictures; Hutch Parker Entertainment; Hardy, Son & Baker және [[Columbia Pictures]] Marvel Entertainment-пен бірлесіп. 2022 жылдың 20 қазанында Веном: Соңғы би трилогиясының соңғы фильмі болатыны жарияланды. Серкис «Жануарлар фермасы» анимациялық фильмінің өндірісіне кірісіп, үшінші бөлімнің режиссеріне оралмады. === Алдын ала өндіру === 2023 жылдың ақпанында Харди алдын ала өндірістің басталғанын жариялады. Сәуірде Джуно Темпл белгісіз «басты рөлге» қосылу туралы келіссөздерге кірісті. Мамыр айында фильмге Чиветел Эджиофор мен Темпл түсті. Маусым айында Sony 2024 жылдың қазан айында фильмнің театрландырылған шығарылымын белгіледі. 2024 жылдың ақпанында Кларк Бако актерлік құрамға қосылды. === Түсірілім === Түсірілім процесі 2023 жылдың 26 ​​маусымында [[Картахена|Картахенадағы]] (Испания) Лос-Матеос аумағында, сондай-ақ Кальбланк аймақтық саябағында басталды; Оруэлл жұмыс атауымен өтті. Фабиан Вагнер кинематограф қызметін атқарды; Вагнер бұған дейін Веном 2-де қосымша кинематограф қызметін атқарған. 2023 жылдың шілде айының ортасында SAG-AFTRA ереуілінің басталуы түсірілімді тоқтатуға әкелді. Актерлердің ереуілдері аяқталғаннан кейін көп ұзамай фильмнің шығарылымы 2024 жылдың 8 қарашасына ауыстырылды, бұл күнді Sony бұрын аталмаған Marvel фильмі үшін сақтаған болатын. Түсірілім жұмыстары 16 қарашада жалғасты. 2024 жылдың ақпан айының соңында Джуно Темпл түсірілім аяқталғанын хабарлады. === Өндірістен шыққан соң === 2024 жылдың наурыз айында фильм «Соңғы би» субтитрін және 2024 жылдың 25 қазанында жаңа кинотеатрға шығу күнін алды. Фильмнің трейлері 2024 жылдың 3 маусымында шықты. Сол күні Пегги Лу мен Стивен Грэмдің «Веном» фильміндегі Чен ханым мен Патрик Маллиганның рөлдерін қайта сомдағаны анықталды; Фильмде сонымен қатар Рис Ифанс (2012 жылғы «[[Жаңа Өрмекші-адам]]» фильмінде Курт Коннорсты/Кесірткені ойнаған және 2021 жылы «Өрмекші адам: үйге жол жоқ» фильмінде ойнаған), Аланна Юбак пен Кристо Фернандес («Үйге жол жоқ» фильмінде Брокпен сөйлескен бармен ретінде пайда болған) басты рөлдерді сомдайды. Marvel кинематографиялық әлеміне). === Әні === Дэн Дикон фильмнің музыкасын жазды.<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2024/08/28/dan-deacon-scoring-kelly-marcels-venom-the-last-dance/|title=Dan Deacon Scoring Kelly Marcel’s ‘Venom: The Last Dance’ {{!}} Film Music Reporter|lang=en|access-date=2024-10-22}}</ref> ==== Қазақстанда ==== [[ZaQ (Ninety One)|ZaQ]] «[[Ninety One]]<nowiki/>» тобының мүшесі қазақша дубляжына «KIIM» атты саундтрек жазып, бейнебайанда әзірлеген.<ref>{{cite web|url=https://harpersbazaar.kz/zaq-x-venom-ninety-one-tobyny-memberi-venom-so-y-bi-filmine-saundtrek-zhazdy/|title=Zaq X Venom: «Ninety One» Тобының Мембері «Веном: Соңғы Би» фильміне саундтрек жазды|author=Гүлдана Мұқан|date=2024-11-06|work=|publisher=Harpersbazaar.kz|accessdate=2024-11-10|lang=kk}}</ref> == Аударма жұмыстары == [[Меломан (компания)|Меломен]] және [[Sony Pictures Entertainment|Sony]], Disney, Pixar кинокомпаниядарымен қолдауына қазақ тіліне аударылды.<ref>{{cite web|url=https://weproject.media/articles/detail/vitse-prezident-po-mezhdunarodnomu-marketingu-sony-pictures-o-dublyazhe-filmov-na-kazakhskiy-yazyk-i/|title=Вице-президент по международному маркетингу Sony Pictures о дубляже фильмов на казахский язык и планах по работе в Казахстане|author=|date=2024-10-17|work=|publisher=WE|accessdate=2024-11-10|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://yk.kz/news/politika/aida-balaeva-vyiskazalas-o-filmax-s-kazaxskim-dublyazhom-385018.html|title=Аида Балаева высказалась о фильмах с казахским дубляжом|author=|date=2024-11-04|work=|publisher=Yk.kz|accessdate=2024-11-10|lang=ru}}</ref> Премьераға: фильмнің қазақ тіліндегі дубляжының режиссері Шах-Мұрат Ордабаев, қазақ тіліндегі фильмнің дауыс берушілері: қазақ кино және театр актрисасы, эстрада әншісі — Салтанат Бақаева, кино актрисасы, әнші, тележүргізуші - Анара Батырхан, қазақстандық Ninety One тобының әншісі — Батырхан Мәліков, театр және теледидар актері — Асан Мәжит, актриса — Нұрай Жеткерген, дубляж жасаушы Бауыржан Қаңтарбаев, сонымен қатар жобаға дубляж жасаушылар Бота Қаратай, Ерасыл Мұхамадиев және Ерғали Дүйсен қатысады.<ref>{{cite web|url=https://weproject.media/articles/detail/kak-proshla-premera-fantasticheskogo-ekshna-venom-so-y-bi-v-almaty/|title=Как прошла премьера фантастического экшна «Веном: Соңғы би» в Алматы|author=|date=2024-10-28|work=|publisher=WE|accessdate=2024-11-10|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-10-29/rnmtr-venom-songy-bi-866/|title=«Веном: Соңғы би» фильмі бір аптада 866 млн теңге кассалық табысқа жетті|author=Рауан Мутаир|date=2024-10-29|work=|publisher=Kursiv.media|accessdate=2024-11-10|lang=kk}}</ref> == Түсім == === Қазақстанда === Қазақ тіліндегі нұсқасы 24 қазандағы бірінші күні 3 млн теңге немесе түсімнің 2% құрады.<ref>{{cite web|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/196607-chto-s-nami-ne-tak-bloger-vozmushchen-tsiframi-sbora-filma-venom-na-kazakhskom-iazyke|title=«Что с нами не так?»: блогер возмущен цифрами сбора фильма «Веном» на казахском языке|author=Ольга Чу|date=2024-10-27|work=|publisher=Newtimes.kz|accessdate=2024-11-10|lang=ru}}</ref> Ал алғашқы дем алыс күніне 18 млн теңге жинады.<ref>{{cite web|url=https://www.the-village-kz.com/village/city/news-city/38119-film-venom-so-y-bi-na-kazahskom-yazyke-sobral-bolee-18-millionov-tenge-za-pervyy-uik-end|title=Фильм «Веном: Соңғы би» на казахском языке собрал более 18 миллионов тенге за первый уик-энд|author=|date=2024-10-28|work=|publisher=The Village Казахстан|accessdate=2024-11-09|lang=}}</ref> 6 күн ішінде 26 млн теңгеге жетті.<ref>{{cite web|url=https://vlast.kz/novosti/62458-film-venom-sogy-bi-sobral-za-sest-dnej-prokata-v-kazahstane-26-mln-tenge.html|title=Фильм «Веном: Соңғы би» собрал за шесть дней проката в Казахстане 26 млн тенге|author=Ирина Гумыркина|date=2024-10-31|work=|publisher=Vlast.kz|accessdate=2024-11-09|lang=ru}}</ref> 24—27 қазан күндерінде 2 тілде жалпы түсімі 666 млн теңге (1,3 млн АҚШ доллар) құрады.<ref>{{cite web|url=https://tribune.kz/venom-poslednij-tanets-zarabotal-v-kazahstane-bolee-1-3-mln-dollarov-za-uik-end/|title=«Веном: Последний танец» заработал в Казахстане более 1,3 млн долларов за уик-энд|author=|date=2024-10-29|work=|publisher=Tribune.kz|accessdate=2024-11-09|lang=ru}} </ref> == Шығару == Фильмнің әлемдік премьерасы 2024 жылдың 21 қазанында өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/venom-3-first-reactions-after-the-premiere-1236040792/|title=‘Venom: The Last Dance’: First Reactions After the Premiere|lang=en-US|first=Abid|last=Rahman|website=The Hollywood Reporter|date=2024-10-22|access-date=2024-10-22}}</ref> Фильм АҚШ-та 2024 жылдың 25 қазанында [[IMAX]] және басқа премиум форматтарда шығады деп жоспарланған. Алдымен Веном: Соңғы би фильмінің премьерасы келесідей болды: 2024 жылдың қазаны, 2024 жылдың 12 шілдесі және 2024 жылдың 8 қарашасы. 2021 жылдың сәуірінде Sony [[Netflix]] және [[The Walt Disney Company|Disney]] компанияларымен 2022 жылдан 2026 жылға дейін шығарылған фильмдерін театрға және үйге шығарылғаннан кейін көрсету құқығы туралы келісімге қол қойды. Netflix Веном 2 ден кейін шыққан Веном фильмдеріне 18 айлық эксклюзивті құқықтар туралы келісімге қол қойды. Disney Disney+ және Hulu ағындық қызметтерінде фильмдерді көрсету құқықтарын, сондай-ақ Disney теледидар желілерінде хабар тарату құқықтарын қамтитын келісімге қол қойды. == Сын == [[Rotten Tomatoes]] фильмінде фильм сыншыларының 99 шолуына негізделген 36% жаңа рейтингке ие.<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/venom_the_last_dance|title=Venom: The Last Dance|lang=en|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=2024-10-25}}</ref> Metacritic-те фильм киносыншыларының 37 пікірі негізінде 100-ден 41 ұпай жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/venom-the-last-dance/|title=Venom: The Last Dance Reviews|lang=en|website=[[Metacritic]]|access-date=2024-10-25}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Веном (фильмдер сериясы)]] [[Санат:2024 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] [[Санат:АҚШ атыс-шабыс фильмдері]] faqy6lutwfgcfpvu2hc7g7jlky12e1w 0 751090 3657193 3653640 2026-09-18T22:07:12Z ShadZ01 56180 3657193 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық альбом | Атауы = Revolution Radio | Шынайы атауы = | Түрі = студиялық альбом | Орындаушы = [[Green Day]] | Мұқабасы = Revolution Radio.jpg | Мұқаба ені = 250 | Шыққан жылы = 7 қазан 2016 | Жазылды = 15 қаңтар – 24 шілде 2016 | Жанрлары = {{flatlist| * [[панк-рок]]<ref name="rollingstone">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/green-day-older-wiser-mad-as-hell-in-revolution-radio-w443594|title=Review: Green Day Older, Wiser, Mad as Hell in 'Revolution Radio'|publisher=|accessdate=2016-10-07|archive-date=2016-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161007080814/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/green-day-older-wiser-mad-as-hell-in-revolution-radio-w443594|deadlink=no}}</ref> * [[поп-панк]]<ref>{{cite web|url=http://www.cleveland.com/entertainment/index.ssf/2016/10/revolution_radio_is_green_days.html|title='Revolution Radio' is Green Day's most heartfelt work in years (Review)|publisher=|accessdate=2016-10-07|archivedate=2016-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161008065852/http://www.cleveland.com/entertainment/index.ssf/2016/10/revolution_radio_is_green_days.html|deadlink=no}}</ref> * [[альтернативті рок]] }} | Ұзақтығы = 44:29 | Ел = {{USA}} | тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | Лейблі = [[Reprise Records]] | Продюсері = {{Flatlist|* Green Day}} | Шолу = | Алдыңғы = [[Demolicious]] | Алд_жыл = 2014 | Жыл = 2016 | Келесі = [[Greatest Hits: God's Favorite Band]] | Кел_жыл = 2017 | Тағы = {{Синглдер | Атауы = Revolution Radio | Түрі = студиялық альбом | Сингл 1 = [[Bang Bang]] | Сингл 1 күні = 11 тамыз 2016 | Сингл 2 = [[Still Breathing]] | Сингл 2 күні = 12 қазан 2016 | Сингл 3 = [[Revolution Radio (ән)|Revolution Radio]] | Сингл 3 күні = 16 ақпан 2017 }} }} '''Revolution Radio''' ({{Tr|Төңкеріс радиосы|lang=en}}) — америкалық [[Green Day]] [[панк-рок]] тобының он екінші студиялық альбомы. Альбом 2016 жылдың 7 қазанында [[Reprise Records]] лейблінде шығарылды. Жетекші сингл, «[[Bang Bang (Green Day әні)|Bang Bang]]<nowiki/>», 11 тамызда шығарылды. Сондай-ақ, альбом шыққанға дейін сәйкесінше 9 және 23 қыркүйекте шыққан «[[Revolution Radio (ән)|Revolution Radio]]<nowiki/>» мен «[[Still Breathing]]<nowiki/>» әндері жарық көрді. Альбом шыққан күні топтың ресми сайтына «Youngblood» әніне бейне жүктелді. ''Revolution Radio'' — Джейсон Уайт қайтадан сессиялық музыкант болып кеткеннен кейінгі, ұжымның [[21st Century Breakdown]] жұмысынан бері алғаш рет толық трио құрамымен жазған тұңғыш туындысы.<ref>{{cite web|title=Green Day Announce New Single, 'Bang Bang'|url=http://www.spin.com/2016/08/green-day-new-single-bang-bang-announce/|website=|publisher=[[Spin Media]]|accessdate=2016-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802184131/http://www.spin.com/2016/08/green-day-new-single-bang-bang-announce/|archivedate=2016-08-02|date=2016-08-01|author=Rachel Brodsky|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.greendayauthority.com/news/5296/|title="BANG BANG" premiere set for Thursday morning|publisher=Green Day Authority|deadlink=no|accessdate=2016-08-10|archivedate=2018-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215122023/http://www.greendayauthority.com/news/5296/|lang=en}}</ref> АҚШ-тағы беделді [[Billboard 200]] хит-парадында көш бастап, бірінші орыннан дебют жасаған Revolution Radio алғашқы аптаның өзінде 95 000 альбомдық эквивалентті жинады (мұнда тректер мен стриминг ескерілген), оның 90 000-ы нақты сатылым үлесіне тиесілі. Осылайша, бұл туынды [[American Idiot]] (2004–2005 жылдары үш апта бойы бірінші орыннан түспеген) мен [[21st Century Breakdown]] (2009) альбомдарынан кейінгі топтың АҚШ чартындағы үшінші № 1 позициядағы альбомы.<ref name="RR Billboard">{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7542053/green-day-earns-third-no-1-album-on-billboard-200-chart-with|title=Green Day Earns Third No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'Revolution Radio'|work=[[Billboard]]|last=Caulfield|first=Keith|date=2016-10-16|accessdate=2016-10-17|deadlink=no|archivedate=2017-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170109195846/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7542053/green-day-earns-third-no-1-album-on-billboard-200-chart-with|lang=en}}</ref> == Жарыққа шығаруы == Альбомды жазу жұмыстары 2012 жылы жарық көрген ''[[¡Uno!]]'', ''[[¡Dos!]]'' және ''[[¡Tré!]]'' трилогиясынан кейінгі «99 Revolutions Tour» турнесінен кейінгі үзіліс кезінде, яғни 2014 жылы басталды. <ref name="rollingstone2016">{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/features/billie-joe-armstrong-on-green-days-topical-new-lp-w433483|title=Billie Joe Armstrong on Green Day's Provocative New LP|publisher=Rolling Stone|deadlink=no|accessdate=2016-08-11|archivedate=2016-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161012140554/http://www.rollingstone.com/music/features/billie-joe-armstrong-on-green-days-topical-new-lp-w433483|lang=en}}</ref> Алдыңғы альбомдардың трилогиясын шығаруға жұмсалған күш-жігер өзін ақтамады деп мәлімдеген топтың жетекшісі [[Билли Джо Армстронг]] жаңа альбом жасау кезінде «сонша күш берілмейтінін» атап өтті.<ref>{{cite web|url=http://www.greendayauthority.com/news/5336/|title=Billie Joe interview with Q magazine on 'Revolution Radio'|publisher=Green Day Authority, Q Magazine|access-date=|deadlink=no|accessdate=2016-08-28|archivedate=2018-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215122243/http://www.greendayauthority.com/news/5336/|lang=en}}</ref> Оның айтуынша, «Bang Bang» әні «Америкада дүниеге келген және [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]] қолдайтын жаппай ату мәдениетін» сипаттайды.<ref name=rollingstone2016 /> Ол сондай-ақ альбом [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та болып жатқан зорлық-зомбылықтың көрінісі екенін айтады. == Пікірлері == Revolution Radio сыншылардың оң бағасына ие болды. [[Metacritic]] агрегаторында 29 рецензияға негізделген альбомның орташа ұпайы 100-ден 72-ні құрап, «негізінен оң пікірлер» деген бағаға ие болды.<ref name="MC">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/music/revolution-radio/green-day|title=Reviews for Revolution Radio by Green Day|work={{noitalics|Metacritic}}|publisher=[[CBS Interactive]]|access-date=2016-10-08|archive-date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629053443/http://www.metacritic.com/music/revolution-radio/green-day|url-status=live}}</ref> [[Alternative Press]] журналының шолушысы Аарон Берджесс: «Green Day бұл жолы арада жылдар салып барлық сұраққа бірдей жауап бере алмайтынын аңғартты, алайда сол жауапты іздеу жолындағы талпыныстары оларды ақиқатқа ең жақынырақ етіп көрсетеді», — деп атап өтті.<ref name=AP>{{cite web|url=http://www.altpress.com/reviews/entry/review_green_day_revolution_radio|title=‘Revolution Radio’ is the most intensely personal Green Day album in years - Reviews - Alternative Press|publisher=|access-date=2016-10-07|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828145002/http://www.altpress.com/reviews/entry/review_green_day_revolution_radio|url-status=live}}</ref> Ал [[The Guardian]] басылымынан Гвилим Мамфорд: «[бірнеше соңғы альбомнан кейін] топ өз бастауларына қайта оралуды жөн көрді, бұл альбом — ұжымның аса жинақы шыққан ең сәтті жұмыстарының бірі. «Bang Bang» синглы жалпы альбомның бағытын айқындап берді, ондағы негізгі назар жаппай атыстар тудырған қоғамдық психозға аударылған», — деп өз пікірін білдірді. == Композициялар тізімі == {{tracklist|all_lyrics=[[Билли Джо Армстронг]]|title1=Somewhere Now|length1=4:08|title2=[[Bang Bang (Green Day әні)|Bang Bang]]|length2=3:25|title3=Revolution Radio|length3=3:00|title4=Say Goodbye|length4=3:39|title5=Outlaws|length5=5:02|title6=Bouncing Off the Wall|length6=2:40|title7=Still Breathing|length7=3:44|title8=Youngblood|length8=2:32|title9=Too Dumb to Die|length9=3:23|title10=Troubled Times|length10=3:04|title11=Forever Now|length11=6:52|title12=Ordinary World|length12=3:00|total_length=44:29}}{{tracklist|collapsed=yes|headline=Japanese edition bonus track<ref>{{Cite web |url=http://wmg.jp/artist/greenday/WPCR000017515.html |title=Green Day&nbsp;/ グリーン・デイ「Revolution Radio&nbsp;/ レボリューション・レディオ」｜ワーナーミュージック・ジャパン |publisher=Warner Music Japan |accessdate=2016-08-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160823170102/http://wmg.jp/artist/greenday/WPCR000017515.html |archivedate=2016-08-23 |deadlink=yes }}</ref>|title13=Letterbomb|note13=live at the Cricket Wireless Amphitheatre, Chula Vista, California; September 2, 2010|length13=4:34}} == Чарттар == {{col-begin}} {{col-2}} === Апталық чарттар === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ ''Revolution Radio'' альбомының апталық чарттағы көрсеткіштері (2016) |- ! scope="col"| Чарт (2016) ! scope="col"| Ең жоғарғы орны |- | Аустралия ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2016.htm|title=ARIA Top 100 Albums 2016|publisher=[[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 6, 2017}}</ref> || 2 |- | Аустрия ([[Ö3 Austria Top 40|Ö3 Austria]])<ref>{{cite web|url=http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |title=Ö3 Austria Top 40 – Album-Charts 2016 |publisher=oe3.orf.at |access-date=December 29, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104162203/http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |archive-date=January 4, 2016 }}</ref> || 4 |- | Бельгия / Фландрия ([[Ultratop]])<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2016&cat=a|title=Jaaroverzichten 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}</ref> || 1 |- | Бельгия / Валлония ([[Ultratop]])<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2016&cat=a|title=Rapports Annuels 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}</ref> || 6 |- | Канада ([[Billboard Canadian Albums]])<ref>{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/canadian-albums|title=Green Day Chart History (Canadian Albums)|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}</ref> || 1 |- | Хорватия ([[Top of the Shops|HDU]])<ref>{{cite web|url=https://www.top-lista.hr/www/2016/10/19/revolution-radio-najprodavanije-inozemno-izdanje/|title=Revolution Radio najprodavanije inozemmo izdanje|publisher=Top-lista.hr|access-date=October 19, 2016}}</ref> || 1 |- | Дания ([[Hitlisten]])<ref>{{cite web|url=http://hitlisten.nu/default.asp?w=41&y=2016&t=top40|title=Hitlisten.NU – Album Top-40 Uge 41, 2016|publisher=Hitlisten|access-date=October 19, 2016}}</ref> || 31 |- | Нидерланд ([[Album Top 100]])<ref>{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Dutchcharts.nl – Green Day – Revolution Radio|publisher=MegaCharts|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 4 |- | Финляндия ([[Suomen virallinen lista]])<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.fi/tilastot/virallinen-lista/artistit/Green+Day/Revolution+Radio|title=Green Day: Revolution Radio|publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland|access-date=October 16, 2016}}</ref> || 5 |- | Франция ([[Syndicat National de l’Édition Phonographique|SNEP]])<ref>{{cite web|url=http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Lescharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=August 27, 2019}}</ref> || 13 |- | Германия ([[GfK Entertainment charts|Offizielle Top 100]])<ref>{{cite web|url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-311504|title=Offiziellecharts.de – Green Day – Revolution Radio|publisher=GfK Entertainment Charts|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 2 |- ! scope="row"| Греция ([[IFPI Greece]])<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.gr/charts_en.html |publisher=IFPI Greece |access-date=October 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020195851/http://www.ifpi.gr/charts_en.html |archive-date=October 20, 2016 |title=Official IFPI Charts – Top-75 Albums Sales Chart – Week: 42/2016 |url-status=dead}}</ref> || 1 |- | Мажарстан ([[MAHASZ]])<ref>{{cite web|url=http://slagerlistak.kormany.hu/?it=album_top_40&ev=2016&hét=40|title=Album Top 40 slágerlista – 2016. 40. hét|publisher=MAHASZ|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 6 |- | Ирландия ([[Irish Recorded Music Association|IRMA]])<ref>{{cite web|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2016&year=2016&week=41|title=GFK Chart-Track Albums: Week 41, 2016|publisher=Chart-Track|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 1 |- | Италия ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/classifiche/detail/id/2280|title=Italiancharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=October 15, 2016}}</ref> || 1 |- | Жапония ([[Oricon Albums Chart|Oricon]])<ref>{{cite web|url=https://www.oricon.co.jp/rank/w/2016-10-17/|title=Oricon Top 50 Albums: 2016-10-17|publisher=Oricon|access-date=October 19, 2016}}</ref> || 8 |- | Жаңа Зеландия ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])<ref>{{cite web|url=http://charts.nz/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Charts.nz – Green Day – Revolution Radio|publisher=Recorded Music NZ|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 1 |- | Норвегия ([[VG-lista]])<ref>{{cite web|url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Norwegiancharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=VG-lista|access-date=October 15, 2016}}</ref> || 8 |- | Польша ([[Związek Producentów Audio-Video|ZPAV]])<ref>{{cite web|url=http://olis.onyx.at/listy/listawyszukane.asp?idnyz=1048|title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS – Official Retail Sales Chart|publisher=ZPAV|access-date=October 20, 2016}}</ref> || 20 |- | Португалия ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]])<ref>{{cite web|url=http://portuguesecharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Portuguesecharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=AFP|access-date=October 19, 2016}}</ref> || 8 |- | Шотландия ([[Official Charts|OCC]])<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/20161014/40/|title=Official Scottish Albums Chart Top 100|publisher=Official Charts Company|access-date=October 15, 2016}}</ref> || 1 |- | Оңтүстік Корея ([[Circle Chart|Circle]])<ref>{{cite web|url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=term&hitYear=2016&targetTime=40&nationGbn=E|title=2016년 41주차 Album Chart (Foreign)|publisher=Gaon Music Chart|access-date=October 18, 2016}}</ref> || 1 |- | Испания ([[PROMUSICAE]])<ref>{{cite web|url=http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Spanishcharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=PROMUSICAE|access-date=August 27, 2019}}</ref> || 6 |- | Швеция ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Swedishcharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Sverigetopplistan|access-date=October 14, 2016}}</ref> || 1 |- | Швейцария ([[Schweizer Hitparade]])<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Green+Day&titel=Revolution+Radio&cat=a|title=Swisscharts.com – Green Day – Revolution Radio|publisher=Schweizer Hitparade|access-date=October 19, 2016}}</ref> || 1 |- | Ұлыбритания ([[UK Albums Chart]])<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20161014/7502/|title=Official Albums Chart Top 100|publisher=Official Charts Company|access-date=October 15, 2016}}</ref> || 1 |- | АҚШ ([[Billboard 200]])<ref>{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/billboard-200/2016-11-05|title=Billboard 200: Week of November 5, 2016|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}</ref> || 1 |- | АҚШ ([[Billboard чарттары|Top Alternative Albums – Billboard]])<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/alternative-albums/2016-11-05|title=Alternative Albums: Week of November 5, 2016|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}</ref> || 1 |- | АҚШ ([[Billboard чарттары|Top Rock Albums – Billboard]])<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/rock-albums/2016-11-05|title=Top Rock Albums: Week of November 5, 2016|magazine=Billboard|access-date=October 18, 2016}}</ref> || 1 |} {{col-2}} === Жылдық қорытынды чарттар === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ ''Revolution Radio'' альбомының 2016 жылғы қорытынды чарт көрсеткіштері |- ! scope="col"| Чарт (2016) ! scope="col"| Позициясы |- ! scope="row"| Аустралия (ARIA)<ref>{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2016.htm|title=ARIA Top 100 Albums 2016|publisher=[[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 6, 2017}}</ref> | 89 |- ! scope="row"| Австрия (Ö3 Austria)<ref>{{cite web|url=http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |title=Ö3 Austria Top 40 – Album-Charts 2016 |publisher=oe3.orf.at |access-date=December 29, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104162203/http://oe3.orf.at/charts/stories/2749412/ |archive-date=January 4, 2016 }}</ref> | 69 |- ! scope="row"| Бельгия / Фландрия (Ultratop)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2016&cat=a|title=Jaaroverzichten 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}</ref> | 89 |- ! scope="row"| Бельгия / Валлония (Ultratop)<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2016&cat=a|title=Rapports Annuels 2016 Albums|publisher=Hung Medien|access-date=December 29, 2016}}</ref> | 144 |- ! scope="row"| Италия (FIMI)<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/news/top-of-the-music-fimi-gfk-2016-le-uniche-classifiche-annuali-complete|title=Top of the Music – FIMI/GfK: Le uniche classifiche annuali complete.|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110154925/http://www.fimi.it/news/top-of-the-music-fimi-gfk-2016-le-uniche-classifiche-annuali-complete |archive-date=January 10, 2017|access-date=January 29, 2017}}</ref> | 71 |- ! scope="row"| Оңтүстік Корея (Gaon International Albums)<ref>{{cite web |url=http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?termGbn=year&hitYear=2016&targetTime=3&nationGbn=E&year_time=3 |title=2016년 Album Chart |language=ko |publisher=Gaon Music Chart |access-date=February 16, 2021 }}</ref> | 85 |- ! scope="row"| Швейцария (Schweizer Hitparade)<ref>{{cite web|url=http://hitparade.ch/charts/jahreshitparade/2016|title=Schweizer Jahreshitparade Alben 2016|website=hitparade.ch|access-date=January 2, 2017}}</ref> | 71 |- ! scope="row"| Ұлыбритания (OCC)<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/charts/end-of-year-artist-albums-chart/|title=End of Year Album Chart Top 100 – 2016|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=December 31, 2016}}</ref> | 94 |- ! scope="row"| АҚШ (Billboard 200)<ref>{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2016|magazine=Billboard|access-date=December 9, 2016}}</ref> | 195 |- ! scope="row"| АҚШ (Top Rock Albums – Billboard)<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-rock-albums|title=Top Rock Albums – Year-End 2016|magazine=Billboard|access-date=July 3, 2020}}</ref> | 20 |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ ''Revolution Radio'' альбомының 2017 жылғы қорытынды чарт көрсеткіштері |- ! scope="col"| Чарт (2017) ! scope="col"| Позициясы |- ! scope="row"| АҚШ (Top Rock Albums – Billboard)<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-rock-albums|title=Top Rock Albums – Year-End 2017|magazine=Billboard|access-date=July 3, 2020}}</ref> | 71 |} {{col-end}} == Жазбаға қатысушылары == === Green Day === * [[Билли Джо Армстронг]] – [[Вокалдық музыка|вокал]], [[гитара]], [[продюсер]] * [[Майк Дёрнт]] – [[бас-гитара]], [[бэк-вокал]], продюсер * [[Тре Кул]] – [[Соқпалы музыкалық аспаптар|соқпалылар]], [[перкуссия]], продюсер === Қосымша қатысушылары === * Крис Дуган – [[дыбыс инженері]] * Эндрю Шепс – [[Араластыру (музыка)|араластыру]] * Эрик Буланже – [[мастеринг]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Green Day}} [[Санат:Green Day альбомдары]] [[Санат:Reprise Records альбомдары]] e6uc5t9eu7tiw4f2rqa9pie7ukcc4uq 0 751093 3657291 3644974 2026-09-19T08:27:20Z InternetArchiveBot 105421 Add 1 book for [[Уикипедия:Тексерілмелдігі]] (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3657291 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2025}} '''Сэнгоку дәуірі''', сондай-ақ '''Сэнгоку джидай'''{{nihongo||戦国時代|Sengoku Jidai|{{lit|Warring States period|lk=yes}}|lead=yes}} XV–XVI ғасырдағы жапон тарихындағы азаматтық соғыстар мен әлеуметтік өзгерістер үздік жүріп тұрған кезең. Кезеңнің басталуы [[Киотоко оқиғасы]] (1454), [[Онин соғысы]] (1467) немесе [[Мэйо оқиғасы|Мэйо оқиғасының]] (1493) бірімен байланысты деп қабылданған. Дегенмен де басқа да балама оқиғалардың кезеңнің басталуына әсері болған деп айтылады. Олардың қатарында 1568 жылғы [[Ода Нобунага|Ода Нобунаганың]] [[Киото|Киотоға]] жорығы, 1573 жылы Ашикага сегунатының құлауы, Тойотоми Хидейошидің Жапонияны 1590 жылы біріктіруі, 1600 жылғы Секигахара шайқасы, 1638 жылғы [[Шимабара көтерілісі|Шимабара көтерілісінің]] жанышталуы немесе [[Эдо кезеңі|Эдо кезеңінің]] басталуы бар.<ref name="jp191129">{{cite web|url=https://mag.japaaan.com/archives/132811/3|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131030808/https://mag.japaaan.com/archives/132811/3|script-title=ja:最長で200年説も！戦国時代とはいつからいつまでを指すのか？諸説をまとめました|language=ja|author=Akio Tsunoda|publisher=[[Shōgakukan]]|date=19 November 2020|archive-date=31 January 2023|access-date=31 January 2023}}</ref><ref name="jk061222">{{cite web|url=https://japanknowledge.com/introduction/keyword.html?i=1930|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206163952/https://japanknowledge.com/introduction/keyword.html?i=1930|script-title=ja:戦国時代|language=ja|publisher=Japan Knowledge|date=|archive-date=6 December 2022|access-date=29 January 2023}}</ref> Кезеңнің басталуы уақытының түрлі болуына қарамастан, Сэнгоку кезеңі кейінгі [[Муромати кезеңі|Муромачи кезеңі]] (1336-1573) ішінде болған. Кең ауқымда Сэнкогу дәуірі Азучи-Момояма кезеңіне кіреді. Бұл кезеңнің ерекшелігі ретінде әлсіздердің өз басшыларын құлатып, өздері билікке жету үрдісімен ерекшеленеді. Онин соғысы Киотоның көп бөлігін қаңыратып кетіп, Ашикага сегунатының құлдырауына алып келді. Ашикага сегундары 1573 жылға дейін басшылық еткенімен, олардың билігі өңірлерді басқаруда едәуір шектелді.<ref>{{cite journal|last=Hall|first=John Whitney|title=Foundations of the Modern Japanese Daimyo|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1961-05_20_3/page/317|journal=[[The Journal of Asian Studies]]|volume=20|issue=3|date=May 1961|pages=317–329|doi=10.2307/2050818|jstor=2050818}}</ref> [[Ашикага сегунаты]] әлсіреп, де-факто орталық үкімет болғанымен, сэнгоку [[Даймио|даймиолар]] жергілікті билік пен саяси ықпалды тартып алды.<ref name="jk061222" /> Заманауи Жапонияда орталық билікті қалпына келтіргені үшін [[Ода Нобунага|Ода Набунага]], [[Тойотоми Хидейоши]] мен [[Токугава Иэясу|Токугава Иеясу]] тұлғаларын "Ұлы біріктірушілер" деп атайды.<ref name="denver">{{cite web|url=https://www.denverartmuseum.org/en/blog/3-unifiers-japan|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227175241/https://www.denverartmuseum.org/en/blog/3-unifiers-japan|title=The 3 Unifiers of Japan|publisher=[[Denver Art Museum]]|date=12 May 2016|archive-date=27 February 2024|access-date=11 March 2024}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жапония тарихы]] [[Санат:1460 жж.]] iv040i9obsldy26i87uya0n4tob36dv 10 764845 3657132 3656453 2026-09-18T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3657132 json application/json { "articles": 245203, "pages": 671401, "edits": 3653413, "users": 181964, "activeusers": 324, "admins": 15, "files": 8784 } sr3w0xu1m7a7tkop6w4s0spzi5e48a8 0 767016 3657044 3656499 2026-09-18T17:12:13Z Casserium 68287 /* Қауіпсіздік кеңесі аппараты */ 3657044 wikitext text/x-wiki Мақалада [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] құрылымдық бөлімшелері мен олардың басшылары көрсетілген. Президент Әкімшілігінің негізін 1990 жылдан бастап оның бөлімдері құрайды. 2026 жылы Президент Әкімшілігінде 14 бөлім болды. Одан бөлек Президент Әкімшілігінің құрамына жеке бөлім ретінде Президенттің кеңсесі, баспасөз қызметі, протокол қызметі, Құрылтайдағы өкілдігі, сондай-ақ Вице-президент пен Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы кіреді. == Президент Әкімшілігінің бөлімдері мен орталықтары == ; Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі болып құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылдың басында қысқартылды.<ref name="bolim1" /> 2008 жылы қайта құрылып, 2024 жылға дейін Ақпараттандыру және ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі деп аталды. # Мұратхан Жуат (2004—2008) # [[Ғани Өтенұлы Тілеубеков|Ғани Тілеубеков]] (2008—2023) # Ержан Сейітқұлов (2023 бастап) ; Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімі 1998 жылы Әлеуметтік-экономикалық реформалар бөлімі болып құрылды. 1999—2008 жылдары Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі, 2008—2023 жылдары Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты (начало)]</ref> # [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] (1998) # Ескендір Бейсембетов (2000—2002) # Батырхан Исаев (2002) # Марлен Ысқақов (2002—2003) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2003—2005) # [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] (2005—2006) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2006) # Анар Мешімбаева (2006—2007) # [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Еділ Мамытбеков]] (2007—2008) # [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]] (2008—2009) # [[Серік Нөгербекұлы Нөгербеков|Серік Нөгербеков]] (2009—2012) # [[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет Ерғожин]] (2012—2014) # [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2014—2015) # [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (2015—2018) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2018—2020) # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2020—2023) # Айдын Құлсейітов (2023—2025) # Рақымжан Ерназар (2025 бастап) ; Жалпы бөлім 1990 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2004 жылы қайта құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы бірнеше ай Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімі деп аталды. # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1990—1996) # [[Мейірболат Хабиұлы Жақыпов|Мірболат Жақыпов]] (1996—2002, 2004—2018) # Бақытжан Темірболат (2018—2019) # Нұрдәулет Төлеев (2019—2025) # [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2025–2026) # Ринат Мұхаметқали (2026 бастап) ; Инвестициялар және сауда бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://stan.kz/eks-ministr-nyrlan-baybazarov-prezident-akimshiliginde-424849/ Экс-министр Нұрлан Байбазаров Президент әкімшілігіне қызметке тағайындалды]</ref> # [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (2025—2026) # Мейіржан Байғонысов (2026 бастап) ; Коммуникациялар бөлімі 2023 жылы құрылды.<ref>[https://aqshamnews.kz/kz/article/aldenei-qr-prezidenti-akimshiligine-qyzmetke-bardy.html Әлденей ҚР Президенті Әкімшілігіне қызметке барды]</ref> # [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] (2024—2025) # Қанат Құлшыманов (2025 бастап) ; Көлік-логистика саласын дамыту бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://baq.kz/kolik-logistika-boliminin-basshysy-tagayyndaldy-200028013/ Көлік-логистика бөлімінің басшысы тағайындалды]</ref> # Азамат Кескінбаев (2025 бастап) ; Мемлекеттік бақылау бөлімі 1991 жылы құрылды. 1991—1993 жылдары Ұйымдастыру-инспекторлық және аумақтық даму бөлімі, 1993—1994 жылдары Ұйымдастыру жұмысы және жергілікті әкімшіліктер бөлімі, 1994—1995 жылдары Президенттің аймақтардағы өкілдерінің тобы, 1995 жылы Ұйымдастыру-бақылау басқармасы, 2002—2004 жылдары Аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 1995—2002 және 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау бөлімі, 2005—2008 жылдары Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 2008 жылы Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру-кадр жұмысы бөлімі, 2008—2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды.<ref name="bakylau">[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1991—1996) # [[Үсен Жетенов]] (1996) # [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] (1996—1997) # [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1997—1998) # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (м.а., 1998—1999) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (1999—2000) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2000—2002) # [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] (2002—2004) # Владимир Коломийцев (2004—2005) # [[Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов|Нұрлан Ысқақов]] (2005—2006) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2006—2007) # [[Серікжан Зиадаұлы Қанаев|Серікжан Қанаев]] (2007—2011) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2012—2014) # [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] (2014—2017) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2017—2018) # [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2019—2021) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2021—2022) # Ғабидолла Оспанқұлов (2022—2023) # [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] (2023—2025) # Әлихан Жамсатов (2025 бастап) ; Мемлекеттік құқық бөлімі 1990 жылы құрылды. 1992—1994 жылдары Заңнама бөлімі, 1994—1995 жылдары Заңнамалық бастамалар және құқықтық сараптау бөлімі, 1995—1996 және 2004—2008 жылдары Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі, 1996—1999 жылдары Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімі деп аталды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211070030&ysclid=mickh8jub3208302349 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы (начало)]</ref> 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында болды. # [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] (1990—1991) # Юрий Обрядин (1991—1992) # Сергей Тихонов (1992—1994) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (1994—1997) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (1997—1999) # [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] (1999—2000) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2000—2002) # [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] (2002—2004) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (2004—2008) # Инна Ахметова (2008—2013) # [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] (2013—2018) # Данияр Вагапов (2018—2020) # Қайрат Жақыпбаев (2020—2022) # Айдар Жарылғанов (2023 бастап) ; Мемлекеттік қызмет бөлімі 1990 жылы құрылып, 1994 жылға дейін Кадр бөлімі, 1995 жылға дейін Кадр саясаты бөлімі деп аталды. 1999—2004 жылдары Кадр жұмысы бөлімі, 2004—2008 жылдары Кадр саясаты бөлімі деп аталып, 2008 жылдың басында қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды. 2008 жылы қайта құрылып, 1995—1999 және 2008—2023 жылдары Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімі деп аталды. # Геннадий Пирожников (1990—1996) # [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (1996—2004) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2004—2008) # Жомарт Әбиесов (2008) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2008—2012) # Марат Дәуешов (2012—2019) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2019—2022) # Руслан Тұрғаналы (2022 бастап) ; Өңірлік даму мониторингі бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/rustam-bayaliev-zhana-kizmetke-tagayindaldi-6a1fc4/ Рустам Баялиев жаңа қызметке тағайындалды]</ref> # Рустам Баялиев (2025) ; Өтініштерді қарауды бақылау бөлімі 2019 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/318626-khalyq-unine-qulaq-asady Халық үніне құлақ асады]</ref> # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2019—2020) # [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (2020—2022) # [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] (2022) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2022—2026) # Бақыт Есімова (2026 бастап) ; Сыртқы саясат бөлімі 1992 жылы Халықаралық бөлім болып құрылып, 1995 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]</ref> 2004 жылы Сыртқы саясат орталығы болып қайта құрылды.<ref name="bolim1" /> 2019 жылы Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімі, 2023 жылы Сыртқы саясат бөлімі болып өзгертілді. # [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] (1992—1994) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (1994—1995) # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2004—2007) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2007—2012) # Ержан Ашықбаев (2012—2013) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2013—2016) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2016—2019) # Сатыбалды Бұршақов (2019) # Дәулетбек Құсайынов (2019—2023) # [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] (2023—2025) # Жандос Иманалиев (2025 бастап) ; Цифрландыруды дамыту бөлімі 2024 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/369480-quat-sandalov-prezident-akimshiliginde-bolim-menhgerushisi-bolyp-taghayyndaldy Қуат Сандалов Президент Әкімшілігінде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды]</ref> # Қуат Сандалов (2024 бастап) ; Ішкі саясат бөлімі 1992 жылы құрылды. 1994—1995, 1999—2002 жылдары Қоғамдық-саяси бөлім, 2004—2008 жылдары Әлеуметтік-саяси бөлім деп аталды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-201311150031 Министерство любви и правды]</ref> # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992—1993) # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993) # Әділ Ибраев (1993—1994) # Роза Кенжетаева (1994—1995) # Гүлша Тәңірбергенова (1995—1996) # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (1996—2000) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2000—2002) # [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] (2002) # Біржан Қанешев (2002—2003) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2003—2006) # Ардақ Досжан (2006—2008) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2008) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2008—2012) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2012—2014) # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2014—2019) # Ғани Нығыметов (2019—2020) # Нұргүл Мауберлинова (2020—2022) # [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Болат Тілепов]] (2022—2023) # Айжан Шайназарова (2023—2025) # Абзал Нүкенов (2025) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2025—2026) # [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] (2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері мен орталықтары === ; Қауіпсіздік және құқықтық тәртіп бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Алмат Байшолақов (2019—2021) # Алексей Калайчиди (2021—2023) ; Мемлекеттік басқару бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Әлтайыр Ахметов (2019—2023) ; Стратегиялық жоспарлау бөлімі 2008 жылы құрылып, 2019 жылға дейін Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы деп аталды. 2023 жылы қысқартылды. # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2008—2011) # Эльдар Сыздықов (2011—2012) # Азамат Әбдімомынов (2012—2014) # Аяна Манасова (2014—2017) # Айдын Құлсейітов (2017—2023) # Рақымжан Ерназар (2023) ; Талдау және болжау орталығы 1993 жылы Ақпараттық-талдау орталығы болып құрылды. 1995 жылы Талдау және стратегиялық зерттеу орталығы болып өзгертіліп, 1999 жылы қысқартылды. 2004 жылы Ақпараттық-талдау орталығы қайта құрылып, 2008 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2018 жылы Талдау және болжау орталығы болып қайта құрылып, 2019 жылы қысқартылды.<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/74374/sozdan-tsentr-analiza-i-prognozirovaniya-administratsii-prezidenta.html Создан Центр анализа и прогнозирования Администрации Президента]</ref> # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993—1999) # Жанай Омаров (2004) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2004—2006) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2006—2007) # [[Асқар Жұмабайұлы Шоманов|Асқар Шоманов]] (2007—2008) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2018—2019) ; Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі 1990 жылы Іс басқармасы болып құрылды. 1995—1996 жылдары Қаржылық-шаруашылық бөлім, 1996—2004 жылдары Бухгалтерия деп аталды. 2004 жылы Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі деп өзгертіліп, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1" /> # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1990—1992) # Сайлаубек Әлібеков (1992—1993) # Хайролла Қабжанов (1993—1996) # Қадырбай Нұрпейісов (1996—2008) ; Жүйелі зерттеулер орталығы 2002 жылы құрылып, 2006 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды. # Азамат Әбдімомынов (2002—2005) # Анар Мешімбаева (2005—2006) ; Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі 2004 жылы Ішкі саясат басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # Есетжан Қосубаев (2004) # Жанай Омаров (2004) # [[Серік Тұрарұлы Сейдуманов|Серік Сейдуманов]] (2004—2005) ; Сот жүйесі мәселелері бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # [[Мұхаметжан Ахмедияұлы Пақырдінов|Мұхамеджан Пакирдинов]] (2004) ; Конфессияаралық қатынастар бөлімі 2003 жылы құрылып, 2004 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1">[https://nomad.su/?a=3-202510200030&ysclid=mh6mpancoe351051373 Из истории АП. Часть 2]</ref> # Алексей Кекшаев (2003) # Рәпіл Жошыбаев (2003—2004) ; Қазақстан халықтары ассамблеясымен жұмыс бөлімі 2002 жылы бірнеше ай ғана жұмыс істеді.<ref name="bolim1" /> # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2002) ; Азаматтық және кешірім жасау мәселелері бөлімі 1990 жылы құрылып, 1995 жылы қысқартылды. 1996 жылы қайта құрылып, 1999 жылы қысқартылды. # Михаил Бабушкин (1990—?) # Николай Белоруков (1996—1999) ; Наградалар бөлімі 1990 жылы құрылды. Әр жылдары Мемлекеттік наградалар бөлімі, Наградалар бөлімі деп аталды. 1996 жылы қысқартылды. # Геннадий Бердюгин (1990—1994) # Зинаида Федотова (1995—1996) # [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] (1996) ; Азаматтық бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]] (1996) ; Кешірім жасау бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. ; Қорғаныс бөлімі 1992 жылы құрылып, 1994 жылы қысқартылды. # [[Ким Серікбайұлы Серікбаев|Ким Серікбаев]] (1992—1993) # Нұрлан Тілемісов (1993—1994) ; Саяси талдау бөлімі 1992 жылы құрылып, 1993 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1992—1993) ; Мәдениет және ұлтаралық қатынастар бөлімі 1990 жылы референтура ретінде құрылып, 1991 жылы қысқартылды. 1992 жылы бөлім ретінде қайта құрылып, сол жылы қысқартылды. # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1990—1991) # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992) == Президент Әкімшілігінің басқармалары == 2004 жылы 4 басқарма құрылып, 2005 жылы барлығы қысқартылды. Әр басқарманы Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары басқарып, құрамына бірнеше бөлімді жинақтады. {| class="wikitable" ! Басқарма !! Бастығы !! Басқарған уақыты !! Құрылымы |- | rowspan="2" | Мемлекеттік құқық басқармасы || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 2004 || rowspan="2" | * Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі * Құқық қорғау қызметі бөлімі * Сот жүйесі мәселелері бөлімі |- | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004—2005 |- | rowspan="2" | Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасы || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004 || rowspan="2" | * Ұйымдастыру-бақылау бөлімі * Кадр саясаты бөлімі * Мемлекеттік инспекциясы |- | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 2004—2005 |- | Ішкі саясат басқармасы || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-саяси бөлімі * Ақпараттық-талдау орталығы * Ахуалдық орталығы * Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі * Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы |- | Экономикалық саясат басқармасы || [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі * Жүйелі зерттеулер орталығы |} == Президент кеңсесі == 1991 жылы құрылды. 1995 жылға дейін Президент хатшылығы, 2002—2004 жылдары Президент Әкімшілігінің кеңсесі деп аталды. # Владимир Шепель (1991—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # Владимир Шепель (1994—1996) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1996—2019) # Бақытжан Темірболат (м.а., 2019) # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (2019—2022) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2022 бастап) 2004—2005 жылдары құрамына бірнеше бөлімді жинақтады: * Жалпы бөлім * Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі * Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі == Президенттің баспасөз қызметі == 1990 жылы Баспасөзбен байланыс және қоғамдық пікірді зерттеу бөлімі болып құрылған. 1990 жылдың соңында бөлім атауын өзгертпестен референтураға, 1991 жылы референтура қайтадан бөлімге айналды. 1992—1994 жылдары Президент баспасөз хатшысының қызметі деп аталса, 1994 жылдан бастап Президенттің баспасөз қызметі деп аталады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309130035&ysclid=mh6ayo0ll8549330047 Глас свыше: история должности пресс-секретаря президента]</ref> ; [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің баспасөз хатшысы]] 1990 жылдың соңында енгізілген. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990—1991) # Сейітқазы Матаев (1991—1993) # Нұрлан Дәненов (1993—1994) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1994—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # [[Асылбек Кінәрұлы Бисенбаев|Асылбек Бисенбаев]] (1998—2001) # Жанай Омаров (2001—2004) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2004—2007) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2007—2008) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2008—2009) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2009—2011) # [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (2011—2016) # [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2016—2019) # [[Берік Уәли]] (2019—2022) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2022—2023) # Нұрмұхамед Байғараев (2023) # [[Берік Уәли]] (2023—2025) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2025—2026) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2026 бастап) ; Президент баспасөз қызметінің басшысы 1990—2008 жылдары Президенттің баспасөз қызметін басқарды. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990) # Игорь Романов (1990—1995)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1080807196 РОМАНОВ Игорь Матвеевич]</ref> # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1995—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # Лев Тараков (1998—2002) # Есетжан Қосубаев (2002—2004) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2004—2008) == Президенттің протокол қызметі == 1995 жылы құрылды. 2004 жылға дейін Президенттің протокол қызметі, 2004—2021 жылдары Президент протоколы деп аталды. # [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (м.а., 1996) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1996—1997) # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1997—1999) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1999—2006) # [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] (2006—2009) # [[Румиль Тауфикұлы Тауфиков|Румиль Тауфиков]] (2009—2015) # Мәди Атамқұлов (2015—2021) # Дмитрий Михно (2021—2023) # [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] (2023 бастап) == Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі == 2001 жылы Президенттің Парламенттегі өкілдігі болып құрылып, 2026 жылы Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі болып өзгерді. # Жолымбет Бәйішев (2001—2002) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2002—2006) # Рахмет Мұқашев (2006—2007) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2007—2008) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2008—2013) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2013—2019) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2019—2022) # Әмірбек Оспанбеков (2022—2026) # Мұрат Қайырбек (2026 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Жоғарғы Кеңестегі жеке өкілі 1994—1995 жылдары жұмыс істеді. # Константин Колпаков (1994—1995) ; Президенттің Парламент Сенатындағы өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Жолымбет Бәйішев (1996—2001) ; Президенттің Парламент Мәжілісіндегі өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Қабылсаят Әбішев (1996—1999) # [[Бексұлтан Сәрсеков]] (1999) # Сабыр Қасымов (1999—2001) == Президент Әкімшілігінің хатшылықтары == ; Вице-президент хатшылығы Алғаш рет 1991 жылы құрылды. 1995 жылы қысқартылып, оның орнына Мемлекеттік хатшының хатшылығы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылып, 2022 жылы Мемлекеттік кеңесшінің хатшылығы болып өзгертілді. 2026 жылы қысқартылып, оның орнына Вице-президент хатшылығы қайта құрылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1991—1992) # Константин Колпаков (1992—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] (1994—1995) # Ержан Досмұхамедов (1995—1996) # Амангелді Қайырбаев (1996—2002) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2004) # Еран Мағзұмов (2004—2008) # [[Қайрат Орынбайұлы Айтбай|Қайрат Айтбай]] (2008—2013) # Нұрлан Жанәбілов (2013—2014) # Михаил Чирков (2014) # Серік Ахмет (2014—2019) # Алмас Батанов (2019) # Жанна Құрманғалиева (2019) # Евгений Ким (2019—2021) # Мәжит Самитов (2021—2024) # Жанна Нұржанова (2024 бастап) ; Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы 1995 жылы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. # [[Жүнісбек Қабыкейұлы Сұлтанмұратов|Жүнісбек Сұлтанмұратов]] (2004) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2004—2008) # Виктор Супрун (2008—2012) # Әнуар Омарқожаев (2012—2014) # Дастан Махаев (2014—2016) # [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2016) # Үмбетбай Мағзұмов (2016—2018) # Ақмарал Байтемірова (2018—2019) # Алмас Батанов (2019) # Евгений Ким (2019) # Ренат Айтаев (2019—2022) # Ринат Мұхаметқали (2022—2023) # Берік Беркімбаев (2023) # Асқар Жакенов (2023—2024) # Қаныш Төлеушин (2025—2026) # Данияр Құсайынов (2026 бастап) === Бұрынғы хатшылықтары === ; Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы 2004 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2005 жылға дейін Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2007 жылға дейін Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы деп аталды. # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2004—2008) # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (2008—2017) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2017—2018) # Леонид Прокопенко (2018—2019) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2019—2021) # Марат Әзілханов (2021—2026) ; Президент көмекшісінің хатшылығы 1999 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. Президент көмекшісі [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратовтың]] қызметін қамтамасыз етумен айналысты. # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1999—2002) ; Жоғары тәртiптiлiк кеңесінің хатшылығы 1997 жылы құрылып, 1998 жылы қысқартылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003705_ Қазақстан Республикасының Жоғары тәртiптiлiк кеңесi туралы]</ref> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1997—1998) ; Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес хатшылығы 1996 жылы құрылып, 1997 жылға дейін Жоғары экономикалық кеңес хатшылығы деп аталды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002946_ Қазақстан Республикасының Президентi жанынан Жоғары экономикалық кеңес құру туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003723_ Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес мәселелерi]</ref> 1998 жылы қысқартылды. # [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (1996–1997) == Президент Әкімшілігінің инспекциялары == ; Мемлекеттік инспекция 1993—1995 жылдары Президент жанында Бас бақылау инспекциясы жұмыс істеді. 2002 жылы Президент Әкімшілігінің Бас бақылау инспекциясы болып құрылып, сол жылы қысқартылды. 2004 жылы Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясы болып қайта құрылып, 2005 жылы қысқартылды.<ref name="bakylau" /> # [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1993) # Саят Бейсенов (1993—1995) # [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (2002) # [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2004—2005) == Президент Әкімшілігінің шаруашылығы == ; Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы 1992 жылы Президент аппаратының Шаруашылық басқармасы болып құрылды. 1994 жылы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып өзгертілді. 1995 жылы Президент аппаратынан бөлініп, тікелей Президентке бағынатын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс басқармасы]] құрылды. # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1992—1995) == Қауіпсіздік кеңесі аппараты == 2026 жылы Президент әкімшілігінен бөлініп шықты. Президентке тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі бар.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> # [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] (2026 бастап) ; Ақпараттық қауіпсіздік бөлімі 2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамында құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> ; Ахуалдық орталық 2004 жылы құрылды. 2008 жылы қысқартылып, 2009 жылы қайта құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201001200039 Указ Президента Республики Казахстан от 29 декабря 2009 года №911]</ref> 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының, 2006–2026 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды, 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # Нелля Жұбасова (2004—2007) # [[Мейіржан Серікұлы Машан|Мейіржан Машан]] (2007) # Алмаз Ещанов (2007—2008) # Нұрлан Жанәбілов (2010—2013) # Абзал Нүкенов (2013—2016) # Ерлан Абдақасов (2016—2021) # Данияр Есин (2021—2022) # Амангелді Омарбеков (2022—2025) # Арман Әбдірәсілов (2025 бастап) ; Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі 2015 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылды.<ref name="bolim1" /> 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # [[Талғат Жеңісұлы Жанжүменов|Талғат Жанжүменов]] (2015—2016) # [[Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев|Мүслім Алтынбаев]] (2016—2017) # Бақыт Құрманбаев (2017—2019) # Талғат Мұхтаров (2019—2020) # Қайыргелді Есенеев (2020—2022) # Русланбек Бекжігітов (2022—2024) # Марат Аймашев (2024 бастап) ; Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі 2015 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылып, 2023 жылға дейін Қауіпсіздіктің жалпы мәселелері бөлімі деп аталды.<ref name="bolim1" /> 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # Русланбек Бекжігітов (2015—2021) # Расул Оразғұлов (2021 бастап) ; Құқық қорғау жүйесі бөлімі 1992 жылы Құқық қорғау органдары бөлімі болып құрылды. 1994 жылы Заңдылықты қамтамасыз ету, құқықтық тәртіп және сот реформасы бөлімі болып өзгертіліп, 1996 жылы қысқартылды. 2004 жылы Құқық қорғау қызметі бөлімі болып қайта құрылды. 2005 жылы Құқық қорғау мен сот жүйелері мәселелері бөлімі деп өзгертіліп, 2008 жылдан бастап Құқық қорғау жүйесі бөлімі деп аталады. 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының, 2019—2023 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды, 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. Оған дейін Президент әкімшілігінің құрамында болған. # [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1992—1993) # Назымбек Әкімбеков (1993—1994) # Николай Белоруков (1994—1996) # Марат Әбілхатаев (2004—2006) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2006—2007) # Ерлік Кененбаев (2007—2008) # Сейітжан Шалабаев (2008) # [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] (2008—2014) # Ерлік Кененбаев (2014—2016) # Алексей Калайчиди (2016—2019) # Қанат Сейдгапбаров (2019—2022) # Азамат Дүйсембеков (2022—2023) # Алексей Калайчиди (2023—2025) # Дәурен Ерғарин (2025 бастап) ; Талдау бөлімі 1999 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығы болып құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2009 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі болып қайта құрылды. 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (1999—2002) # Еркін Тұқымов (2010—2018) # Александр Суханов (2018 бастап) ; Қауіпсіздік кеңесі аппаратының хатшылығы 1996 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылып, 2023 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035 К истории АП. Часть 1]</ref> 2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппаратының құрамында қайта құрылды. # Марат Нұриев (199?—1997) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (1997—1999) # Біржан Қанешев (2001—2002) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2002—2005) # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2005—2009) # [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]] (2009—2014) # Азамат Әбдімомынов (2014—2015) # Саидмұрат Тәңірберген (2015—2019) # Шоқан Елшібеков (2019—2020) # Ерлан Байтұқбаев (2020—2023, 2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері === ; Қауіпсіздік Кеңесінің Экономикалық қауіпсіздік мәселелері бөлімі 2000 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. # Рүстем Жоламан (2000—2001) == Тұңғыш Президент — Елбасы кеңсесі == 2019 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] өзі туралы конституциялық заңға сәйкес құрды. Елбасына тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі болды, Президент әкімшілігінің құрамына кірген жоқ. 2023 жылы конституциялық заңның күші жойылуына байланысты жұмысын тоқтатты.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000884 Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің - Елбасының Кеңсесі туралы]</ref> # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (2019—2023) # Нұрлан Қаймолдаев (2023) Құрылымы: # Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету бөлімі # Құжаттама, қаржы және кадрмен қамтамасыз ету бөлімі # Ұйымдастыру жұмыстары бөлімі # Елбасының баспасөз қызметі # Елбасының протоколы # Елбасы кеңсесі басшысының хатшылығы # Елбасы көмекшісінің хатшылығы == Президент жанындағы мекемелер == ; Президент архиві 1994 жылы құрылды. # Ғалия Қарпықова (1994—1997) # Людмила Дегитаева (1997—2004) # Владимир Шепель (2004—2014) # Борис Джапаров (2014—2018) # Жәмилә Әбдіқадырова (2018—2022) # Әлия Мұстафина (2022 бастап) ; Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі 2012 жылы Президент жанынан құрылды. 2016—2019 жылдары Ақпарат және коммуникациялар министрлігіне қарады. 2019 жылдан бастап қайтадан Президент жанында жұмыс істейді. # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2012—2016) # [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (2016) # Евгений Кочетов (2016—2017) # Анастасия Щегорцова (2017—2018) # Руслан Әлішев (2018—2019) # Талғат Қалиев (2019—2020) # Руслан Әлішев (2020—2022) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2022) # [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (2022 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты]] 1992 жылы Президент жанындағы [[КИМЭП]] университетінің құрамында құрылды. 1993 жылдан бастап жеке мекеме ретінде Президент жанында жұмыс істейді. # Өмірсерік Қасенов (1993—1997) # Лев Тараков (1997) # Алма Сұлтанғалиева (1997—1998) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (1998—2000) # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2000—2005) # Болат Сұлтанов (2005—2014) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2014—2017) # Зарема Шаукенова (2017—2022) # Еркін Тұқымов (2022—2025) # [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] (2025 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясы]] 2022 жылы акционерлік қоғам ретінде құрылды. 2023 жылдан бастап Президент жанында жұмыс істейді. Академияны Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. # [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] (2023—2024) # [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] (2024 бастап) ; Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы 1994 жылы Президент жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебі болып құрылды. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет академиясы болып өзгертіліп, 2005 жылы қазіргі атауын алды. 2008 жылдан бастап оқу орнын Мемлекеттік қызмет істері агенттігі басқарады. # Нұрлан Дәненов (1994—1995) # Қайыржан Тақуов (тең директор, 1995—199?) # Кристиан Висанти (тең директор, 1995—1997)<ref>[https://journal.apa.kz/index.php/path/article/download/80/58/607&ved=2ahUKEwir4vetgKCSAxUc8LsIHV6AMPkQFnoECDoQAQ&usg=AOvVaw2QA2YFkkl8PXqnhMNliWC НВШГУ – ПЕРВАЯ ШКОЛА ПОЛИТИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА НЕЗАВИСИМОГО КАЗАХСТАНА]</ref> # Аманқұл Серікбаев (1998—2005) # [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2005—2006) # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (2006—2008) # Бақыт Есекина (2008—2009) # Арын Орсариев (2009—2012) # [[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Болатбек Әбдірәсілов]] (2012—2016) # Фатима Жақыпова (2016—2019) # Әлтайыр Ахметов (2019) # Ерлан Әбіл (2019—2025)<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/42266-akademii-gosudarstvennogo-upravleniya-pri-prezidente Академии государственного управления при Президенте РК 25 лет: форум выпускников]</ref> # Азамат Жолманов (2025 бастап) === Президент жанында жұмыс істеген мекемелер === ; Президент жанындағы Қоғамдық келісім 2014 жылы Президент жанынан құрылды. 2020 жылдан бастап Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайды. Мекеме [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның жұмысын ұйымдастырады. # [[Наталья Павловна Калашникова|Наталья Калашникова]] (2014—2016) # [[Александр Юрьевич Тараков|Александр Тараков]] (2016—2019) # Саттар Мәжитов (2019—2020) ; Тұңғыш Президент кітапханасы 2012 жылы Назарбаев орталығы болып құрылды. 2014 жылы оның негізінде Тұңғыш Президент кітапханасы құрылды. 2016 жылы оған Тұңғыш Президент музейі қосылды. 2023 жылы Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасына қарайтын Президенттік орталық және Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын Тұңғыш Президент музейі болып екіге бөлінді. # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2012—2013) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (м.а., 2013—2019) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2019—2021) # Бақытжан Темірболат (2021 бастап) ; Тұңғыш Президент музейі 2004 жылы құрылды. 2016 жылы жеке мекеме ретінде жұмысын тоқтатып, Тұңғыш Президент кітапханасына қосылды. 2023 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын корпоративтік қор ретінде жұмыс істейді. # Алма Сағынғали (2004—2016) ; Президент жанындағы Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институты 1992 жылы құрылды. 2003 жылдан бастап акционерлік қоғамға айналып, кейін жартылай жекешелендірілді. Мажоритарлық акционері оқу орнының басшысы [[Чан Йан Бэнг]] болса, акцияларының қалған мемлекеттік пакетін Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. Қазіргі кезде [[КИМЭП]] университеті деп аталады. # [[Чан Йан Бэнг]] (1992 бастап) == Президенттің арнайы өкілдері == ; Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі 1995 жылы енгізілді. 2008 жылға дейін Президенттің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнайы өкiлi деп аталды. 2008—2009 жылдары Қызылорда облысының әкімі, 2009 жылдан бастап Қызылорда облысы әкімінің орынбасары лауазымын қатар атқарады. # [[Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев|Ерғазы Нұрғалиев]] (1995—2004) # [[Әділбек Әлімжанұлы Басекеев|Әділбек Бәсекеев]] (2004—2008) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2008) # [[Болатбек Баянұлы Қуандықов|Болатбек Қуандықов]] (2008—2009) # Сәбит Қожаметов (2009—2013) # [[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев|Рзақұл Нұртаев]] (2013—2014) # Серік Қожаниязов (2014—2019) # Бақытжан Намаев (2019—2020) # Серік Сүлейменов (2020—2022) # Қайрат Нұртай (2022 бастап) ; Президенттің Ауғанстан бойынша арнаулы өкілі 2020 жылы енгізілді. Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі қызметін қатар атқарады. # Талғат Қалиев (2020—202?) # Еркін Тұқымов (2025 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Алматы қаласындағы арнаулы өкілі 2004 жылы енгізіліп, 2005 жылы қысқартылды. # [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серікбай Нұрғисаев]] (2004—2005) ; Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2021 жылы енгізіліп, 2023 жылы қысқартылды. 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымын қатар атқарды. # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]] (2021—2023) ; Президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2023 жылы енгізіліп, 2025 жылы қысқартылды. Президент кеңесшісі лауазымын қоса атқарды. # [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (2023—2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] e0785eg4fc3d8oqil8jzjy8k3btr1st 0 772054 3657265 3613559 2026-09-19T06:25:13Z ShadZ01 56180 3657265 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы | суреті = [[Сурет:Ludwig Göransson 2018 Interview (cropped).jpg|250px]] | сурет атауы = 2026 жылғы жеңімпаз: Людвиг Йоранссон | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-en|Academy Award for Best Original Score}} | мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} | түрі = | үшін марапатталады = фильмге арнайы жазылған үздік музыка (саундтрек) | жағдайы = белсенді | негіздеуші = [[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы]] | негізделді = 1934 | алғашқы иегері = Луис Сильверс («One Night of Love») | соңғы иегері = [[Людвиг Йоранссон]] («[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]») | барынша ұсынылған = | сайты = {{URL|https://www.oscars.org/}} }} '''Үздік фильм музыкасы үшін [[Оскар сыйлығы|Оскар]] сыйлығы''' ({{lang-en|Academy Award for Best Original Score}}) — [[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы]]ның 1934 жылдан бастап жыл сайын [[Сазгер|композитор]]ларға фильмге жазған түпнұсқалық музыкасы үшін берілетін беделді сыйлығы. Марапат тек фильмге арнайы жазылған (score) музыкалық шығармаларға беріледі. Академия фильмдерді музыкасы үшін марапаттауды 1935 жылы бастады. Бастапқыда номинация «Үздік музыкалық сүйемелдеу» (Best Scoring) деп аталды. Ол кезде үміткерлер мен жеңімпаздар тізімінде түпнұсқалық туындылар да, бұрыннан бар музыканың негізінде жасалған өңдеулер (адаптациялар) де аралас болды. 1938 жылы композиторы көрсетілмеген, тек классикалық музыканы пайдаланған «Жүз еркек және бір қыз» (One Hundred Men and a Girl) фильмі үшін Чарльз Превиннің жеңіске жетуі үлкен дау тудырды. Осыдан кейін, 1939 жылы Академия ресми түрде «Үздік түпнұсқалық музыка» (Best Original Score) номинациясын қосты.<ref>{{cite web|url=https://filmscoreclicktrack.com/1934-the-year-oscar-scored/|title=1934: The Year Oscar Scored|first=Jim|last=Lochner|date=18 May 2010|publisher=filmscoreclicktrack.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124053135/https://filmscoreclicktrack.com/1934-the-year-oscar-scored/|archive-date=2017-11-24}}</ref> 1942 жылы екі музыкалық санаттың аражігі сәл өзгеріп, олардың атаулары «Драмалық фильмдегі үздік музыкалық партитура» (Best Music Score of a Dramatic Picture) және «Музыкалық фильмдегі үздік музыкалық сүйемелдеу» (Best Scoring of a Musical Picture) болып өзгертілді. Бұл номинацияның алғаш рет жанрларға бөлінуі еді. 1942 жылдан 1985 жылға дейін музыкалық фильмдердің ([[мюзикл]]дердің) саундтректері жеке санатта қарастырылды (тек 1958, 1981 және 1982 жылдарды қоспағанда). Осы уақыт ішінде екі номинацияның да атауы бірнеше рет өзгеріске ұшырады. «Дисней ренессансы» деп аталатын кезеңде, 1990-1995 жылдар аралығында Walt Disney Feature Animation студиясының төрт фильмі («Су перісі», «Сұлу мен Құбыжық», «[[Аладдин (мультфильм, 1992)|Аладдин]]» және «Арыстан Патша») алты жыл ішінде жеңіске жеткеннен кейін, «Үздік түпнұсқалық музыка» номинациясын тағы да жанрларға бөлу туралы шешім қабылданды. Бұл жолы комедиялар мен мюзиклдер бір санатқа біріктірілді. Академияның музыка бөлімінің төрағасы Алан Бергманның айтуынша: «Адамдар фондық музыка үшін емес, әндер үшін дауыс беріп жатты. Музыка бөлімінен тыс Академия мүшелері бұл екеуінің аражігін ажыратпайтынын сездік. Сондықтан «Арыстан Патша» сияқты музыка мен «[[Форрест Гамп]]» сияқты драма бәсекеге түскенде, бұл мүлдем екі бөлек нәрсені салыстырумен тең болды. Мәселе музыканың сапасында емес, оның фильмдегі атқаратын қызметінде. Бұл жерде үлкен айырмашылық бар».<ref name="auto">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2000/03/12/movies/oscar-films-oscar-films-the-rules-squeezing-music-into-pigeonholes.html|title=Oscar Films/The Rules – Squeezing Music Into Pigeonholes|first=Justine|last=Elias|date=12 March 2000|newspaper=The New York Times}}</ref> Осылайша, 1996 жылы номинация «Үздік түпнұсқалық драмалық музыка» және «Үздік түпнұсқалық музыкалық немесе комедиялық музыка» болып екіге бөлінді. Бұл өзгеріс Академияның басқа бөлімдерінде қолдау таппады. Академияның ережелер комитетінің төрағасы Чарльз Бернштейн «Оскардың басқа ешбір номинациясы фильмнің жанрына тәуелді емес» екенін және «романтикалық комедияға музыка жазу жұмысы ауыр драмамен жұмыс істеуден айтарлықтай ерекшеленбейтінін» атап өтті. Бұл бөлініс 2000 жылы қайтадан күшіне жойылып, номинациялар біріктірілді. 2020 жылы ережелерге өзгеріс енгізіліп, фильм музыкасының кемінде 60%-ы түпнұсқалық болуы талап етілді. Ал франшизалық фильмдер мен сиквелдерде жаңа музыканың үлесі кемінде 80% болуы тиіс деп бекітілді. 2021 жылы ережелер тағы да өзгеріп, түпнұсқалық музыканың ең төменгі пайызы фильмдегі жалпы музыканың 60%-ынан 35%-ына дейін төмендетілді.<ref>{{cite web |title=Award rules and campaign regulations approved for 94th Oscars |url=https://www.oscars.org/news/awards-rules-and-campaign-regulations-approved-94th-oscarsr |publisher=oscars.org |date=30 June 2021}}</ref> == Рекордтар == * '''Ең көп жеңіс:''' [[Альфред Ньюман]] — 9 марапат. * '''Ең көп номинация:''' [[Джон Уильямс]] — 49 номинация (осы санат бойынша). * '''Алғашқы иегері:''' Луис Сильверс (1934 жылы «One Night of Love» фильмі үшін). == Жеңімпаздар және номинанттар тізімі == {{swatch-inline|#EEDD82|'''Лауреаттар''' осы түспен белгіленген.}} === 1935—1940 === {| class="wikitable" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="35%" | Фильм ! width="60%" | Номинант(тар) |- ! rowspan="3" | [[Оскар (1935)|1935]]<br />{{small|(7-ші)}} | style="background:#FAEB86" | '''''[[Махаббаттың бір түні]] (One Night of Love)''''' | style="background:#FAEB86" | '''[[Columbia Pictures|Columbia Studio Music Department]], [[Луис Силверс]], бөлім басшысы {{small|([[Виктор Шерзингер]] және [[Гас Кан]] жазған тақырыптық музыка)}}''' |- | ''[[Көңілді ажырасқан әйел]] (The Gay Divorcee)'' | RKO Radio Studio Music Department, Макс Стайнер, бөлім басшысы {{small|(Кеннет Уэбб және Сэмюэл Хоффенштейн жазған музыка)}} |- | ''[[Жоғалған патруль (фильм, 1934)|Жоғалған патруль]] (The Lost Patrol)'' | RKO Radio Studio Music Department, Стайнер, бөлім басшысы {{small|(Стайнер жазған музыка)}} |- ! rowspan="4" | [[Оскар (1936)|1936]]<br />{{small|(8-ші)}} | style="background:#FAEB86" | '''''[[Хабаршы (фильм, 1935)|Хабаршы]] (The Informer)''''' | style="background:#FAEB86" | '''[[RKO Pictures|RKO Radio Studio Music Department]], [[Макс Стайнер]], бөлім басшысы {{small|(Стайнер жазған музыка)}}''' |- | ''[[Капитан Бладтың одиссеясы (фильм, 1935)|Капитан Блад]] (Captain Blood)'' | Warner Bros.-First National Studio Music Department, Лео Ф. Форбстайн, бөлім басшысы {{small|(Эрих Вольфганг Корнгольд жазған музыка)}} |- | ''[[Баунтидегі бүлік (фильм, 1935)|Баунтидегі бүлік]] (Mutiny on the Bounty)'' | Metro-Goldwyn-Mayer Studio Music Department, Нат У. Финстон, бөлім басшысы {{small|(Герберт Стотхарт жазған музыка)}} |- | ''[[Питер Иббетсон (фильм)|Питер Иббетсон]] (Peter Ibbetson)'' | Paramount Studio Music Department, Ирвин Талбот, бөлім басшысы {{small|(Эрнст Тох жазған музыка)}} |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1937)|1937]]<br />{{small|(9-шы)}} | style="background:#FAEB86" | '''''[[Энтони Эдверс]] (Anthony Adverse)''''' | style="background:#FAEB86" | '''[[Warner Bros.|Warner Bros. Studio Music Department]], [[Лео Ф. Форбстайн]], бөлім басшысы {{small|([[Эрих Вольфганг Корнгольд]] жазған музыка)}}''' |- | ''[[Жеңіл кавалерияның шабуылы (фильм, 1936)|Жеңіл кавалерияның шабуылы]] (The Charge of the Light Brigade)'' | Warner Bros. Studio Music Department, Форбстайн, бөлім басшысы {{small|(Макс Стайнер жазған музыка)}} |- | ''[[Аллаһ бағы (фильм, 1936)|Аллаһ бағы]] (The Garden of Allah)'' | Selznick International Pictures Music Department, Стайнер, бөлім басшысы {{small|(Стайнер жазған музыка)}} |- | ''[[Генерал таң алдында қайтыс болды]] (The General Died at Dawn)'' | Paramount Studio Music Department, Борис Моррос, бөлім басшысы {{small|(Вернер Янссен жазған музыка)}} |- | ''[[Винтерсет (фильм)|Винтерсет]] (Winterset)'' | RKO Radio Studio Music Department, Натаниел Шилкрет, бөлім басшысы {{small|(Шилкрет жазған музыка)}} |- ! rowspan="14" | [[Оскар (1938)|1938]]<br />{{small|(10-шы)}} | style="background:#FAEB86" | '''''[[Жүз еркек және бір қыз]] (One Hundred Men and a Girl)''''' | style="background:#FAEB86" | '''[[Universal Pictures|Universal Studio Music Department]], [[Чарльз Превин]], бөлім басшысы {{small|(композитор көрсетілмеген)}}''' |- | ''[[Дауыл (фильм, 1937)|Дауыл]] (The Hurricane)'' | Samuel Goldwyn Studio Music Department, Альфред Ньюман, бөлім басшысы {{small|(Ньюман жазған музыка)}} |- | ''[[Ескі Чикагода]] (In Old Chicago)'' | 20th Century-Fox Studio Music Department, Луис Силверс, бөлім басшысы {{small|(композитор көрсетілмеген)}} |- | ''[[Эмиль Золяның өмірі]] (The Life of Emile Zola)'' | Warner Bros. Studio Music Department, Лео Ф. Форбстайн, бөлім басшысы {{small|(Макс Стайнер жазған музыка)}} |- | ''[[Жоғалған көкжиек (фильм, 1937)|Жоғалған көкжиек]] (Lost Horizon)'' | Columbia Studio Music Department, Моррис Столофф, бөлім басшысы {{small|(Дмитрий Тёмкин жазған музыка)}} |- | ''[[Тілек айт (фильм, 1937)|Тілек айт]] (Make a Wish)'' | Principal Productions, Гюго Ризенфельд, бөлім басшысы {{small|(Ризенфельд жазған музыка)}} |- | ''[[Майтайм (фильм, 1937)|Майтайм]] (Maytime)'' | Metro-Goldwyn-Mayer Studio Music Department, Нат У. Финстон, бөлім басшысы {{small|(Герберт Стотхарт жазған музыка)}} |- | ''[[Поршия сот үстінде]] (Portia on Trial)'' | Republic Studio Music Department, Альберто Коломбо, бөлім басшысы {{small|(Коломбо жазған музыка)}} |- | ''[[Зенда тұтқыны (фильм, 1937)|Зенда тұтқыны]] (The Prisoner of Zenda)'' | Selznick International Pictures Music Department, Альфред Ньюман, бөлім басшысы {{small|(Ньюман жазған музыка)}} |- | ''[[Сапалы көше (фильм, 1937)|Сапалы көше]] (Quality Street)'' | RKO Radio Studio Music Department, Рой Уэбб, бөлім басшысы {{small|(Уэбб жазған музыка)}} |- | ''[[Ақшақар және жеті ергежейлі (мультфильм, 1937)|Ақшақар және жеті ергежейлі]] (Snow White and the Seven Dwarfs)'' | Walt Disney Studio Music Department, Ли Харлайн, бөлім басшысы {{small|(Фрэнк Черчилль, Харлайн және Пол Смит жазған музыка)}} |- | ''[[Ән айтатын бірдеңе]] (Something to Sing About)'' | Grand National Studio Music Department, Константин Бакалейников, бөлім басшысы {{small|(Виктор Шерзингер жазған музыка)}} |- | ''[[Теңіздегі жандар]] (Souls at Sea)'' | Paramount Studio Music Department, Борис Моррос, бөлім басшысы {{small|(У. Франке Харлинг және Милан Родер жазған музыка)}} |- | ''[[Жабайы Батыс жолымен (фильм, 1937)|Жабайы Батыс жолымен]] (Way Out West)'' | Hal Roach Studio Music Department, Марвин Хэтли, бөлім басшысы {{small|(Хэтли жазған музыка)}} |- ! rowspan="24" | [[Оскар (1939)|1939]]<br />{{small|(11-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік түпнұсқалық музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Робин Гудтың бастан кешкендері]] (The Adventures of Robin Hood)''''' | '''[[Эрих Вольфганг Корнгольд]]''' |- | ''[[Армия қызы]] (Army Girl)'' | Виктор Янг |- | ''[[Ақымақтар]] (Block-Heads)'' | Марвин Хэтли |- | ''[[Блокада (фильм, 1938)|Блокада]] (Blockade)'' | Вернер Янссен |- | ''[[Мұзды жару]] (Breaking the Ice)'' | Виктор Янг |- | ''[[Ковбой және ханым]] (The Cowboy and the Lady)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Егер мен патша болсам]] (If I Were King)'' | Ричард Хагеман |- | ''[[Мария-Антуанетта (фильм, 1938)|Мария-Антуанетта]] (Marie Antoinette)'' | Герберт Стотхарт |- | ''[[Тынық мұхит лайнері]] (Pacific Liner)'' | Рассел Беннетт |- | ''[[Суэц (фильм)|Суэц]] (Suez)'' | Луис Силверс |- | ''[[Жүрегі жастар]] (The Young in Heart)'' | Франц Ваксман |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық сүйемелдеу''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Александрдың регтайм-бенді]] (Alexander's Ragtime Band)''''' | '''[[Альфред Ньюман]]''' |- | ''[[Қамсыз]] (Carefree)'' | Виктор Баравалле |- | ''[[Қыздар мектебі (фильм, 1938)|Қыздар мектебі]] (Girls' School)'' | Моррис Столофф және Грегори Стоун |- | ''[[Голдвин фоллилері]] (The Goldwyn Follies)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Иезавель (фильм, 1938)|Иезавель]] (Jezebel)'' | Макс Стайнер |- | ''[[Музыкаға құмар]] (Mad About Music)'' | Чарльз Превин және Фрэнк Скиннер |- | ''[[Бенгалия үстіндегі дауыл]] (Storm Over Bengal)'' | Сай Файер |- | ''[[Сүйіктілер (фильм, 1938)|Сүйіктілер]] (Sweethearts)'' | Герберт Стотхарт |- | ''[[Жүрегім сонда]] (There Goes My Heart)'' | Марвин Хэтли |- | ''[[Тропикалық демалыс]] (Tropic Holiday)'' | Борис Моррос |- | ''[[Жүрегі жастар]] (The Young in Heart)'' | Франц Ваксман |- ! rowspan="27" | [[Оскар (1940)|1940]]<br />{{small|(12-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік түпнұсқалық музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]] (The Wizard of Oz)''''' | '''[[Герберт Стотхарт]]''' |- | ''[[Қараңғы жеңіс]] (Dark Victory)'' | Макс Стайнер |- | ''[[Мәңгілік сенікі]] (Eternally Yours)'' | Вернер Янссен |- | ''[[Алтын бала (фильм, 1939)|Алтын бала]] (Golden Boy)'' | Виктор Янг |- | ''[[Желмен ұшқандар (фильм)|Желмен ұшқандар]] (Gone with the Wind)'' | Макс Стайнер |- | ''[[Гулливердің саяхаты (мультфильм, 1939)|Гулливердің саяхаты]] (Gulliver's Travels)'' | Виктор Янг |- | ''[[Темір маска киген адам (фильм, 1939)|Темір маска киген адам]] (The Man in the Iron Mask)'' | Люд Глускин және Люсьен Моравек |- | ''[[Жеңімпаз адам]] (Man of Conquest)'' | Виктор Янг |- | ''[[Мейірбике Эдит Кэвелл]] (Nurse Edith Cavell)'' | Энтони Коллинз |- | ''[[Адамдар мен тышқандар туралы (фильм, 1939)|Адамдар мен тышқандар туралы]] (Of Mice and Men)'' | Аарон Копленд |- | ''[[Жаңбыр келді]] (The Rains Came)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Найзағайлы асу (фильм, 1939)|Найзағайлы асу]] (Wuthering Heights)'' | Альфред Ньюман |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық сүйемелдеу''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Дилижанс (фильм)|Дилижанс]] (Stagecoach)''''' | '''[[Ричард Хагеман]], [[У. Франке Харлинг]], [[Джон Лейполд]] және [[Лео Шукен]]''' |- | ''[[Қаруланған сәбилер]] (Babes in Arms)'' | Роджер Иденс және Джорджи Столл |- | ''[[Алғашқы махаббат (фильм, 1939)|Алғашқы махаббат]] (First Love)'' | Чарльз Превин |- | ''[[Ұлы Виктор Герберт]] (The Great Victor Herbert)'' | Фил Боутелье және Артур Ланж |- | ''[[Нотр-Дам бүкірі (фильм, 1939)|Нотр-Дам бүкірі]] (The Hunchback of Notre Dame)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Интермеццо (фильм, 1939)|Интермеццо]] (Intermezzo)'' | Луис Форбс |- | ''[[Мистер Смит Вашингтонға барады]] (Mr. Smith Goes to Washington)'' | Дмитрий Тёмкин |- | ''[[Адамдар мен тышқандар туралы (фильм, 1939)|Адамдар мен тышқандар туралы]] (Of Mice and Men)'' | Аарон Копленд |- | ''[[Элизабет пен Эссекстің жеке өмірі]] (The Private Lives of Elizabeth and Essex)'' | Эрих Вольфганг Корнгольд |- | ''[[Ол полицейге тұрмысқа шықты]] (She Married a Cop)'' | Сай Файер |- | ''[[Суани өзені (фильм, 1939)|Суани өзені]] (Swanee River)'' | Луис Силверс |- | ''[[Оларда музыка болады]] (They Shall Have Music)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Оңтүстікке жол]] (Way Down South)'' | Виктор Янг |} === 1941—1950 === {| class="wikitable" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="35%" | Фильм ! width="60%" | Номинант(тар) |- ! rowspan="28" | [[Оскар (1941)|1941]]<br />{{small|(13-ші)}} | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік түпнұсқалық музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Пиноккио (мультфильм, 1940)|Пиноккио]] (Pinocchio)''''' | '''[[Ли Харлайн]], [[Пол Смит (композитор)|Пол Смит]] және [[Нед Вашингтон]]''' |- | ''[[Аризона (фильм, 1940)|Аризона]] (Arizona)'' | rowspan="2"| Виктор Янг |- | ''[[Қара команда]] (Dark Command)'' |- | ''[[Өмір үшін күрес]] (The Fight for Life)'' | Луис Грюнберг |- | ''[[Ұлы диктатор]] (The Great Dictator)'' | Мередит Уиллсон |- | ''[[Жеті фронтонды үй (фильм)|Жеті фронтонды үй]] (The House of the Seven Gables)'' | Фрэнк Скиннер |- | ''[[Вирджиниялық Говардтар]] (The Howards of Virginia)'' | Ричард Хагеман |- | ''[[Хат (фильм, 1940)|Хат]] (The Letter)'' | Макс Стайнер |- | ''[[Үйге ұзақ жол]] (The Long Voyage Home)'' | Ричард Хагеман |- | ''[[Зорро таңбасы (фильм, 1940)|Зорро таңбасы]] (The Mark of Zorro)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Менің сүйікті әйелім]] (My Favorite Wife)'' | Рой Уэбб |- | ''[[Солтүстік-батыс атты полициясы]] (North West Mounted Police)'' | Виктор Янг |- | ''[[Біздің заманға дейінгі миллион жыл (фильм, 1940)|Біздің заманға дейінгі миллион жыл]] (One Million B.C.)'' | Вернер Хейманн |- | ''[[Біздің қалашық (фильм, 1940)|Біздің қалашық]] (Our Town)'' | Аарон Копленд |- | ''[[Ребекка (фильм, 1940)|Ребекка]] (Rebecca)'' | Франц Ваксман |- | ''[[Багдадтық ұры (фильм, 1940)|Багдадтық ұры]] (The Thief of Bagdad)'' | Миклош Рожа |- | ''[[Ватерлоо көпірі (фильм, 1940)|Ватерлоо көпірі]] (Waterloo Bridge)'' | Герберт Стотхарт |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық сүйемелдеу''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Тин Пэн Элли (фильм)|Тин Пэн Элли]] (Tin Pan Alley)''''' | '''[[Альфред Ньюман]]''' |- | ''[[Тұр, менің махаббатым]] (Arise, My Love)'' | Виктор Янг |- | ''[[1941 жылдың хит-парады]] (Hit Parade of 1941)'' | Сай Файер |- | ''[[Ирен (фильм, 1940)|Ирен]] (Irene)'' | Энтони Коллинз |- | ''[[Біздің қалашық (фильм, 1940)|Біздің қалашық]] (Our Town)'' | Аарон Копленд |- | ''[[Теңіз қаршығасы (фильм, 1940)|Теңіз қаршығасы]] (The Sea Hawk)'' | Эрих Вольфганг Корнгольд |- | ''[[Екінші хор]] (Second Chorus)'' | Арти Шоу |- | ''[[Көктем шеруі]] (Spring Parade)'' | Чарльз Превин |- | ''[[Оркестрге дем беріңіздер]] (Strike Up the Band)'' | Роджер Иденс және Джорджи Столл |- ! rowspan="33" | [[Оскар (1942)|1942]]<br />{{small|(14-ші)}} |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Ібіліс пен Дэниел Уэбстер]] (The Devil and Daniel Webster)''''' | '''[[Бернард Херрманн]]''' |- | ''[[Артқы көше (фильм, 1941)|Артқы көше]] (Back Street)'' | Фрэнк Скиннер |- | ''[[Отты шар]] (Ball of Fire)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Бишоп бикеш үшін қошемет]] (Cheers for Miss Bishop)'' | Эдвард Уорд |- | ''[[Азамат Кейн]] (Citizen Kane)'' | Бернард Херрманн |- | ''[[Доктор Джекилл мен мистер Хайд (фильм, 1941)|Доктор Джекилл мен мистер Хайд]] (Dr. Jekyll and Mr. Hyde)'' | Франц Ваксман |- | ''[[Таңды бөгей тұрыңыз]] (Hold Back the Dawn)'' | Виктор Янг |- | ''[[Алқап қандай жасыл еді (фильм)|Алқап қандай жасыл еді]] (How Green Was My Valley)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Зомбилар патшасы]] (King of the Zombies)'' | Эдвард Кей |- | ''[[Оңашадағы ханымдар]] (Ladies in Retirement)'' | Моррис Столофф және Эрнст Тох |- | ''[[Кішкентай түлкілер (фильм)|Кішкентай түлкілер]] (The Little Foxes)'' | Мередит Уиллсон |- | ''[[Лидия (фильм, 1941)|Лидия]] (Lydia)'' | Миклош Рожа |- | ''[[Мейірім аралы]] (Mercy Island)'' | Сай Файер және Уолтер Шарф |- | ''[[Сержант Йорк (фильм)|Сержант Йорк]] (Sergeant York)'' | Макс Стайнер |- | ''[[Осылайша біздің түн аяқталды]] (So Ends Our Night)'' | Луис Грюнберг |- | ''[[Күннің батуы (фильм, 1941)|Күннің батуы]] (Sundown)'' | Миклош Рожа |- | ''[[Күдік (фильм, 1941)|Күдік]] (Suspicion)'' | Франц Ваксман |- | ''[[Танкілерге рахмет]] (Tanks a Million)'' | Эдвард Уорд |- | ''[[Сол бір сенімсіз сезім]] (That Uncertain Feeling)'' | Вернер Хейманн |- | ''[[Бұл әйел менікі]] (This Woman Is Mine)'' | Ричард Хагеман |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Дамбо]] (Dumbo)''''' | '''[[Фрэнк Черчилль]] және [[Оливер Уоллес]]''' |- | ''[[Бүкіламерикалық студент]] (All-American Co-Ed)'' | Эдвард Уорд |- | ''[[Блюздің тууы]] (Birth of the Blues)'' | Роберт Эммет Долан |- | ''[[Рядовойлар]] (Buck Privates)'' | Чарльз Превин |- | ''[[Шоколадты солдат]] (The Chocolate Soldier)'' | Герберт Стотхарт және Бронислав Капер |- | ''[[Мұздағы каскадтар]] (Ice-Capades)'' | Сай Файер |- | ''[[Құлпынай сары]] (The Strawberry Blonde)'' | Хайнц Ромхельд |- | ''[[Күн алқабының серенадасы]] (Sun Valley Serenade)'' | Эмиль Ньюман |- | ''[[Санни (фильм, 1941)|Санни]] (Sunny)'' | Энтони Коллинз |- | ''[[Сен ешқашан байымайсың]] (You'll Never Get Rich)'' | Моррис Столофф |- ! rowspan="29" | [[Оскар (1943)|1943]]<br />{{small|(15-ші)}} |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Алға, саяхатшы]] (Now, Voyager)''''' | '''[[Макс Стайнер]]''' |- | ''[[Араб түндері (фильм, 1942)|Араб түндері]] (Arabian Nights)'' | Фрэнк Скиннер |- | ''[[Бэмби]] (Bambi)'' | Фрэнк Черчилль {{small|(қайтыс болған соң)}} және Эдвард Х. Пламб |- | ''[[Қара аққу (фильм, 1942)|Қара аққу]] (The Black Swan)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Корсикалық ағайындылар (фильм, 1941)|Корсикалық ағайындылар]] (The Corsican Brothers)'' | Дмитрий Тёмкин |- | ''[[Ұшатын жолбарыстар (фильм)|Ұшатын жолбарыстар]] (Flying Tigers)'' | Виктор Янг |- | ''[[Алтын безгек]] (The Gold Rush)'' | Макс Терр |- | ''[[Мен сиқыршыға үйлендім]] (I Married a Witch)'' | rowspan="2"| Рой Уэбб |- | ''[[Париждік Жанна]] (Joan of Paris)'' |- | ''[[Джунгли кітабы (фильм, 1942)|Джунгли кітабы]] (Jungle Book)'' | Миклош Рожа |- | ''[[Клондайк қаһары]] (Klondike Fury)'' | Эдвард Кей |- | ''[[Янкилердің мақтанышы]] (The Pride of the Yankees)'' | Ли Харлайн |- | ''[[Кездейсоқ өнім]] (Random Harvest)'' | Герберт Стотхарт |- | ''[[Шанхай қимылы]] (The Shanghai Gesture)'' | Ричард Хагеман |- | ''[[Күміс ханшайым]] (Silver Queen)'' | rowspan="2"| Виктор Янг |- | ''[[Хат жазыңыз, сүйіктім]] (Take a Letter, Darling)'' |- | ''[[Қала туралы әңгіме (фильм, 1942)|Қала туралы әңгіме]] (The Talk of the Town)'' | Фридрих Холландер және Моррис Столофф |- | ''[[Болу не болмау (фильм, 1942)|Болу не болмау]] (To Be or Not to Be)'' | Вернер Хейманн |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Янки Дудл Денди]] (Yankee Doodle Dandy)''''' | '''[[Рэй Хейндорф]] және [[Хайнц Ромхельд]]''' |- | ''[[Музыкамен ұшу]] (Flying with Music)'' | Эдвард Уорд |- | ''[[Мен және менің қызым үшін]] (For Me and My Gal)'' | Роджер Иденс және Джорджи Столл |- | ''[[Холидей Инн (фильм)|Холидей Инн]] (Holiday Inn)'' | Роберт Эммет Долан |- | ''[[Бәрі Евадан басталды]] (It Started with Eve)'' | Ганс Дж. Солтер және Чарльз Превин |- | ''[[Джонни Доубой]] (Johnny Doughboy)'' | Уолтер Шарф |- | ''[[Менің қызым Сэл]] (My Gal Sal)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Сен ешқашан бұрынғыдан да сүйкімді болмағансың]] (You Were Never Lovelier)'' | Ли Харлайн |- ! rowspan="29" | [[Оскар (1944)|1944]]<br />{{small|(16-ші)}} |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Бернадетт әні (фильм)|Бернадетт әні]] (The Song of Bernadette)''''' | '''[[Альфред Ньюман]]''' |- | ''[[Таңғажайып миссис Холлидей]] (The Amazing Mrs. Holliday)'' | Фрэнк Скиннер және Ганс Дж. Солтер |- | ''[[Касабланка (фильм)|Касабланка]] (Casablanca)'' | Макс Стайнер |- | ''[[Командос таң алдында шабуылдайды]] (Commandos Strike at Dawn)'' | Моррис Столофф және Луис Грюнберг |- | ''[[Құлаған торғай]] (The Fallen Sparrow)'' | Рой Уэбб және Константин Бакалейников |- | ''[[Қоңырау кімге соғылады (фильм)|Қоңырау кімге соғылады]] (For Whom the Bell Tolls)'' | Виктор Янг |- | ''[[Жендеттер де өледі!]] (Hangmen Also Die!)'' | Ганнс Эйслер |- | ''[[Хай Дидл Дидл]] (Hi Diddle Diddle)'' | Фил Боутелье |- | ''[[Ескі Оклахомада]] (In Old Oklahoma)'' | Уолтер Шарф |- | ''[[Джонни соңынан келеді]] (Johnny Come Lately)'' | Ли Харлайн |- | ''[[Канзастық (фильм)|Канзастық]] (The Kansan)'' | Джерард Карбонара |- | ''[[Бурлеск ханымы]] (Lady of Burlesque)'' | Артур Ланж |- | ''[[Мадам Кюри (фильм)|Мадам Кюри]] (Madame Curie)'' | Герберт Стотхарт |- | ''[[Ай мен алты пенни (фильм)|Ай мен алты пенни]] (The Moon and Sixpence)'' | Дмитрий Тёмкин |- | ''[[Солтүстік жұлдызы (фильм, 1943)|Солтүстік жұлдызы]] (The North Star)'' | Аарон Копленд |- | ''[[Әуе күштері арқылы жеңіс]] (Victory Through Air Power)'' | Эдвард Х. Пламб, Пол Смит және Оливер Уоллес |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Бұл — армия]] (This Is the Army)''''' | '''[[Рэй Хейндорф]]''' |- | ''[[Кони-Айленд (фильм, 1943)|Кони-Айленд]] (Coney Island)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[1943 жылдың хит-парады]] (Hit Parade of 1943)'' | Уолтер Шарф |- | ''[[Опера елесі (фильм, 1943)|Опера елесі]] (Phantom of the Opera)'' | Эдвард Уорд |- | ''[[Привет, друзья!]] (Saludos Amigos)'' | Эдвард Х. Пламб, Пол Смит және Чарльз Уолкотт |- | ''[[Аспан — шекара]] (The Sky's the Limit)'' | Ли Харлайн |- | ''[[Айқайлайтын бірдеңе]] (Something to Shout About)'' | Моррис Столофф |- | ''[[Сахналық есік буфеті]] (Stage Door Canteen)'' | Фред Рич |- | ''[[Жұлдызды ырғақ]] (Star Spangled Rhythm)'' | Роберт Эммет Долан |- | ''[[Мыңдаған қошемет]] (Thousands Cheer)'' | Герберт Стотхарт |- ! rowspan="37" | [[Оскар (1945)|1945]]<br />{{small|(17-ші)}} |- | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Сен кеткеннен бері]] (Since You Went Away)''''' | '''[[Макс Стайнер]]''' |- | ''[[Мекен-жайы белгісіз]] (Address Unknown)'' | Моррис Столофф және Эрнст Тох |- | ''[[Марк Твеннің бастан кешкендері]] (The Adventures of Mark Twain)'' | Макс Стайнер |- | ''[[Сан-Луис-Рей көпірі (фильм, 1944)|Сан-Луис-Рей көпірі]] (The Bridge of San Luis Rey)'' | Дмитрий Тёмкин |- | ''[[Казанова Браун]] (Casanova Brown)'' | Артур Ланж |- | ''[[Рождестволық демалыс]] (Christmas Holiday)'' | Ганс Дж. Солтер |- | ''[[Қос сақтандыру (фильм)|Қос сақтандыру]] (Double Indemnity)'' | Миклош Рожа |- | ''[[Жауынгер теңіз аралары]] (The Fighting Seabees)'' | Уолтер Шарф және Рой Уэбб |- | ''[[Түкті маймыл (фильм)|Түкті маймыл]] (The Hairy Ape)'' | Мишель Мишле және Эдвард Пол |- | ''[[Бұл ертең болды]] (It Happened Tomorrow)'' | Роберт Штольц |- | ''[[Джек Лондон (фильм, 1943)|Джек Лондон]] (Jack London)'' | Фред Рич |- | ''[[Кисмет (фильм, 1944)|Кисмет]] (Kismet)'' | Герберт Стотхарт |- | ''[[Жалғыз жүректен басқа ештеңе емес]] (None but the Lonely Heart)'' | Константин Бакалейников және Ганнс Эйслер |- | ''[[Ханшайым және қарақшы]] (The Princess and the Pirate)'' | Дэвид Роуз |- | ''[[Жазғы дауыл (фильм, 1944)|Жазғы дауыл]] (Summer Storm)'' | Карл Хайос |- | ''[[Үш орыс қызы]] (Three Russian Girls)'' | Франке Харлинг |- | ''[[Мэйблдің бөлмесінде (фильм)|Мэйблдің бөлмесінде]] (Up in Mabel's Room)'' | Эдвард Пол |- | ''[[Желдегі дауыс]] (Voice in the Wind)'' | Мишель Мишле |- | ''[[Уилсон (фильм, 1944)|Уилсон]] (Wilson)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Қала әйелі]] (The Woman of the Town)'' | Миклош Рожа |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Мұқабадағы қыз (фильм)|Мұқабадағы қыз]] (Cover Girl)''''' | '''[[Моррис Столофф]] және [[Кармен Драгон]]''' |- | ''[[Бразилия (фильм, 1944)|Бразилия]] (Brazil)'' | Уолтер Шарф |- | ''[[Биік және биігірек]] (Higher and Higher)'' | Константин Бакалейников |- | ''[[Голливудтық асхана (фильм)|Голливудтық асхана]] (Hollywood Canteen)'' | Рэй Хейндорф |- | ''[[Ирландиялық көздер күлімдейді]] (Irish Eyes Are Smiling)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Никербокер демалысы]] (Knickerbocker Holiday)'' | Вернер Хейманн және Курт Вайль |- | ''[[Қараңғыдағы ханым]] (Lady in the Dark)'' | Роберт Эммет Долан |- | ''[[Ханым, билейік]] (Lady, Let's Dance)'' | Эдвард Кей |- | ''[[Мені Сент-Луисте кездестір]] (Meet Me in St. Louis)'' | Джорджи Столл |- | ''[[Көңілді Монахандар]] (The Merry Monahans)'' | Ганс Дж. Солтер |- | ''[[Минстрель (фильм)|Минстрель]] (Minstrel Man)'' | Ферде Грофе және Лео Эрдоди |- | ''[[1945 жылдың сенсациялары]] (Sensations of 1945)'' | Малон Меррик |- | ''[[Ашық жол әні]] (Song of the Open Road)'' | Чарльз Превин |- | ''[[Қаруланған]] (Up in Arms)'' | Луис Форбс және Рэй Хейндорф |- ! rowspan="36" | [[Оскар (1946)|1946]]<br />{{small|(18-ші)}} |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Арбау (фильм, 1945)|Арбау]] (Spellbound)''''' | '''[[Миклош Рожа]]''' |- | ''[[Әулие Мария қоңыраулары]] (The Bells of St. Mary's)'' | Роберт Эммет Долан |- | ''[[Брюстер миллиондары (фильм, 1945)|Брюстер миллиондары]] (Brewster's Millions)'' | Луис Форбс |- | ''[[Капитан Кидд (фильм)|Капитан Кидд]] (Captain Kidd)'' | Вернер Янссен |- | ''[[Таңғажайып коттедж]] (The Enchanted Cottage)'' | Рой Уэбб |- | ''[[Варварлық жағалау оты]] (Flame of Barbary Coast)'' | Morton Scott және Dale Butts |- | ''[[Сарбаздың бал айы]] (G. I. Honeymoon)'' | Эдвард Кей |- | ''[[Джоннидің оқиғасы]] (Story of G. I. Joe)'' | Луис Эпплбаум және Анн Ронелл |- | ''[[Үйдегі қонақ]] (Guest in the House)'' | Вернер Янссен |- | ''[[Қонақ әйел]] (Guest Wife)'' | Даниэле Амфитеатров |- | ''[[Патшалықтың кілттері (фильм)|Патшалықтың кілттері]] (The Keys of the Kingdom)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Жоғалған уик-энд (фильм)|Жоғалған уик-энд]] (The Lost Weekend)'' | Миклош Рожа |- | ''[[Махаббат хаттары (фильм, 1945)|Махаббат хаттары]] (Love Letters)'' | Виктор Янг |- | ''[[Жалғыз жүрген адам]] (The Man Who Walked Alone)'' | Карл Хайос |- | ''[[Бирмадағы мақсат!]] (Objective, Burma!)'' | Франц Ваксман |- | ''[[Париж астыртын ұйымы]] (Paris Underground)'' | Александр Тансман |- | ''[[Есте сақталатын ән]] (A Song to Remember)'' | Миклош Рожа және Моррис Столофф |- | ''[[Оңтүстіктік (фильм)|Оңтүстіктік]] (The Southerner)'' | Вернер Янссен |- | ''[[Біздің бұл махаббатымыз]] (This Love of Ours)'' | Ганс Дж. Солтер |- | ''[[Шешім алқабы]] (The Valley of Decision)'' | Герберт Стотхарт |- | ''[[Терезедегі әйел (фильм, 1944)|Терезедегі әйел]] (The Woman in the Window)'' | Артур Ланж және Хьюго Фридхофер |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Зәкірді көтеріңдер (фильм)|Зәкірді көтеріңдер]] (Anchors Aweigh)''''' | '''[[Джорджи Столл]]''' |- | ''[[Юкон аруы]] (Belle of the Yukon)'' | Артур Ланж |- | ''[[Ән айтпай тұра алмаймын]] (Can't Help Singing)'' | Джером Керн {{small|(қайтыс болған соң)}} және Ганс Дж. Солтер |- | ''[[Бақытқа сапар]] (Hitchhike to Happiness)'' | Morton Scott |- | ''[[Жалынды аққұба]] (Incendiary Blonde)'' | Роберт Эммет Долан |- | ''[[Көк түсті рапсодия (фильм)|Көк түсті рапсодия]] (Rhapsody in Blue)'' | Рэй Хейндорф және Макс Стайнер |- | ''[[Мемлекеттік жәрмеңке (фильм, 1945)|Мемлекеттік жәрмеңке]] (State Fair)'' | Альфред Ньюман және Чарльз Хендерсон |- | ''[[Санбоннет Сью]] (Sunbonnet Sue)'' | Эдвард Кей |- | ''[[Үш кабальеро]] (The Three Caballeros)'' | Эдвард Х. Пламб, Пол Смит және Чарльз Уолкотт |- | ''[[Бүгін түнде және күн сайын]] (Tonight and Every Night)'' | Марлин Скилз және Моррис Столофф |- | ''[[Неге қыздар үйден кетеді]] (Why Girls Leave Home)'' | Уолтер Грин |- | ''[[Ғажайып адам (фильм)|Ғажайып адам]] (Wonder Man)'' | Луис Форбс және Рэй Хейндорф |- ! rowspan="13" | [[Оскар (1947)|1947]]<br />{{small|(19-ші)}} |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Өміріміздің үздік жылдары]] (The Best Years of Our Lives)''''' | '''[[Хьюго Фридхофер]]''' |- | ''[[Анна және Сиам патшасы (фильм)|Анна және Сиам патшасы]] (Anna and the King of Siam)'' | Бернард Херрманн |- | ''[[Генрих V (фильм, 1944)|Генрих V]] (Henry V)'' | Уильям Уолтон |- | ''[[Юмореска (фильм, 1946)|Юмореска]] (Humoresque)'' | Франц Ваксман |- | ''[[Өлтірушілер (фильм, 1946)|Өлтірушілер]] (The Killers)'' | Миклош Рожа |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Джолсон хикаясы]] (The Jolson Story)''''' | '''[[Моррис Столофф]]''' |- | ''[[Көк аспан (фильм, 1946)|Көк аспан]] (Blue Skies)'' | Роберт Эммет Долан |- | ''[[Сентениал жазы]] (Centennial Summer)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Харви қыздары]] (The Harvey Girls)'' | Ленни Хейтон |- | ''[[Түн мен күн (фильм, 1946)|Түн мен күн]] (Night and Day)'' | Рэй Хейндорф және Макс Стайнер |- ! rowspan="13" | [[Оскар (1948)|1948]]<br />{{small|(20-ші)}} |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Қос өмір (фильм, 1947)|Қос өмір]] (A Double Life)''''' | '''[[Миклош Рожа]]''' |- | ''[[Епископтың әйелі]] (The Bishop's Wife)'' | Хьюго Фридхофер |- | ''[[Кастилиядан келген капитан]] (Captain from Castile)'' | Альфред Ньюман |- | ''[[Мәңгілік Амбер (фильм)|Мәңгілік Амбер]] (Forever Amber)'' | Дэвид Раксин |- | ''[[Әкемен бірге өмір (фильм)|Әкемен бірге өмір]] (Life with Father)'' | Макс Стайнер |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Анасы трико киген]] (Mother Wore Tights)''''' | '''[[Альфред Ньюман]]''' |- | ''[[Фиеста (фильм, 1947)|Фиеста]] (Fiesta)'' | Джонни Грин |- | ''[[Менің жабайы ирландиялық раушаным]] (My Wild Irish Rose)'' | Рэй Хейндорф және Макс Стайнер |- | ''[[Риоға жол]] (Road to Rio)'' | Роберт Эммет Долан |- | ''[[Оңтүстік әні]] (Song of the South)'' | Даниэле Амфитеатров, Пол Смит және Чарльз Уолкотт |- ! rowspan="13" | [[Оскар (1949)|1949]]<br />{{small|(21-ші)}} |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Қызыл кебіс (фильм, 1948)|Қызыл кебіс]] (The Red Shoes)''''' | '''[[Брайан Исдейл]]''' |- | ''[[Гамлет (фильм, 1948)|Гамлет]] (Hamlet)'' | Уильям Уолтон |- | ''[[Жанна д'Арк (фильм, 1948)|Жанна д'Арк]] (Joan of Arc)'' | Хьюго Фридхофер |- | ''[[Джонни Белинда (фильм, 1948)|Джонни Белинда]] (Johnny Belinda)'' | Макс Стайнер |- | ''[[Жылан орлы]] (The Snake Pit)'' | Альфред Ньюман |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Пасха шеруі (фильм)|Пасха шеруі]] (Easter Parade)''''' | '''[[Джонни Грин]] және [[Роджер Иденс]]''' |- | ''[[Император вальсі]] (The Emperor Waltz)'' | Виктор Янг |- | ''[[Қарақшы (фильм, 1948)|Қарақшы]] (The Pirate)'' | Ленни Хейтон |- | ''[[Ашық теңіздегі роман]] (Romance on the High Seas)'' | Рэй Хейндорф |- | ''[[Менің сәбиім маған күлімдегенде]] (When My Baby Smiles at Me)'' | Альфред Ньюман |- ! rowspan="9" | [[Оскар (1950)|1950]]<br />{{small|(22-ші)}} |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Мұрагер ханым (фильм)|Мұрагер ханым]] (The Heiress)''''' | '''[[Аарон Копленд]]''' |- | ''[[Орман артында]] (Beyond the Forest)'' | Макс Стайнер |- | ''[[Чемпион (фильм, 1949)|Чемпион]] (Champion)'' | Дмитрий Тёмкин |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Қалада (фильм)|Қалада]] (On the Town)''''' | '''[[Роджер Иденс]] және [[Ленни Хейтон]]''' |- | ''[[Джолсон қайтадан ән салады]] (Jolson Sings Again)'' | Моррис Столофф және Джордж Дунинг |- | ''[[Күміс астарды ізде]] (Look for the Silver Lining)'' | Рэй Хейндорф |} === 1951—1960 === {| class="wikitable" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="35%" | Фильм ! width="60%" | Номинант(тар) |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1951)|1951]]<br />{{small|(23-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Сансет бульвары (фильм)|Сансет бульвары]]''''' (''Sunset Boulevard'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Франц Ваксман]]''' |- | ''[[Барлығы Ева туралы]]'' (''All About Eve'') | Альфред Ньюман |- | ''[[Жалындаған жебе]]'' (''The Flame and the Arrow'') | Макс Стайнер |- | ''[[Самсон мен Далила (фильм, 1949)|Самсон мен Далила]]'' (''Samson and Delilah'') | Виктор Янг |- | ''[[Мен үшін мұңды ән айтпа]]'' (''No Sad Songs for Me'') | Джордж Дунинг |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Мылтығыңды ал, Энни (фильм)|Мылтығыңды ал, Энни]]''''' (''Annie Get Your Gun'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Адольф Дойч]] және [[Роджер Иденс]]''' |- | ''[[Күлше қыз (мультфильм, 1950)|Күлше қыз]]'' (''Cinderella'') | Пол Смит және Оливер Уоллес |- | ''[[Үш кішкентай сөз]]'' (''Three Little Words'') | Андре Превин |- | ''[[Уэст-Пойнт хикаясы]]'' (''The West Point Story'') | Рэй Хейндорф |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1952)|1952]]<br />{{small|(24-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Күн астындағы орын (фильм, 1951)|Күн астындағы орын]]''''' (''A Place in the Sun'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Франц Ваксман]]''' |- | ''[[Дәуіт пен Вирсавия (фильм)|Дәуіт пен Вирсавия]]'' (''David and Bathsheba'') | Альфред Ньюман |- | ''[[Коммивояжердің қазасы (фильм, 1951)|Коммивояжердің қазасы]]'' (''Death of a Salesman'') | Алекс Норт |- | ''[[Камо Грядеши (фильм, 1951)|Камо Грядеши]]'' (''Quo Vadis'') | Миклош Рожа |- | ''[[«Тілек» трамвайы (фильм, 1951)|«Тілек» трамвайы]]'' (''A Streetcar Named Desire'') | Алекс Норт |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Париждегі американдық (фильм, 1951)|Париждегі американдық]]''''' (''An American in Paris'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Сол Чаплин]] және [[Джонни Грин]]''' |- | ''[[Алиса ғажайыптар елінде (мультфильм, 1951)|Алиса ғажайыптар елінде]]'' (''Alice in Wonderland'') | Оливер Уоллес |- | ''[[Ұлы Карузо]]'' (''The Great Caruso'') | Питер Герман Адлер және Джонни Грин |- | ''[[Ривьерада (фильм)|Ривьерада]]'' (''On the Riviera'') | Альфред Ньюман |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1953)|1953]]<br />{{small|(25-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Тал түс (фильм)|Тал түс]]''''' (''High Noon'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Дмитрий Тёмкин]]''' |- | ''[[Айвенго (фильм, 1952)|Айвенго]]'' (''Ivanhoe'') | Миклош Рожа |- | ''[[Фатима құдайының кереметі]]'' (''The Miracle of Our Lady of Fatima'') | Макс Стайнер |- | ''[[Ұры (фильм, 1952)|Ұры]]'' (''The Thief'') | Хершел Бурк Гилберт |- | ''[[Вива Сапата!]]'' (''Viva Zapata!'') | Алекс Норт |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Жүрегімдегі әнмен (фильм)|Жүрегімдегі әнмен]]''''' (''With a Song in My Heart'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Альфред Ньюман]]''' |- | ''[[Ханс Кристиан Андерсен (фильм)|Ханс Кристиан Андерсен]]'' (''Hans Christian Andersen'') | Уолтер Шарф |- | ''[[Джаз әншісі (фильм, 1952)|Джаз әншісі]]'' (''The Jazz Singer'') | Рэй Хейндорф және Макс Стайнер |- | ''[[Жаңбыр астындағы ән (фильм)|Жаңбыр астындағы ән]]'' (''Singin' in the Rain'') | Ленни Хейтон |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1954)|1954]]<br />{{small|(26-шы)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Лили (фильм, 1953)|Лили]]''''' (''Lili'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Бронислав Капер]]''' |- | ''[[Осыдан мәңгілікке дейін (фильм)|Осыдан мәңгілікке дейін]]'' (''From Here to Eternity'') | Джордж Дунинг және Моррис Столофф |- | ''[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Юлий Цезарь]]'' (''Julius Caesar'') | Миклош Рожа |- | ''[[Шектен тыс (фильм, 1952)|Шектен тыс]]'' (''Above and Beyond'') | Хьюго Фридхофер |- | ''[[Бұл — Синерама]]'' (''This Is Cinerama'') | Луис Форбс |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Маған мадам деп айтыңыз]]''''' (''Call Me Madam'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Альфред Ньюман]]''' |- | ''[[Доктор Т.-ның 5000 саусағы]]'' (''The 5,000 Fingers of Dr. T.'') | Фридрих Холлаендер және Моррис Столофф |- | ''[[Театр фургоны (фильм)|Театр фургоны]]'' (''The Band Wagon'') | Адольф Дойч |- | ''[[Кейт мені сүй]]'' (''Kiss Me Kate'') | Сол Чаплин және Андре Превин |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1955)|1955]]<br />{{small|(27-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Биік және құдіретті (фильм)|Биік және құдіретті]]''''' (''The High and the Mighty'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Дмитрий Тёмкин]]''' |- | ''[[Кейндегі бүлік (фильм, 1954)|Кейндегі бүлік]]'' (''The Caine Mutiny'') | Макс Стайнер |- | ''[[Жеңевьева (фильм)|Жеңевьева]]'' (''Genevieve'') | Ларри Адлер |- | ''[[Портта (фильм, 1954)|Портта]]'' (''On the Waterfront'') | Леонард Бернстайн |- | ''[[Күміс тостаған (фильм)|Күміс тостаған]]'' (''The Silver Chalice'') | Франц Ваксман |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Жеті ағайындыға жеті келін]]''''' (''Seven Brides for Seven Brothers'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Сол Чаплин]] және [[Адольф Дойч]]''' |- | ''[[Кармен Джонс (фильм)|Кармен Джонс]]'' (''Carmen Jones'') | Хершел Бурк Гилберт |- | ''[[Гленн Миллер хикаясы]]'' (''The Glenn Miller Story'') | Джозеф Гершенсон және Генри Манчини |- | ''[[Жұлдыз туды (фильм, 1954)|Жұлдыз туды]]'' (''A Star Is Born'') | Рэй Хейндорф |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1956)|1956]]<br />{{small|(28-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Махаббат — ең керемет нәрсе]]''''' (''Love Is a Many-Splendored Thing'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Альфред Ньюман]]''' |- | ''[[Жауынгерлік ұран (фильм)|Жауынгерлік ұран]]'' (''Battle Cry'') | Макс Стайнер |- | ''[[Алтын қолы бар адам (фильм)|Алтын қолы бар адам]]'' (''The Man with the Golden Arm'') | Элмер Бернстайн |- | ''[[Пикник (фильм, 1955)|Пикник]]'' (''Picnic'') | Джордж Дунинг |- | ''[[Раушан гүлінің татуировкасы (фильм)|Раушан гүлінің татуировкасы]]'' (''The Rose Tattoo'') | Алекс Норт |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Оклахома! (фильм, 1955)|Оклахома!]]''''' (''Oklahoma!'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Роберт Расселл Беннетт]], [[Джей Блэктон]] және [[Адольф Дойч]]''' |- | ''[[Жігіттер мен қыздар (фильм)|Жігіттер мен қыздар]]'' (''Guys and Dolls'') | Джей Блэктон және Сирил Дж. Мокридж |- | ''[[Әрқашан тамаша ауа райы]]'' (''It's Always Fair Weather'') | Андре Превин |- | ''[[Мені сүй немесе таста]]'' (''Love Me or Leave Me'') | Перси Фэйт және Джорджи Столл |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1957)|1957]]<br />{{small|(29-шы)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[80 күн ішінде жер шарын айналу (фильм, 1956)|80 күн ішінде жер шарын айналу]]''''' (''Around the World in 80 Days'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Виктор Янг]]''' |- | ''[[Анастасия (фильм, 1956)|Анастасия]]'' (''Anastasia'') | Альфред Ньюман |- | ''[[Алып (фильм, 1956)|Алып]]'' (''Giant'') | Дмитрий Тёмкин |- | ''[[Жаңбыр жасаушы (фильм)|Жаңбыр жасаушы]]'' (''The Rainmaker'') | Алекс Норт |- | ''[[Көк пен тозақ арасында]]'' (''Between Heaven and Hell'') | Хьюго Фридхофер |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Патша мен мен (фильм, 1956)|Патша мен мен]]''''' (''The King and I'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Кен Дарби]] және [[Альфред Ньюман]]''' |- | ''[[Эдди Дучин хикаясы]]'' (''The Eddy Duchin Story'') | Джордж Дунинг және Моррис Столофф |- | ''[[Жоғарғы қоғам (фильм, 1956)|Жоғарғы қоғам]]'' (''High Society'') | Сол Чаплин және Джонни Грин |- | ''[[Лас-Вегаста кездесейік]]'' (''Meet Me in Las Vegas'') | Джонни Грин және Джорджи Столл |- ! rowspan="6" | [[Оскар (1958)|1958]]<br />{{small|(30-шы)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Квай өзенінен өткен көпір (фильм)|Квай өзенінен өткен көпір]]''''' (''The Bridge on the River Kwai'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Малкольм Арнольд]]''' |- | ''[[Естен кетпес махаббат (фильм, 1957)|Естен кетпес махаббат]]'' (''An Affair to Remember'') | Хьюго Фридхофер |- | ''[[Дельфин мінген бала]]'' (''Boy on a Dolphin'') | Хьюго Фридхофер |- | ''[[Перри (фильм)|Перри]]'' (''Perri'') | Пол Смит |- | ''[[Рейнтри округі (фильм)|Рейнтри округі]]'' (''Raintree County'') | Джонни Грин |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1959)|1959]]<br />{{small|(31-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Шал мен теңіз (фильм, 1958)|Шал мен теңіз]]''''' (''The Old Man and the Sea'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Дмитрий Тёмкин]]''' |- | ''[[Үлкен ел (фильм, 1958)|Үлкен ел]]'' (''The Big Country'') | Джером Моросс |- | ''[[Бөлек үстелдер (фильм)|Бөлек үстелдер]]'' (''Separate Tables'') | Дэвид Раксин |- | ''[[Жас арыстандар (фильм, 1958)|Жас арыстандар]]'' (''The Young Lions'') | Хьюго Фридхофер |- | ''[[Ақ шөл дала]]'' (''White Wilderness'') | Оливер Уоллес |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Жижи (фильм, 1958)|Жижи]]''''' (''Gigi'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Андре Превин]]''' |- | ''[[Үлкен балет (фильм)|Үлкен балет]]'' (''The Bolshoi Ballet'') | Юрий Файер және Геннадий Рождественский |- | ''[[Қарғыс атқан янкилер]]'' (''Damn Yankees'') | Рэй Хейндорф |- | ''[[Тынық мұхиттың оңтүстігі (фильм)|Тынық мұхиттың оңтүстігі]]'' (''South Pacific'') | Кен Дарби және Альфред Ньюман |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1960)|1960]]<br />{{small|(32-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Бен-Гур (фильм, 1959)|Бен-Гур]]''''' (''Ben-Hur'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Миклош Рожа]]''' |- | ''[[Анна Франк күнделігі (фильм, 1959)|Анна Франк күнделігі]]'' (''The Diary of Anne Frank'') | Альфред Ньюман |- | ''[[Монах әйелдің хикаясы (фильм)|Монах әйелдің хикаясы]]'' (''The Nun's Story'') | Франц Ваксман |- | ''[[Жағада (фильм, 1959)|Жағада]]'' (''On the Beach'') | Эрнест Голд |- | ''[[Жастықпен сырласу (фильм)|Жастықпен сырласу]]'' (''Pillow Talk'') | Фрэнк Де Вол |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Порги мен Бесс (фильм)|Порги мен Бесс]]''''' (''Porgy and Bess'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Кен Дарби]] және [[Андре Превин]]''' |- | ''[[Бес пенни (фильм)|Бес пенни]]'' (''The Five Pennies'') | Лейт Стивенс |- | ''[[Ұйқыдағы ару (мультфильм, 1959)|Ұйқыдағы ару]]'' (''Sleeping Beauty'') | Джордж Брунс |- | ''[[Маған біреуін айт (фильм)|Маған біреуін айт]]'' (''Say One for Me'') | Лайонел Ньюман |} === 1961—1970 === {| class="wikitable" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="35%" | Фильм ! width="60%" | Номинант(тар) |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1961)|1961]]<br />{{small|(33-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Шығу(фильм, 1960)|Шығу]]''''' (''Exodus'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Эрнест Голд]]''' |- | ''[[Аламо (фильм, 1960)|Аламо]]'' (''The Alamo'') | Дмитрий Тёмкин |- | ''[[Элмер Гантри (фильм)|Элмер Гантри]]'' (''Elmer Gantry'') | Андре Превин |- | ''[[Ғажайып жетілік (фильм, 1960)|Ғажайып жетілік]]'' (''The Magnificent Seven'') | Элмер Бернстайн |- | ''[[Спартак (фильм, 1960)|Спартак]]'' (''Spartacus'') | Алекс Норт |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Аяқталмаған ән (фильм)|Аяқталмаған ән]]''''' (''Song Without End'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Моррис Столофф]] және [[Гарри Сукман]]''' |- | ''[[Қоңыраулар соғылуда (фильм)|Қоңыраулар соғылуда]]'' (''Bells Are Ringing'') | Андре Превин |- | ''[[Канкан (фильм, 1960)|Канкан]]'' (''Can-Can'') | Нельсон Риддл |- | ''[[Пепе (фильм, 1960)|Пепе]]'' (''Pepe'') | Джонни Грин |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1962)|1962]]<br />{{small|(34-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық немесе комедиялық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Тиффанидегі таңғы ас (фильм)|Тиффанидегі таңғы ас]]''''' (''Breakfast at Tiffany's'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Генри Манчини]]''' |- | ''[[Эль Сид (фильм)|Эль Сид]]'' (''El Cid'') | Миклош Рожа |- | ''[[Фанни (фильм, 1961)|Фанни]]'' (''Fanny'') | Моррис Столофф және Гарри Сукман |- | ''[[Наварон аралының зеңбіректері (фильм)|Наварон аралының зеңбіректері]]'' (''The Guns of Navarone'') | Дмитрий Тёмкин |- | ''[[Жаз және түтін (фильм)|Жаз және түтін]]'' (''Summer and Smoke'') | Элмер Бернстайн |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы]]''''' (''West Side Story'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Сол Чаплин]], [[Джонни Грин]], [[Ирвин Костал]] және [[Сид Рамин]]''' |- | ''[[Ойыншықтар еліндегі сәбилер]]'' (''Babes in Toyland'') | Джордж Брунс |- | ''[[Хованщина (фильм, 1959)|Хованщина]]'' (''Khovanshchina'') | Дмитрий Шостакович |- | ''[[Париж блюзі (фильм)|Париж блюзі]]'' (''Paris Blues'') | Дюк Эллингтон |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1963)|1963]]<br />{{small|(35-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік түпнұсқалық музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]]''''' (''Lawrence of Arabia'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Морис Жарр]]''' |- | ''[[Фрейд: Құпия құштарлық]]'' (''Freud'') | Джерри Голдсмит |- | ''[[Баунтидегі бүлік (фильм, 1962)|Баунтидегі бүлік]]'' (''Mutiny on the Bounty'') | Бронислав Капер |- | ''[[Тарас Бульба (фильм, 1962)|Тарас Бульба]]'' (''Taras Bulba'') | Франц Ваксман |- | ''[[Құйқылжықты өлтіру (фильм)|Құйқылжықты өлтіру]]'' (''To Kill a Mockingbird'') | Элмер Бернстайн |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу (Адаптация)''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Музыкант (фильм, 1962)|Музыкант]]''''' (''The Music Man'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Рэй Хейндорф]]''' |- | ''[[Билли Роуздың «Джамбосы»]]'' (''Billy Rose's Jumbo'') | Джорджи Столл |- | ''[[Жиго (фильм)|Жиго]]'' (''Gigot'') | Мишель Мань |- | ''[[Сыған қызы (фильм, 1962)|Сыған қызы]]'' (''Gypsy'') | Фрэнк Перкинс |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1964)|1964]]<br />{{small|(36-шы)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік түпнұсқалық музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Том Джонс (фильм, 1963)|Том Джонс]]''''' (''Tom Jones'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джон Эддисон]]''' |- | ''[[Пекиндегі 55 күн]]'' (''55 Days at Peking'') | Дмитрий Тёмкин |- | ''[[Клеопатра (фильм, 1963)|Клеопатра]]'' (''Cleopatra'') | Алекс Норт |- | ''[[Батыс қалай жаулап алынды (фильм)|Батыс қалай жаулап алынды]]'' (''How the West Was Won'') | Альфред Ньюман және Кен Дарби |- | ''[[Бұл ессіз, ессіз, ессіз, ессіз әлем]]'' (''It's a Mad, Mad, Mad, Mad World'') | Эрнест Голд |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу (Адаптация)''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Нәзік Ирма (фильм)|Нәзік Ирма]]''''' (''Irma la Douce'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Андре Превин]]''' |- | ''[[Қош бол, құсшам (фильм)|Қош бол, құсшам]]'' (''Bye Bye Birdie'') | Джонни Грин |- | ''[[Кибела жексенбілері]]'' (''Sundays and Cybele'') | Морис Жарр |- | ''[[Тастағы қылыш (мультфильм)|Тастағы қылыш]]'' (''The Sword in the Stone'') | Джордж Брунс |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1965)|1965]]<br />{{small|(37-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік түпнұсқалық музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Мэри Поппинс (фильм, 1964)|Мэри Поппинс]]''''' (''Mary Poppins'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Ричард М. Шерман]] және [[Роберт Б. Шерман]]''' |- | ''[[Бекет (фильм, 1964)|Бекет]]'' (''Becket'') | Лоуренс Розенталь |- | ''[[Рим империясының құлауы (фильм)|Рим империясының құлауы]]'' (''The Fall of the Roman Empire'') | Дмитрий Тёмкин |- | ''[[Қызғылт пантера (фильм, 1963)|Қызғылт пантера]]'' (''The Pink Panther'') | Генри Манчини |- | ''[[Тсс... тсс, сүйікті Шарлотта]]'' (''Hush...Hush, Sweet Charlotte'') | Фрэнк Де Вол |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу (Адаптация)''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Менің сұлу ледиім (фильм)|Менің сұлу ледиім]]''''' (''My Fair Lady'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Андре Превин]]''' |- | ''[[Ауыр күннің кеші (фильм)|Ауыр күннің кеші]]'' (''A Hard Day's Night'') | Джордж Мартин |- | ''[[Мэри Поппинс (фильм, 1964)|Мэри Поппинс]]'' (''Mary Poppins'') | Ирвин Костал |- | ''[[Робин және 7 қарақшы]]'' (''Robin and the 7 Hoods'') | Нельсон Риддл |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1966)|1966]]<br />{{small|(38-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік түпнұсқалық музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Доктор Живаго (фильм, 1965)|Доктор Живаго]]''''' (''Doctor Zhivago'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Морис Жарр]]''' |- | ''[[Азап пен қуаныш (фильм)|Азап пен қуаныш]]'' (''The Agony and the Ecstasy'') | Алекс Норт |- | ''[[Ең ұлы хикая (фильм)|Ең ұлы хикая]]'' (''The Greatest Story Ever Told'') | Альфред Ньюман |- | ''[[Көгілдір жамау (фильм)|Көгілдір жамау]]'' (''A Patch of Blue'') | Джерри Голдсмит |- | ''[[Шербур қолшатырлары (фильм)|Шербур қолшатырлары]]'' (''The Umbrellas of Cherbourg'') | Мишель Легран және Жак Деми |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу (Адаптация)''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''[[Ирвин Костал]]''' |- | ''[[Кэт Баллу (фильм)|Кэт Баллу]]'' (''Cat Ballou'') | Фрэнк Де Вол |- | ''[[Мың клоун (фильм)|Мың клоун]]'' (''A Thousand Clowns'') | Дон Уокер |- | ''[[Шербур қолшатырлары (фильм)|Шербур қолшатырлары]]'' (''The Umbrellas of Cherbourg'') | Мишель Легран |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1967)|1967]]<br />{{small|(39-шы)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік түпнұсқалық музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Еркін туған (фильм, 1966)|Еркін туған]]''''' (''Born Free'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джон Барри (композитор)|Джон Барри]]''' |- | ''[[Библия (фильм, 1966)|Библия]]'' (''The Bible: In the Beginning...'') | Тосиро Маюдзуми |- | ''[[Гавайи (фильм, 1966)|Гавайи]]'' (''Hawaii'') | Элмер Бернстайн |- | ''[[Құмды малтатастар (фильм, 1966)|Құмды малтатастар]]'' (''The Sand Pebbles'') | Джерри Голдсмит |- | ''[[Вирджиния Вулфтан кім қорқады? (фильм)|Вирджиния Вулфтан кім қорқады?]]'' (''Who's Afraid of Virginia Woolf?'') | Алекс Норт |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу (Адаптация)''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Форумға барар жолдағы қызықты оқиға]]''''' (''A Funny Thing Happened on the Way to the Forum'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Кен Торн]]''' |- | ''[[Матай бойынша Інжіл (фильм)|Матай бойынша Інжіл]]'' (''The Gospel According to St. Matthew'') | Луис Бакалов |- | ''[[Жетіліктің оралуы (фильм)|Жетіліктің оралуы]]'' (''Return of the Seven'') | Элмер Бернстайн |- | ''[[Әнші монах әйел (фильм)|Әнші монах әйел]]'' (''The Singing Nun'') | Гарри Сукман |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1968)|1968]]<br />{{small|(40-шы)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік түпнұсқалық музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Қазіргі заманғы Милли]]''''' (''Thoroughly Modern Millie'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Элмер Бернстайн]]''' |- | ''[[Суық қанды люк (фильм)|Суық қанды люк]]'' (''Cool Hand Luke'') | Лало Шифрин |- | ''[[Доктор Дулиттл (фильм, 1967)|Доктор Дулиттл]]'' (''Doctor Dolittle'') | Лесли Брикасс |- | ''[[Есіріп бара жатқан тобырдан жырақ (фильм, 1967)|Есіріп бара жатқан тобырдан жырақ]]'' (''Far from the Madding Crowd'') | Ричард Родни Беннетт |- | ''[[Суық қанды өлтіру (фильм, 1967)|Суық қанды өлтіру]]'' (''In Cold Blood'') | Куинси Джонс |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу (Адаптация)''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Камелот (фильм)|Камелот]]''''' (''Camelot'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Кен Дарби]] және [[Альфред Ньюман]]''' |- | ''[[Доктор Дулиттл (фильм, 1967)|Доктор Дулиттл]]'' (''Doctor Dolittle'') | Александр Кураж және Лайонел Ньюман |- | ''[[Тағы да Милли]]'' (''Thoroughly Modern Millie'') | Андре Превин және Джозеф Гершенсон |- | ''[[Қуыршақтар алқабы (фильм)|Қуыршақтар алқабы]]'' (''Valley of the Dolls'') | Джон Уильямс |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1969)|1969]]<br />{{small|(41-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік түпнұсқалық музыка (мюзикл емес)''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Қыстағы арыстан (фильм, 1968)|Қыстағы арыстан]]''''' (''The Lion in Winter'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джон Барри (композитор)|Джон Барри]]''' |- | ''[[Түлкі (фильм, 1967)|Түлкі]]'' (''The Fox'') | Лало Шифrin |- | ''[[Маймылдар планетасы (фильм, 1968)|Маймылдар планетасы]]'' (''Planet of the Apes'') | Джерри Голдсмит |- | ''[[Балықшының кебісі (фильм)|Балықшының кебісі]]'' (''The Shoes of the Fisherman'') | Алекс Норт |- | ''[[Томас Краун аферасы (фильм, 1968)|Томас Краун аферасы]]'' (''The Thomas Crown Affair'') | Мишель Легран |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка (түпнұсқа немесе бейімделу)''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Оливер! (фильм)|Оливер!]]''''' (''Oliver!'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джонни Грин]]''' |- | ''[[Финианның кемпірқосағы (фильм)|Финианның кемпірқосағы]]'' (''Finian's Rainbow'') | Рэй Хейндорф |- | ''[[Күлкілі қыз (фильм)|Күлкілі қыз]]'' (''Funny Girl'') | Уолтер Шарф |- | ''[[Рошфор қыздары (фильм)|Рошфор қыздары]]'' (''The Young Girls of Rochefort'') | Мишель Легран және Жак Деми |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1970)|1970]]<br />{{small|(42-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік түпнұсқалық музыка (мюзикл емес)''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид]]''''' (''Butch Cassidy and the Sundance Kid'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Берт Бакарак]]''' |- | ''[[Мың күндік Анна (фильм)|Мың күндік Анна]]'' (''Anne of the Thousand Days'') | Жорж Делерю |- | ''[[Рейверлер (фильм)|Рейверлер]]'' (''The Reivers'') | Джон Уильямс |- | ''[[Санта-Виттория құпиясы]]'' (''The Secret of Santa Vittoria'') | Эрнест Голд |- | ''[[Жайбасар тобы (фильм)|Жайбасар тобы]]'' (''The Wild Bunch'') | Джерри Филдинг |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзиклдегі үздік музыка (түпнұсқа немесе бейімделу)''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Сәлем, Долли! (фильм)|Сәлем, Долли!]]''''' (''Hello, Dolly!'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Ленни Хейтон]] және [[Лайонел Ньюман]]''' |- | ''[[Қош бол, мистер Чипс (фильм, 1969)|Қош бол, мистер Чипс]]'' (''Goodbye, Mr. Chips'') | Лесли Брикасс және Джон Уильямс |- | ''[[Тәтті Чарити (фильм)|Тәтті Чарити]]'' (''Sweet Charity'') | Сай Коулмэн |- | ''[[Олар атылған жылқыларды атпай ма?]]'' (''They Shoot Horses, Don't They?'') | Джонни Грин және Альберт Вудбери |} === 1971—1980 === {| class="wikitable" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="35%" | Фильм ! width="60%" | Номинант(тар) |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1971)|1971]]<br />{{small|(43-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Махаббат хикаясы (фильм, 1970)|Махаббат хикаясы]]''''' (''Love Story'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Франсис Ле]]''' |- | ''[[Әуежай (фильм, 1970)|Әуежай]]'' (''Airport'') | Альфред Ньюман |- | ''[[Кромвель (фильм)|Кромвель]]'' (''Cromwell'') | Фрэнк Корделл |- | ''[[Паттон (фильм)|Паттон]]'' (''Patton'') | Джерри Голдсмит |- | ''[[Күнбағыстар (фильм, 1970)|Күнбағыстар]]'' (''Sunflower'') | Генри Манчини |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік ән музыкасы''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Олай болсын (фильм)|Олай болсын]]''''' (''Let It Be'') |style="background:#FAEB86" |'''[[The Beatles]]''' |- | ''[[Нәресте жасаушы]]'' (''The Baby Maker'') | Фред Карлин және Тилвит Кимри |- | ''[[Чарли Браун есімді ұл]]'' (''A Boy Named Charlie Brown'') | Род Маккюэн, Джон Скотт Троттер, Билл Мелендес, Эл Шин және Винс Гуаральди |- | ''[[Сүйікті Лили]]'' (''Darling Lili'') | Генри Манчини және Джонни Мерсер |- ! rowspan="11" | [[Оскар (1972)|1972]]<br />{{small|(44-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік драмалық музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[42-ші жылдың жазы]]''''' (''Summer of '42'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Мишель Легран]]''' |- | ''[[Шотландия патшайымы Мария]]'' (''Mary, Queen of Scots'') | Джон Барри |- | ''[[Николай мен Александра]]'' (''Nicholas and Alexandra'') | Ричард Родни Беннетт |- | ''[[Шафт (фильм, 1971)|Шафт]]'' (''Shaft'') | Айзек Хейз |- | ''[[Сабан төбеттер (фильм, 1971)|Сабан төбеттер]]'' (''Straw Dogs'') | Джерри Филдинг |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу және үздік ән музыкасы''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Шатырдағы скрипкашы (фильм)|Шатырдағы скрипкашы]]''''' (''Fiddler on the Roof'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джон Уильямс]]''' |- | ''[[Төсек бағаналары мен сыпырғыш таяқтар]]'' (''Bedknobs and Broomsticks'') | Шерман ағайындылары және Ирвин Костал |- | ''[[Чайковский (фильм)|Чайковский]]'' (''Tchaikovsky'') | Дмитрий Тёмкин |- | ''[[Вилли Вонка және шоколад фабрикасы]]'' (''Willy Wonka & the Chocolate Factory'') | Лесли Брикасс, Энтони Ньюли және Уолтер Шарф |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1973)|1973]]<br />{{small|(45-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік драмалық музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Рампа шамдары (фильм)|Рампа шамдары]]''''' (''Limelight'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Чарли Чаплин]], [[Рэймонд Раш]] және [[Ларри Расселл]]''' |- | ''[[Бейнелер (фильм)|Бейнелер]]'' (''Images'') | Джон Уильямс |- | ''[[Наполеон мен Саманта]]'' (''Napoleon and Samantha'') | Бадди Бейкер |- | ''[[«Посейдон» хикаясы]]'' (''The Poseidon Adventure'') | Джон Уильямс |- | ''[[Іздеуші (фильм, 1972)|Іздеуші]]'' (''Sleuth'') | Джон Эддисон |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу және үздік ән музыкасы''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Кабаре (фильм)|Кабаре]]''''' (''Cabaret'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Ральф Бернс]]''' |- | ''[[Леди блюз айтады]]'' (''Lady Sings the Blues'') | Гил Аски |- | ''[[Ламанчалық адам (фильм)|Ламанчалық адам]]'' (''Man of La Mancha'') | Лоуренс Розенталь |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1974)|1974]]<br />{{small|(46-шы)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік драмалық музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Біз қандай болдық (фильм)|Біз қандай болдық]]''''' (''The Way We Were'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Марвин Хэмлиш]]''' |- | ''[[Синдерелла Либерти]]'' (''Cinderella Liberty'') | Джон Уильямс |- | ''[[Дельфин күні]]'' (''The Day of the Dolphin'') | Жорж Делерю |- | ''[[Көбелек (фильм, 1973)|Көбелек]]'' (''Papillon'') | Джерри Голдсмит |- | ''[[Сән-салтанатпен (фильм)|Сән-салтанатпен]]'' (''A Touch of Class'') | Джон Кэмерон |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу және үздік ән музыкасы''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Афера]]''''' (''The Sting'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Марвин Хэмлиш]]''' |- | ''[[Иисус Христос — супержұлдыз (фильм)|Иисус Христос — супержұлдыз]]'' (''Jesus Christ Superstar'') | Андре Превин, Герберт Спенсер және Эндрю Ллойд Уэббер |- | ''[[Том Сойер (фильм, 1973)|Том Сойер]]'' (''Tom Sawyer'') | Шерман ағайындылары және Джон Уильямс |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1975)|1975]]<br />{{small|(47-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік драмалық музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Өкіл әке 2]]''''' (''The Godfather Part II'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Нино Рота]] және [[Кармин Коппола]]''' |- | ''[[Қытай кварталы (фильм, 1974)|Қытай кварталы]]'' (''Chinatown'') | Джерри Голдсмит |- | ''[[«Шығыс экспресіндегі» қаза (фильм, 1974)|«Шығыс экспресіндегі» қаза]]'' (''Murder on the Orient Express'') | Ричард Родни Беннетт |- | ''[[Шэнкс (фильм)|Шэнкс]]'' (''Shanks'') | Алекс Норт |- | ''[[Аспандағы тозақ (фильм, 1974)|Аспандағы тозақ]]'' (''The Towering Inferno'') | Джон Уильямс |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу және үздік ән музыкасы''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Ұлы Гэтсби (фильм, 1974)|Ұлы Гэтсби]]''''' (''The Great Gatsby'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Нельсон Риддл]]''' |- | ''[[Кішкентай ханзада (фильм, 1974)|Кішкентай ханзада]]'' (''The Little Prince'') | Алан Джей Лернер, Фредерик Лоу, Дуглас Гэмли және Анджела Морли |- | ''[[Жұмақ елесі (фильм)|Жұмақ елесі]]'' (''Phantom of the Paradise'') | Пол Уильямс және Джордж Типтон |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1976)|1976]]<br />{{small|(48-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Жақ (фильм)|Жақ]]''''' (''Jaws'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джон Уильямс]]''' |- | ''[[Құстар да, аралар да оны жасайды]]'' (''Birds Do It, Bees Do It'') | Джеральд Фрид |- | ''[[Оқты ауызбен қап (фильм)|Оқты ауызбен қап]]'' (''Bite the Bullet'') | Алекс Норт |- | ''[[Көкектің ұясы (фильм)|Көкектің ұясы]]'' (''One Flew Over the Cuckoo's Nest'') | Джек Ницше |- | ''[[Жел мен Арыстан]]'' (''The Wind and the Lion'') | Джерри Голдсмит |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу және үздік ән музыкасы''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Барри Линдон]]''''' (''Barry Lyndon'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Леонард Розенман]]''' |- | ''[[Күлкілі ханым]]'' (''Funny Lady'') | Питер Мац |- | ''[[Томми (фильм)|Томми]]'' (''Tommy'') | Пит Таунсенд |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1977)|1977]]<br />{{small|(49-шы)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Омен (фильм, 1976)|Омен]]''''' (''The Omen'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джерри Голдсмит]]''' |- | ''[[Елігу (фильм, 1976)|Елігу]]'' (''Obsession'') | Бернард Херрманн |- | ''[[Джоси Уэйлс — заңнан тыс адам]]'' (''The Outlaw Josey Wales'') | Джерри Филдинг |- | ''[[Такси жүргізушісі (фильм, 1976)|Такси жүргізушісі]]'' (''Taxi Driver'') | Бернард Херрманн |- | ''[[Қарғыс атқандардың саяхаты]]'' (''Voyage of the Damned'') | Лало Шифрин |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік ән музыкасы және оның бейімделуі''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Даңққа бет бұру (фильм, 1976)|Даңққа бет бұру]]''''' (''Bound for Glory'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Леонард Розенман]]''' |- | ''[[Багси Мэлоун]]'' (''Bugsy Malone'') | Пол Уильямс |- | ''[[Жұлдыз туды (фильм, 1976)|Жұлдыз туды]]'' (''A Star Is Born'') | Роджер Келлауэй |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1980)|1978]]<br />{{small|(50-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт]]''''' (''Star Wars'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джон Уильямс]]''' |- | ''[[Үшінші дәрежелі жақын байланыстар]]'' (''Close Encounters of the Third Kind'') | Джон Уильямс |- | ''[[Джулия (фильм, 1977)|Джулия]]'' (''Julia'') | Жорж Делерю |- | ''[[Мұхаммед — Алланың елшісі (фильм)|Мұхаммед — Алланың елшісі]]'' (''The Message'') | Морис Жарр |- | ''[[Мені сүйген тыңшы]]'' (''The Spy Who Loved Me'') | Марвин Хэмлиш |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік ән музыкасы және оның бейімделуі''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Кішкентай түнгі сезім (фильм)|Кішкентай түнгі сезім]]''''' (''A Little Night Music'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джонатан Туник]]''' |- | ''[[Питтің айдаһары (фильм, 1977)|Питтің айдаһары]]'' (''Pete's Dragon'') | Джоэл Хиршхорн, Эл Каша және Ирвин Костал |- | ''[[Кебіс пен раушан]]'' (''The Slipper and the Rose'') | Шерман ағайындылары және Анджела Морли |- ! rowspan="8" | [[Оскар (1979)|1979]]<br />{{small|(51-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Түнгі экспресс (фильм)|Түнгі экспресс]]''''' (''Midnight Express'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джорджо Мородер]]''' |- | ''[[Бразилиядан келген ұлдар (фильм)|Бразилиядан келген ұлдар]]'' (''The Boys from Brazil'') | Джерри Голдсмит |- | ''[[Жұмақ күндері (фильм)|Жұмақ күндері]]'' (''Days of Heaven'') | Эннио Морриконе |- | ''[[Аспан күте тұрады (фильм)|Аспан күте тұрады]]'' (''Heaven Can Wait'') | Дэйв Грузин |- | ''[[Супермен (фильм, 1978)|Супермен]]'' (''Superman'') | Джон Уильямс |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Музыкалық бейімделу''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Бадди Холли хикаясы]]''''' (''The Buddy Holly Story'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джо Рензетти]]''' |- ! rowspan="8" | [[Оскар (1980)|1980]]<br />{{small|(52-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Кішкене роман]]''''' (''A Little Romance'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Жорж Делерю]]''' |- | ''[[10 (фильм, 1979)|10]]'' (''10'') | Генри Манчини |- | ''[[Амитивилль қорқынышы (фильм, 1979)|Амитивилль қорқынышы]]'' (''The Amityville Horror'') | Лало Шифрин |- | ''[[Чемпион (фильм, 1979)|Чемпион]]'' (''The Champ'') | Дэйв Грузин |- | ''[[Жұлдызды жол: Фильм]]'' (''Star Trek: The Motion Picture'') | Джерри Голдсмит |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік ән музыкасы және оның бейімделуі''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Барлық осы джаз (фильм)|Барлық осы джаз]]''''' (''All That Jazz'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Ральф Бернс]]''' |} === 1981—1990 === {| class="wikitable" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="35%" | Фильм ! width="60%" | Номинант(тар) |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1981)|1981]]<br />{{small|(53-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Даңқ (фильм, 1980)|Даңқ]]''''' (''Fame'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Майкл Гор]]''' |- | ''[[Басқа күйлер]]'' (''Altered States'') | Джон Корильяно |- | ''[[Піл-адам (фильм)|Піл-адам]]'' (''The Elephant Man'') | Джон Моррис |- | ''[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод V - Империяның кері соққысы]]'' (''The Empire Strikes Back'') | Джон Уильямс |- | ''[[Тэсс]]'' (''Tess'') | Филипп Сард |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1982)|1982]]<br />{{small|(54-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Отты арбалар (фильм)|Отты арбалар]]''''' (''Chariots of Fire'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Вангелис]]''' |- | ''[[Айдаһар өлтіруші]]'' (''Dragonslayer'') | Алекс Норт |- | ''[[Алтын көлде (фильм, 1981)|Алтын көлде]]'' (''On Golden Pond'') | Дэйв Грузин |- | ''[[Рэгтайм (фильм)|Рэгтайм]]'' (''Ragtime'') | Рэнди Ньюман |- | ''[[Индиана Джонс: Жоғалған сандықты іздеу]]'' (''Raiders of the Lost Ark'') | Джон Уильямс |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1983)|1983]]<br />{{small|(55-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Жатпланеталық (фильм)|Жатпланеталық]]''''' (''E.T. the Extra-Terrestrial'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джон Уильямс]]''' |- | ''[[Ганди (фильм)|Ганди]]'' (''Gandhi'') | Джордж Фентон және Рави Шанкар |- | ''[[Офицер және джентльмен]]'' (''An Officer and a Gentleman'') | Джек Ницше |- | ''[[Полтергейст (фильм, 1982)|Полтергейст]]'' (''Poltergeist'') | Джерри Голдсмит |- | ''[[Софидің таңдауы (фильм)|Софидің таңдауы]]'' (''Sophie's Choice'') | Марвин Хэмлиш |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік ән музыкасы немесе оның бейімделуі''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Виктор/Виктория]]''''' (''Victor/Victoria'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Генри Манчини]] және [[Лесли Брикасс]]''' |- | ''[[Энни (фильм, 1982)|Энни]]'' (''Annie'') | Ральф Бернс |- | ''[[Шын жүректен шыққан (фильм, 1982)|Шын жүректен шыққан]]'' (''One from the Heart'') | Том Уэйтс |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1984)|1984]]<br />{{small|(56-шы)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Керектілер (фильм, 1983)|Керектілер]]''''' (''The Right Stuff'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Билл Конти]]''' |- | ''[[Кросс-Крик (фильм)|Кросс-Крик]]'' (''Cross Creek'') | Леонард Розенман |- | ''[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод VI - Джедайдың оралуы]]'' (''Return of the Jedi'') | Джон Уильямс |- | ''[[Нәзіктік тілі (фильм)|Нәзіктік тілі]]'' (''Terms of Endearment'') | Майкл Гор |- | ''[[От астында (фильм, 1983)|От астында]]'' (''Under Fire'') | Джерри Голдсмит |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік ән музыкасы немесе оның бейімделуі''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Йентл (фильм)|Йентл]]''''' (''Yentl'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Мишель Легран]], [[Алан Бергман]] және [[Мэрилин Бергман]]''' |- | ''[[Афера 2]]'' (''The Sting II'') | Лало Шифрин |- | ''[[Орындарымызды ауыстырайық (фильм)|Орындарымызды ауыстырайық]]'' (''Trading Places'') | Элмер Бернстайн |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1985)|1984]]<br />{{small|(57-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Үндістанға саяхат (фильм)|Үндістанға саяхат]]''''' (''A Passage to India'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Морис Жарр]]''' |- | ''[[Индиана Джонс және тағдыр ғибадатханасы]]'' (''Indiana Jones and the Temple of Doom'') | Джон Уильямс |- | ''[[Тума (фильм, 1984)|Тума]]'' (''The Natural'') | Рэнди Ньюман |- | ''[[Өзен (фильм, 1984)|Өзен]]'' (''The River'') | Джон Уильямс |- | ''[[Жанартау астында (фильм)|Жанартау астында]]'' (''Under the Volcano'') | Алекс Норт |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Үздік ән музыкасы''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Күлгін жаңбыр]]''''' (''Purple Rain'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Принс (музыкант)|Принс]]''' |- | ''[[Маппеттер Манхэттенді жаулап алуда]]'' (''The Muppets Take Manhattan'') | Джефф Мосс |- | ''[[Ән жазушы (фильм)|Ән жазушы]]'' (''Songwriter'') | Крис Кристофферсон |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1986)|1986]]<br />{{small|(58-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Африкадан (фильм)|Африкадан]]''''' (''Out of Africa'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джон Барри (композитор)|Джон Барри]]''' |- | ''[[Құдайдың Агнессасы]]'' (''Agnes of God'') | Жорж Делерю |- | ''[[Күлгін түс (фильм, 1985)|Күлгін түс]]'' (''The Color Purple'') | Куинси Джонс және т.б. |- | ''[[Сильверадо (фильм)|Сильверадо]]'' (''Silverado'') | Брюс Бротон |- | ''[[Куәгер (фильм, 1985)|Куәгер]]'' (''Witness'') | Морис Жарр |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1987)|1987]]<br />{{small|(59-шы)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Түн ортасына таман (фильм)|Түн ортасына таман]]''''' (''Round Midnight'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Херби Хэнкок]]''' |- | ''[[Бөтен планеталықтар (фильм, 1986)|Бөтен планеталықтар]]'' (''Aliens'') | Джеймс Хорнер |- | ''[[Индианалықтар (фильм, 1986)|Индианалықтар]]'' (''Hoosiers'') | Джерри Голдсмит |- | ''[[Миссия (фильм, 1986)|Миссия]]'' (''The Mission'') | Эннио Морриконе |- | ''[[Жұлдызды жол IV: Үйге саяхат]]'' (''Star Trek IV: The Voyage Home'') | Леонард Розенман |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1988)|1988]]<br />{{small|(60-шы)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Соңғы император (фильм)|Соңғы император]]''''' (''The Last Emperor'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Рюити Сакамото]], [[Дэвид Бирн]] және [[Цун Су]]''' |- | ''[[Бостандық зары]]'' (''Cry Freedom'') | Джордж Фентон және Джонас Гвангва |- | ''[[Күн империясы (фильм)|Күн империясы]]'' (''Empire of the Sun'') | Джон Уильямс |- | ''[[Тиіспейтіндер (фильм, 1987)|Тиіспейтіндер]]'' (''The Untouchables'') | Эннио Морриконе |- | ''[[Иствиктік мыстандар (фильм)|Иствиктік мыстандар]]'' (''The Witches of Eastwick'') | Джон Уильямс |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1989)|1989]]<br />{{small|(61-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Милагродағы үрмебұршақ соғысы]]''''' (''The Milagro Beanfield War'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Дэйв Грузин]]''' |- | ''[[Еріксіз саяхатшы (фильм)|Еріксіз саяхатшы]]'' (''The Accidental Tourist'') | Джон Уильямс |- | ''[[Қауіпті байланыстар (фильм, 1988)|Қауіпті байланыстар]]'' (''Dangerous Liaisons'') | Джордж Фентон |- | ''[[Тұмандағы гориллалар]]'' (''Gorillas in the Mist'') | Морис Жарр |- | ''[[Жаңбыр адамы (фильм)|Жаңбыр адамы]]'' (''Rain Man'') | Ханс Циммер |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1990)|1990]]<br />{{small|(62-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Су перісі (мультфильм, 1989)|Су перісі]]''''' (''The Little Mermaid'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Алан Менкен]]''' |- | ''[[Төртінші шілдеде туғандар (фильм)|Төртінші шілдеде туғандар]]'' (''Born on the Fourth of July'') | Джон Уильямс |- | ''[[Ғажайып ағайынды Бейкерлер]]'' (''The Fabulous Baker Boys'') | Дэйв Грузин |- | ''[[Армандар алаңы (фильм)|Армандар алаңы]]'' (''Field of Dreams'') | Джеймс Хорнер |- | ''[[Индиана Джонс және соңғы крест жорығы]]'' (''Indiana Jones and the Last Crusade'') | Джон Уильямс |} === 1991—2000 === {| class="wikitable" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="35%" | Фильм ! width="60%" | Номинант(тар) |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1991)|1991]]<br />{{small|(63-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Қасқырлармен билеу (фильм)|Қасқырлармен билеу]]''''' (''Dances With Wolves'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джон Барри (композитор)|Джон Барри]]''' |- | ''[[Авалон (фильм, 1990)|Авалон]]'' (''Avalon'') | Рэнди Ньюман |- | ''[[Елес (фильм, 1990)|Елес]]'' (''Ghost'') | Морис Жарр |- | ''[[Гавана (фильм)|Гавана]]'' (''Havana'') | Дэйв Грузин |- | ''[[Үйде жалғыз қалғанда]]'' (''Home Alone'') | Джон Уильямс |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1992)|1992]]<br />{{small|(64-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Сұлу мен Құбыжық (мультфильм, 1991)|Сұлу мен Құбыжық]]''''' (''Beauty and the Beast'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Алан Менкен]]''' |- | ''[[Багси]]'' (''Bugsy'') | Эннио Морриконе |- | ''[[Патша-балықшы (фильм)|Патша-балықшы]]'' (''The Fisher King'') | Джордж Фентон |- | ''[[JFK]]'' (''JFK'') | Джон Уильямс |- | ''[[Толқындар ханзадасы (фильм)|Толқындар ханзадасы]]'' (''The Prince of Tides'') | Джеймс Ньютон Ховард |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1993)|1993]]<br />{{small|(65-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Аладдин (мультфильм, 1992)|Аладдин]]''''' (''Aladdin'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Алан Менкен]]''' |- | ''[[Негізгі түйсік (фильм)|Негізгі түйсік]]'' (''Basic Instinct'') | Джерри Голдсмит |- | ''[[Чаплин (фильм)|Чаплин]]'' (''Chaplin'') | Джон Барри |- | ''[[Говардс-Энд (фильм)|Говардс-Энд]]'' (''Howards End'') | Ричард Роббинс |- | ''[[Өзен ағады (фильм)|Өзен ағады]]'' (''A River Runs Through It'') | Mark Isham |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1994)|1994]]<br />{{small|(66-шы)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Шиндлердің тізімі]]''''' (''Schindler's List'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джон Уильямс]]''' |- | ''[[Пәктік дәуірі (фильм)|Пәктік дәуірі]]'' (''The Age of Innocence'') | Элмер Бернстайн |- | ''[[Фирма (фильм, 1993)|Фирма]]'' (''The Firm'') | Дэйв Грузин |- | ''[[Қашқын (фильм, 1993)|Қашқын]]'' (''The Fugitive'') | Джеймс Ньютон Ховард |- | ''[[Күннен қалған белгі (фильм)|Күннен қалған белгі]]'' (''The Remains of the Day'') | Ричард Роббинс |- ! rowspan="5" | [[Оскар (1995)|1995]]<br />{{small|(67-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Арыстан Патша (мультфильм, 1994)|Арыстан Патша]]''''' (''The Lion King'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Ханс Циммер]]''' |- | ''[[Форрест Гамп]]'' (''Forrest Gump'') | Алан Сильвестри |- | ''[[Вампирмен сұхбат (фильм)|Вампирмен сұхбат]]'' (''Interview with the Vampire'') | Эллиот Голденталь |- | ''[[Кішкентай әйелдер (фильм, 1994)|Кішкентай әйелдер]]'' (''Little Women'') | Томас Ньюман |- | ''[[Шоушенктен қашу (фильм)|Шоушенктен қашу]]'' (''The Shawshank Redemption'') | Томас Ньюман |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1996)|1996]]<br />{{small|(68-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Пошташы (фильм, 1994)|Пошташы]]''''' (''Il Postino'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Луис Бакалов]]''' |- | ''[[Аполлон-13 (фильм)|Аполлон-13]]'' (''Apollo 13'') | Джеймс Хорнер |- | ''[[Ер жүрек]]'' (''Braveheart'') | Джеймс Хорнер |- | ''[[Никсон (фильм)|Никсон]]'' (''Nixon'') | Джон Уильямс |- | ''[[Ақыл мен сезім (фильм)|Ақыл мен сезім]]'' (''Sense and Sensibility'') | Патрик Дойл |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзикл немесе комедиядағы үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Покахонтас (мультфильм)|Покахонтас]]''''' (''Pocahontas'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Алан Менкен]] және [[Стивен Шварц]]''' |- | ''[[Америкалық президент]]'' (''The American President'') | Марк Шайман |- | ''[[Ойыншықтар хикаясы (мультфильм)|Ойыншықтар хикаясы]]'' (''Toy Story'') | Рэнди Ньюман |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1997)|1997]]<br />{{small|(69-шы)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Ағылшын пациенті (фильм)|Ағылшын пациенті]]''''' (''The English Patient'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Габриэль Яред]]''' |- | ''[[Гамлет (фильм, 1996)|Гамлет]]'' (''Hamlet'') | Патрик Дойл |- | ''[[Майкл Коллинз (фильм)|Майкл Коллинз]]'' (''Michael Collins'') | Эллиот Голденталь |- | ''[[Жылтыр (фильм)|Жылтыр]]'' (''Shine'') | Дэвид Хиршфельдер |- | ''[[Ұйықтап жатқандар (фильм)|Ұйықтап жатқандар]]'' (''Sleepers'') | Джон Уильямс |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзикл немесе комедиядағы үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Эмма (фильм, 1996)|Эмма]]''''' (''Emma'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Рейчел Портман]]''' |- | ''[[Нотр-Дам бүкірі (мультфильм, 1996)|Нотр-Дам бүкірі]]'' (''The Hunchback of Notre Dame'') | Алан Менкен және Стивен Шварц |- | ''[[Уағызшының әйелі]]'' (''The Preacher's Wife'') | Ханс Циммер |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1998)|1998]]<br />{{small|(70-шы)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]''''' (''Titanic'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джеймс Хорнер]]''' |- | ''[[Амистад (фильм)|Амистад]]'' (''Amistad'') | Джон Уильямс |- | ''[[Ақылды Уилл Хантинг (фильм)|Ақылды Уилл Хантинг]]'' (''Good Will Hunting'') | Дэнни Эльфман |- | ''[[Кундун]]'' (''Kundun'') | Филип Гласс |- | ''[[Лос-Анджелес құпиялары (фильм)|Лос-Анджелес құпиялары]]'' (''L.A. Confidential'') | Джерри Голдсмит |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзикл немесе комедиядағы үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Еркектер жалаңаштанғанда]]''''' (''The Full Monty'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Энн Дадли]]''' |- | ''[[Анастасия (мультфильм, 1997)|Анастасия]]'' (''Anastasia'') | Стивен Флаэрти, Линн Аренс және Дэвид Ньюман |- | ''[[Жақсырақ болып болмайды]]'' (''As Good as It Gets'') | Ханс Циммер |- ! rowspan="10" | [[Оскар (1999)|1999]]<br />{{small|(71-ші)}} | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Драмалық фильмдегі үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Көркем тіршілік]]''''' (''Life Is Beautiful'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Никола Пиовани]]''' |- | ''[[Елизавета (фильм)|Елизавета]]'' (''Elizabeth'') | Дэвид Хиршфельдер |- | ''[[Плезантвиль (фильм)|Плезантвиль]]'' (''Pleasantville'') | Рэнди Ньюман |- | ''[[Қатардағы жауынгер Райанды құтқару]]'' (''Saving Private Ryan'') | Джон Уильямс |- | ''[[Жіңішке қызыл сызық (фильм, 1998)|Жіңішке қызыл сызық]]'' (''The Thin Red Line'') | Ханс Циммер |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Мюзикл немесе комедиядағы үздік музыка''' |- |style="background:#FAEB86" |'''''[[Ғашық болған Шекспир]]''''' (''Shakespeare in Love'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Стивен Уорбек]]''' |- | ''[[Мулан (мультфильм, 1998)|Мулан]]'' (''Mulan'') | Мэттью Уайлдер, Дэвид Зиппель және Джерри Голдсмит |- | ''[[Мысыр ханзадасы (мультфильм)|Мысыр ханзадасы]]'' (''The Prince of Egypt'') | Стивен Шварц және Ханс Циммер |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2000)|2000]]<br />{{small|(72-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Қызыл скрипка (фильм)|Қызыл скрипка]]''''' (''The Red Violin'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джон Корильяно]]''' |- | ''[[Америкалық сұлу (фильм)|Америкалық сұлу]]'' (''American Beauty'') | Томас Ньюман |- | ''[[Анджеланың күлі (фильм)|Анджеланың күлі]]'' (''Angela's Ashes'') | Джон Уильямс |- | ''[[Шарап жасаушылардың ережесі (фильм)|Шарап жасаушылардың ережесі]]'' (''The Cider House Rules'') | Рейчел Портман |- | ''[[Дарынды мистер Рипли (фильм)|Дарынды мистер Рипли]]'' (''The Talented Mr. Ripley'') | Габриэль Яред |} === 2001—2010 === {| class="wikitable" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="35%" | Фильм ! width="60%" | Номинант(тар) |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2001)|2001]]<br />{{small|(73-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Жасырынып келе жатқан жолбарыс, тасада күтіп отырған айдаһар]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''[[Тань Дунь]]''' |- | ''[[Шоколад (фильм, 2000)|Шоколад]]'' (''Chocolat'') | Рейчел Портман |- | ''[[Гладиатор (фильм, 2000)|Гладиатор]]'' | Ханс Циммер |- | ''[[Малена (фильм)|Малена]]'' (''Malèna'') | Эннио Морриконе |- | ''[[Патриот (фильм, 2000)|Патриот]]'' (''The Patriot'') | Джон Уильямс |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2002)|2002]]<br />{{small|(74-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Сақиналар әміршісі: Сақина бауырластығы]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''[[Говард Шор]]''' |- | ''[[Жасанды интеллект (фильм)|Жасанды интеллект]]'' (''A.I. Artificial Intelligence'') | Джон Уильямс |- | ''[[Тамаша ақыл (фильм)|Тамаша ақыл]]'' (''A Beautiful Mind'') | Джеймс Хорнер |- | ''[[Хәрри Поттер мен Пәлсапа тас (фильм)|Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]]'' | Джон Уильямс |- | ''[[Монстрлар корпорациясы]]'' | Рэнди Ньюман |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2003)|2003]]<br />{{small|(75-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Фрида (фильм)|Фрида]]''''' (''Frida'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Эллиот Голденталь]]''' |- | ''[[Қолыңнан келсе, ұстап көр]]'' (''Catch Me If You Can'') | Джон Уильямс |- | ''[[Жұмақтан алыс]]'' (''Far from Heaven'') | Элмер Бернстайн |- | ''[[Сағаттар (фильм)|Сағаттар]]'' (''The Hours'') | Филип Гласс |- | ''[[Қарғыс атқан жол]]'' (''Road to Perdition'') | Томас Ньюман |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2004)|2004]]<br />{{small|(76-шы)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''[[Говард Шор]]''' |- | ''[[Үлкен балық (фильм)|Үлкен балық]]'' (''Big Fish'') | Дэнни Эльфман |- | ''[[Суық тау (фильм)|Суық тау]]'' (''Cold Mountain'') | Габриэль Яред |- | ''[[Немоны іздеу]]'' (''Finding Nemo'') | Томас Ньюман |- | ''[[Құм мен тұманнан жасалған үй]]'' (''House of Sand and Fog'') | Джеймс Хорнер |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2005)|2005]]<br />{{small|(77-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Қиял әлемі (фильм)|Қиял әлемі]]''''' (''Finding Neverland'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Ян Качмарек]]''' |- | ''[[Хәрри Поттер мен Азкабан тұтқыны (фильм)|Хәрри Поттер мен Азкабан тұтқыны]]'' | Джон Уильямс |- | ''[[Лемони Сникет: Сәтсіз оқиғалар]]'' (''Lemony Snicket's A Series of Unfortunate Events'') | Томас Ньюман |- | ''[[Христостың азапталуы]]'' (''The Passion of the Christ'') | Джон Дебни |- | ''[[Құпия орман (фильм, 2004)|Құпия орман]]'' (''The Village'') | Джеймс Ньютон Ховард |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2006)|2006]]<br />{{small|(78-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Бүкір тау]]''''' (''Brokeback Mountain'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Густаво Сантаолалья]]''' |- | ''[[Адал бағбан (фильм)|Адал бағбан]]'' (''The Constant Gardener'') | Альберто Иглесиас |- | ''[[Гейшаның мемуарлары (фильм)|Гейшаның мемуарлары]]'' (''Memoirs of a Geisha'') | Джон Уильямс |- | ''[[Мюнхен (фильм)|Мюнхен]]'' (''Munich'') | Джон Уильямс |- | ''[[Тәкәппарлық пен соқыр сенім (фильм, 2005)|Тәкәппарлық пен соқыр сенім]]'' (''Pride & Prejudice'') | Дарио Марианелли |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2007)|2007]]<br />{{small|(79-шы)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Вавилон (фильм, 2006)|Вавилон]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''[[Густаво Сантаолалья]]''' |- | ''[[Жақсы неміс]]'' (''The Good German'') | Томас Ньюман |- | ''[[Бір жанжалдың жазбалары (фильм)|Бір жанжалдың жазбалары]]'' (''Notes on a Scandal'') | Филип Гласс |- | ''[[Фавн лабиринті]]'' | Хавьер Наваррете |- | ''[[Патшайым (фильм, 2006)|Патшайым]]'' (''The Queen'') | Александр Деспла |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2008)|2008]]<br />{{small|(80-шы)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Өтеу (фильм, 2007)|Өтеу]]''''' (''Atonement'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Дарио Марианелли]]''' |- | ''[[Юмаға пойыз (фильм, 2007)|Юмаға пойыз]]'' (''3:10 to Yuma'') | Марко Белтрами |- | ''[[Батпырауық қуған бала (фильм)|Батпырауық қуған бала]]'' (''The Kite Runner'') | Альберто Иглесиас |- | ''[[Майкл Клейтон]]'' (''Michael Clayton'') | Джеймс Ньютон Ховард |- | ''[[Рататуй (мультфильм)|Рататуй]]'' | Майкл Джаккино |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2009)|2009]]<br />{{small|(81-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Лашықтан шыққан миллионер]]''''' |style="background:#FAEB86" |'''[[А. Р. Рахман]]''' |- | ''[[Бенджамин Баттонның жұмбақ хикаясы (фильм)|Бенджамин Баттонның жұмбақ хикаясы]]'' (''The Curious Case of Benjamin Button'') | Александр Деспла |- | ''[[Қарсылық (фильм, 2008)|Қарсылық]]'' (''Defiance'') | Джеймс Ньютон Ховард |- | ''[[Харви Милк (фильм)|Милк]]'' (''Milk'') | Дэнни Эльфман |- | ''[[ВАЛЛ-И]]'' (''WALL-E'') | Томас Ньюман |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2010)|2010]]<br />{{small|(82-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Жоғары (мультфильм)|Жоғары]]''''' (''Up'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Майкл Джаккино]]''' |- | ''[[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]'' | Джеймс Хорнер |- | ''[[Теңдессіз Фокс мырза]]'' | Александр Деспла |- | ''[[Дауыл билеушісі]]'' | Марко Белтрами және Бак Сандерс |- | ''[[Шерлок Холмс (фильм, 2009)|Шерлок Холмс]]'' (''Sherlock Holmes'') | [[Ханс Циммер]] |} === 2011—2020 === {| class="wikitable" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="35%" | Фильм ! width="60%" | Номинант(тар) |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2011)|2011]]<br />{{small|(83-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Әлеуметтік желі (фильм)|Әлеуметтік желі]]''''' (''The Social Network'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Трент Резнор]] және [[Аттикус Росс]]''' |- |''[[127 сағат]]'' (''127 Hours'') |А. Р. Рахман |- |''[[Айдаһарды қалай қолға үйретуге болады (мультфильм)|Айдаһарды қалай қолға үйретуге болады]]'' (''How to Train Your Dragon'') |Джон Пауэлл |- |''[[Бастау (фильм, 2010)|Бастау]]'' (''Inception'') |[[Ханс Циммер]] |- |''[[Патша сөйлейді!]]'' (''The King's Speech'') |Александр Деспла |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2012)|2012]]<br />{{small|(84-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Әртіс (фильм)|Әртіс]]''''' (''The Artist'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Людовик Бурс]]''' |- |''[[Тинтиннің басынан кешкендері: Бірмүйіздің құпиясы]]'' (''The Adventures of Tintin'') |Джон Уильямс |- |''[[Хьюго (фильм)|Хьюго]]'' (''Hugo'') |Говард Шор |- |''[[Тыңшы, шық!]]'' (''Tinker Tailor Soldier Spy'') |Альберто Иглесиас |- |''[[Жауынгер ат (фильм)|Жауынгер ат]]'' (''War Horse'') |Джон Уильямс |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2013)|2013]]<br />{{small|(85-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Пи өмірі]]''''' (''Life of Pi'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Майкл Данна]]''' |- |''[[Анна Каренина (фильм, 2012)|Анна Каренина]]'' (''Anna Karenina'') |Дарио Марианелли |- |''[[«Арго» операциясы (фильм)|«Арго» операциясы]]'' (''Argo'') |Александр Деспла |- |''[[Линкольн (фильм)|Линкольн]]'' (''Lincoln'') |Джон Уильямс |- |''[[007:«Скайфолл»]]'' (''Skyfall'') |Томас Ньюман |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2014)|2014]]<br />{{small|(86-шы)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Гравитация (фильм)|Гравитация]]''''' (''Gravity'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Стивен Прайс]]''' |- |''[[Кітап ұрысы (фильм)|Кітап ұрысы]]'' (''The Book Thief'') |Джон Уильямс |- |''[[Ол (фильм, 2013)|Ол]]'' (''Her'') |Уилл Батлер және Оуэн Паллетт |- |''[[Филомена (фильм)|Филомена]]'' (''Philomena'') |Александр Деспла |- |''[[Мистер Бэнксті құтқару]]'' (''Saving Mr. Banks'') |Томас Ньюман |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2015)|2015]]<br />{{small|(87-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Гранд Будапешт қонақ үйі]]''''' (''The Grand Budapest Hotel'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Александр Деспла]]''' |- |''[[Имитациялық ойын]]'' (''The Imitation Game'') |Александр Деспла |- |''[[Интерстеллар (фильм)|Интерстеллар]]'' (''Interstellar'') |[[Ханс Циммер]] |- |''[[Мистер Тернер (фильм)|Мистер Тернер]]'' (''Mr. Turner'') |Гэри Ершон |- |''[[Бәрінің теориясы (фильм)|Бәрінің теориясы]]'' (''The Theory of Everything'') |Йохан Йоханнссон |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2016)|2016]]<br />{{small|(88-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Жексұрын сегіздік]]''''' (''The Hateful Eight'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Эннио Морриконе]]''' |- |''[[Тыңшылар көпірі (фильм)|Тыңшылар көпірі]]'' (''Bridge of Spies'') |Томас Ньюман |- |''[[Кэрол (фильм)|Кэрол]]'' (''Carol'') |Картер Бёруэлл |- |''[[Сикарио (фильм, 2015)|Сикарио]]'' (''Sicario'') |Йохан Йоханнссон |- |''[[Жұлдызды соғыстар: Күштің оянуы]]'' (''Star Wars: The Force Awakens'') |Джон Уильямс |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2017)|2017]]<br />{{small|(89-шы)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Ла-Ла Ленд]]''''' (''La La Land'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Джастин Гурвиц]]''' |- |''[[Джеки (фильм, 2016)|Джеки]]'' (''Jackie'') |Мика Леви |- |''[[Арыстан (фильм, 2016)|Арыстан ]]'' (''Lion'') |Дастин О'Хэллоран және Фолькер Бертельманн |- |''[[Ай жарығы (фильм)|Ай жарығы]]'' (''Moonlight'') |Николас Брителл |- |''[[Жолаушылар (фильм, 2016)|Жолаушылар]]'' (''Passengers'') |Томас Ньюман |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2018)|2018]]<br />{{small|(90-шы)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Су пішіні (фильм)|Су пішіні]]''''' (''The Shape of Water'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Александр Деспла]]''' |- |''[[Дюнкерк (фильм)|Дюнкерк]]'' (''Dunkirk'') |[[Ханс Циммер]] |- |''[[Елес жіп]]'' (''Phantom Thread'') |Джонни Гринвуд |- |''[[Жұлдызды соғыстар: Соңғы джедайлар]]'' (''Star Wars: The Last Jedi'') |Джон Уильямс |- |''[[Миссури, Эббинг шекарасындағы үш билборд]]'' (''Three Billboards Outside Ebbing, Missouri'') |Картер Бёруэлл |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2019)|2019]]<br />{{small|(91-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Қара қабылан (фильм, 2018)|Қара қабылан]]''''' (''Black Panther'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Людвиг Йоранссон]]''' |- |''[[Қара кланшы]]'' (''BlacKkKlansman'') |Теренс Бланшар |- |''[[Егер Бил-стрит сөйлей алса]]'' (''If Beale Street Could Talk'') |Николас Брителл |- |''[[Иттер аралы (мультфильм)|Иттер аралы]]'' (''Isle of Dogs'') |Александр Деспла |- |''[[Мэри Поппинс оралады]]'' (''Mary Poppins Returns'') |Марк Шайман |- ! rowspan="5" | [[Оскар (2020)|2020]]<br />{{small|(92-ші)}} |style="background:#FAEB86" |'''''[[Джокер (фильм, 2019)|Джокер]]''''' (''Joker'') |style="background:#FAEB86" |'''[[Хильдур Гуднадоттир]]''' |- |''[[Кішкентай әйелдер (фильм, 2019)|Кішкентай әйелдер]]'' (''Little Women'') |Александр Деспла |- |''[[Неке қию тарихы (фильм, 2019)|Неке қию тарихы]]'' (''Marriage Story'') |Рэнди Ньюман |- |''[[1917 (фильм)|1917]]'' (''1917'') |Томас Ньюман |- |''[[Жұлдызды соғыстар: Скайуокер. Өрлеу]]'' (''Star Wars: The Rise of Skywalker'') |Джон Уильямс |} === 2021—2030 === {| class="wikitable" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="35%" | Фильм ! width="60%" | Номинант(тар) |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2021)|2021]]<br />{{small|(93-ші)}} | '''''[[Жан (мультфильм, 2020)|Жан]]''''' (''Soul'') | '''[[Трент Резнор]], [[Аттикус Росс]] және [[Джон Батист]]''' |- | ''[[Да 5 қандас]]'' (''Da 5 Bloods'') | Теренс Бланшар |- | ''[[Манк (фильм)|Манк]]'' (''Mank'') | Трент Резнор және Аттикус Росс |- | ''[[Минари]]'' (''Minari'') | Эмиль Моссери |- | ''[[Әлем жаңалықтары (фильм)|Әлем жаңалықтары]]'' (''News of the World'') | Джеймс Ньютон Ховард |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2022)|2022]]<br />{{small|(94-ші)}} | '''''[[Дөң (фильм, 2021)|Дөң]]''''' (''Dune'') | '''[[Ханс Циммер]]''' |- | ''[[Жоғарыға қарама]]'' (''Don't Look Up'') | Николас Брителл |- | ''[[Энканто]]'' (''Encanto'') | Джермейн Франко |- | ''[[Параллель аналар]]'' (''Parallel Mothers'') | Альберто Иглесиас |- | ''[[Иттің билігі]]'' (''The Power of the Dog'') | Джонни Гринвуд |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2023)|2023]]<br />{{small|(95-ші)}} | '''''[[Батыс майданда өзгеріс жоқ (фильм, 2022)|Батыс майданда өзгеріс жоқ]]''''' (''All Quiet on the Western Front'') | '''[[Фолькер Бертельманн]]''' |- | ''[[Вавилон (фильм, 2022)|Вавилон]]'' (''Babylon'') | Джастин Гурвиц |- | ''[[Инишерин Баншилері]]'' (''The Banshees of Inisherin'') | Картер Бёруэлл |- | ''[[Барлығы бір уақытта, барлық жерде]]'' (''Everything Everywhere All at Once'') | Son Lux |- | ''[[Фабельмандар]]'' (''The Fabelmans'') | Джон Уильямс |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2024)|2024]]<br />{{small|(96-шы)}} | '''''[[Оппенгеймер (фильм)|Оппенгеймер]]''''' (''Oppenheimer'') | '''[[Людвиг Йоранссон]]''' |- | ''[[Америкалық шығарма]]'' (''American Fiction'') | Лора Карпман |- | ''[[Индиана Джонс және тағдыр дөңгелегі]]'' (''Indiana Jones and the Dial of Destiny'') | Джон Уильямс |- | ''[[Гүлді айын өлтіргендер]]'' (''Killers of the Flower Moon'') | Робби Робертсон {{small|(қайтыс болғаннан кейін)}} |- | ''[[Байғұс жандар]]'' (''Poor Things'') | Джерскин Фендрикс |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2025)|2025]]<br />{{small|(97-ші)}} | '''''[[Бруталист]]''''' (''The Brutalist'') | '''[[Дэниел Блумберг]]''' |- | ''[[Конклав (фильм)|Конклав]]'' (''Conclave'') | Фолькер Бертельманн |- | ''[[Эмилия Перес]]'' (''Emilia Pérez'') | Клеман Дюколь және Камиль |- | ''[[Уикед]]'' (''Wicked'') | Джон Пауэлл және Стивен Шварц |- | ''[[Жабайы робот]]'' (''The Wild Robot'') | Крис Бауэрс |- ! rowspan="6" |[[Оскар (2026)|2026]]<br />{{small|(98-ші)}} |- style="background:#FAEB86" | '''''[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]''''' | '''[[Людвиг Йоранссон]]''' |- | ''[[Шайқас артынан шайқас]]'' | [[Джонни Гринвуд]] |- | ''[[Бугония]]'' | Джерскин Фендрикс |- | ''[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]'' | [[Александр Деспла]] |- | ''[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]'' | Макс Рихтер |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Оскар сыйлығы}} [[Санат:Оскар сыйлығы]] levwyatzuyilyucds8mbimwekl8e9eg 14 772117 3656925 3536151 2026-09-18T15:29:18Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656925 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] 7k02063o3mjtgrxfp2zgy6mpj63m5vf 3656950 3656925 2026-09-18T15:54:11Z Casserium 68287 3656950 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары]] aeh4mfri6lccmd5gdvuput2rhmyxz9e 0 774055 3657267 3559490 2026-09-19T06:25:57Z Marksscheider 183882 3657267 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық альбом | Атауы = AM | Түрі = [[студиялық альбом]] | Орындаушы = [[Arctic Monkeys]] | Мұқабасы = Arctic Monkeys AM.jpg | Мұқаба ені = 250px | Шыққан жылы = 9 қыркүйек 2013 | Жазылды = | Жанры = [[Альтернативті рок]]<ref>{{Cite web |url=https://whatculture.com/music/10-almost-perfect-alternative-rock-albums?page=10 |title=10 Almost Perfect Alternative Rock Albums – Page 10 |accessdate=2022-06-11 |archivedate=2022-06-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220611222912/https://whatculture.com/music/10-almost-perfect-alternative-rock-albums?page=10 |url-status=live }}</ref> | Ұзақтығы = 41:43 | Ел = {{GBR}} | тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | Лейблі = [[Domino Records|Domino]] | Продюсерлері = Джеймс Форд, Росс Ортон | Шолу = | Алдыңғы = [[Suck It and See]] | Алд_жыл = 2011 | Жыл = 2013 | Келесі = [[Tranquility Base Hotel & Casino]] | Кел_жыл = 2018 | Тағы = {{Синглдер | Атауы = AM | Түрі = студиялық альбом | Сингл 1 = [[R U Mine?]] | Сингл 1 күні = 27 ақпан 2012 | Сингл 2 = [[Do I Wanna Know?]] | Сингл 2 күні = 19 маусым 2013 | Сингл 3 = [[Why’d You Only Call Me When You’re High?]] | Сингл 3 күні = 11 тамыз 2013 | Сингл 4 = [[One for the Road]] | Сингл 4 күні = 9 желтоқсан 2013 | Сингл 5 = [[Arabella]] | Сингл 5 күні = 28 қаңтар 2014 | Сингл 6 = [[Snap Out of It]] | Сингл 6 күні = 9 маусым 2014 }} }} {{Альбом рейтингтері | MC = 81/100<ref name="metacritic">{{cite web |url=http://www.metacritic.com/music/am/arctic-monkeys |title=AM Reviews |publisher=[[Metacritic]] |accessdate=2013-09-25 |archivedate=2014-04-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140403140154/http://www.metacritic.com/music/am/arctic-monkeys |url-status=live }}</ref> | дер1 = [[AllMusic]] | рейт1 = {{Rating|4|5}}<ref name=altpress>{{cite web |last=Erlewine |first=Stephen Thomas |title=AM - Arctic Monkeys – Songs, Albums, Credits, Awards - AllMusic |work=[[AllMusic]] |publisher=[[Allrovi]] |url=http://www.allmusic.com/album/am-mw0002557264 |accessdate=2013-09-11 |archivedate=2013-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131114115822/http://www.allmusic.com/album/am-mw0002557264 |url-status=live }}</ref> | дер2 = ''[[Clash (журнал)|Clash]]'' | рейт2 = 8/10<ref name="clash">{{cite web |last=Harper |first=Simon |url=http://www.clashmusic.com/reviews/arctic-monkeys-am |title=Arctic Monkeys – AM |date=2013-08-27 |accessdate=2013-08-27 |archivedate=2014-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140402080858/http://www.clashmusic.com/reviews/arctic-monkeys-am |url-status=live }}</ref> | дер3 = ''[[Entertainment Weekly]]'' | рейт3 = A–<ref>{{cite web |last=Rahman |first=Ray |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20731285,00.html |title=AM review |date=2013-09-04 |accessdate=2013-09-05 |archivedate=2014-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140122191045/http://www.ew.com/ew/article/0,,20731285,00.html |url-status=live }}</ref> | дер4 = ''[[The Guardian]]'' | рейт4 = {{rating|4|5}}<ref>{{cite web |last=Jonze |first=Tim |url=https://www.theguardian.com/music/2013/sep/05/arctic-monkeys-am-review |title=Arctic Monkeys: AM – review |date=2013-09-05 |accessdate=2013-09-05 }}</ref> }} '''''AM''''' — британдық [[Arctic Monkeys]] [[инди-рок]] тобының бесінші студиялық альбомы, 2013 жылдың 9 қыркүйегінде [[Domino Records]] шығарған. == Альбом туралы == «AM» альбомы [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]тегі Sage & Sound Recording студиясында және [[Калифорния]] штатындағы Джошуа-Три аумағында орналасқан Rancho De La Luna студиясында жазылған.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/23036485 |title=Arctic Monkeys: AM features QOTSA's Josh Homme |last=Marshall |first=Julian. |date=2013-06-24 |publisher=[[Би-би-си]] |lang=en |access-date=2013-06-24 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HjqPg4Pr?url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/23036485 |archive-date=2013-06-29 }}</ref> Пластинканы жазуға [[Джош Хомм]], [[Элвис Костелло]]ның барабаншысы Пит Томас, музыкант әрі композитор Билл Райдер-Джонс қатысты, ал соңғы «I Wanna Be Yours» трегінде панк-ақын [[Джон Купер Кларк]]тың мәтіні пайдаланылды. Альбомды [[Музыкалық продюсер|продюсерлеумен]] Simian Mobile Disco тобының қатысушысы Джеймс Форд Росс Ортонмен бірлесіп айналысты<ref>{{cite web|url=http://pitchfork.com/news/50917-arctic-monkeys-announce-new-album-am/ |title=Arctic Monkeys Announce New Album, AM |last=Minsker |first=Evan. |date=2013-06-24 |publisher=[[Pitchfork]] |lang=en |access-date=2013-06-24 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HjqRff3m?url=http://pitchfork.com/news/50917-arctic-monkeys-announce-new-album-am/ |archive-date=2013-06-29 }}</ref>. [[Сандық таратылым|Сандық форматтан]] басқа релиз [[Ықшам дискі]]лерде, [[граммофон табағы|граммофон күйтабақтарда]] және [[Коллекциялық басылым|жинақтаушы]] винил басылымында шығарылады. [[Lenta.ru]] қызметкеріне берген сұхбатында [[Алекс Тёрнер]] альбом атауы америкалық [[The Velvet Underground]] рок-тобының ''[[VU]]'' жинағының атауына ұқсас етіп таңдалғанын, бұл топтың тамаша күйін айқындайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ Тёрнер жаңа альбомда [[стоунер-рок]], [[Сёрф-рок|сёрф]] және [[Хип-хоп (музыкальный жанр)|хип-хоп]] элементтері болатынын хабарлады<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2013/07/03/arcticmonkeys/ |title=«Отсчет нашей карьеры как бы пошёл с начала». Интервью с лидером группы Arctic Monkeys Алексом Тернером |author=Кирилл Шамсутдинов |date=2013-07-03 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2013-07-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/6I0KxZeAw?url=http://lenta.ru/articles/2013/07/03/arcticmonkeys/ |archive-date=2013-07-10 }}</ref>. == Жазбаға қатысушылар == Альбомды жазуға және безендіруге қатысқандар:<ref>{{cite web|url=http://www.arcticmonkeys.com/news.php?pagec=1&ippc=All&id=586|title=AM|date=2013-06-24|publisher=Arctic Monkeys|lang=en|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2013-06-24|archivedate=2013-07-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hm8UCLtc?url=http://www.arcticmonkeys.com/news.php?pagec=1}}</ref> * [[Алекс Тёрнер]], [[Ник О’Мэлли]], [[Джейми Кук]], [[Мэтт Хелдерс]] — Arctic Monkeys * Джеймс Форд — [[продюсер]] * Росс Ортон — сопродюсер * Ян Ши — [[дыбыс режиссёрі]] * Чэд Блейк — [[Араластыру (музыка)|араластыру]] * [[Джош Хомм]] — [[бэк-вокал]] == Композициялар тізімі == {{tracklist|all_writing=[[Алекс Тёрнер]], көрсетілген ерекше жағдайлардан басқа|title1=[[Do I Wanna Know?]]|length1=4:31|title2=[[R U Mine?]]|length2=3:21|title3=[[One for the Road]]|length3=3:26|title4=Arabella|length4=3:27|title5=I Want It All|length5=3:04|title6=No.1 Party Anthem|length6=4:03|title7=Mad Sounds|length7=3:35|title8=Fireside|length8=3:01|title9=[[Why’d You Only Call Me When You’re High?]]|length9=2:41|title10=Snap Out of It|length10=3:12|title11=Knee Socks|length11=4:17|title12=I Wanna Be Yours|note12=Тёрнер, [[Джон Купер Кларк]]|length12=3:04|total_length=}} == Сертификаттау == {|class="wikitable sortable" |- ! Ел ! Мәртебесі ! Сатылымы |- |{{Байрақ|Аустралия}} ([[Аустралия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|ARIA]]) | 2× Платиналы | 140 000^{^} |- |{{Байрақ|Бельгия}} ([[Belgian Entertainment Association|BEA]]) | Алтын | 15 000^* |- |{{Байрақ|Дания}} ([[IFPI Danmark]]) | 3× Платиналы | 60 000 |- |{{Байрақ|Франция}} ([[Syndicat National de l’Édition Phonographique|SNEP]]) | Платиналы | 100 000 |- |{{Байрақ|Ирландия}} ([[Ирландия дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|IRMA]]) | Платиналы | 15 000^{^} |- |{{Байрақ|Италия}} ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]]) | 2× Платиналы | 100 000 |- |{{Байрақ|Мексика}} ([[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|AMPROFON]]) | Платиналы+Алтын | 90 000^{^} |- |{{Байрақ|Нидерланд}} ([[NVPI]]) | Платиналы | 50 000 |- |{{Байрақ|Жаңа Зеландия}} ([[RMNZ]]) | 7× Платиналы | 75 000 |- |{{Байрақ|Норвегия}} ([[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы|IFPI]] Norway) | Алтын | 15 000^* |- |{{Байрақ|Польша}} ([[Związek Producentów Audio-Video|ZPAV]]) | Платиналы | 20 000 |- |{{Байрақ|Португалия}} ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]]) |Алтын |7500^{^} |- |{{Байрақ|Ұлыбритания}} ([[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы|BPI]]) |6× Платиналы |1 800 000 |- |{{Байрақ|АҚШ}} ([[Америка дыбыс жазу индустриясының қауымдастығы|RIAA]]) |3× Платиналы |3 000 000 |- | colspan="3" |<small>^*</small> <small>Сату деректері тек сертификаттау негізінде берілген.</small><br><small>^{^}</small> <small>Таралым деректері тек сертификаттау негізінде берілген.</small><br><small>Сату + тыңдау деректері тек сертификаттау негізінде берілген.</small> |} == Релиз тарихы == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col"| Ел ! scope="col"| Күні ! scope="col"| Лейбл ! scope="col"| Формат |- | Аустралия<ref name="Domino AU">{{cite web|url=https://www.facebook.com/DominoAustralia/posts/594996963855797|title=Pre-order 'AM', the forthcoming record from...|work=[[Domino Recording Company|Domino Australia]]|publisher=Facebook|date=2013-07-25|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2013-08-28|archivedate=2023-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230421154022/https://www.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FDominoAustralia%2Fposts%2F594996963855797|lang=en}}</ref> | 6 қыркүйек 2013 | rowspan="4"| [[Domino Recording Company|Domino]] | {{hlist|CD|[[Музыканы жүктеу|сандық жүктеу]]}} |- | Франция<ref name="Domino FR">{{cite web|url=http://www.dominorecordco.fr/uk/albums/21-06-13/a-m/|title=Domino France &#124; Albums|publisher=[[Domino Recording Company|Domino]]|date=2013-06-21|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2013-08-28|archivedate=2014-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202102800/http://www.dominorecordco.fr/uk/albums/21-06-13/a-m/|lang=en}}</ref> | rowspan="3"|9 қыркүйек 2013 | rowspan="3"| {{hlist|CD|[[LP record|LP]]|Deluxe LP|Музыканы жүктеу}} |- | Германия<ref name="Domino DE">{{cite web|url=http://www.dominorecordco.de/uk/albums/21-06-13/a-m/|title=Domino Deutschland &#124; Albums|publisher=[[Domino Recording Company|Domino]]|date=2013-06-21|access-date=2013-08-28|archive-url=|archive-date=|archivedate=2013-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130827061746/http://www.dominorecordco.de/uk/albums/21-06-13/a-m/|lang=en}}</ref> |- | Ұлыбритания<ref name="Domino UK">{{cite web|url=http://www.dominorecordco.com/uk/albums/21-06-13/a-m/|title=Domino &#124; Albums &#124; 'AM'|publisher=[[Domino Recording Company|Domino]]|date=2013-06-21|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2013-08-28|archivedate=2014-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140403184744/http://dominorecordco.com/uk/albums/21-06-13/a-m/|lang=en}}</ref> |- | Польша<ref name="empik">{{cite web|url=http://www.empik.com/am-mini-gatefold-pack-arctic-monkeys,p1080444533,muzyka-p|title=AM (Mini Gatefold Pack) – Arctic Monkeys za 45,49 zł|publisher=[[Empik]]|language=pl|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2013-09-01|archivedate=2013-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130902155059/http://www.empik.com/am-mini-gatefold-pack-arctic-monkeys%2Cp1080444533%2Cmuzyka-p}}</ref> | rowspan="2"|10 қыркүйек 2013 | NoPaper Records | {{hlist|CD|LP|сандық жүктеу}} |- | АҚШ<ref name="Domino US">{{cite web|url=http://www.dominorecordco.us/usa/albums/21-06-13/am/|title=Domino USA &#124; Albums &#124; 'AM'|publisher=[[Domino Recording Company|Domino]]|date=2013-06-21|access-date=|archive-url=|archive-date=|accessdate=2013-08-28|archivedate=2013-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131026125157/http://www.dominorecordco.us/usa/albums/21-06-13/am/|lang=en}}</ref> | Domino | {{hlist|CD|LP|Deluxe LP|сандық жүктеу}} |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Arctic Monkeys альбомдары]] [[Санат:Джеймс Форд шығарған альбомдар]] [[Санат:Инди-рок альбомдары]] [[Санат:Стоунер-рок альбомдары]] [[Санат:Domino Records альбомдары]] [[Санат:Аустралия диаграммасын басқарған альбомдар]] 5egr5ivzdanbdgwh0vbc814thnoxsut 4 775564 3657214 3656493 2026-09-19T03:04:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3657214 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 129994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 260254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 475969] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 57585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 126265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 417808] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 9446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 32129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 109962] |- |4 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 8029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10043] |- |5 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 17450] |- |6 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 232886] |- |7 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15527] |- |8 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 5320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 8163] |- |9 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 9213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13403] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 78627] |- |11 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28437] |- |12 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 9102] |- |13 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43730] |- |14 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 79658] |- |15 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 72722] |- |16 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 22758] |- |17 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20941] |- |18 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22966] |- |19 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29701] |- |20 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35080] |- |21 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25518] |- |22 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22843] |- |23 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11129] |- |24 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 112935] |- |25 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27022] |- |26 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 3239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 53219] |- |27 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27666] |- |28 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33532] |- |29 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 22482] |- |30 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 26825] |- |31 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45089] |- |32 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8497] |- |33 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3485] |- |34 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 22385] |- |35 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27837] |- |36 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 113586] |- |37 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15998] |- |38 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15255] |- |39 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5185] |- |40 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60844] |- |41 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 25576] |- |42 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 4521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 105932] |- |43 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6594] |- |44 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 55808] |- |45 |[[Ақ жол (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2793] |- |46 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 116236] |- |47 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33323] |- |48 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11640] |- |49 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11439] |- |50 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6472] |- |51 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17610] |- |52 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 36303] |- |53 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21271] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25006] |- |55 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3178] |- |56 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 61823] |- |57 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48717] |- |58 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3296] |- |59 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9401] |- |60 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4952] |- |61 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 3010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8763] |- |62 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27262] |- |63 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9723] |- |64 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2840] |- |65 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27224] |- |66 |[[Google]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google 4029] |- |67 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11034] |- |68 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3222] |- |69 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15984] |- |70 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 56818] |- |71 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21281] |- |72 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15188] |- |73 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 19362] |- |74 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12076] |- |75 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 80307] |- |76 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 28055] |- |77 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9765] |- |78 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12847] |- |79 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35274] |- |80 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 36449] |- |81 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23305] |- |82 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9142] |- |83 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18527] |- |84 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15002] |- |85 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27250] |- |86 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 2388] |- |87 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4681] |- |88 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17740] |- |89 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15468] |- |90 |[[Zhezkazgan Air]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zhezkazgan_Air 31] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zhezkazgan_Air 1022] |- |91 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17263] |- |92 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5091] |- |93 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 75653] |- |94 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13818] |- |95 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11313] |- |96 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 50166] |- |97 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4709] |- |98 |[[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2380] |- |99 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16209] |- |100 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24534] |- |101 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 32547] |- |102 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21178] |- |103 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10941] |- |104 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7224] |- |105 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2364] |- |106 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 48207] |- |107 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 93121] |- |108 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4924] |- |109 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11829] |- |110 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9755] |- |111 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7590] |- |112 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 62945] |- |113 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9434] |- |114 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 5081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 43111] |- |115 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22622] |- |116 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 11781] |- |117 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12382] |- |118 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4905] |- |119 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4163] |- |120 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18097] |- |121 |[[Бекжан Әшірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1044] |- |122 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8428] |- |123 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15961] |- |124 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15986] |- |125 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 56004] |- |126 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15109] |- |127 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11600] |- |128 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6598] |- |129 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 28154] |- |130 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13154] |- |131 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9309] |- |132 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 48185] |- |133 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 19690] |- |134 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 25585] |- |135 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 13010] |- |136 |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1502] |- |137 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31362] |- |138 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12363] |- |139 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22024] |- |140 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 34551] |- |141 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15407] |- |142 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17592] |- |143 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39225] |- |144 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16097] |- |145 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11523] |- |146 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12431] |- |147 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20825] |- |148 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33950] |- |149 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40657] |- |150 |[[Ветеринария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1340] |- |151 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 57780] |- |152 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14374] |- |153 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22101] |- |154 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2504] |- |155 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7905] |- |156 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7651] |- |157 |[[Google Chrome]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google_Chrome 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google_Chrome 1784] |- |158 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7501] |- |159 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13189] |- |160 |[[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 1155] |- |161 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8634] |- |162 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12373] |- |163 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 5106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 58738] |- |164 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 19166] |- |165 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 34889] |- |166 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8567] |- |167 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9940] |- |168 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14930] |- |169 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7967] |- |170 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12531] |- |171 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2222] |- |172 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7991] |- |173 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5212] |- |174 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12113] |- |175 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11799] |- |176 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4599] |- |177 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12620] |- |178 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9250] |- |179 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8680] |- |180 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13431] |- |181 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12252] |- |182 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 3419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7714] |- |183 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6553] |- |184 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5470] |- |185 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 4150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 24525] |- |186 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18145] |- |187 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24687] |- |188 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19521] |- |189 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6802] |- |190 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3733] |- |191 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5220] |- |192 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 103549] |- |193 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 4880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 6001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33381] |- |194 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4309] |- |195 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 12428] |- |196 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5543] |- |197 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5108] |- |198 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10887] |- |199 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9657] |- |200 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51062] |- |201 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12589] |- |202 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16089] |- |203 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14324] |- |204 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18210] |- |205 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 98] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2504] |- |206 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71684] |- |207 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 9819] |- |208 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2164] |- |209 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7519] |- |210 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 10041] |- |211 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7921] |- |212 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13146] |- |213 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4153] |- |214 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 27017] |- |215 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7652] |- |216 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9953] |- |217 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15024] |- |218 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 14895] |- |219 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9772] |- |220 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10153] |- |221 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8224] |- |222 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9014] |- |223 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6895] |- |224 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14537] |- |225 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10062] |- |226 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26002] |- |227 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7948] |- |228 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7822] |- |229 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3205] |- |230 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 4657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24001] |- |231 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3452] |- |232 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11548] |- |233 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26181] |- |234 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9689] |- |235 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17161] |- |236 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10645] |- |237 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6545] |- |238 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8175] |- |239 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 12889] |- |240 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4628] |- |241 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15539] |- |242 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9804] |- |243 |[[Ұлғайсын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 38] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 701] |- |244 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12814] |- |245 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 4568] |- |246 |[[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 1446] |- |247 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10677] |- |248 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3552] |- |249 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7450] |- |250 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9399] |- |251 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11150] |- |252 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5199] |- |253 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18812] |- |254 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16060] |- |255 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26101] |- |256 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 33319] |- |257 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7011] |- |258 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 889] |- |259 |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 956] |- |260 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8913] |- |261 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2988] |- |262 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7461] |- |263 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8323] |- |264 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8983] |- |265 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6682] |- |266 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7281] |- |267 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19851] |- |268 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15807] |- |269 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27609] |- |270 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 27849] |- |271 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 24464] |- |272 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7555] |- |273 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26204] |- |274 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40183] |- |275 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 5612] |- |276 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15292] |- |277 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2830] |- |278 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18127] |- |279 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7994] |- |280 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5709] |- |281 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 22281] |- |282 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8376] |- |283 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28132] |- |284 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10576] |- |285 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7535] |- |286 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24145] |- |287 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6923] |- |288 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10524] |- |289 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5961] |- |290 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7718] |- |291 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9751] |- |292 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7309] |- |293 |[[Жеке батылдығы үшін ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 419] |- |294 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4731] |- |295 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6678] |- |296 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24595] |- |297 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8319] |- |298 |[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 672] |- |299 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17320] |- |300 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5790] |- |301 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 16206] |- |302 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15383] |- |303 |[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2497] |- |304 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6122] |- |305 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5590] |- |306 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 36693] |- |307 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4931] |- |308 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 16443] |- |309 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5480] |- |310 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17479] |- |311 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6167] |- |312 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24799] |- |313 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19458] |- |314 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 9915] |- |315 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5412] |- |316 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6553] |- |317 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 10842] |- |318 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11673] |- |319 |[[Сая Оразғалиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1460] |- |320 |[[SuperStar KZ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SuperStar_KZ 77] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SuperStar_KZ 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SuperStar_KZ 855] |- |321 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7800] |- |322 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 55339] |- |323 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31151] |- |324 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8977] |- |325 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4602] |- |326 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2611] |- |327 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5586] |- |328 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11072] |- |329 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11267] |- |330 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7808] |- |331 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4433] |- |332 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11208] |- |333 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2200] |- |334 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9307] |- |335 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 16551] |- |336 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10327] |- |337 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5361] |- |338 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5236] |- |339 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8568] |- |340 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10447] |- |341 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1186] |- |342 |[[Hybrid Theory]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Hybrid_Theory 7] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Hybrid_Theory 497] |- |343 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7020] |- |344 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5054] |- |345 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 20276] |- |346 |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 625] |- |347 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6144] |- |348 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2610] |- |349 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14290] |- |350 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6255] |- |351 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8493] |- |352 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6591] |- |353 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15068] |- |354 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11433] |- |355 |[[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2039] |- |356 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 21212] |- |357 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27013] |- |358 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 9555] |- |359 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4990] |- |360 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22532] |- |361 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4557] |- |362 |[[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2585] |- |363 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2205] |- |364 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5830] |- |365 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 21676] |- |366 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 23995] |- |367 |[[Логистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2479] |- |368 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7791] |- |369 |[[Сағат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 4519] |- |370 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5907] |- |371 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 651] |- |372 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5801] |- |373 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 10129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 28221] |- |374 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3732] |- |375 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4230] |- |376 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5677] |- |377 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3386] |- |378 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11296] |- |379 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8861] |- |380 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15248] |- |381 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2966] |- |382 |[[Инвестиция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 2756] |- |383 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11027] |- |384 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5029] |- |385 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16320] |- |386 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21216] |- |387 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4189] |- |388 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3126] |- |389 |[[Түркістан Арена]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 38] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 887] |- |390 |[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2433] |- |391 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9231] |- |392 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16194] |- |393 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5365] |- |394 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5311] |- |395 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12300] |- |396 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 3745] |- |397 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7784] |- |398 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7238] |- |399 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28564] |- |400 |[[Балық шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 83] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1642] |- |401 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10101] |- |402 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 25924] |- |403 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14174] |- |404 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9209] |- |405 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 21085] |- |406 |[[Ұлытау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2514] |- |407 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 57742] |- |408 |[[Қазақстан Ұлттық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3109] |- |409 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12586] |- |410 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3499] |- |411 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8040] |- |412 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7833] |- |413 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12246] |- |414 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46309] |- |415 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 393] |- |416 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7120] |- |417 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21176] |- |418 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4288] |- |419 |[[Дәстүр (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7114] |- |420 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23737] |- |421 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8436] |- |422 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3129] |- |423 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14640] |- |424 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9075] |- |425 |[[A.Z. (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 3878] |- |426 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3967] |- |427 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6837] |- |428 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6123] |- |429 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5628] |- |430 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3830] |- |431 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18092] |- |432 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4907] |- |433 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5123] |- |434 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 18975] |- |435 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6463] |- |436 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11380] |- |437 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 8957] |- |438 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 41796] |- |439 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11076] |- |440 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21931] |- |441 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5171] |- |442 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11049] |- |443 |[[Торғай облысы (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3098] |- |444 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 9734] |- |445 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6410] |- |446 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7693] |- |447 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24111] |- |448 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5913] |- |449 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5426] |- |450 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4949] |- |451 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4817] |- |452 |[[МедиаУики:Gadgets-definition]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 428] |- |453 |[[Құлсары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 3231] |- |454 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16248] |- |455 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 35697] |- |456 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2427] |- |457 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9308] |- |458 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31403] |- |459 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4094] |- |460 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8387] |- |461 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7310] |- |462 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3725] |- |463 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 25409] |- |464 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5824] |- |465 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4453] |- |466 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5415] |- |467 |[[Абай күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 12] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 504] |- |468 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29113] |- |469 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7484] |- |470 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1604] |- |471 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 8291] |- |472 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12462] |- |473 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3227] |- |474 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3119] |- |475 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36450] |- |476 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15253] |- |477 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6320] |- |478 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5626] |- |479 |[[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2653] |- |480 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8851] |- |481 |[[Ninety One]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Ninety_One 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Ninety_One 3696] |- |482 |[[Портал:Африка/Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2383] |- |483 |[[Асан Мәжит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 1172] |- |484 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 12384] |- |485 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5434] |- |486 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8353] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18869] |- |488 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 2960] |- |489 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1865] |- |490 |[[Электрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1533] |- |491 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4837] |- |492 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 30001] |- |493 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13327] |- |494 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31363] |- |495 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 37723] |- |496 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16215] |- |497 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4169] |- |498 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11227] |- |499 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14443] |- |500 |[[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 617] |- |501 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1982] |- |502 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4567] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 9282] |- |504 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19648] |- |505 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17499] |- |506 |[[Емшек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 2234] |- |507 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 556] |- |508 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5412] |- |509 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5492] |- |510 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 22749] |- |511 |[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 593] |- |512 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5115] |- |513 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7797] |- |514 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2170] |- |515 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 15344] |- |516 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6508] |- |517 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5322] |- |518 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20289] |- |519 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7534] |- |520 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 15941] |- |521 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6005] |- |522 |[[Мәулид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 1329] |- |523 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6141] |- |524 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5796] |- |525 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21275] |- |526 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4519] |- |527 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31456] |- |528 |[[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 1980] |- |529 |[[Ландшафт архитектурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 446] |- |530 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15659] |- |531 |[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2302] |- |532 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4682] |- |533 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11348] |- |534 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12798] |- |535 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 16348] |- |536 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23024] |- |537 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6196] |- |538 |[[Үкімет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 1813] |- |539 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3801] |- |540 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2438] |- |541 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12214] |- |542 |[[Сүндет той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 3264] |- |543 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3456] |- |544 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9259] |- |545 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4310] |- |546 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3494] |- |547 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5444] |- |548 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16770] |- |549 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3045] |- |550 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6075] |- |551 |[[Қаш (фильм, 2022)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 1158] |- |552 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3737] |- |553 |[[Авиация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 784] |- |554 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3929] |- |555 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14715] |- |556 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 988] |- |557 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4682] |- |558 |[[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3715] |- |559 |[[15 шілде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 530] |- |560 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5500] |- |561 |[[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2165] |- |562 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 19918] |- |563 |[[Уикимедиа қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2516] |- |564 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 25928] |- |565 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 5792] |- |566 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9737] |- |567 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14285] |- |568 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5502] |- |569 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18233] |- |570 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13468] |- |571 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12068] |- |572 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5667] |- |573 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7098] |- |574 |[[Қайрат Сатыбалдыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2095] |- |575 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4290] |- |576 |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1599] |- |577 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9924] |- |578 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20038] |- |579 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 18827] |- |580 |[[Өрмекші-адам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 77] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1059] |- |581 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7543] |- |582 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10244] |- |583 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18893] |- |584 |[[Қайшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 386] |- |585 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4454] |- |586 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4754] |- |587 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4589] |- |588 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7285] |- |589 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4352] |- |590 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6349] |- |591 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4804] |- |592 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11088] |- |593 |[[Maxi Чай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 937] |- |594 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 5889] |- |595 |[[Дәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 1915] |- |596 |[[Counter-Strike]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Counter-Strike 11] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Counter-Strike 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Counter-Strike 531] |- |597 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4211] |- |598 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26534] |- |599 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 680] |- |600 |[[Тұран жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 64] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 1460] |- |601 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4938] |- |602 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4854] |- |603 |[[Жолбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3712] |- |604 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4238] |- |605 |[[Дихан Қамзабекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2178] |- |606 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 41341] |- |607 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5304] |- |608 |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 654] |- |609 |[[Microsoft]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Microsoft 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Microsoft 4397] |- |610 |[[Еріншектер Елі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 3476] |- |611 |[[Қатысушы:EPIC]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 894] |- |612 |[[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 280] |- |613 |[[Шекер (хикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 440] |- |614 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2875] |- |615 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4064] |- |616 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5361] |- |617 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 22360] |- |618 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 2882] |- |619 |[[Куннилингус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 2970] |- |620 |[[Көне түрік дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2521] |- |621 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9342] |- |622 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10409] |- |623 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 8092] |- |624 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5368] |- |625 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10749] |- |626 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4299] |- |627 |[[Ерке Есмахан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 4146] |- |628 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3411] |- |629 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7463] |- |630 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4351] |- |631 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5167] |- |632 |[[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3145] |- |633 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 58243] |- |634 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22312] |- |635 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3620] |- |636 |[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 31] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 259] |- |637 |[[Сунақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3976] |- |638 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 20942] |- |639 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 7899] |- |640 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 7008] |- |641 |[[2015 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 44] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 892] |- |642 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3109] |- |643 |[[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 1103] |- |644 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6170] |- |645 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 28143] |- |646 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1464] |- |647 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 11740] |- |648 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3512] |- |649 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 4141] |- |650 |[[Ысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 3372] |- |651 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4065] |- |652 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8724] |- |653 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 22946] |- |654 |[[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2780] |- |655 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4527] |- |656 |[[Metafizika (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 341] |- |657 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9485] |- |658 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23397] |- |659 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6604] |- |660 |[[Динара Болатқызы Зәкиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 694] |- |661 |[[Одиссея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 2150] |- |662 |[[SDU University]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SDU_University 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SDU_University 3500] |- |663 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6825] |- |664 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5426] |- |665 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10161] |- |666 |[[Ойық руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 3382] |- |667 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10859] |- |668 |[[Боранбай Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 74] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1517] |- |669 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3402] |- |670 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2597] |- |671 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8955] |- |672 |[[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1175] |- |673 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8422] |- |674 |[[АҚШ қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4053] |- |675 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15653] |- |676 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 9950] |- |677 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3930] |- |678 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3212] |- |679 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3781] |- |680 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5178] |- |681 |[[Солтүстік Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1506] |- |682 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7639] |- |683 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3394] |- |684 |[[Төртуыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 3584] |- |685 |[[Уикипедия:Зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1683] |- |686 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4636] |- |687 |[[ACE (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ACE_%28Ninety_One%29 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ACE_%28Ninety_One%29 3146] |- |688 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 4670] |- |689 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15515] |- |690 |[[:Санат:Қазақстан көне қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 40] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 987] |- |691 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2028] |- |692 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 10817] |- |693 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9421] |- |694 |[[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2959] |- |695 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15937] |- |696 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10232] |- |697 |[[Сайрам ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2849] |- |698 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 23519] |- |699 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3410] |- |700 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1792] |- |701 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7162] |- |702 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 15725] |- |703 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10646] |- |704 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21042] |- |705 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20313] |- |706 |[[Непал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 1461] |- |707 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18622] |- |708 |[[Іле-Балқаш (резерват)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 767] |- |709 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 37802] |- |710 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1694] |- |711 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26261] |- |712 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5638] |- |713 |[[PHP]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=PHP 58] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PHP 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=PHP 1118] |- |714 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1454] |- |715 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14348] |- |716 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5477] |- |717 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6535] |- |718 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 11444] |- |719 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3539] |- |720 |[[Ырысбек Мәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 2182] |- |721 |[[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1642] |- |722 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 20844] |- |723 |[[Екібастұз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 2925] |- |724 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3945] |- |725 |[[Аяқ киім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 1728] |- |726 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11405] |- |727 |[[Борсық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 2627] |- |728 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 4849] |- |729 |[[Мүшелтой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 960] |- |730 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8019] |- |731 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6320] |- |732 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5029] |- |733 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5168] |- |734 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4449] |- |735 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9508] |- |736 |[[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2067] |- |737 |[[Қазақ тау-кен металлургия институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 65] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 400] |- |738 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7029] |- |739 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2678] |- |740 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5124] |- |741 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 2992] |- |742 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12096] |- |743 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5076] |- |744 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 13556] |- |745 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 5885] |- |746 |[[Металлургия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1719] |- |747 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6725] |- |748 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2043] |- |749 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 10831] |- |750 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2451] |- |751 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23047] |- |752 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 3002] |- |753 |[[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 32] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 365] |- |754 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 11151] |- |755 |[[Маңғытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3664] |- |756 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 7507] |- |757 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4147] |- |758 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7355] |- |759 |[[Адай ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1977] |- |760 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3536] |- |761 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5510] |- |762 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 5277] |- |763 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 9883] |- |764 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14531] |- |765 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3174] |- |766 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8174] |- |767 |[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4718] |- |768 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13071] |- |769 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14537] |- |770 |[[Павлодар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 4015] |- |771 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 13773] |- |772 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3422] |- |773 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3655] |- |774 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19569] |- |775 |[[Қазақстан Республикасының Парламенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 5909] |- |776 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9504] |- |777 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19681] |- |778 |[[Қазақ тіліне аударылған контент тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 79] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1224] |- |779 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 8819] |- |780 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20756] |- |781 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7773] |- |782 |[[Жусан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 5988] |- |783 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4640] |- |784 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6879] |- |785 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 4951] |- |786 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3379] |- |787 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8885] |- |788 |[[Түлкібас ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3653] |- |789 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2150] |- |790 |[[Арсен Томский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 87] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 550] |- |791 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5821] |- |792 |[[Арыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 2951] |- |793 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7627] |- |794 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14330] |- |795 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4488] |- |796 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3009] |- |797 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 10809] |- |798 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5071] |- |799 |[[Думан Марат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 333] |- |800 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28933] |- |801 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6893] |- |802 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4006] |- |803 |[[Linux]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linux 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linux 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linux 6981] |- |804 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6283] |- |805 |[[Автомобиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2526] |- |806 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19263] |- |807 |[[Ырғызбай ата кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1872] |- |808 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 7437] |- |809 |[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1444] |- |810 |[[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1132] |- |811 |[[Сайт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 2022] |- |812 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9644] |- |813 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3521] |- |814 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3328] |- |815 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11119] |- |816 |[[UNIX]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=UNIX 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UNIX 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=UNIX 659] |- |817 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2085] |- |818 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3852] |- |819 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12401] |- |820 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6249] |- |821 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15243] |- |822 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5797] |- |823 |[[Көкнәр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 4454] |- |824 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4390] |- |825 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6416] |- |826 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3566] |- |827 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12273] |- |828 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7882] |- |829 |[[Маман Қалқабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 515] |- |830 |[[15 сәуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 766] |- |831 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 6394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15461] |- |832 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1764] |- |833 |[[Саржомарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 2804] |- |834 |[[Бейсенбілік (бағыштау)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 3206] |- |835 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 5003] |- |836 |[[Facebook]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Facebook 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Facebook 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Facebook 4403] |- |837 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16171] |- |838 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8096] |- |839 |[[Тәтті шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2047] |- |840 |[[Оралды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3096] |- |841 |[[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1200] |- |842 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 5948] |- |843 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3102] |- |844 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4385] |- |845 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7945] |- |846 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2599] |- |847 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 9117] |- |848 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 961] |- |849 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 7623] |- |850 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4119] |- |851 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 5694] |- |852 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9121] |- |853 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 6017] |- |854 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6952] |- |855 |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 921] |- |856 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8808] |- |857 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 1458] |- |858 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5034] |- |859 |[[Орыс тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3293] |- |860 |[[4 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=4_ 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4_ 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=4_ 371] |- |861 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15291] |- |862 |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2513] |- |863 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3626] |- |864 |[[Sulpak]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sulpak 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sulpak 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sulpak 2062] |- |865 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7011] |- |866 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14840] |- |867 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 16962] |- |868 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7063] |- |869 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12577] |- |870 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6074] |- |871 |[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4327] |- |872 |[[Технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1848] |- |873 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11866] |- |874 |[[Титаник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 2045] |- |875 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10230] |- |876 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 4000] |- |877 |[[2 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2_ 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2_ 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2_ 371] |- |878 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5417] |- |879 |[[Адыраспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3027] |- |880 |[[Баку]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 1187] |- |881 |[[Аша Матай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 1099] |- |882 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9953] |- |883 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 5551] |- |884 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3104] |- |885 |[[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2249] |- |886 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10613] |- |887 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4059] |- |888 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3320] |- |889 |[[Linkin Park]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linkin_Park 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linkin_Park 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linkin_Park 447] |- |890 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8168] |- |891 |[[Сәбит Бексейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 297] |- |892 |[[Жаушы жіберу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 43] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1418] |- |893 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 5358] |- |894 |[[Одиссея (фильм, 2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 690] |- |895 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9439] |- |896 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5619] |- |897 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7407] |- |898 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3522] |- |899 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7302] |- |900 |[[Ядро]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 2796] |- |901 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12089] |- |902 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 2157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 2578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 9342] |- |903 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14511] |- |904 |[[Керамика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1134] |- |905 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7440] |- |906 |[[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1320] |- |907 |[[Алғи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 2813] |- |908 |[[Әйел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 1913] |- |909 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6667] |- |910 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2568] |- |911 |[[Адай шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2001] |- |912 |[[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2037] |- |913 |[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1973] |- |914 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7325] |- |915 |[[5 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=5_ 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5_ 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=5_ 354] |- |916 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2450] |- |917 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1868] |- |918 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6338] |- |919 |[[Божбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 2974] |- |920 |[[Амур жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 552] |- |921 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11553] |- |922 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 16981] |- |923 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3407] |- |924 |[[Құлшығаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 3176] |- |925 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3973] |- |926 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5641] |- |927 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 3884] |- |928 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3138] |- |929 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16365] |- |930 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3548] |- |931 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13295] |- |932 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7591] |- |933 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5349] |- |934 |[[Жетісай ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3518] |- |935 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4738] |- |936 |[[Ұмай ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3374] |- |937 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 6991] |- |938 |[[8 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=8_ 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8_ 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=8_ 384] |- |939 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2834] |- |940 |[[Жыныстық акт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 2582] |- |941 |[[Есіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 6310] |- |942 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 5135] |- |943 |[[МедиаУики:Statistics-footer]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 2] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 199] |- |944 |[[Шуда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 449] |- |945 |[[Османлы сұлтандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3519] |- |946 |[[Келес ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2668] |- |947 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3159] |- |948 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1892] |- |949 |[[Барақ батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2346] |- |950 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 5765] |- |951 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1347] |- |952 |[[Керейіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 5059] |- |953 |[[Полина Александровна Гурьева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 227] |- |954 |[[Бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3687] |- |955 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 3807] |- |956 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4385] |- |957 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7746] |- |958 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 7948] |- |959 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 13228] |- |960 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3848] |- |961 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6281] |- |962 |[[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 52] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 725] |- |963 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4005] |- |964 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2648] |- |965 |[[11 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=11_ 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11_ 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=11_ 346] |- |966 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 8496] |- |967 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5195] |- |968 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6433] |- |969 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3988] |- |970 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3523] |- |971 |[[Ақтөбе өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2263] |- |972 |[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 942] |- |973 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4363] |- |974 |[[Өлі-тірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 2721] |- |975 |[[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1903] |- |976 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5186] |- |977 |[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 874] |- |978 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12604] |- |979 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16586] |- |980 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5741] |- |981 |[[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1731] |- |982 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3935] |- |983 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 10] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 697] |- |984 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5018] |- |985 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3604] |- |986 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2652] |- |987 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 9912] |- |988 |[[Ләззат Мұратқызы Танысбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1456] |- |989 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 9656] |- |990 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 96] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 5293] |- |991 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 4592] |- |992 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7193] |- |993 |[[Ақсүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4546] |- |994 |[[Қатысушы талқылауы:Kasymov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 50] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 1788] |- |995 |[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 911] |- |996 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3878] |- |997 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3209] |- |998 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7436] |- |999 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4977] |- |1000 |[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1854] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} tv60tch7nlcqsi6bouin17d0ug0u9h5 0 776924 3657188 3615704 2026-09-18T22:02:01Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Stalin_Full_Image.jpg]]» деген «[[:File:Joseph_Stalin_in_1937_with_his_pipe_smoking.jpg]]» дегенмен алмастырылды. 3657188 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Кеңес Одағы көшбасшысы |шынайы атауы = Лидер Советского Союза |ел = КСРО |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |иеленуші = [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] |тағайындалған = 21 қаңтар 1924 – 5 наурыз 1953 |портреті = Joseph Stalin in 1937 with his pipe smoking.jpg |портреттің ені = |иеленуші мәтіні = Лауазымды ең ұзақ иеленген |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = Жоғарғы көшбасшы<br>[[КОКП|Партия]] басшысы<br>[[Жоғарғы бас қолбасшы]] |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = Өмірбақи |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = 30 желтоқсан 1922 |таратылды = 26 желтоқсан 1991 |ізбасары = |біріншісі = [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] |соңғысы = [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] |сайты = }} 69 жылдық тарихы бойы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]]ның әдетте де-факто көшбасшысы болды. Бұл адам әрдайым [[мемлекет басшысы]], не [[үкімет басшысы]] бола бермесе де, жиі [[КОКП|Коммунистік партия]]ның Бас хатшысы қызметін атқарды.{{efn|1977 жылғы [[КСРО Конституциясы|Конституция]] жазуынша Министрлер кеңесінің төрағасы [[үкімет басшысы]] болса, Жоғарғы кеңес президиумының төрағасы [[мемлекет басшысы]] болды.}}{{sfn|Armstrong|1986|p=165}} КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметі [[Бірінші әлем]]дегі [[премьер-министр]] лауазымына теңестірілсе, Президиум төрағасы қызметі президентке теңгерілді.{{sfn|Armstrong|1986|p=165}} [[Марксизм-ленинизм]] идеологиясынша КСРО мемлекетінің басшысы — бір адам емес, партияның алқалы органы болды ([[Владимир Ильич Ленин|Ленин]]нің «[[Не істеу керек? (кітап)|Не істеу керек?]]» еңбегінде сипатталғандай). [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің 1920 жылдардың соңында билікті шоғырландырғанынан кейін,{{sfn|Armstrong|1986|p=98}} КОКП ОК Бас хатшысы қызметі Кеңес Одағының көшбасшысы ұғымымен теңестіріле бастады,{{sfn|Armstrong|1986|p=93}} өйткені бұл қызмет әрі Коммунистік партияны,{{sfn|Armstrong|1986|p=22}} әрі (партия мүшелігі арқылы) Кеңес үкіметін басқарды.{{sfn|Ginsburgs|1989|p=500}} Көп жағдайда Бас хатшы үкіметте өзге де жоғары лауазымдарды қатар атқарды. Бас хатшы қызметінде мұрагерліктің нақты ережелері болмағандықтан, билікті нығайту үшін оның мұрагеріне [[КОКП ОК саяси бюросы|Саяси бюро]]ның ({{lang|ru|Политбюро}}), Орталық комитеттің немесе басқа да үкіметтік не партиялық аппараттың қолдауы қажет болды. 1990 жылғы наурызда құрылған [[КСРО президенті|Кеңес Одағының Президенті]] қызметі ең жоғары саяси лауазым ретінде Бас хатшының орнын басты.{{sfn|Brown|1996|p=195}} == Басшылар тізімі == {|class="wikitable sortable" style="clear:right; text-align:center" |- ! style="width:1%;"| {{comment|No.|Нөмірі}} ! class=unsortable | Суреті ! Аты-жөні<br>{{small|(Өмір сүрген жылдары)}} ! class=unsortable colspan=3 style="width:25%;"| Жоғарғы көсемдігі ! class=unsortable | Саяси лауазымы ! class=unsortable | Үкімет басшысы ! class=unsortable | Мемлекет басшысы |- ! 1 | [[Сурет:Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg|115px]] | {{sort|1=Ленин, Владимир Ильич|2='''[[Владимир Ильич Ленин]]'''<br>{{small|(1870–1924)}}}} | 30 желтоқсан 1922 | 21 қаңтар 1924† | 1 жыл,<br>22 күн | [[Халық комиссарлар кеңесі|Совнарком]] төрағасы | ''Өзі'' | [[Михаил Иванович Калинин|Михаил Калинин]] |- ! 2 | | {{sort|1=Сталин, Иосиф Виссарионович|2='''[[Иосиф Виссарионович Сталин]]'''<br>{{small|(1878–1953)}}}} | 21 қаңтар 1924 | 5 наурыз 1953† | 29 жыл,<br>43 күн | [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] [[КОКП ОК бас хатшысы|бас хатшысы]]<br>{{small|(1922–1952)}}<br>[[КСРО Министрлер кеңесі|Министрлер кеңесі]]нің төрағасы<br>{{small|(1941–1953)}} | [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]<br>[[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]]<br>''Өзі'' | Михаил Калинин<br>[[Николай Михайлович Шверник|Николай Шверник]] |- ! 3 | [[Сурет:Georgy Malenkov 1953.jpg|115px]] | {{sort|1=Маленков, Георгий Максимилианович |2='''[[Георгий Максимилианович Маленков]]'''<br>{{small|(1902–1988)}}}} | 5 наурыз 1953 | 22 қаңтар 1955 | 1 жыл,<br>323 күн | Министрлер кеңесінің төрағасы | ''Өзі'' | Николай Шверник<br>[[Климент Ефремович Ворошилов|Климент Ворошилов]] |- ! 4 | [[Сурет:Nikita Khrushchev official portrait.jpg|115px]] | {{sort|1=Хрущёв, Никита Сергеевич|2='''[[Никита Сергеевич Хрущёв]]'''<br>{{small|(1894–1971)}}}} | 22 қаңтар 1955 | 14 қазан 1964 | 11 жыл,<br>37 күн | КОКП бас хатшысы | [[Георгий Максимилианович Маленков|Георгий Маленков]]<br>[[Николай Александрович Булганин|Николай Булганин]]<br>''Өзі'' | Климент Ворошилов<br>Леонид Брежнев<br>[[Анастас Иванович Микоян|Анастас Микоян]] |- ! 5 | [[Сурет:Leonid Brezhnev, Staatshoofden, portretten, Bestanddeelnr 925-6564 (cropped)(2).jpg|115px]] | {{sort|1=Брежнев, Леонид Ильич|2='''[[Леонид Ильич Брежнев]]'''<br>{{small|(1906–1982)}}}} | 14 қазан 1964 | 10 қараша 1982† | 18 жыл,<br>27 күн | КОКП бас хатшысы | [[Алексей Николаевич Косыгин|Алексей Косыгин]]<br>[[Николай Александрович Тихонов|Николай Тихонов]] | Анастас Микоян<br>[[Николай Викторович Подгорный|Николай Подгорный]]<br>''Өзі'' |- ! 6 | [[Сурет:Yuri Andropov (cropped).jpg|115px]] | {{sort|1=Андропов, Юрий Владимирович|2='''[[Юрий Владимирович Андропов]]'''<br>{{small|(1914–1984)}}}} | 10 қараша 1982 | 9 ақпан 1984† | 1 жыл,<br>91 күн | КОКП бас хатшысы | Николай Тихонов | [[Василий Васильевич Кузнецов|Василий Кузнецов]] ({{м.а.}})<br>''Өзі'' |- ! 7 | [[Сурет:Константин Черненко (28-05-1984) (cropped)(b).jpg|115px]] | {{sort|1=Черненко, Константин Устинович|2='''[[Константин Устинович Черненко]]'''<br>{{small|(1911–1985)}}}} | 9 ақпан 1984 | 10 наурыз 1985 | 1 жыл,<br>29 күн | КОКП бас хатшысы | Николай Тихонов | Василий Кузнецов ({{м.а.}})<br>''Өзі'' |- ! 8 | [[Сурет:Bush Gorba P15623-25A (cropped).jpg|115px]] | {{sort|1=Горбачёв, Михаил Сергеевич|2='''[[Михаил Сергеевич Горбачёв]]'''<br>{{small|(1931–2022)}}}} | 10 наурыз 1985 | 25 желтоқсан 1991 | 1 жыл,<br>29 күн | КОКП бас хатшысы | Николай Тихонов<br>[[Николай Иванович Рыжков|Николай Рыжков]]<br>[[Валентин Сергеевич Павлов|Валентин Павлов]]<br>[[Иван Степанович Силаев|Иван Силаев]] | Василий Кузнецов ({{м.а.}})<br>[[Андрей Андреевич Громыко|Андрей Громыко]]<br>''Өзі'' |- |} == Тройкалар тізімі == {| class="wikitable" style="border: none; text-align:center" ! colspan="3"| Мүшелер<br />{{small|(Өмір жылдары)}} ! colspan="3"| Өкілеттігі ! Қосымша ақпарат |- | [[Сурет:Lev Kamenev 1920s (cropped)(b).jpg|100px]] | [[Сурет:Lenin stalin gorky-02 (cropped) (b).jpg|110px]] | [[Сурет:Grigorii Zinovieff 1920 (cropped)(2).jpg|103px]] | rowspan=2| мамыр 1922{{sfn|Reim|2002|pp=18–19}} | rowspan=2| сәуір 1925{{sfn|Rappaport|1999|pp=141 & 326}} | rowspan=2| 2 жыл, 11 ай | style="text-align:left" rowspan=2 | 1922 жылғы мамырда [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] [[инсульт]]ке шалдығады да, оның орнына тройка (орысшадан үштік) құрылды. 1923 жылғы наурызда Ленин тағы бір инсультке шалдығып, басқара алмады да, тройка өз билігін толыққанды нығайтып алады.{{sfn|Conquest|1991|p=98}}{{sfn|Kotkin|2014|p=474}}{{sfn|Khlevniuk|2015|p=52}} Алайда 1925 жылғы сәуірге қарай Зиновьев пен Каменевтің Сталинның «Бір елдегі социализм» саясатына келіспеушілігінен тройка бөлініп кетті. 1930 жылдарға қарай Сталин КСРО диктаторы атанды. Зиновьев пен Каменев ақыр соңында [[Үлкен террор]] кезінде өлтірілді. |- | [[Лев Борисович Каменев|Лев<br/>Каменев]]<br/>{{small|(1883–1936)}}{{sfn|Rappaport|1999|p=140}} | [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф<br/>Сталин]]<br/>{{small|(1878–1953)}}{{sfn|Brown|2009|p=59}} | [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий<br/>Зиновьев]]<br/>{{small|(1883–1936)}}{{sfn|Rappaport|1999|p=325}} |- | [[Сурет:Lavrentiy Beria portrait 2.jpg|107px]] | [[Сурет:Georgy Malenkov 1953 (cropped).jpg|100px]] | [[Сурет:Vyacheslav Molotov Anefo2 (cropped)(b).jpg|103px]] | rowspan=2| {{nowrap|13 наурыз 1953{{sfn|Service|2009|p=332}}}} | rowspan=2| 26 маусым 1953{{sfn|Andrew|1990|pp=423–24}} | rowspan=2| 105 күн | style="text-align:left" rowspan=2 | Сталиннің 1953 жылғы 5 наурыздағы өлімінен кейін билікке тройка келді.{{sfn|Marlowe|2005|p=140}}{{sfn|Malia|2008|p=1948}}<ref>{{cite book |last=Curtis |first=Glenn E. |date=1998 |title=Russia: A Country Study |publisher=U.S. Government Printing Office |page=xxix |isbn=0-8444-0866-2}}</ref> Берия қамауға алынды да, басшылықтан қуылды. Тройка осылайша 1953 жылғы 26 маусымда ыдырады.{{sfn|Taubman|2003|p=258}} Кейін Маленков пен КОКП бас хатшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] билік үшін шайқасты да, екіншісі 1955 жылы жеңді. |- | [[Лаврентий Павлович Берия|Лаврентий<br/>Берия]]<br/>{{small|(1899–1953)}}{{sfn|Service|2009|p=332}} | [[Георгий Максимилианович Маленков|Георгий<br/>Маленков]]<br/>{{small|(1902–1988)}}<ref name=":0">{{Cite news |date=1988-02-02 |title=Georgi Malenkov Dies at 86; Stalin Successor |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1988/02/02/obituaries/georgi-malenkov-dies-at-86-stalin-successor.html |accessdate=2023-08-27 |issn=0362-4331}}</ref> | [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав<br/>Молотов]]<br/>{{small|(1890–1986)}}{{sfn|Service|2009|p=332}} |- | [[Сурет:Leonid Brezjnev, leider van de Sovjet-Unie, Bestanddeelnr 925-6564.jpg|100px]] | [[Сурет:05.11.1966. Kossiguine à Toulouse. (1966) - 53Fi3436 (cropped)(c).jpg|103px]] | [[Сурет:Nikolai Podgorny Bundesarchiv cropped-2.jpg|100px]] | rowspan=2| {{nowrap|14 қазан 1964{{sfn|Service|2009|p=377}}}} | rowspan=2| 16 маусым 1977{{sfn|Brown|2009|p= 402}} | rowspan=2| 12 жыл,<br>245 күн | style="text-align:left" rowspan=2 | 1964 жылы Никита Хрущёв қызметтен алынғаннан кейін, оның орнына тройка құрылды: [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]] Бірінші/Бас хатшы болды, [[Алексей Николаевич Косыгин|Алексей Косыгин]] Премьер-министр қызметін атқарды, ал ОК хатшысы [[Николай Викторович Подгорный|Николай Подгорный]] 1965 жылы Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы болды.<ref>{{cite book |last1=Borrero |first1=Mauricio |date=2006 |editor-last=Coppa |editor-first=Frank J. |title=Encyclopedia of Modern Dictators:From Napoleon to the Present |publisher=Peter Lang Publishing, Inc. |orig-date= |pages=35–38;37 |chapter=Brezhnev, Leonid Ilyich 1906-1982 |chapter-url= |isbn=0-8204-5010-3 }}</ref>{{sfn|Bacon|2002|p=13}}{{sfn|Daniels|1998|p=36}} Алайда Брежнев Кеңес басшылығы ішінде билікті барған сайын шоғырландырды да, ұжымдық басшылықтың кепілі ретінде тройканың тиімділігі біртіндеп төмендей бастады.{{sfn|Bacon|Sandle|2002|pp=13–14}} Ақырында, 1977 жылы Брежнев Подгорныйдың орнына [[мемлекет басшысы]] қызметін алғаннан кейін, тройка толықтай таратылды.{{sfn|Brown|2009|p= 402}} |- | [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид<br/>Брежнев]]<br/>{{small|(1906–1982)}}{{sfn|Service|2009|p=377}} | [[Алексей Николаевич Косыгин|Алексей<br/>Косыгин]]<br/>{{small|(1904–1980)}}{{sfn|Service|2009|p=377}} | [[Николай Викторович Подгорный|Николай<br/>Подгорный]]<br/>{{small|(1903–1983)}}{{sfn|Service|2009|p=377}} |- | [[Сурет:Константин Черненко (28-05-1984) (cropped)(b)(2).jpg|114px]] | [[Сурет:Andrei Gromyko 1972 (cropped) (b).jpg|101px]] | [[Сурет:Dmitry Ustinov colorized full cropped (b).jpg|105px]] | rowspan=2| {{nowrap|13 February 1984{{sfn|Service|2015|p=105}}}} | rowspan=2| 20 желтоқсан 1984 | rowspan=2| 12 жыл, 245 күн | style="text-align:left" rowspan=2 | Юрий Андропов қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағының де-юре көшбасшысы болған Константин Черненко денсаулығының нашарлығы<ref>{{harvnb|Miles|2020|p=100}} "As the leader of the Soviet Union] Chernenko delegated increasing amounts of responsibility and decision-making to his inner circle because of his health. Gorbachev, for example, chaired politburo meetings in Chernenko's (frequent) absence. In public, inspired by his initials K.U.Ch., Soviet citizens had taken to calling him ''kucher'', or 'coachman,' to evoke the image of an old man struggling to control his team of horses."</ref><ref>{{harvnb|Mitchell|1990|pp=121–122}} "It was well recognized that Chernenko would be a stopgap leader, probably weaker than any previous one. The condition of his health pointed in this direction, and further assurance was provided by the giving of additional power to the two likeliest candidates for long-term leadership, hemming in Chernenko in his exercise of authority over the party apparat[us] in a way not experienced by any previous general secretary."</ref> және партия элитасы арасындағы танымалдылығының төмендігі салдарынан саясат жүргізуді толықтай өз қолына шоғырландыра алмады.<ref>{{harvnb|Bialer|1986|p=103}} "While in office Chernenko labored under major constraints. He was supposed to lead a Politburo that only fifteen months before had rejected him in favor of Andropov. The new members of the Politburo and the score of high officials who joined the central Party apparatus after Brezhnev's death were all Andropov loyalists. They shared their patron's position on the issues. Almost all belonged to the younger generation. Many had replaced Brezhnev loyalists who were close to Chernenko. Moreover, Chernenko did not enjoy the respect of the older generation, all of whom had had more illustrious careers and more independent positions than he. They controlled major bloc of bureaucratic support from the hierarchies they supervised. Nor was Chernenko personally respected by the younger generation. For them he represented the past, and particularly the years of paralysis at the end of Brezhnev's rule...[¶] Most important, however, Chernenko's power and his independence were sharply circumscribed by the widely recognized fact that he was a transitional leader who was keeping the seat of the general secretary warm for the real successor to come. The lame-duck nature of Chernenko's leadership meant that officials were not likely to become preoccupied with an effort to please him, or to identify themselves with him."</ref><ref>{{harvnb|Mitchell|1990|pp=121–122}} "[...] Chernenko's lack of political support...[was] an insuperable obstacle. The Brezhnevites might rally around him to save their political skin, but his personal 'organizational tail' was weaker than Andropov's, consisting of no more than the Moldavian party and the General Department of the Central Committee."</ref> Сондықтан ол елді Сыртқы істер министрі [[Андрей Андреевич Громыко|Андрей Громыко]] және Қорғаныс министрі [[Дмитрий Фёдорович Устинов|Дмитрий Устинов]]пен бірге тройка құрамында басқаруға мәжбүр болды.<ref name="Saxon1985">{{cite news |last=Saxon |first=Wolfgang |date=1985-03-12 |title=Succession In Moscow: Siberian Peasant Who Won Power; Konstantin Chernenko, A Brezhnev Protege, Led Brief Regime |url=https://www.nytimes.com/1985/03/12/world/succession-moscow-siberian-peasant-who-won-power-konstantin-chernenko-brezhnev.html |work=The New York Times |language=en}}</ref><ref name="Thatcher1984">{{cite magazine |last=Thatcher |first=Gary |url=https://www.csmonitor.com/1984/1224/122436.html |title=Moscow's 'Safe Choice' Kremlin Reaffirms Preference for Seasoned Officials by Naming Sokolov to Top Soviet Defense Post |magazine=The Christian Science Monitor |date=1984-12-24}}</ref>{{sfn|Bialer|1986|pp=103-105}} Бұл тәртіп 1984 жылғы желтоқсанда Устиновтың қайтыс болуына дейін жалғасып, 1985 жылғы наурызда [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]тің билікке келуіне жол ашты.<ref name="Thatcher1984"/> |- | [[Константин Устинович Черненко|Константин<br/>Черненко]]<br/>{{small|(1911–1985)}}{{sfn|Service|2009|p=434}} | [[Андрей Андреевич Громыко|Андрей<br/>Громыко]]<br/>{{small|(1909–1989)}}{{sfn|Zemtsov|1989|p=184}} | [[Дмитрий Фёдорович Устинов|Дмитрий<br/>Устинов]]<br/>{{small|(1908–1984)}}{{sfn|Zemtsov|1989|p=185}} |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Қолданылған әдебиет == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|title= Ideology, Politics, and Government in the Soviet Union: An Introduction |year= 1986 |publisher= University Press of America |last= Armstrong |first= John Alexander |isbn= 978-0819154057}} * {{cite book|title= '', Ajani, Gianmaria & van den Berg, Gerard Peter'' Soviet Administrative Law: Theory and Policy |year= 1989 |publisher= Brill Publishers |last= Ginsburgs |first= George |isbn= 978-0792302889}} * {{cite book|last= Brown |first= Archie |title= The Gorbachev Factor |publisher= Oxford University Press |year= 1996 |isbn= 978-0-19-827344-8}} * {{cite book|last= Reim |first= Melanie |year= 2002 |title= The Stalinist Empire |publisher= Twenty-first Century Books |isbn= 978-0-7613-2558-1}} * {{cite book|last= Rappaport |first= Helen |year= 1999 |title= Joseph Stalin: A Biographical Companion |publisher= ABC-CLIO |isbn= 978-1576070840}} * {{cite book|last=Conquest |first=Robert |year=1991 |title=Stalin: Breaker of Nations |publisher= Penguin |isbn= 978-0-1401-6953-9}} * {{cite book|last=Kotkin |first=Stephen |year=2014 |title=Stalin: Paradoxes of Power, 1878–1928 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9944-0}} * {{cite book|last=Khlevniuk |first=Oleg V. |year=2015 |title=Stalin: New Biography of a Dictator. Translated by Nora Seligman Favorov |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-3001-6388-9}} * {{cite book|last=Service |first=Robert |year=2009 |title=History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-first Century |publisher=Penguin Books Ltd. |isbn=978-0674034938}} * {{cite book|last=Brown |first=Archie |year=2009 |url=https://archive.org/details/risefallofcommun00brow |title=The Rise & Fall of Communism |publisher=Bodley Head |isbn=978-0061138799}} * {{cite book|last1=Bacon |first1=Edwin |last2=Sandle |first1=Mark |year=2002 |title=Brezhnev Reconsidered |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0333794630}} * {{cite book|last=Andrew |first=, Christopher; Gordievsky, Oleg |year=1990 |url=https://archive.org/details/kgbinsidestoryof00chri |title=KGB: The Inside Story of Its Foreign Operations from Lenin to Gorbachev |publisher=HarperCollins Publishers |isbn=978-0060166052}} * {{cite book|last=Marlowe |first=Lynn Elizabeth |year=2005 |title=GED Social Studies |publisher=Research and Education Association |isbn=978-0738601274}} * {{cite book|last=Malia |first=Martin |year=2008 |title=Soviet Tragedy: A History of Socialism in Russia |publisher=Free Press |isbn=9781439118542}} * {{cite book|last=Taubman |first=William |year=2003 |url=https://archive.org/details/khrushchevmanhis00taub |title=Khrushchev: The Man and His Era |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393051445}} * {{cite book|last=Daniels |first=Robert Vincent |year=1998 |title=Russia's Transformation: Snapshots of a Crumbling System |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=0-8476-8709-0}} * {{cite book|last=Service |first=Robert |year=2015 |title=The End of the Cold War: 1985-1991 (1st ed.) |place=New York |publisher=Public Affairs |isbn=978-1610394994}} * {{cite book|last=Miles |first=Simon |year=2020 |title=Engaging the Evil Empire: Washington, Moscow, and the Beginning of the End of the Cold War |publisher=Cornell University Press |isbn=9781501751707}} * {{cite book|last=Mitchell |first=R. Judson |year=1990 |url=https://archive.org/details/gettingtotopinus0000mitc |title=Getting to the Top in the USSR: Cyclical Patterns in the Leadership Succession Process |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-8921-8}} * {{cite book|last=Bialer |first=Seweryn |year=1986 |title=The Soviet Paradox: External Expansion, Internal Decline |place=London |publisher=I.B. Tauris & Co. Ltd. |isbn=1-85043-030-6}} * {{cite book|last=Zemtsov |first=Ilya |year=1989 |url=https://archive.org/details/chernenkolastbol00zemt |title=Chernenko: The Last Bolshevik: The Soviet Union on the Eve of Perestroika |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0887382604}} {{refend}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі|КСРО]] [[Санат:КСРО тарихы|басшылар]] 00krsw4bk4sgzu91ctpdfxcepeqche6 4 780876 3656901 3656322 2026-09-18T15:00:17Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3656901 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-09-17'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="4392" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 4 392] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1329" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 329] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="656" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 656] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="646" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 646] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="605" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 605] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="524" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 524] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="380" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 380] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Құмай тазы]] | data-sort-value="373" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 373] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="318" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 318] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Қатысушы:Орел Карл/зертхана]] | data-sort-value="313" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 313] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="313" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 313] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="299" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 299] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="286" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 286] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Төле би]] | data-sort-value="281" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 281] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="268" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 268] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="268" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 268] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Сақтар]] | data-sort-value="264" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 264] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="258" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 258] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] | data-sort-value="243" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 243] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="232" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 232] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="228" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 228] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Барсакелмес қорығы]] | data-sort-value="219" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 219] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="215" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 215] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="212" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 212] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="206" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 206] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="205" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 205] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Алматы қорығы]] | data-sort-value="202" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 202] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="197" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 197] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="191" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 191] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="183" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 183] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Әнет Баба]] | data-sort-value="181" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 181] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="181" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 181] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="180" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 180] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Алып Ер Тоңа]] | data-sort-value="176" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 176] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="175" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 175] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="174" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 174] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="168" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 168] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="165" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 165] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="163" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 163] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="163" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 163] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Майқы би]] | data-sort-value="162" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 162] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="161" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 161] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Әнет би]] | data-sort-value="159" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 159] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Астана]] | data-sort-value="156" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 156] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="153" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 153] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Алакөл қорығы]] | data-sort-value="152" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 152] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="151" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 151] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="145" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 145] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Қаһар]] | data-sort-value="143" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 143] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="143" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 143] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="138" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 138] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 135] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 135] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="130" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 130] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Наурызым қорығы]] | data-sort-value="129" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 129] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Марқакөл қорығы]] | data-sort-value="127" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 127] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 126] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="125" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 125] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="124" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 124] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 123] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[IP мекенжайы]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 123] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Персептрон]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 119] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Қорғалжын қорығы]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 118] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 117] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="116" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 116] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 114] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 113] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="112" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 112] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 104] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 104] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 102] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 101] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 101] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Үстірт қорығы]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 100] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 100] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 100] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 98] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 98] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Жасуша]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 97] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 96] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 96] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 95] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Ит]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 93] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 92] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Әлеуметтану]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 91] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 90] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Балғабек Қыдырбекұлы]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 90] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 88] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Алматы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 88] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 87] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Батыс Алтай қорығы]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 86] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 85] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 85] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 84] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 82] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 81] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 81] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 79] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Көмірсулар]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 79] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Философия]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 79] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 78] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Есептеуіш техника тарихы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 78] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 78] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Талап Сұлтанбеков]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 78] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 77] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 76] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 76] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Шақшақ Жәнібек батыр]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 76] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 76] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 76] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 75] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 75] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 75] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 74] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 74] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 73] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 73] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 72] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Ақпарат]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 71] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 71] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Сақшы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 69] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 69] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Хасан Алпысбаев]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 69] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Қаратау қорығы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 67] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Педагогика]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 67] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Құр]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 67] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Қобыланды батыр (жыр)]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 67] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 66] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 66] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 66] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Лай суға май бітпес қой өткенге...]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 66] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 65] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 65] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Наурызбай батыр]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 64] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 64] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 64] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 63] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Жасанды нейронды желі]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 62] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 62] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 62] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 61] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 61] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 60] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 60] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 60] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Компьютер]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 60] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 59] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 59] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 59] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 59] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 59] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 58] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Ғылым]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 57] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 57] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Сарматтар]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 57] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Интернет]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 57] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 57] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 56] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 56] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 56] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 55] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Қара тоқылдақ]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 55] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Психология]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 55] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 55] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 54] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Алғашқы ұстаз (кітап)]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 53] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 53] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Конституция]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 53] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 53] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 52] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Қырғи қабақ соғысы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 52] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 52] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Процессор]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 52] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Ақпараттың өлшем бірліктері]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 51] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 51] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 51] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Компьютер жадысы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 51] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 51] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 51] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Таз руы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 51] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 51] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 50] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 50] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 49] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 49] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Балқаш]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 49] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 49] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 49] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Малайсары батыр]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 49] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 48] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 48] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Ньютон заңдары]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 48] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 47] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Палеолит]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 47] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Барсакелмес]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 47] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 47] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 47] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 47] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Аяз би (ертегі)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 47] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 47] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 46] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Қосөзен (өркениет)]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 46] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 46] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 46] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Мезолит]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 46] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 46] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Эпитет]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 46] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 46] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 45] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Санау жүйесі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 45] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Сабырсыз, арсыз, еріншек...]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 45] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 45] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 45] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Неолит]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 45] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 44] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Сын есім]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 44] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 44] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 44] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 44] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 44] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Жаныс]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 44] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Экология]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 44] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Метафора]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 44] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Қорқыт ата кітабы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 44] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 44] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Астрахан облысы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 43] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Ер Тоңға (жыр)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 43] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 43] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Жер]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 43] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Алатау Тамшыбұлақ Аткинсон]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 43] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Мөңке би Төлеұлы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 43] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Қытай]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 43] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Ньютонның бірінші заңы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 43] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Көктөбе (төбе)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 42] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 42] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Тоқылдақ тұқымдастар]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 42] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Еуропа]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 42] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 42] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 42] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Батырлар жыры]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Фонетика]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 41] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 41] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Арғын]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 41] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 41] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Табиғатты қорғау]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 40] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Қызғалдақ]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 40] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 40] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Тоныкөк]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 40] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 40] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Кейкі Көкембайұлы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 39] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 39] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Өркениет]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 39] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Шешендік өнер]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 39] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 39] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Азаматтық құқық]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 39] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Шымкент]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 38] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Қазақстанның жеті кереметі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 38] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 38] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Әдебиет теориясы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 38] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 38] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 38] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Кемел Тоқаев]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 38] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 38] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 37] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 37] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 37] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Саясат]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 37] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 37] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Аяз би Жаманұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 37] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Әдебиеттану]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 37] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Хаммурапи заңдары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Қазақстанның биік тау шыңдары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Сөз варианттары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 37] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Мәтін]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 37] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Фотосинтез]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 36] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Нуклеин қышқылдары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Қарақытай мемлекеті]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 36] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Домбыра]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 36] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 36] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Шешендік сөздер]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 36] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 35] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Жазғы Азия ойындары 2026]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 35] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Қоқиқаздар]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 35] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Наймандар]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 35] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[:Санат:Қазақстан таулары|Санат:Қазақстан таулары]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 35] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 35] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 35] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Энеолит]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 35] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Ақша]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 35] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 35] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 34] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 34] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 34] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Амангелді Нақыпұлы Сембин]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD 34] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 34] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Византия империясы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 34] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Медицина]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 34] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 33] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 33] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 33] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 33] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Дүние жүзінің саяси картасы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 33] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Үстеу]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 33] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Бұланты шайқасы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 33] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 33] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Аристотель]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 33] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 33] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Ноғай Ордасы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Африка]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 32] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Қорық]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 32] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 32] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Ертіс]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 32] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 32] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 32] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 32] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Дулат]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 31] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Ерте темір дәуірі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 31] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Ордабасы құрылтайы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 31] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 31] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Қазақстан жеріндегі палеолит]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 31] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Қазақстан археологиясы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Каспий маңы ойпаты]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 31] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 31] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Нарықтық экономика]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 31] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Байұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Көңлім қайтты достан да, дұшпаннан да...]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%2C_%D0%B4%D2%B1%D1%88%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0... 31] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Қарақұм құрылтайы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 31] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 31] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 30] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Бөріқазған]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Бақытжан Байқадамов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Құмырсқалар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Сұлу қаған]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Сауыр-Тарбағатай]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 30] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Қазақтың би-шешендері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Программалық жасақтама]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 30] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Руналық жазу]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 30] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Майлар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 30] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Ом заңы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 30] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Асық ойындары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 30] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Құқық]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 30] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Тарбағатай тауы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 30] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Зат есім]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 30] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Есімдік]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 30] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Жусан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 30] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Географиялық зерттеу әдістері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 30] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Тұран ойпаты]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 29] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Хан Шатыр]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 29] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 29] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Салауат]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 29] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Жетісу]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 29] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 29] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Антропогенез]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 29] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Аңыздың ақыры]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Есік]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA 29] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 29] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 29] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 29] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 29] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Доссор]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 29] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Орхон жазба ескерткіштері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Латын әліпбиі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 29] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Руслан Бөлебай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Мәдениеттану]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 29] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Қазақстанның Қызыл кітабы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 28] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Сүтқоректілер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Қытай философиясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Шешендік сөз]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 28] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[2026 жыл]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 28] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Жапония]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Біржан мен Сара айтысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Қожа]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 28] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Мөде қаған]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Альберт Эйнштейн]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 28] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Ақтау]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 28] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Сақиналар әміршісі (роман)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Роланд туралы жыр]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80 28] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Буын үндестігі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 28] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Норман Фостер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Алатау таулары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Гендік инженерия]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 28] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Азия]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 28] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Ми]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 28] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Бата]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 28] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 28] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Үшлік қаған]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Қоректік тізбек]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 28] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Беріш]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 27] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 27] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 27] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Еуразия]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 27] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Қылмыстық құқық]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 27] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Ролланд туралы жыр]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80 27] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Ресей]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 27] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Қарлұқтар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Қапан Әубәкірұлы Мусин]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 26] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Метонимия]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Үлгі:Менделеевтің периодтық кестесі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 26] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Білге қаған]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 26] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Ғылыми стиль]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 26] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Мақала]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 26] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Қырғауыл]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB 26] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Ғабдол Сланов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Төбет]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%82 26] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Германия]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Сыбайлас жемқорлық]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 26] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Футбол]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 26] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Тұяқ]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B 26] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Моңғол шапқыншылығы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 26] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Мир Қасымұлы Қадырбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 26] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Мұхит]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 26] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Сырдария]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 26] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Уәлитхан Танашев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 26] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 26] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Биосфера]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 26] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Құң-зы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%A3-%D0%B7%D1%8B 26] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Мұғалжар тауы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 26] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 25] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 25] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 25] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Үндістан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 25] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Оғыздар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Бумын қаған]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Канада]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 25] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Жүйелік блок]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 25] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Ғабиден Мұстафин]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 25] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 25] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 25] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Өскемен]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 25] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Шортанбай Қанайұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 25] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Батыс Рим империясының құлауы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 25] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 24] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Батыс Сібір жазығы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 24] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Стилистика]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 24] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Картография]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 24] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Күз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 24] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Климат]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82 24] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Айман-Шолпан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Жоғары сатыдағы өсімдіктер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Информатика]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 24] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Палеография]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Қазақстанда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Географиялық карта]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 24] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 24] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Құстар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Ширек]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA 24] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Көз]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 24] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Кинематика]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 24] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Жүрек]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 24] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Портал:Иттер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%98%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Пластидтер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Карл Маркс]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 24] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Салық Зиманұлы Зиманов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Рим империясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 24] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Есепшот (құрал)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%88%D0%BE%D1%82_%28%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%29 24] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Адай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Республика күні (Қазақстан)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 24] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Ұлы Қытай қорғаны]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 24] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Қылмыстық заң]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3 24] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Жақыпбек Алтайұлы Алтаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Отырар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Мұнай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Исаак Ньютон]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 23] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Ұлпа]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 23] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Камал Сәруарұлы Ормантаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 23] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 23] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Құқықтық мемлекет]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 23] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Торғай облысы (Қазақстан)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 23] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Лингвистика]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 23] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 23] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Психология тарихы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 23] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 23] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Орал]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 23] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 23] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Ибн Сина]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 23] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Қайталау]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 23] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Аспергер синдромы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 23] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Шолпан (ғаламшар)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 23] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Балдыр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 23] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Мысық]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 23] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Эстетика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Туризм]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 22] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Климаттың өзгеруі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83%D1%96 22] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Асық ойыны]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 22] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Ғаламшар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Еңлік — Кебек (пьеса)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 22] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Айша бибі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 22] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Сан есім]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 22] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Әбубәкір Боранқұлұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Операциялық жүйелер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Жалғау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Мұқан қаған]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Эргономика]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Кириллица]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0 22] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Нәзір Төреқұлов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Адам қаңқасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Торғай көтерілісі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Қалмақтар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Табын]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 22] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Айдын Жұмаділұлы Рақымбаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Фернан Магеллан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Петроглиф]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84 22] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Кенен Әзірбаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Бекболат Әшекеев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Жұлдызды аспан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Қазақ әдебиеттану ғылымы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 22] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Липидтер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Түрік руна жазбалары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Қазақстан полигондары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Синтаксис]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 21] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 21] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Гибралтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Бейсенбай Кенжебаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 21] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Мұрат Есжан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Үлкен панда]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 21] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Анафора]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 21] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 21] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Түркістан Уәлаятының Газеті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B0%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Популяция]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Жіктік жалғау]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 21] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Ислам]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 21] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Бас сүйек]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 21] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 21] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Қоғам]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 21] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Өкпе]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 21] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Тынық мұхит]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 21] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 21] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Әл-Хорезми]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A5%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BC%D0%B8 21] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Ежелгі Қосөзен мәдениеті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Албан руы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 21] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Ферменттер]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 21] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 21] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Керей хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Платон]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 21] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Чарлз Дарвин]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B7_%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BD 21] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Суан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Рибосома]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 21] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Экономика]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 21] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Кемел Ақышұлы Ақышев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Жасыбай (көл)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 21] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Аққағаз Досжанова]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Түрксіб]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 21] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 21] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Данагүл]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D2%AF%D0%BB 21] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Болмыс (философия)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 21] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Сын есімнің шырайлары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 20] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Шұғаның белгісі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Ньютонның үшінші заңы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 20] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Арал теңізін сақтау жөніндегі халықаралық шаралар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 20] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Үнді философиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Оғызнама]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 20] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Созақ ауданы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 20] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 20] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Жәкен Қожахметұлы Таймағанбетов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Перифраз]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%B7 20] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Қасым сұлтан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Үркер (роман)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 20] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Білім]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 20] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Ньютонның екінші заңы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 20] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Митохондрия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Бесшатыр]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 20] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Антикалық философия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Жедел жады]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 20] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Алтынемел ұлттық паркі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 20] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Қазақ тілі тарихы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 20] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Мысыр пирамидалары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Құбығұл Бозайұлы Жарықбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Франция]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Эукариоттар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Орталық жүйке жүйесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Біріккен сөздер]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 20] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 20] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 20] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 20] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Чан Йан Бэнг]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B0%D0%BD_%D0%99%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D1%8D%D0%BD%D0%B3 20] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Табиғаттағы және техникадағы жылу берілудің мысалдары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 20] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Волфганг Амадей Моцарт]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B3_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%82 20] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Прокариоттар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 19] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Марқакөл (көл)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 19] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Алаша хан күмбезі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 19] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Микробиология]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Орманды дала зонасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Доспамбет жырау]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 19] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Аристофан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 19] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Физикалық-географиялық аудандастыру]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 19] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Меңіреу құр]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 19] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Қырғыздар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Химиялық байланыстар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Орталық Қазақстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Ежелгі грек философиясы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Кіндік шеше]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 19] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Сибан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Тараз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 19] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Қазақстан 2030]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 19] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 19] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Жаратылыстану ғылымдары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Ауа райы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 19] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Соғдылар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Демократия]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Қант диабеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Арал апаты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Әдебиет сыны]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Жерұйық (философия)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 19] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 19] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 19] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Құран]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Автомобиль]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 19] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Ежелгі Грекия]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Төреғали Төреəліұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Керейіт]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 19] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Тасмола мәдениеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Мұқанбек Бөрібаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 19] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Митоз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 19] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 19] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Эссе]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 19] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Гүлбаһрам Батырбекқызы Сейфуллина]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0 19] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Шумер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Марат Әбдіұлы Омаров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Әскери коммунизм саясаты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 18] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Маргиана]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0 18] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Сайрам ауданы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Екпін]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 18] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Атлант мұхиты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 18] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 18] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Баян-Өлгей аймағы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Бұлтты технология]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Тама]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 18] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 18] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Марат Төлегенұлы Жыланбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Қазақстан тарихы (ғылым)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 18] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Хамелеон]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD 18] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Нұржұман Байжұманұлы Ықтымбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%AB%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Әскери ант]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%82 18] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Сократ]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 18] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Жаппас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 18] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Ғылым тарихы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 18] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Жапырақ]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 18] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Кәсіпорынның ұйымдық-құқықтық нысандары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Құлақ]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 18] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Ұлы географиялық ашылулар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Ежелгі Рим]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 18] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Лаврентий Игнатьевич Таран]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Генетикалық код]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4 18] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Түркия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Түркілер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Асылы Әлиқызы Осман]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[:Санат:Қазақстан суретшілері|Санат:Қазақстан суретшілері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Ұстаз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 18] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Сырбай Мәуленов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Қуандық Қыстықбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Одағай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Тоқтамыс хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Барақ хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Алтын Орда хандарының тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Еділ қаған]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Кенесары хан ұрпақтары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Кітап]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 18] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 18] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Мемлекеттік думаға сайлау (2026)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%282026%29 18] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Саңырауқұлақтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Үндестік заңы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 18] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Қара өлең]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3 18] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Күрдтер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Қыркүйек]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 17] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Грейг қызғалдағы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Ұлттық саябақтар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Интернет жүйесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Есім хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Зигмунд Фрейд]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4_%D0%A4%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B4 17] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Жүйке жасушалары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Барыс (жануар)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 17] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Етіс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 17] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 17] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Фотосинтездің жарық және қараңғы фазалары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D1%84%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 17] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Талдықорған]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Органикалық зат]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D1%82 17] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Сабақтас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 17] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[КешYOU]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 17] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Мұхамеджан Сералин]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 17] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Алма]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 17] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Психологияның зерттеу әдістері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Көне түрік дәуірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Саят Қамшыгер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B3%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 17] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Транскрипция (биология)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%8F_%28%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 17] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Философия тарихы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 17] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Жұқпалы аурулар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Ерші]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%88%D1%96 17] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Жақайым]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 17] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Есіл]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 17] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 17] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Жоба:Білгенге маржан/Ұсыныстар/2026]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%2F%D2%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%2F2026 17] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Шерзат Болаттың өлімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Қазақстан елшілерінің тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Есет Құдайбергенұлы Жұбанов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Classic (радио)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Classic_%28%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%29 17] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Зілді бұйрық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Темперамент]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 17] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Білге қаған ескерткіші]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 17] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Жиренше шешен]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 17] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 17] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Ян Амос Коменский]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 17] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Конституциялық құқық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Сақал қаған]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Әдеби тіл]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D1%82%D1%96%D0%BB 17] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Ұйқас]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81 17] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Ер Тарғын]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 17] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 9p50785oqublnsjks2otykklrdad8jr 0 780934 3657210 3654958 2026-09-19T02:09:04Z Casserium 68287 /* Басшылығы */ 3657210 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = <small>[[Рауан Кенжеханұлы]] бастаған бастамашыл топ</small> | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{ublist |{{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]]<ref>[https://astanatv.kz/kz/news/173640/ «ӘДІЛЕТ» партиясының 8 мың жас белсендісі үгіт-насихат материалдарын таратуға кірісті]</ref> |Жаңа адамдар |Дала қырандары<ref>[https://qazaqpress.kz/2026/07/17/zha%D2%A3a-adamdar-men-dala-%D2%9Byrandary-%D3%99dilet-partiyasyny%D2%A3-zhastar-%D2%9Banatyn-%D2%9B%D2%B1ru-nieti-turaly-kelisim-zhasasty/ Жаңа адамдар мен Дала Қырандары Әділет партиясының жастар қанатын құру ниеті туралы келісім жасасты]</ref> }} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|110|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы»<ref>[https://egemen.kz/news/article416904-adilet-partiyasynynh-gimni-tanystyryldy «Әділет» партиясының гимні таныстырылды]</ref> | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет»''' (ресми атауы — '''«Әділет» партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="jargy">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter «Әділет» партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партияны [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] спикері [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз құрамына қосып, «Әділет» елдегі басты саяси ұйымға айналды. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда]] өткен [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұңғыш сайлауында «Әділет» 110 мандатқа ие болды. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> 2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.<ref>[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]</ref> Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.<ref>[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> 10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> == Идеологиясы == «Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]</ref> == Құрылымы == Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.<ref name="jargy" /> <!-- Партия жанында жастар ұйымы, бұқаралық ақпарат құралдары, сараптамалық орталық, білім беру орталығы, т.б. жұмыс істейді: * «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі * [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] жауапкершілігі шектеулі серіктестігі * «Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі * «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі * «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі --> == Басшылығы == 2026 жылы тағайындалған партия басшылығы төраға мен оның 6 орынбасарынан тұрады:<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/management Партия басшылығы]</ref> * [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] — партияның төрағасы * [[Әлия Райымқұлқызы Адамбаева|Әлия Адамбаева]] — партия төрағасының орынбасары (коммуникация)<ref name="tag26">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/v-adilet-naznachili-zamestiteley-predsedatelya-partii «Әділет» партиясы төрағасының орынбасарлары тағайындалды]</ref> * [[Нұрсұлтан Төленұлы Байтілесов|Нұрсұлтан Байтілесов]] — партия төрағасының орынбасары (құқық және заңнама)<ref name="tag26" /> * [[Эльдар Тынышбайұлы Жұмағазиев|Эльдар Жұмағазиев]] — партия төрағасының орынбасары (экономика, салалық және өңірлік даму)<ref name="tag26" /> * [[Ержан Жұматұлы Жылқыбаев|Ержан Жылқыбаев]] — партия төрағасының орынбасары (идеология)<ref name="tag26" /> * [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] — партия төрағасының орынбасары (бақылау, талдау және қызметті бағалау)<ref name="tag26" /> * [[Қаныш Аманбайұлы Төлеушин|Қаныш Төлеушин]] — партия төрағасының орынбасары (цифрландыру)<ref name="tag26" /> Партияның 2026 жылы сайланған саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева ([[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Көкшетау университетінің]] қауымдастырылған профессоры) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] («Әділет» партиясы төрағасының орынбасары, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев ([[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева («Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы)<ref>[https://nomad.su/?a=3-202607220038 ЦИК зарегистрировала партийный список партии "Әділет"]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі |14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының III съезі |10 шілде 2026 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді. |[[Астана]] |} == Сайлаулар == === Парламент сайлауы === {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Төрағасы !Дауыс саны !% !Мандат саны !Орны !Дереккөз |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] | rowspan="3"|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |6 528 948 |71,17 % |{{Партия/Орындар|110|145|purple}} |1 |<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=10587 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҚҰРЫЛТАЙЫНЫҢ ДЕПУТАТТАРЫН САЙЛАУ ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫ БЕЛГІЛЕНДІ]</ref> |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] b07wawp4qjaosytpaazbgsqumx0yxcf 3657211 3657210 2026-09-19T02:09:36Z Casserium 68287 /* Басшылығы */ 3657211 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = <small>[[Рауан Кенжеханұлы]] бастаған бастамашыл топ</small> | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{ublist |{{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]]<ref>[https://astanatv.kz/kz/news/173640/ «ӘДІЛЕТ» партиясының 8 мың жас белсендісі үгіт-насихат материалдарын таратуға кірісті]</ref> |Жаңа адамдар |Дала қырандары<ref>[https://qazaqpress.kz/2026/07/17/zha%D2%A3a-adamdar-men-dala-%D2%9Byrandary-%D3%99dilet-partiyasyny%D2%A3-zhastar-%D2%9Banatyn-%D2%9B%D2%B1ru-nieti-turaly-kelisim-zhasasty/ Жаңа адамдар мен Дала Қырандары Әділет партиясының жастар қанатын құру ниеті туралы келісім жасасты]</ref> }} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|110|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы»<ref>[https://egemen.kz/news/article416904-adilet-partiyasynynh-gimni-tanystyryldy «Әділет» партиясының гимні таныстырылды]</ref> | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет»''' (ресми атауы — '''«Әділет» партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="jargy">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter «Әділет» партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партияны [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] спикері [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз құрамына қосып, «Әділет» елдегі басты саяси ұйымға айналды. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда]] өткен [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұңғыш сайлауында «Әділет» 110 мандатқа ие болды. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> 2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.<ref>[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]</ref> Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.<ref>[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> 10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> == Идеологиясы == «Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]</ref> == Құрылымы == Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.<ref name="jargy" /> <!-- Партия жанында жастар ұйымы, бұқаралық ақпарат құралдары, сараптамалық орталық, білім беру орталығы, т.б. жұмыс істейді: * «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі * [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] жауапкершілігі шектеулі серіктестігі * «Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі * «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі * «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі --> == Басшылығы == 2026 жылы тағайындалған партия басшылығы төраға мен оның 6 орынбасарынан тұрады:<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/management Партия басшылығы]</ref> * [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] — партияның төрағасы * [[Әлия Райымқұлқызы Адамбаева|Әлия Адамбаева]] — партия төрағасының орынбасары (коммуникация)<ref name="tag26">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/v-adilet-naznachili-zamestiteley-predsedatelya-partii «Әділет» партиясы төрағасының орынбасарлары тағайындалды]</ref> * [[Нұрсұлтан Төленұлы Байтілесов|Нұрсұлтан Байтілесов]] — партия төрағасының орынбасары (құқық және заңнама)<ref name="tag26" /> * [[Эльдар Тынышбайұлы Жұмағазиев|Эльдар Жұмағазиев]] — партия төрағасының орынбасары (экономика, салалық және өңірлік даму)<ref name="tag26" /> * [[Ержан Жұматұлы Жылқыбаев|Ержан Жылқыбаев]] — партия төрағасының орынбасары (идеология)<ref name="tag26" /> * [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] — партия төрағасының орынбасары (бақылау, талдау және қызметті бағалау)<ref name="tag26" /> * [[Қаныш Аманбайұлы Төлеушин|Қаныш Төлеушин]] — партия төрағасының орынбасары (цифрландыру)<ref name="tag26" /> Партияның 2026 жылы сайланған саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева ([[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Көкшетау университетінің]] қауымдастырылған профессоры) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] («Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев ([[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева («Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы)<ref>[https://nomad.su/?a=3-202607220038 ЦИК зарегистрировала партийный список партии "Әділет"]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі |14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының III съезі |10 шілде 2026 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді. |[[Астана]] |} == Сайлаулар == === Парламент сайлауы === {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Төрағасы !Дауыс саны !% !Мандат саны !Орны !Дереккөз |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] | rowspan="3"|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |6 528 948 |71,17 % |{{Партия/Орындар|110|145|purple}} |1 |<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=10587 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҚҰРЫЛТАЙЫНЫҢ ДЕПУТАТТАРЫН САЙЛАУ ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫ БЕЛГІЛЕНДІ]</ref> |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] hhdc4h7r70zjo3km8enh0futyecighw 0 782014 3657336 3612753 2026-09-19T10:36:10Z Marksscheider 183882 3657336 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Роджер Эберт |шынайы есімі = {{lang-en|Roger Joseph Ebert}} |сурет = Roger Ebert cropped.jpg |сурет ені = 250 |сурет атауы = Роджер Эберт (2006 жыл) |туған кездегі есімі = Роджер Джозеф Эберт |туған күні = 18.06.1942 |туған жері = [[Урбана (Иллинойс)|Урбана]], [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 04.04.2013 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Чикаго|Чикагода}}, [[Иллинойс]], [[АҚШ]] |мамандығы = киносыншы, кино тарихшысы, [[журналист]], {{сценарийші|АҚШ}}, [[жазушы]] |азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = [[1967 жыл|1967]] — [[2013 жыл|2013]] |жұбайы = {{marriage|Чез Хаммел-Смит|1992|2013}} |марапаттары = [[Пулитцер сыйлығы]] (1975) |imdb_id = 0248154 |қолтаңбасы = Roger Ebert signature.png |сайты = https://rogerebert.com |ортаққор = Roger Ebert }} '''Роджер Джозеф Эберт''' ({{lang-en|Roger Joseph Ebert}}; {{Туғанкүні|18|6|1942}}, [[Урбана (Иллинойс)|Урбана]], [[Иллинойс]] — {{Қайтысболғанкүні|4|4|2013}}, [[Чикаго]], [[Иллинойс]]) — америкалық киносыншы, кино тарихшысы, эссеист, сценарийші және жазушы. Ол 1967 жылдан бастап өмірден өткенге дейін «[[Chicago Sun-Times]]» газетінде қызмет етті. Эберт өзіне тән жазу стилімен және [[популизм]] мен [[гуманизм]] құндылықтарына негізделген сыншыл көзқарастарымен танымал болды.<ref>{{cite news |last=Zak |first=Dan |date=April 5, 2013 |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/roger-ebert-lover-of-life-taught-me-to-write/2013/04/05/131daa82-9d76-11e2-a2db-efc5298a95e1_story.html |title=Roger Ebert, lover of life, taught me to write |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=April 29, 2020 |archive-date=November 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105235654/https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/roger-ebert-lover-of-life-taught-me-to-write/2013/04/05/131daa82-9d76-11e2-a2db-efc5298a95e1_story.html |url-status=live }}</ref> Оның тартымды әрі қарапайым тілмен жазылған прозасы күрделі кинематографиялық және аналитикалық идеяларды қалың көрерменге түсінікті етіп жеткізе білді.<ref>{{cite news |last=Zeitchik |first=Steven |date=April 5, 2013 |url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-xpm-2013-apr-05-la-et-mn-roger-ebert-reviews-film-newspapers-changed-20130405-story.html |title=Five unexpected ways Roger Ebert changed film journalism |newspaper=[[Los Angeles Times]] |access-date=April 29, 2020 |archive-date=August 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806203342/https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-xpm-2013-apr-05-la-et-mn-roger-ebert-reviews-film-newspapers-changed-20130405-story.html |url-status=live }}</ref> Эберт қалың бұқараның ықыласына бөлене алатын шетелдік және тәуелсіз фильмдерді үнемі қолдап, [[Вернер Херцог]], [[Эррол Моррис]] және [[Спайк Ли]] сияқты режиссерлердің, сондай-ақ алғашқы кәсіби рецензиясын өзі жазған [[Мартин Скорсезе]]нің бағын ашты. 1975 жылы Эберт сын саласындағы еңбегі үшін [[Пулитцер сыйлығы]]н иеленген тарихтағы тұңғыш киносыншы атанды. «Chicago Sun-Times» тілшісі Нил Стейнберг Эбертті «елдегі ең көрнекті әрі ықпалды киносыншы болғаны даусыз» деп сипаттаса,<ref name=SunTimesObit>{{cite news |last=Steinberg |first=Neil |title=Roger Ebert dies at 70 after battle with cancer |url=http://www.suntimes.com/17320958-761/roger-ebert-dies-at-70-after-battle-with-cancer.html |newspaper=[[Chicago Sun-Times]] |date=April 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216070113/http://www.suntimes.com/17320958-761/roger-ebert-dies-at-70-after-battle-with-cancer.html |archive-date=December 16, 2014}}</ref> «[[Los Angeles Times]]» басылымынан Кеннет Туран оны «Америкадағы ең танымал киносыншы» деп атады.<ref name="LA Times death Turan">{{cite news |last=Turan |first=Kenneth |title=Remembrance: Roger Ebert, film's hero to the end |url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-roger-ebert-appreciation-20130405,0,669989.story |newspaper=[[Los Angeles Times]] |date=April 4, 2013 |access-date=April 5, 2013 |archive-date=April 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427071136/http://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-roger-ebert-appreciation-20130405,0,669989.story |url-status=live }}</ref> Ал «[[The New York Times]]» газетінің пайымдауынша: «Оның пікірлерінің қуаты мен көркемдігі кино сынын америкалық мәдениеттің басты ағымына айналдырды. Ол киносүйер қауымға не көру керектігін айтып қана қоймай, көрген нәрсесі туралы қалай ойлау керектігін де үйретті».<ref name=NYTObit>{{cite news| author=Douglas Martin| title=Roger Ebert Dies at 70; a Critic for the Common Man| date=April 4, 2013| work=[[The New York Times]]| url=https://www.nytimes.com/2013/04/05/movies/roger-ebert-film-critic-dies.html}}</ref> Мансабының басында Эберт Расс Мейердің {{iw|Қуыршақтар аңғарының арғы жағында (фильм, 1970)|«Қуыршақтар аңғарының арғы жағында»|en|Beyond the Valley of the Dolls}} (1970) фильмінің сценарийін бірлесіп жазды. 1975 жылдан бастап бірнеше онжылдық бойы Эберт пен «[[Chicago Tribune]]» сыншысы Джин Сискель PBS арнасындағы {{iw|Sneak Previews||en|Sneak Previews}} бағдарламасын, кейіннен коммерциялық теледидарда әртүрлі атаумен шыққан «At the Movies» шоуларын бірге жүргізіп, кинорецензия жанрын теледидарда жалпыұлттық деңгейде танымал етуге зор үлес қосты. Екі сыншы фильмдерді талқылау кезінде жиі сөз жарыстырып, бір-бірін әзілмен қағытып отыратын. Олар екеуі де бір фильмге оң баға бергенде қолданылатын «екі бас бармақ жоғары» (two thumbs up) деген тіркесті ойлап тауып, оны сауда белгісі ретінде тіркеді. 1999 жылы Сискель ми ісігінен қайтыс болғаннан кейін, Эберт бағдарламаны әртүрлі жүргізушілермен, ал 2000 жылдан бастап Ричард Роупермен бірге жалғастырды. 1996 жылы Эберт өткен шақтағы ұлы фильмдер туралы эсселер сериясын жариялай бастады; оның алғашқы жүз туындысы «The Great Movies» деген атпен жарық көрді. Кейіннен ол тағы екі том шығарды, ал төртінші томы оның өмірден өткенінен кейін жарияланды. 1999 жылы ол Иллинойс штатының Шампейн қаласында {{iw|Ebertfest||en|Ebertfest}} (бастапқыда The Overlooked Film Festival) негізін қалады. 2002 жылы Эбертке [[Қалқанша без|қалқанша]] және [[Сілекей безі|сілекей без]]дерінің қатерлі ісігі деген диагноз қойылды. Емдеу барысында 2006 жылы оның төменгі жағының бір бөлігін алып тастауға тура келді, бұл оның бет-әлпетін қатты өзгертіп, қалыпты сөйлеу және тамақтану қабілетінен айырды. Соған қарамастан, оның жазу қабілетіне ештеңе әсер еткен жоқ және ол 2013 жылы қайтыс болғанға дейін интернетте де, баспасөзде де жиі мақала жариялауын тоқтатқан жоқ. Оның 2002 жылы ашылған «[[RogerEbert.com]]» веб-сайты әлі күнге дейін оның жазбаларының мұрағаты ретінде жұмыс істеп тұр. Ричард Корлисс ол туралы: «Роджер өзінен кейін кино, әдебиет, саясат саласындағы қажымас білгірліктің және оның 2011 жылғы автобиографиясының атауымен айтқанда, "Өмірдің өзі" (Life Itself) атты үлкен мұра қалдырды», — деп жазды.<ref>{{Cite magazine |last=Corliss |first=Richard |date=April 4, 2013 |title=Roger Ebert: Farewell to a Film Legend and Friend |url=https://entertainment.time.com/2013/04/04/roger-ebert-farewell-to-a-film-legend-and-friend/ |magazine=[[Time]] |access-date=February 12, 2023 |archive-date=February 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212155437/https://entertainment.time.com/2013/04/04/roger-ebert-farewell-to-a-film-legend-and-friend/ |url-status=live }}</ref> 2014 жылы бұл автобиография негізінде дәл сондай атаумен деректі фильм түсіріліп, ол сыншылардың жоғары бағасына ие болды. == Өмірбаяны == === Ерте жылдары және білімі === Роджер Джозеф Эберт 1942 жылы 18 маусымда [[Иллинойс]] штатының [[Урбана (Иллинойс)|Урбана]] қаласында дүниеге келген. Ол есепші Аннабел мен электрик Уолтер Гарри Эберттің жалғыз баласы еді.<ref>{{cite news |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-company-men-2011 |first=Roger |last=Ebert |title=What do you make at work, Daddy? |newspaper=[[Chicago Sun-Times]] |via=[[RogerEbert.com]] |date=January 19, 2011 |access-date=April 23, 2022 |archive-date=April 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424123531/https://www.rogerebert.com/reviews/the-company-men-2011 |url-status=live }}</ref> Ол [[Католицизм|католик]] дінінде тәрбиеленіп, Урбанадағы Әулие Мария бастауыш мектебіне барды және шіркеуде қызметші бала болды.<ref name=ChicagoMag>{{cite magazine |first=Carol |last=Felsenthal |date=December 2005 |url=http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2005/A-Life-in-the-Movies/index.php?cp=1&si=0 |title=A Life In The Movies |magazine=Chicago Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823172045/http://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/December-2005/A-Life-in-the-Movies/index.php?cp=1&si=0 |archive-date=August 23, 2011 |access-date=April 6, 2013}}</ref> Оның әкесі жағынан ата-әжесі [[Германия]]дан келген иммигранттар болса,<ref>{{cite web |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20020412/REVIEWS/204120305/1023 |title=Maryam Movie Review & Film Summary |date=April 12, 2002 |last=Ebert |first=Roger | website=[[RogerEbert.com]] |access-date=January 2, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316065612/http://www.rogerebert.com/reviews/maryam-2002 |archive-date=March 16, 2017}}</ref> анасы жағынан тегі [[ирландықтар]] және [[голландтар]] еді.<ref>{{cite web|first=Roger|last=Ebert|url=http://www.rogerebert.com/rogers-journal/oh-say-can-you-wear|date=May 13, 2010|website=[[RogerEbert.com]]|title=Oh, say, can you wear?|access-date=January 3, 2017|archive-date=January 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103094319/http://www.rogerebert.com/rogers-journal/oh-say-can-you-wear|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.suntimes.com/ebert/2013/02/what_was_my_aunt_martha_trying.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130226041411/http://blogs.suntimes.com/ebert/2013/02/what_was_my_aunt_martha_trying.html |url-status=dead |archive-date=February 26, 2013 |title=What was my Aunt Martha trying to ask me? |author=Ebert, Roger |date=February 22, 2013 |website=Roger Ebert's Journal }}</ref> Оның кино әлемінен ең алғашқы естелігі — ата-анасының оны [[ағайынды Маркстар]]дың қатысуымен шыққан {{iw|Ипподромдағы бір күн (фильм, 1937)|«Ипподромдағы бір күн»|en|A Day at the Races (film)}} фильміне алып баруы болды.<ref name=NPR>{{cite news| title=Roger Ebert: A 'Life' Still Being Lived, and Fully| author=Melissa Block | work=National Public Radio| url=https://www.npr.org/2011/09/13/140437328/ebert-a-life-still-being-lived-and-fully}}</ref> Ол өзінің естелігінде [[Гекльберри Финнің басынан кешкендері]] шығармасын «өмірімде оқыған алғашқы нағыз кітабым және әлі күнге дейін ең үздігі» деп жазды.<ref>{{cite book| title=Life Itself: A Memoir| author=Roger Ebert| page=11}}</ref> Ол жазушылық жолын үйінің жертөлесінде өз қолымен басып шығаратын The Washington Street News газетінен бастады.<ref name=NYTObit/> Сондай-ақ, сол тұстағы ғылыми-фантастикалық фанзиндерге (әуесқой журналдарға) пікір хаттар жолдап, кейіннен Stymie атты жеке журналының негізін қалады.<ref name=NYTObit/> Небәрі 15 жасында {{iw|The News-Gazette (Champaign-Urbana)|The News-Gazette|en|The News-Gazette (Champaign-Urbana)}} басылымына жұмысқа тұрып, Урбана орта мектебінің спорттық шараларын қамтитын спорт тілшісі болды.<ref>{{cite book |title=Life Itself: A Memoir |last=Ebert |first=Roger |location=New York |publisher=Grand Central Publishing |page=30}}</ref> Ол Урбана орта мектебінде оқып жүргенде, бітіретін жылы сынып президенті әрі мектептің The Echo газетінің бас редакторы міндетін атқарды. 1958 жылы Иллинойс орта мектептері қауымдастығы ұйымдастырған шешендік өнер сайысында радиожаңалықтар форматын имитациялайтын «радиоарқылы сөйлеу» бағыты бойынша штат чемпионатында жеңіске жетті.<ref>{{cite web |url=http://www.ihsa.org/SportsActivities/IndividualEvents/RecordsHistory.aspx?url=/data/ie/records/index.htm |title=Roger Ebert in the IHSA list of state speech champions, 1957–58 |publisher=Ihsa.org |access-date=April 5, 2013 |archive-date=February 16, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216235334/http://ihsa.org/SportsActivities/IndividualEvents/RecordsHistory.aspx?url=/data/ie/records/index.htm |url-status=live }}</ref> Эберт {{iw|Иллинойс университеті (Урбана-Шампейн)|Иллинойс университетіне (Урбана-Шампейн)|en|University of Illinois Urbana-Champaign}} ерте қабылданған студент ретінде оқуға түсті; ол орта мектептегі сабақтарын аяқтай жүріп, университеттегі алғашқы курсын да қатар оқып шықты. 1960 жылы Урбана орта мектебін бітірген соң,<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Milestones in the life of Roger Ebert |url=http://www.news-gazette.com/news/local/2013-04-05/milestones-life-roger-ebert.html |work=The News-Gazette |location=Champaign, IL |date=April 5, 2013 |access-date=January 20, 2019 |archive-date=January 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121064858/http://www.news-gazette.com/news/local/2013-04-05/milestones-life-roger-ebert.html |url-status=live }}</ref> осы Иллинойс университетінде білімін жалғастырып, 1964 жылы журналистика бағыты бойынша бакалавр дәрежесін иеленді.<ref name=NYTObit/> Университет қабырғасында жүргенде Эберт {{iw|The Daily Illini||en|The Daily Illini}} газетінде тілші болып жұмыс істеді, әрі News-Gazette басылымындағы қызметін де қатар алып жүріп, бітіретін жылы студенттік газеттің бас редакторы болды. Студенттік жылдарында ол Phi Delta Theta студенттік бірлестігінің мүшесі және Америка Құрама Штаттары студенттік баспасөз қауымдастығының президенті қызметін атқарды. Оның қаламынан шыққан ең алғашқы кинорецензиялардың бірі 1961 жылдың қазан айында The Daily Illini газетінде жарық көрген {{iw|Тәтті өмір (фильм, 1960)|«Тәтті өмір»|en|La Dolce Vita}} фильміне арналды. Эберт ағылшын тілі кафедрасының магистратурасында бір семестр оқып, кейін Ротари стипендиясымен {{iw|Кейптаун университеті|Кейптаун университетінде|en|University of Cape Town}} бір жыл білім алды. Кейптауннан оралған соң, Иллинойстағы аспирантурада тағы екі семестр оқыды. Содан кейін [[Чикаго университеті]]нің аспирантурасына қабылданып, Чикагоға көшуге дайындала бастады. Докторлық диссертациясын жазу барысында өзін асырау үшін оған жұмыс қажет еді. Ол бұған дейін де аталған басылымға фрилансер ретінде материалдарын, соның ішінде жазушы Брендан Биэннің өлімі туралы мақаласын сатып жүргендіктен, редактор Герман Коган өзін жұмысқа алады деп үміттеніп, {{iw|Chicago Daily News||en|Chicago Daily News}} газетіне өтініш берді.<ref name="auto">{{cite book |title=Life Itself: A Memoir |last=Ebert |first=Roger |location=New York |publisher=Grand Central Publishing |page=139}}</ref> Алайда Коган Эбертті Chicago Sun-Times газетінің бас редакторы Джим Хогқа жіберді, ол 1966 жылы Эбертті тілші әрі мақалалар авторы ретінде жұмысқа алды. Ол бір жыл бойы жалпы бағыттағы тілші болып қызмет атқара жүріп, Чикаго университетіндегі докторлық курстарға да қатысып тұрды. 1967 жылдың сәуірінде киносыншы Элеанор Кин Sun-Times газетінен кеткеннен кейін, редактор Роберт Зонка бұл міндетті Эбертке жүктеді.<ref>{{cite news |title=Ebert named film critic |newspaper=[[Chicago Sun-Times]] |date=April 5, 1967 |page=57}}</ref> Газета басшылығы жас киносыншының {{iw|Түлек (фильм, 1967)|«Түлек»|en|The Graduate}} сияқты туындыларды, сондай-ақ [[Жан-Люк Годар]] мен [[Франсуа Трюффо]]ның еңбектерін талдап, жазғанын қалады. 1968 жылдан бастап Эберт Чикаго университетіне шақырылған лектор ретінде қызмет етіп, Грэм атындағы үздіксіз либералды және кәсіби зерттеулер мектебінде кино өнері туралы кешкі курс жүргізді.<ref>{{cite web |date=April 5, 2013 |title=Roger Ebert, X'70, film critic and longtime Graham School lecturer, 1942–2013 |url=https://news.uchicago.edu/article/2013/04/05/roger-ebert-x-70-film-critic-and-longtime-graham-school-lecturer-1942-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227130527/https://news.uchicago.edu/article/2013/04/05/roger-ebert-x-70-film-critic-and-longtime-graham-school-lecturer-1942-2013 |archive-date=December 27, 2016 |access-date=December 26, 2016 |website=UChicagoNews |publisher=University of Chicago |location=Chicago, Illinois}}</ref> Бірақ аспирантурадағы оқу жүктемесі мен киносыншылық жұмысты қатар алып жүру тым қиынға соқты. Содан кейін Эберт өзін толықтай кино сыны саласына арнау үшін Чикаго университетіндегі оқуын тоқтатты.<ref>{{cite book |title=Life Itself: A Memoir |last=Ebert |first=Roger |location=New York |publisher=Grand Central Publishing |page=142}}</ref> === Мансабы === [[Сурет:Russ Meyer and Roger Ebert by Roger Ebert.jpg|thumb|right|Эберт (оң жақта) Расс Мейермен бірге, 1970 жыл]] Эберттің [[Chicago Sun-Times]] газетіндегі алғашқы киносыны былай басталды: Жорж Лотнердің {{iw|Галия (фильм, 1966)|«Галия»|en|Galia (film)}} фильмі бәріміздің анамыз — мұхиттың асқақ кадрларымен басталып, сонымен аяқталады. Алайда осы екі аралықта жағаға ұрып жатқан толқынның [[Франциялық жаңа толқын|француз жаңа толқыны]] екені анық байқалады».<ref>{{cite news| author=Roger Ebert| date=April 7, 1967| title=Gaila| work=Chicago Sun Times| url=https://www.rogerebert.com/reviews/galia-1967}}</ref> Ол бұл күндерді былай еске алады: «Зонка маған бұл жұмысты бергеннен кейін, бір күн ішінде Роберт Уоршоудың The Immediate Experience кітабын оқып шықтым». Ол осы еңбектен мынадай тұжырым түйеді: «сыншы теория мен идеологияны, теология мен саясатты ысырып қойып, өзін тікелей әсерге аша білуі керек».<ref name=ImmediateExperience>{{cite book| author=Roger Ebert| title=Life Itself: A Memoir| date=2011| page=154}}</ref> Осы жылы ол [[Нью-Йорк кинофестивалі]]нде атақты киносыншы [[Полин Кейл]]мен алғаш рет кездеседі. Оған өзінің бірнеше мақаласын жібергеннен кейін, Полин Эбертке бұл дүниелерді «бүгінгі таңда америкалық газеттерде жарық көріп жатқан ең үздік киносын» деп бағалайды.<ref name=ChicagoMag /> Ол Кейлдің өз жұмыс әдісі туралы: «Мен киноға барамын, оны тамашалаймын, содан кейін өз-өзімнен маған не болғанын, бұл туындының маған қалай әсер еткенін сұраймын» деп айтқанын еске алады.<ref name=ImmediateExperience/> Эберттің кәсіби тұрғыдан қалыптасуына [[Ингмар Бергман]]ның «[[Персона (фильм)|Персона]]» фильміне жазған рецензиясы үлкен әсер етті.<ref>{{cite news| last=Ebert| first=Roger| date=November 7, 1967| title=Persona| work=Chicago Sun-Times| url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-persona-1966| access-date=April 8, 2024| archive-date=November 16, 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20161116124240/http://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-persona-1966| url-status=live}}</ref> Ол бас редакторға туындыны толық түсіндіріп бере алмайтындықтан, оған қалай сыни шолу жасау керектігін білмей тұрғанын айтады. Сонда редакторы оған: «Сен оны түсіндіруге міндетті емессің, тек көргеніңді сипаттап берсең жеткілікті», — деп жауап берген екен.<ref>{{cite news| last=Ebert| first=Roger| date=January 7, 2001| title=Great Movies: Persona| work=Chicago Sun-Times| url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-persona-1966| access-date=April 8, 2024| archive-date=November 16, 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20161116124240/http://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-persona-1966| url-status=live}}</ref> Ол [[Артур Пенн]]нің {{iw|Бонни мен Клайд (фильм, 1967)|«Бонни мен Клайд»|en|Bonnie and Clyde (film)}} туындысын алғашқылардың бірі болып қолдап, оны «Америка киносы тарихындағы айтулы белес, шынайылық пен шеберліктің озық үлгісі» деп бағалады. Ол [[Мартин Скорсезе]]нің ең алғашқы туындысы {{iw|Менің есігімді кім қағып тұр? (фильм, 1967)|«Менің есігімді кім қағып тұр?»|en|Who's That Knocking at My Door}} (1967 жылы алғаш рет «Мен бірінші шақырамын» деген атаумен шыққан) фильміне рецензия жазып, жас режиссерді болашақта «Америклық [[Федерико Феллини|Феллини]]» болуы мүмкін деп болжады.<ref name="Who'sThat">{{Cite news |last=Ebert |first=Roger |date=November 17, 1967 |title=I Call First/ Who's That Knocking at My Door? |work=Chicago Sun-Times |url=https://www.rogerebert.com/reviews/i-call-first--whos-that-knocking-at-my-door-1967 |access-date=July 30, 2022 |archive-date=December 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227045136/https://www.rogerebert.com/reviews/i-call-first--whos-that-knocking-at-my-door-1967 |url-status=live }}</ref> Эберт Расс Мейердің {{iw|Қуыршақтар аңғарының арғы жағында (фильм, 1970)|«Қуыршақтар аңғарының арғы жағында»|en|Beyond the Valley of the Dolls}} фильмінің сценарийін бірлесіп жазды және кейде бұл туындыға өзінің қатысы барын айтып әзілдейтін. Прокатқа шыққан тұста фильм сәтсіз деп танылғанымен, кейіннен [[культті фильм|культтік фильм]]ге айналды.<ref>{{cite news |url=https://www.rogerebert.com/reviews/beyond-the-valley-of-the-dolls-1980 |title=Beyond the Valley of the Dolls |work=Chicago Sun-Times |first=Roger |last=Ebert |access-date=September 3, 2012 |date=January 1, 1970 |archive-date=December 30, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230054847/https://www.rogerebert.com/reviews/beyond-the-valley-of-the-dolls-1980 |url-status=live }}</ref> Эберт пен Мейер сондай-ақ {{iw|Жоғары! (фильм, 1976)|«Жоғары!»|en|Up! (film)}}, {{iw|Ультра-бикештер аңғарының астында (фильм, 1979)|«Ультра-бикештер аңғарының астында»|en|Beneath the Valley of the Ultra-Vixens}} және басқа де фильмдерді түсірді, сонымен қатар [[Sex Pistols]] тобы туралы түсірілімі сәтсіз аяқталған {{iw|Бэмбиді кім өлтірді? (фильм)|«Бэмбиді кім өлтірді?»|en|Who Killed Bambi? (film)}} фильмінің жұмысына араласты. 2010 жылдың сәуірінде Эберт өзінің блогында «Ұлыбританиядағы анархия» деген атпен де белгілі осы «Бэмбиді кім өлтірді?» фильмінің сценарийін жариялады.<ref>{{cite web |url=http://blogs.suntimes.com/ebert/2010/04/who_killed_bambi_-_a_screenpla.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100429015727/http://blogs.suntimes.com/ebert/2010/04/who_killed_bambi_-_a_screenpla.html |url-status=dead |archive-date=April 29, 2010 |last=Ebert |first=Roger |title='Who Killed Bambi?'&nbsp;– A screenplay |website=[[Chicago Sun-Times]] |date=April 25, 2010 }}</ref> Эберт 1972 жылы өткен 33-ші [[Венеция кинофестивалі|Венеция халықаралық кинофестиваліні]]ң қазылар алқасының мүшесі болды.<ref>{{Cite news |date=1972-07-23 |title=Ebert and Reed To Judge Venice Film Festival |url=https://www.newspapers.com/article/the-houston-chronicle-roger-ebert-and-re/181448823/ |access-date=2025-09-21 |work=The Houston Chronicle |pages=21}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ebert |first=Roger |date=1972-09-19 |title=US films warmly received but Venice fest disappointing |url=https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-us-films-warmly-receive/181449019/ |access-date=2025-09-20 |work=The Boston Globe |pages=38}}</ref> 1975 жылы Эберт сын бағыты бойынша [[Пулитцер сыйлығы]]н иеленді.<ref name="Salt Lake Tribune death">{{cite news |last=Rousseau |first=Caryn |title=Roger Ebert, first movie critic to win Pulitzer, dies at 70 |url=http://www.sltrib.com/sltrib/entertainment2/56107300-223/ebert-movie-siskel-chicago.html.csp |newspaper=[[The Salt Lake Tribune]] |date=April 4, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130005857/http://www.sltrib.com/sltrib/entertainment2/56107300-223/ebert-movie-siskel-chicago.html.csp |archive-date=January 30, 2016 }}</ref> Осы жеңісінен кейін оған [[The New York Times]] және [[The Washington Post]] басылымдары жұмыс ұсынды, бірақ ол [[Чикаго]]дан кеткісі келмегендіктен, екі ұсыныстан да бас тартты. Дәл соның алдында, сол жылы ол [[Chicago Tribune]] газетінің тілшісі {{iw|Джин Сискел|Джин Сискелмен|en|Gene Siskel}} бірге апта сайынғы фильмдерге шолу жасайтын {{iw|Sneak Previews|«Opening Soon at a Theater Near You»|en|Sneak Previews}} (кейіннен «Sneak Previews») атты телевизиялық шоуды бірлесіп жүргізе бастады.<ref name=NYTObit/> Бұл жұп өздерінің «басбармақ жоғары/басбармақ төмен» деген бағалау әдісімен кеңінен танымал болды. Олар тіпті «Екі басбармақ жоғары» (Two Thumbs Up) деген тіркесті өздерінің сауда белгісі ретінде ресми түрде тіркеп алды. Сискел мен Эберт дуэті ел арасында өте танымал болғаны соншалық, олар Американың ең танымал түнгі ток-шоуларына ([[Дэвид Леттерман]], [[Джонни Карсон]], [[Опра Уинфри]], [[Джей Лено]] және [[Конан О'Брайен]] бағдарламаларына) ондаған рет қонақ ретінде шақырылды. Сискел мен Эбертті кейде «киносынның деңгейін түсірді» деп айыптаушылар болды. Мысалы, Ричард Корлисс {{iw|Film Comment||en|Film Comment}} журналында бұл бағдарламаны «кинотеатрда тұратын және үнемі салғыласып жүретін екі жігіт басты рөлде ойнайтын ситком» деп атады.<ref>{{Cite news |last=Corliss |first=Richard |date=March–April 1990 |title=All Thumbs: Or, Is There a Future For Film Criticism? |work=Film Comment |url=https://www.filmcomment.com/article/richard-corliss-all-thumbs-or-is-there-a-future-for-film-criticism/}}</ref> Бұған жауап ретінде Эберт бұл шоудың терең академиялық сын емес екенін мойындады, бірақ олардың пікірталастары өскелең ұрпақты кино туралы дербес ой қорытуға талпындыратынын айтты 1996 жылы {{iw|W. W. Norton & Company||en|W. W. Norton & Company}} баспасының өтінішімен Эберт кино туралы жазылған үздік мәтіндердің антологиясын құрастырып, ол Roger Ebert's Book of Film: From Tolstoy to Tarantino, the Finest Writing From a Century of Film деген атпен жарық көрді. Оған Луиза Брукс пен Дэвид Томсон сияқты авторлардың түрлі бағыттағы еңбектері енді. Осыдан кейін ол өзі жұмыс істейтін газет редакторының қолдауымен өткендегі үздік туындыларға арналған көлемді мақалалар сериясын бастады. Бұл айдарды ол «[[Касабланка (фильм)|Касабланка]]» фильмінен бастады,<ref>{{cite news| author=Roger Ebert| title=Great Movies: Casablanca| date=September 15, 1996| url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-casablanca-1942}}</ref> ал кейіннен бұл эсселер жинақталып, бірнеше томдық The Great Movies (алғашқы томы 2002 жылы шықты) кітабы болып басылды. Төртінші томы оның өмірден өткенінен кейін жарық көрді. Сонымен қатар, 1999 жылы Эберт өзінің туған өлкесі Шампейнде (Иллинойс) еленбей қалған туындыларға арналған {{iw|Ebertfest||en|Ebertfest}} (бастапқыда The Overlooked Film Festival) кинофестивалінің негізін қалады.<ref>{{cite web |url=http://www.ebertfest.com/about.html |title=About EbertFest |website=[[Ebertfest: Roger Ebert's Film Festival|Roger Ebert's Film Festival]] |access-date=January 2, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229103019/http://www.ebertfest.com/about.html |archive-date=December 29, 2016 }}</ref> {{Кесек |Түзеу = right |Фон = LemonChiffon |Ені = 200px |Атауы = Эберттің сүйікті фильмдері |Мәтіні = <small> * «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]» * «[[Агирре, құдайдың қаһары]]» * «[[Апокалипсис бүгін]]» * «[[Азамат Кейн]]» * «[[Тәтті өмір]]» * «[[Генерал (фильм, 1926)|Генерал]]» * «[[Құтырған бұқа]]» * «[[Токио хикаясы]]» * «[[Өмір ағашы (фильм)|Өмір ағашы]]» * «[[Вертиго (фильм)|Вертиго]]» <hr /> [[Sight & Sound]] сауалнамасы (2012)</small><ref>[https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/voter/142 Roger Ebert] {{Wayback|url=https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/voter/142 |date=20210614133208 }} // [[Британия кинематография институты]]</ref> }} 1999 жылдың ақпанында Эберттің әріптесі Джин Сискел ми ісігінен қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=https://newspapers.com/clip/58107353/in-tribute-legendary-film-reviewer/|title=In tribute: Legendary film reviewer leaves thumbprint on a nation of moviegoers|date=March 27, 1999|work=The Star Press|access-date=June 17, 2022|via=Newspapers.com|archive-date=May 5, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505132306/https://www.newspapers.com/clip/58107353/in-tribute-legendary-film-reviewer/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=February 21, 1999 |title=Gene Siskel, Half of a Famed Movie-Review Team, Dies at 53 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1999/02/21/nyregion/gene-siskel-half-of-a-famed-movie-review-team-dies-at-53.html |access-date=June 17, 2022 |archive-date=September 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904210034/https://www.nytimes.com/1999/02/21/nyregion/gene-siskel-half-of-a-famed-movie-review-team-dies-at-53.html |url-status=live }}</ref> Ол ауруына қарамастан, соңғы күндеріне дейін жұмысын тоқтатпай, киносынды өзінің өмірлік миссиясы санады. Сискелдің қазасынан кейін бағдарлама атауы Roger Ebert & the Movies деп өзгертіліп, оған [[Мартин Скорсезе]] бастаған бірнеше қонақ жүргізуші кезекпен қатысты.<ref name=Scorsese>{{Cite web|last=Ebert & Scorsese|title=Best films of the 90s|date=February 27, 2000|url=http://www.rogerebert.com/rogers-journal/ebert-and-scorsese-best-films-of-the-1990s|access-date=June 17, 2022|archive-date=August 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828102353/https://www.rogerebert.com/rogers-journal/ebert-and-scorsese-best-films-of-the-1990s|url-status=live}}</ref> Эберт өзінің жақын досы әрі «ең жақсы жауы» болған әріптесін үлкен құрметпен еске алды. Ол Сискелдің өте ақылды, тапқыр әрі нағыз кәсіби маман болғанын атап өтіп, сырт көзге үнемі салғыласып жүргенімен, олардың арасындағы шынайы сыйластық пен бауырмалдықтың өте терең болғанын жазды. Сондай-ақ ол Сискелдің сұхбаттарын әрдайым «Сен өмірде не нәрсеге нақты сенесің?» деген сұрақпен аяқтағанды ұнататынын еске алды.<ref>{{cite web| title=Siskel & Ebert: Remembering Gene Siskel| website=[[YouTube]]| date=February 27, 1999| url=https://www.youtube.com/watch?v=PvlTSxhWGqY}}</ref> 2000 жылдың қыркүйегінде бағдарламаның тұрақты жүргізушісі болып {{iw|Ричард Роупер||en|Richard Roeper}} бекітіліп, шоу атауы Ebert & Roeper деп өзгертілді.<ref name=NYTObit/><ref>{{cite news |url=https://www.newspapers.com/clip/88631117/tampa-bay-times/ |title=Columnist to become foil to Roger Ebert |work=Tampa Bay Times |date=July 14, 2000 |access-date=May 18, 2022 |via=Newspapers.com |archive-date=May 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518173243/https://www.newspapers.com/clip/88631117/tampa-bay-times/ |url-status=live }}</ref> Дәл осы жылы Эберт [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үй]]де АҚШ Президенті [[Билл Клинтон]] қараған фильмдер туралы сұхбат жүргізді.<ref>{{cite web |url=https://siskelebert.org/?p=7506 |title=The Bill Clinton Interview 2000 |website=siskelebert.org |access-date=July 17, 2020 |archive-date=July 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712032728/https://siskelebert.org/?p=7506 |url-status=live }}</ref> 2002 жылы Эбертке [[сілекей безі]]нің обыры диагнозы қойылды. 2006 жылы жасалған отадан кейін ол сөйлеу және тамақтану қабілетінен айырылды. 2007 жылы өзінің кинофестивалі қарсаңында ол сырт келбетінің өзгергенін көрсететін суретін жариялап, «[[Құтырған бұқа]]» фильміндегі сөзді мысалға келтірді: «Мен енді сүйкімді жігіт емеспін. (Бұрын да сондай болғанмын дей алмаймын. Біздің Сискелмен дуэтіміздің басты тартымдылығы — телеарнаға мүлдем сәйкес келмейтін сырт келбетімізде еді)». Ол сөйлей алмайтынына қарамастан фестивальге міндетті түрде қатысатынын айтып: «Кем дегенде, сөйлей алмайтындықтан, әр фильмнің неліктен «еленбей қалғанын» немесе өз уақытында «Қуыршақтар аңғарының арғы жағында» фильмін не үшін жазғанымды түсіндіруден құтылдым», — деп әзілдеді.<ref>{{cite web |title=Roger Ebert: I ain't a pretty boy no more and so what? |date=April 24, 2007 |url=https://signalvnoise.com/posts/391-roger-ebert-i-aint-a-pretty-boy-no-more-and-so-what}}</ref> 2008 жылы дауысынан айырылған Эберт өз ойын жеткізу үшін блог жүргізуге көшті. 2011 жылы ол өзінің балалық шағын, мансабын, маскүнемдік пен обыр ауруымен күресін және достық қарым-қатынастарын баяндаған Life Itself атты мемуарын жарыққа шығарды.<ref name=NPR/> 2013 жылдың 7 наурызында Эберт өзінің соңғы ауқымды эссесін {{iw|Нараяма туралы аңыз (фильм, 1958)|«Нараяма туралы аңыз»|en|The Ballad of Narayama (1958 film)}} фильміне арнап жариялады.<ref>{{cite news| author=Roger Ebert| title=The elderly are left on a mountain to die| date=March 7, 2013| url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-the-ballad-of-narayama-1958}}</ref> Ал оның көзі тірісінде шыққан ең соңғы кинорецензиясы 2013 жылдың 27 наурызында жарық көрген «[[Қонақ (фильм)|Қонақ]]» фильміне жазылды.<ref>{{cite web| url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-host-2013| title=Don't listen to inner voices from other planets| work=Chicago Sun-Times| date=March 27, 2013| first=Roger|last=Ebert| accessdate=June 22, 2022|via=[[RogerEbert.com]]|archive-date=June 22, 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220622133900/https://www.rogerebert.com/reviews/the-host-2013|url-status=live}}</ref> Өмірден өтерінен екі күн бұрын блогында жариялаған соңғы жазбасында ол ауруының қайта асқынғанын айтып, жұмыстан уақытша демалыс алатынын мәлімдеді.<ref>{{cite news| title=Announcing a 'Leave of Presence,' Ebert Says He's Reducing His Workload| date=April 3, 2013| author=Dave Itzkoff| work=[[The New York Times]]}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:АҚШ киносыншылары]] [[Санат:АҚШ тележүргізушілері]] [[Санат:АҚШ журналистері]] [[Санат:Кино тарихшылары]] [[Санат:АҚШ жазушылары]] [[Санат:Пулитцер сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қалқанша безінің қатерлі ісігінен қайтыс болғандар]] 1sk68qc6205uw8ipa985u06ivl1xpf9 0 783983 3657065 3638060 2026-09-18T17:37:11Z 1nter pares 146705 3657065 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Mizuho Financial Group, Inc. |логотипі = Mizuho logo.svg |суреті = Ōtemachi Tower.jpg |сурет атауы = [[Otemachi Tower]], [[Токио]], Mizuho компаниясының штаб-пәтері (2014 жылдан бері) |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = 8411 (TYO)<br>MFG (NYSE)<br>[[Nikkei 225]]<br>[[TOPIX]] Core 30 |қызметі = |құрылды = [[қыркүйек]] [[2000 жыл|2000]] |құрушы = |орналасуы = [[Otemachi Tower]], [[Маруноути]], [[Тиёда]], [[Жапония]] |басты адамдары = Сэйдзи Имаи (директорлар кеңесінің төрағасы)<br>Масахиро Кихара (президент және бас атқарушы директор) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} ¥8,47 трлн (2022) |айналым = {{өсім}} ¥5,78 трлн (2022) |операциялық кіріс = {{өсім}} ¥789,6 млрд (2022) |таза табысы = {{өсім}} ¥219,20 млрд (2022) |активтер = {{өсім}} ¥254,26 трлн (2022) |капитализация = |қызметкерлер саны = 52 420 (2022 жылғы наурыз) |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[Mizuho Bank]] * [[Mizuho Trust & Banking]] * [[Mizuho Securities]] }} |аудитор = |сайты = https://www.mizuhogroup.com |Ортаққор = }} {{Nihongo|'''Mizuho Financial Group, Inc.'''|株式会社みずほフィナンシャルグループ|[[kabushiki kaisha|Kabushiki-gaisha]] Mizuho Finansharu Gurūpu}}, 2000 жылдан 2003 жылға дейін '''Mizuho Holdings''' атауымен белгілі болған және '''MHFG''' немесе жай ғана '''Mizuho''' деп қысқартылып аталатын, Жапонияның [[Токио]] қаласындағы [[Тиёда]] арнайы ауданындағы [[Отемати]] ауданында орналасқан штаб-пәтері бар жапондық банктік [[холдингтік компания]]. Топ 2000–2002 жылдары [[Dai-Ichi Kangyo Bank]], [[Fuji Bank]] және [[Industrial Bank of Japan]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. {{nihongo|mizuho|瑞穂}} атауы жапон тілінен сөзбе-сөз аударғанда «мол күріш», ал ауыспалы мағынада «мол өнім» дегенді білдіреді. Mizuho Financial Group — [[Mizuho Bank]], [[Mizuho Trust & Banking]], [[Mizuho Securities]] және [[Mizuho Capital]] компанияларының бас холдингтік компаниясы, сондай-ақ [[Asset Management One]] компаниясының бақылаушы акционері. Топ банктік қызметтерді, бағалы қағаздармен операцияларды, сенімгерлік басқару және активтерді басқару қызметтерін қоса алғанда, қаржылық қызметтердің кең ауқымын ұсынады, оның 880 бөлімшесінде 59 мыңнан астам адам жұмыс істейді.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/mizuho-financial/|title=Mizuho Financial on the Forbes Top Regarded Companies List|website=Forbes.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/12020120/Bank-employee-plunges-to-death-in-City-of-London.html|title=Bank employee plunges to death in City of London|first=Gregory|last=Walton|date=27 November 2015|website=Telegraph.co.uk}}</ref> Компания [[Токио қор биржасы]]нда тіркелген, онда [[Nikkei 225]] және [[TOPIX Core30]] индекстерінің құрамына кіреді, сондай-ақ [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда америкалық депозитарлық қолхаттар түрінде листингтен өткен. Құрылған кезде Mizuho активтер көлемі бойынша әлемдегі ең ірі банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/economics/2727186/Nikkei-at-16-year-low.html|title=Nikkei at 16-year low|first=David|last=Litterick|date=23 July 2001|website=Telegraph.co.uk}}</ref> Кейінгі шоғырландырудан соң ол 2023 жылғы наурыздың соңындағы жалпы активтері 1,9 триллион АҚШ долларын құрайтын Жапонияның «мегабанктері» деп аталатын банктерінің ішінде [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] (2,9 триллион АҚШ доллары) пен [[Sumitomo Mitsui Financial Group|SMBC Group]] (2,0 триллион АҚШ доллары) компанияларынан кейінгі үшінші орынға шықты.<ref>{{cite web |website=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/japanese-megabanks-retain-top-slots-in-ranking-even-as-total-assets-drop-76167793 |date={{date|2023/06/18}} |title=Japanese megabanks retain top slots in ranking even as total assets drop |author=Yuzo Yamaguchi & Mohammad Taqi}}</ref> Mizuho 2018 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша жалпы активтері бойынша әлемдегі 15-ші ірі банк мекемесі болды,<ref>[http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets "The Top 100 Banks in the World 2016"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612204411/https://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |date=2019-06-12 }}, ''Relbanks'', 30 June 2016.</ref> ал 2017 жылғы мамырдағы ''Forbes'' рейтингі бойынша әлемдегі 90-шы ірі компания болды.<ref>[https://www.forbes.com/companies/mizuho-financial/ "Forbes The World’s Biggest Public Companies 2016 RANKING."], ''[[Forbes]]'', May 2016.</ref> Ол [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] тарапынан жүйелік маңызы бар банк ретінде тұрақты түрде тізімге енгізіліп келеді. == Тарихы == Mizuho құрамына енген банктердің тарихы жапон қаржы жүйесінің бірнеше даму кезеңін қамтиды. Ол [[Мэйдзи кезеңі]]нің алғашқы жылдарынан, әсіресе 1873 жылы [[Сибусава Эйити]]дің жетекшілігімен Жапониядағы алғашқы заманауи банк әрі алғашқы акционерлік қоғам болған Dai-Ichi Bank-тің құрылуынан, тіпті 1864 жылы Yasuda-ya сауда үйінің негізі қалануынан бастау алады. Dai-Ichi («бірінші» дегенді білдіреді) банкінен бөлек, Mizuho құрамына Мэйдзи дәуіріндегі 1880 жылға дейін құрылған уақытының ретімен нөмірленген кейінгі бірнеше Ұлттық банк те кірді: * [[3-ші ұлттық банк]], 1873 жылы Осакада банк құру мақсатында лицензия алған, алайда бұл жоспардың күші жойылғаннан кейін 1876 жылы Токиода құрылған; 1923 жылы бірнеше басқа банктермен бірігіп Yasuda Bank-ті құрды, ол 1948 жылы Fuji Bank болып қайта аталды; * [[6-шы Ұлттық банк]], 1877 жылы Фукусимада құрылған, 1892 жылы Токиоға көшірілген, 1907 жылы [[9-шы Ұлттық банк]] құрамына біріктірілген; * [[9-шы Ұлттық банк]], 1877 жылы Кумамотода құрылған, 1907 жылы [[6-шы Ұлттық банк]]ті өз құрамына қосып, Higo Bank-ке айналды, ал 1923 жылы [[3-шы Ұлттық банк]] және басқа банктермен бірігіп Yasuda Bank-ті құрды; * [[20-шы Ұлттық банк]], 1877 жылы Токиода құрылған, 1912 жылы Dai-Ichi Bank құрамына біріктірілген; * [[22-ші Ұлттық банк]], 1877 жылы Окаямада құрылған, 1923 жылы Yasuda Bank-ті құрған бірігуге қатысқан банктердің бірі; * [[36-шы Ұлттық банк]], 1878 жылы [[Хатиодзи]]де құрылған, 1942 жылы Nihon Chuya Bank тарапынан сатып алынған, ал бұл банк 1943 жылы Yasuda Bank құрамына біріктірілген; * [[40-шы Ұлттық банк]], 1878 жылы Татебаясиде құрылған, 1918 жылы [[41-ші Ұлттық банк]]пен бірігіп Tokai Bank-ті (кейінгі Tokai Bank-пен аттас болғанымен, одан өзгеше банк) құрған, ал бұл банк 1927 жылы Dai-Ichi Bank құрамына біріктірілген; * [[41-ші Ұлттық банк]], 1878 жылы Тотигиде құрылған, 1918 жылы [[40-шы Ұлттық банк]]пен біріктірілген; * [[44-ші Ұлттық банк]], 1878 жылы Токиода құрылған, 1882 жылы [[3-шы Ұлттық банк]] құрамына біріктірілген; * [[58-ші Ұлттық банк]], 1878 жылы Осакада құрылған, 1909 жылы [[130-шы Ұлттық банк]] құрамына біріктірілген; * [[64-ші Ұлттық банк]], 1878 жылы Оцуда құрылған, 1898 жылы Otsu Bank болып қайта аталған және 1908 жылы Omi Bank құрамына біріктірілген; бұл банк 1928 жылы күйреп, Showa Bank тарапынан сіңірілді, ал Showa Bank 1944 жылы Yasuda Bank құрамына біріктірілген; * [[82-ші Ұлттық банк]], 1878 жылы Тотториде құрылған, 1897 жылы [[3-шы Ұлттық банк]] құрамына біріктірілген; * [[84-ші Ұлттық банк]], 1878 жылы Дайсёдзиде құрылған, 1928 жылы Showa Bank тарапынан сатып алынған; * [[87-ші Ұлттық банк]], 1878 жылы Охасиде құрылған, 1902 жылы [[130-шы Ұлттық банк]] құрамына біріктірілген; * [[103-ші Ұлттық банк]], 1878 жылы Ивакуниде құрылған, 1893 жылы [[Жапония банкі]] тарапынан сатып алынған, ал бұл банк 1923 жылы Yasuda Bank құрамына біріктірілген; * [[118-ші Ұлттық банк]], 1878 жылы Токиода құрылған, 1880 жылы [[136-шы Ұлттық банк]] құрамына біріктірілген; * [[130-шы Ұлттық банк]], 1879 жылы Осакада құрылған, 1923 жылы Yasuda Bank құрамына біріктірілген; * [[136-шы Ұлттық банк]], 1879 жылы Хандада құрылған, 1898 жылы [[130-шы Ұлттық банк]] құрамына біріктірілген. Топтың ізашарларының қатарына сондай-ақ [[Nippon Kangyo Bank]] (1897 жылы құрылған) пен [[Industrial Bank of Japan]] (1902 жылы құрылған) да кіреді. Бұл екі мекеме [[Мэйдзи кезеңі]]нде мемлекеттік саясатты іске асыруға арналған банктер ретінде құрылып, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін коммерциялық банктерге айналдырылды. == Демеушілік == Mizuho [[Токио халықаралық марафоны]]ның демеушісі болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2012/11/02/sports/tokyo-will-be-added-as-sixth-major-marathon.html|title=Tokyo Will Be Added as Sixth Major Marathon|date=2 November 2012|website=The New York Times}}</ref> Сондай-ақ компания [[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]] мен [[2020 жылғы Жазғы Паралимпиада ойындары]]ның демеушісі болды.<ref>{{cite web|url=https://tokyo2020.jp/en/news/sponsor/20150414-02.html|title=Mizuho and SMFG join Tokyo 2020 Gold Partner Programme｜The Tokyo Organising Committee of the Olympic and Paralympic Games|website=Tokyo2020.jp}}</ref> == Даулар == 2013 жылғы қыркүйекте жүргізілген жоспарлы реттеушілік тексеру барысында Mizuho компаниясының [[якудза]]ға (жапон мафиясы) 1,9 миллион АҚШ долларына дейін несие беруге мүмкіндік жасағаны анықталды. Сондай-ақ қылмыстық топтарға берілген несиелердің оның еншілес Orient Corp. несиелік компаниясы арқылы мақұлданғаны белгілі болды. Осы жанжалдың салдарынан топтың бас атқарушы директоры Такаси Цукамото қызметінен кетті.<ref>{{Cite news|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2013/11/13/business/mizuho-has-more-loans-to-the-mob/#.W1E-09JKg2w|title=Mizuho has more loans to the mob|last=Otake|first=Tomoko|date=13 November 2013|work=The Japan Times|access-date=19 July 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/c4656f74-6e12-11e3-8dff-00144feabdc0 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/c4656f74-6e12-11e3-8dff-00144feabdc0 |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=Mizuho chairman to stand down over yakuza loans scandal|last=McLannahan|first=Ben|date=26 December 2013|work=Financial Times|access-date=19 July 2018}}</ref> 2019 жылғы желтоқсанда жарияланған есепте Mizuho 2017 жылғы қаңтар мен 2019 жылғы қыркүйек аралығында көмір өндіру жобаларын дамытушыларды қаржыландыру бойынша ең ірі жеке несие беруші ретінде аталды.<ref>{{Cite web |last=Takahashi |first=Ryusei |date=7 December 2019 |title=Japan's mega-banks named as world's biggest lenders for new coal plants |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/12/07/national/report-names-japans-top-three-mega-banks-worlds-biggest-lenders-coal-plant-developers/ |access-date=30 January 2023 |website=The Japan Times |language=en-US}}</ref> 2020 жылғы наурызда жапондық үкіметтік емес Kiko Network ұйымы Mizuho компаниясының инвестициялық саясатын Париж келісімінің мақсаттарына сәйкестендіруді ұсынған, климат мәселесіне қатысты жапондық компанияға бағытталған алғашқы акционерлік қарарды ұсынды,<ref>{{Cite web |date=16 June 2020 |title=Major shareholder to support first ever climate resolution in Japan |url=https://fossilfreejapan.org/kiko-network_shareholder-resolution-briefing_0615/ |access-date=30 January 2023 |website=Fossil Free Japan |language=en-US}}</ref> кейін бұл қарар инвесторлардың қолдауына ие болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-coal-japan-mizuho-climatechange/investors-line-up-against-mizuho-support-for-coal-idUSKBN21O12C|title = Investors line up against Mizuho support for coal|newspaper = Reuters|date = 6 April 2020|last1 = Sheldrick|first1 = Aaron}}</ref> Бұған жауап ретінде Mizuho жаңа көмір жобаларын бұдан былай қаржыландырмауға және көмір жобалары бойынша барлық қолданыстағы несиелерді 2050 жылға қарай толық тоқтатуға келісті.<ref>{{Cite news |date=15 April 2020 |title=Mizuho to stop lending to new coal power projects |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-coal-japan-mizuho-climatechange-idUSKCN21X0F5 |access-date=10 July 2023 |quote="Mizuho Financial Group will stop financing new coal power projects and end all loans for coal by 2050, bowing to pressure from a group of leading investors for climate concessions ahead of the bank’s annual shareholders’ meeting in June."}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Mizuho Financial Group]] [[Санат:Жапония банктері]] [[Санат:Токиода орналасқан конгломераттық компаниялар]] [[Санат:Токиода орналасқан холдингтік компаниялар]] [[Санат:Штаб-пәтері Жапонияда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Токиода орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:2001 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Осака қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Токио қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Лондон қор биржасының бұрынғы листингіндегі компаниялар]] [[Санат:Nikkei 225 құрамына кіретін компаниялар]] [[Санат:Fuyo Group]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:2001 жылы құрылған холдингтік компаниялар]] p0b968pzyyxp6of4s9i8nu7r8rvvrb4 2 784510 3657295 3638908 2026-09-19T08:50:45Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Elbrus_Utemuratov.jpg|Elbrus_Utemuratov.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Túrelio|Túrelio]] [[commons:File:Elbrus_Utemuratov.jpg|жойған]], себебі: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: https://www.facebook.com/ph 3657295 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Утемуратов Эльбрус Конысбай Улы |Сурет = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 28.01.2005 |Туған жері = [[Өзбекстан]] [[Нөкіс]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{UZB}} |Ұлты = Қарақалпақ |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = Журналист |Не үшін белгілі = 2021 жылдан бастап 20-ға жуық орындаушы әртістердің медиа директоры |Партиясы = |Әкесі = Утемуратов Конысбай |Анасы = Жуманиязова Шынаргул |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Утемуратов Эльбрус Қонысбай''' ұлы - [[Қарақалпақстан Республикасы]] медиа белсендісі. Digital Менеджер. ==Өмірбаяны== Утемуратов Эльбрус Қонысбай ұлы 2005 жылы 28 қаңтарда [[Нөкіс]] қаласында дүниеге келген.Қарақалпақ мемлекеттік университетінің интернет-журналистика мамандығының студенті.2018 жылдан бастап Қарақалпақстан Республикасының медиа белсендісі. == Еңбек жолы == *2018-2021 жылдары Өзбекстан Жастар одағы Қарақалпақстан Республикасы Сардарлар кеңесінің медиа волонтері. *2021-2022 жылдары Жастар істері агенттігінің Қарақалпақстан Республикасы баспасөз қызметінің волонтері. *2022-2023 жылдары - The Matrix жарнама агенттігі, бейнеоператор, монтажер. *2023-2024 жылдары "Alpamis Stomadent" ЖШС PR бөлімі, видеооператор, монтажер. *2024 жылы QMedia медиа орталығының цифрлық менеджері. *2025 жылы Alpamis Stomadent контент маркетологы *2026 жылы Фрилансер 0bgf79t2fc50j2rjhpcdk1keqvif0jc 0 785688 3657283 3647248 2026-09-19T08:09:40Z InternetArchiveBot 105421 Add 1 book for [[Уикипедия:Тексерілмелдігі]] (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3657283 wikitext text/x-wiki '''Қаржылық талдаушы''' — жұмысының негізгі бөлігі ретінде сыртқы немесе ішкі клиенттер үшін [[қаржылық талдау]] жүргізетін [[кәсіби маман|маман]].<ref>Marshall D. Ketchum (1967). [https://www.jstor.org/stable/4470241 "Is Financial Analysis a Profession?"]. ''[[Financial Analysts Journal]]''. Vol. 23, No. 6 (Nov. - Dec., 1967)</ref><ref>See generally: Leon Wansleben (2012) 'Financial Analysts' In: K. Knorr Cetina & A. Preda (eds.), Handbook of the Sociology of Finance, Oxford: Oxford UP, pp. 250–271</ref><ref name="Dahlquist" /><ref name="princetonreview">[https://www.princetonreview.com/careers/68/financial-analyst "Financial Analyst"], ''[[Princeton Review]]''</ref><ref name="Investopedia Career Path and Qualifications"/> Бұл қызмет нақты '''бағалы қағаздар талдаушысы''', '''зерттеу талдаушысы''', '''акциялар талдаушысы''', '''инвестициялық талдаушы''' немесе '''рейтингтік талдаушы''' деп аталуы мүмкін.<ref name="BLS1">[http://www.bls.gov/ooh/business-and-financial/financial-analysts.htm Financial Analysts], [[Bureau of Labor Statistics]]</ref><ref name="collegegrad.com 2">[https://collegegrad.com/careers/financial-analysts Financial Analysts], collegegrad.com</ref> Бұл қызмет атауы кең мағыналы:<ref name="Rasmussen">[https://www.rasmussen.edu/degrees/business/blog/what-does-financial-analyst-do/ What does a financial analyst do?], [[Rasmussen College]]</ref><ref name="collegegrad.com" /><ref name="roberthalf">[https://www.roberthalf.com.au/employers/finance-accounting/financial-analyst-jobs Financial Analyst job description guide], [[Robert Half]]</ref><ref name="BLS5">[https://www.bls.gov/careeroutlook/2014/article/financial-specialists.htm Financial Specialists], Bureau of Labor Statistics</ref> Банк ісінде және жалпы өнеркәсіпте басқа да түрлі талдаушы қызметтері инвестициялау мен бағалауға назар аударудан гөрі [[қаржылық менеджмент]] пен (несиелік) [[Қаржы|тәуекелдерді басқаруды]] қамтиды. == Рөлі == Қаржылық талдаушылар түрлі салаларда жұмыс істей алады. Олардың едәуір бөлігі [[Инвестициялық қор|инвестициялық]] және [[зейнетақы қоры|зейнетақы қорларында]], [[хедж-қор]]ларда, бағалы қағаздар фирмаларында, банктерде, [[инвестициялық банк]]терде, сақтандыру компанияларында және басқа да кәсіпорындарда жұмыс істейді әрі осы компанияларға немесе олардың клиенттеріне инвестициялық шешімдер қабылдауға көмектеседі.<ref name="BLS1" /> Корпоративтік қызметтерде қаржылық талдаушылар өз міндеттерінің бір бөлігі ретінде бюджет, кіріс және шығындарды модельдеу мен талдауды жүзеге асырады;<ref name="roberthalf" /><ref name="BLS2" /><ref name="BLS3" /> несие талдауы да жеке бағыт болып табылады.<ref name="BLS4">[https://www.bls.gov/oes/current/oes132041.htm Credit Analysts], Bureau of Labor Statistics</ref> Қаржылық талдаушылар қаржылық деректерді талдау, үрдістерді анықтау және болжамдар әзірлеу үшін міндетті түрде [[электрондық кесте]]лерді (және [[статистикалық бағдарламалық жасақтама]] пакеттерін) пайдаланады. Талдаушы көбінесе компанияның болашағын жақсырақ түсіну және оның басқару тиімділігін айқындау үшін компания басшыларымен де кездеседі. Жетілдірілген [[математикалық модельдеу]] мен бағдарламалауға маманданған талдаушылар «кванттар» деп аталады. === Бағалы қағаздар фирмалары === Акциялармен [[Маклер|брокерлік]] айналысатын компанияда немесе инвестициялық банкте инвестициялық талдаушы<ref name="Dahlquist" /> компанияның қаржылық есептілігін оқып, [[қаржылық талдау|қаржылық есептілікті талдауды]] қолданады, сондай-ақ тауар бағаларын, сатылымдарды, шығындарды, шығыстар мен салық мөлшерлемелерін [[Бизнесті бағалау|компанияның құнын анықтау]] және болашақтағы кірістерін болжау мақсатында талдайды. Өз нәтижелерінің негізінде олар есептер жазады және таныстырылымдар жасайды, әдетте белгілі бір инвестицияны немесе бағалы қағазды сатып алу не сату туралы ұсыныстарды — «[[сауда идеясы]]н<nowiki/>» ұсынады. Әдетте бағалау соңында талдаушы инвестициялық әрекетті ұсынатын рейтинг береді: бағалы қағазды сатып алу, сату немесе ұстап тұру. Егер аға талдаушылар активтерді басқаруға жауапты болса, компания немесе клиент үшін сатып алу не сату туралы шешім қабылдауы мүмкін. Басқа, «кіші» талдаушылар белгілі бір инвестициялық шешім қабылдауға байланысты қаржылық тәуекелдерді модельдеу және өлшеу үшін деректерді пайдаланады. Әдетте қаржылық талдаушылар белгілі бір саланы — «[[салалық мамандар]]<nowiki/>» деп аталатын бағытты — зерттеп, іскерлік тәжірибелердегі, өнімдердегі және салалық бәсекелестіктегі қазіргі үрдістерді бағалайды.<ref name="collegegrad.com 2" /> Талдаушылардың ең көп қамтитын салаларының қатарына [[биотехнология]], [[қаржылық қызметтер]], [[Энергетика|энергетика]], [[тау-кен өнеркәсібі|тау-кен ісі]] мен ресурстар, сондай-ақ компьютерлік аппараттық құралдар, бағдарламалық жасақтама және қызметтер жатады. Талдаушылар салаға әсер етуі мүмкін жаңа нормативтік актілер мен саясаттан хабардар болып отыруы, сондай-ақ оның кірістерге әсерін анықтау үшін экономиканы бақылауы тиіс. Акциялар талдаушылары бағалы қағаздарды жекелеген секторларға бөлетіндіктен, бір сектордан тыс орналасқан немесе бірнеше секторды қамтитын компаниялар кейде [[Еленбеген компания әсері|еленбей қалады]]; мұның кірістілікке (және «[[табысты басқару]]ға<nowiki/>») әсері даулы мәселе болып табылады.<ref>{{cite journal |jstor=10.1086/210178 |title=The Categorical Imperative: Securities Analysts and the Illegitimacy Discount |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1999-03_104_5/page/1398 |first=Ezra W. |last=Zuckerman |s2cid=143734005 |date=18 May 1999 |journal=American Journal of Sociology |volume=104 |issue=5 |pages=1398–1438 |doi=10.1086/210178 }}</ref><ref>Laura Lindsey, Simona Mola (2013).[https://www.sec.gov/files/rsfi-wp2013-04.pdf Analyst Competition and Monitoring: Earnings Management in Neglected Firms], DERA Working Paper 2013-04</ref> Талдаушылар сондай-ақ тұрақты кірісті бағалы қағаздарға маманданады. Акциялар талдаушылары сияқты, ''тұрақты кіріс талдаушылары'' да түрлі бағалы қағаздардың [[Облигацияны бағалау|құнын бағалайды]] және [[Корпоративтік облигация#Тәуекелдерді талдау|тәуекелдерін талдайды]], алайда бұл ретте [[Пайыздық мөлшерлеме туынды құралы|пайыздық мөлшерлеме]] мен [[Тұрақты кірісті бағалы қағаз|тұрақты кірісті бағалы қағаздарға]], әсіресе [[Облигация (қаржы)|облигацияларға]] назар аударады. Олар бұдан әрі эмитент түрі бойынша, яғни [[муниципалдық облигация]]ларға, [[мемлекеттік облигация]]ларға және [[корпоративтік облигация]]ларға мамандануы мүмкін; соңғы мамандану көбінесе [[айырбасталатын облигация]]ларға, [[жоғары кірісті облигациялар]]ға және [[қиын жағдайдағы облигациялар]]ға бөлінеді; кейбіреулері [[синдикатталған несие]]лерді қамтиды. Есептілік эмитенттің төлем жасау қабілетіне — төменде [[сипатталған несие талдауына]] ұқсас — ғана емес, сонымен қатар қарастырылып отырған бағалы қағаздың [[салыстырмалы құнына]], сондай-ақ жалпы нарық пен [[кірістілік қисығы]] контексіндегі жағдайына назар аударады. Талдаушылар әдетте «[[Сату жағы талдаушысы|сату жағы]]<nowiki/>» және «[[Сатып алу жағы талдаушысы|сатып алу жағы]]<nowiki/>» болып бөлінеді. Сатып алу жағы кейде анағұрлым беделді, кәсіби және академиялық бағыт ретінде қарастырылады, ал сату жағы жоғарырақ жалақы төлеуі және [[сату және маркетинг қызметі]]не көбірек ұқсауы мүмкін. Ірі банктерде мансапты сату жағынан бастап, кейін қордағы сатып алу жағына ауысу кең таралған. * Сату жағы талдаушысының жұмысы жұмыс берушінің тікелей инвестициялауы үшін пайдаланылмайды, керісінше жұмыс беруші оны сатып алу жағы ұйымдарына ақшаға немесе өзге де пайдаға айырбастап сатады. Сату жағының зерттеулері көбінесе тікелей сатылмай, «жұмсақ ақша» ретінде пайдаланылады, мысалы, іскерлік қарым-қатынас үшін артықшылықты клиенттерге ұсынылады. Пікір білдіретін есептер немесе жазбалар дайындау әрдайым «сату жағы» (брокерлік) талдаушысы жұмысының бір бөлігі болып табылады, ал «сатып алу жағы» (инвестициялық фирмалар) талдаушылары үшін көбіне талап етілмейді. Кейде бұл сату жағы зерттеліп отырған компанияларға басқа да мүддесі болған кезде оларды маркетинг түрі ретінде ілгерілету үшін пайдаланылады, бұл [[мүдделер қақтығысы]]на әкелуі мүмкін. * Сатып алу жағы талдаушысы, мысалы [[қор менеджері]], талдаушының ұсынымы бойынша акцияларды өзі сатып алып, ұстайтын компанияда жұмыс істейді. Тәжірибе жинақтаған сайын талдаушылар жекелеген бағалы қағаздар мен секторларға қатысты сатып алу жағы зерттеулерінен [[Портфель менеджері|портфельді басқаруға]] ауысып, [[Активтерді бөлу|инвестициялар құрамын]] [[компания портфелі]] үшін таңдайды. Олар сондай-ақ қор менеджерлері болып, [[жеке инвесторлар]] үшін ірі инвестициялық портфельдерді басқара алады. Әдетте талдаушылар [[қаржылық есептілік]]ті талдауды, соның ішінде бухгалтерлік есепті талдау мен [[коэффициенттік талдау]]ды пайдаланады, сондай-ақ жалпы экономикалық жағдайды және пайыздық мөлшерлемелерді, жұмыспен қамтуды, өндірісті, менеджментті және нарықтық ортаны тактикалық бағалауды қоса алғанда, нақты факторларды да ескереді. Талдаушылар ақпаратты жария жазбалар мен компанияның [[SEC құжаттары|SEC-ке тапсырған құжаттарын]] зерттеу, сондай-ақ басшылыққа тікелей сұрақтар қоя алатын ашық [[пайда туралы конференциялық қоңырау]]ларға қатысу арқылы алады. Қосымша ақпаратты басқару топтарының жоғары лауазымды мүшелерімен шағын топтағы немесе жеке кездесулерде де алуға болады. Алайда көптеген нарықтарда мұндай ақпарат жинау 2000 жылдардың басындағы корпоративтік [[бухгалтерлік жанжалдар]]дан кейін енгізілген заңнамалық өзгерістерге байланысты қиын әрі ықтимал заңсыз бола түсті. Соның бір мысалы — АҚШ-тағы [[FD ережесі]] (әділ ақпаратты ашу). Көптеген басқа дамыған елдер де осындай ережелерді қабылдады. Талдаушылардың жұмысы [[Thomson Reuters]] иелігіндегі StarMine немесе ''Institutional Investor'' журналы сияқты түрлі қызметтер арқылы бағаланады. [[Numis]] зерттеуі бойынша, талдаушылар ең көп қамтыған шағын компаниялар өз қатарластарынан 2,5%-ға жоғары нәтиже көрсеткен, ал талдаушылардың қамтуы төмен компаниялар 0,7%-ға төмен нәтиже көрсеткен.<ref>{{cite web |last=Walker |first=Owen |date=2018-02-03 |title=Brokers and Managers Grapple with Mifid 'Inducement' Rule |url=https://www.ft.com/content/473a37a8-1720-11e8-9376-4a6390addb44 |website=[[Financial Times]]}}</ref> === Инвестициялық банк ісі === Бағалы қағаздар немесе банк фирмаларының [[инвестициялық банк ісі]] бөлімдеріндегі қаржылық талдаушылар көбінесе топтарда жұмыс істеп, компаниялардың болашақ перспективаларын талдайды және [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы акцияларды алғаш рет жұртшылыққа сатады немесе [[облигациялар шығарады]]; бұл міндет көбінесе бағалы қағаздар талдаушысының міндетімен бірдей болады. Осы негізде олар жаңа компанияға инвестиция салудың артықшылықтары туралы әлеуетті инвесторларға таныстырылымдар жасайды және өздерінің «[[презентациялық кітап]]тарын<nowiki/>» «[[Қаржылық роуд-шоу|роуд-шоуда]]<nowiki/>» ұсынады; [[букраннер]] мен [[бағалы қағаздарды андеррайтингтеу]] мақалаларын қараңыз. Мұндағы инвестициялық банк қызметінің қосымша құрамдас бөлігі: талдаушылар [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия]]ның ережелеріне сәйкестік үшін қажетті барлық нысандар мен жазбаша материалдардың дұрыс әрі толық болуын қамтамасыз етеді. Көптеген инвестициялық банктік талдаушылар [[бірігу және жұтылу]] (M&A) бөлімдерінде жұмыс істейді, мұнда да ұсынылған бірігу немесе жұтылудың шығындары мен пайдаларын талдайды және [[Америка Құрама Штаттарындағы бағалы қағаздарды реттеу|реттеуші органдарға ұсынылатын құжаттарды]] дайындауға көмектеседі; бұл жерде сатып алу жағының да, сату жағының да талдаушылары болады. Талдау IPO-ға қарағанда біршама мамандандырылған, өйткені ол [[Бірігу және жұтылу#Бизнесті бағалау|бірігуге дейінгі және кейінгі бағалауды]], тиімділік, синергия немесе нарық үлесінің артуы, қолданылатын [[қаржыландыру]], соның ішінде [[айырбастау коэффициенті]] сияқты M&A-ға тән мәселелер, сондай-ақ мәміле мен жаңа ұйым үшін [[Салықтан жалтару|салықтық оңтайландыруды]] ескеруі тиіс.<ref>Stephanie Overby and John Labate (2021). [https://deloitte.wsj.com/articles/tax-planning-to-drive-m-a-transaction-value-01623265329 Tax Planning to Drive M&A Transaction Value], ''[[Wall Street Journal]]''</ref> Жоғары лауазымдық деңгейлерде<ref name="princetonreview"/> [[Қаржылық қызметтер компанияларындағы вице-президент|вице-президенттер]] (VP) немесе аға вице-президенттер жұмыс барысы мен тапсырылатын нәтижелерді басқарады — модельдеуді қауымдастырылған вице-президенттер жүзеге асырғанымен — алайда өздері әрбір жолдың егжей-тегжейіне ''өздігінен'' араласпайды. [[директорлар]] «[[Рейнмейкер (бизнес)|рейнмейкингке]]<nowiki/>» және қолданыстағы клиенттік қатынастарды қолдауға жауапты болады. Соңғы қызметте елеулі кеңесшілік элемент бар — клиентке [[Салыстырмалы бағалау|оның профилі мен капитал нарықтарындағы ықпалына]] қатысты бағыт беру және [[M&A және басқа да корпоративтік қызмет бойынша кеңес беру]]<ref>Shaun Beaney, Katerina Joannou and David Petrie [https://www.icaew.com/en/technical/corporate-finance/corporate-finance-faculty/what-is-corporate-finance-122299 What is Corporate Finance?], Corporate Finance Faculty, [[ICAEW]], April 2005 (revised January 2011 and September 2020)</ref> (және [[сату және трейдинг]] бөлімдерімен байланыс орнату). Инвестициялық банктер мен ірі трейдингтік үйлер көбінесе [[экономика саласындағы]] бас экономист басқаратын топты немесе бөлімді жұмысқа алады. Бұл топ түрлі бағалаулар мен жалпы [[инвестициялық стратегия]]ны айқындауға негіз болатын [[экономикалық болжам]]дар әзірлейді;<ref>[https://www.investopedia.com/articles/financial-careers/08/financial-career-options-professionals.asp#toc-economic-analyst "Economic Analyst"], investopedia.com</ref> ==== Орта кеңсе ==== Банк ісінде басқа да кванттық емес талдаушы қызметтері бар (олар міндетті түрде «қаржылық талдаушы» деп аталмайды), негізінен «[[орта кеңсе]]де<nowiki/>»; бұлар, әдетте, кем дегенде [[нүктелі сызық бойынша]], Қаржы және Тәуекелдерді басқару салаларымен байланысты. * [[Корпоративтік қазынашылық|Корпоративтік қазынашылық]] инвестициялық банктің қаржыландырылуына, капитал құрылымын басқаруға және [[өтімділік тәуекелі]]н бақылауға жауап береді; Сондай-ақ ол банк бөлімшелері арасындағы қаржылық нәтижелерді салыстырмалы түрде бағалауға мүмкіндік беретін банктің [[қорларды трансферттік бағалау]] (FTP) жүйесіне жауапты (немесе ортақ жауапты) болады. * [[Өнімді бақылау|Өнімді бақылау]] ең алдымен [[Пайда мен шығынды түсіндіру|пайда мен шығынды (P&L) «түсіндіруге»]] жауап береді; яғни кірістілікті күн сайын банктің жекелеген қазынашылық үстелдеріне жатқызу, оларды [[тәуекел факторлары]]на бөлу және трейдерлердің позициялары [[Нарықтық құн бойынша есепке алу|нарықтық құны бойынша]] [[Әділ құн|көрсетілуін]] қамтамасыз ету; мұндағы құралдарды көбінесе бөлек кванттық топ, мүмкін [[фронт-офис]] әзірлейді, алайда оларды Өнімді бақылау бөлімі қолдайды. * Несиелік тәуекел банктің борышкер клиенттерін төменде сипатталғандай тұрақты түрде бақылайды; бұдан басқа, ол осы клиенттерге қатысты [[тәуекел капиталы]] мен [[Тәуекелге түзетілген капитал кірістілігі|тәуекелге түзетілген кірістілікті]] бақылауға және шоғырлану тәуекелі мен [[тәуекел тәбеті]] туралы есеп беруге жауап береді. Бұл бағыттар әртүрлі мамандандырылған [[тәуекел топтары]]мен бірге Қаржы департаментіне жоғары басшылыққа компанияның жаһандық тәуекелдерге ұшырауы, сондай-ақ компанияның түрлі бизнес бағыттарының кірістілігі мен құрылымы жөнінде кеңес беруге мүмкіндік береді. [[Комптроллер]] (немесе қаржылық бақылаушы) — осы талдауларға және жалпы [[ішкі бақылау]]ға жауапты жоғары лауазым; әдетте ол банктің [[бас қаржы директоры]]на есеп береді, сондай-ақ [[бас тәуекел директоры]]на да ақпарат жолдайды. === Корпоративтік және басқа === Жоғарыда айтылғандай, бұл қызмет атауы кең мағыналы, ал талдаушы қызметтері [[қаржылық менеджмент]] пен (несиелік) тәуекелдерді басқаруды да қамтиды. ==== Қаржылық жоспарлау және талдау ==== Корпоративтік ұйымдардағы қаржылық талдаушылар<ref name="Dahlquist">[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-4-careers-in-finance Careers in Finance]. §1.4 in {{cite book |title=Principles of Finance |date=2022 |isbn=9781951693541 |first1=Julie |last1=Dahlquist |first2=Rainford |last2=Knight |first3=Alan S. |last3=Adams |publisher=OpenStax, Rice University |url=https://open.umn.edu/opentextbooks/textbooks/principles-of-finance }}</ref><ref name="corporatefinanceinstitute">[https://corporatefinanceinstitute.com/resources/careers/jobs/financial-analyst-job-description/ Financial Analyst Job Description], Corporate Finance Institute</ref><ref name="FP&A">{{cite web |url=https://careernavigator.accaglobal.com/gb/en/job-profiles/proficient/financial-planning-and-analysis--fp-a--professional.html |title=Financial Planning and Analysis (FP&A) Professional |website=CareerNavigator.AccaGlobal.com |publisher=[[Association of Chartered Certified Accountants]] |access-date=2023-07-07 }}</ref> компанияның қаржылық менеджментінің барлық элементтеріне қатысты бастапқы деректерді ұсынады.<ref name="AFP"/><ref name="collegegrad.com" /><ref name="BLS2">[https://www.bls.gov/OOH/management/financial-managers.htm#tab-2 Financial Managers], Bureau of Labor Statistics</ref> * Қысқа мерзімді назар [[айналым капиталын басқаруға]] бағытталады және [[пайдалылықты талдау]], шығындарды талдау, [[Ауытқу (бухгалтерлік есеп)|ауытқуларды талдау]] және [[ақша қаражатының қозғалысын болжау]] сияқты міндеттерді қамтиды (көбінесе [[Қазынашылық басқару#Корпоративтік қаржы|қазынашылық басқарумен]] қабаттасады). * Орта мерзімді элементтерге [[корпоративтік бюджеттеу|бюджеттеу]] мен жоспарлау жатады; мұндағы олардың модельдері [[қаржылық болжау]]ға, [[сценарийлік талдау]]ға (кейде корпоративтік стратегияға қатысты),<ref name="SiegelShim1997">{{cite book |first1=Joel G. |last1=Siegel |first2=Jae K. |last2=Shim |first3=Stephen |last3=Hartman |title=Schaum's Quick Guide to Business Formulas: 201 decision-making tools for business, finance, and accounting students |url=https://books.google.com/books?id=4JpojQPk8YsC |access-date=12 November 2011 |date=1 November 1997 |publisher=McGraw-Hill Professional |isbn=978-0-07-058031-2 }} §39 "Corporate Planning Models". See also, §294 "Simulation Model".</ref> және [[Корпоративтік қаржы#Капиталдандыру құрылымы|баланс құрылымын оңтайландыруға]] негіз болады.<ref name="BLS3">[https://www.bls.gov/ooh/business-and-financial/budget-analysts.htm#tab-2 Budget Analysts], Bureau of Labor Statistics</ref> Соңғысы [[дивидендтік саясатқа]] және [[капитал құрылымы]]на қатысуды да қамтиды; соған байланысты мұндағы болжамдар топтың [[Активтер мен міндеттемелерді басқару|ALM]] жүйесіне де беріледі. * Талдаушылар сондай-ақ ұзақ мерзімді «[[капиталдық бюджеттеу]]ге», яғни [[Корпоративтік қаржы#Инвестициялар мен жобаларды бағалау|«жобаларды» таңдау және бағалауға]] қатысты шешімдерге және оларға байланысты қаржыландыру мәселелеріне қатысады; бұл болжамдар ұзақ мерзімді қаржыландыруды қамтамасыз етуге және басқаруға жауапты борыштық капитал нарықтары (DCM) тобына беріледі. * [[Тәуекелдерді талдау]] барлық бағыттарды қамтиды. Алайда қазынашылықтағыдай, бұл топ [[Жауапкершілік орталығы|бөлек бөлімшеде]] орналасуы мүмкін. Бұл тапсырылатын нәтижелерді басқару [[қаржы менеджері]]нің (FM) құзырында болады; ал [[бюджет талдаушысы]], [[шығындар талдаушысы]], [[қазынашылық талдаушысы]] / [[Қазынашылық басқару|менеджері]], [[Тәуекел талдаушысы|тәуекел талдаушысы]] / [[Тәуекел менеджері|менеджері]] және [[корпоративтік қаржы талдаушысы]] көбінесе мамандандырылған қызметтер болып табылады. Жалпы бұл сала кейде «[[FP&A]]» (Қаржылық жоспарлау және талдау) деп аталады.<ref name="AFP">[https://fpacert.financialprofessionals.org/certification/what-is-fp-a What is FP&A?], [[Association for Financial Professionals]]</ref><ref name="FP&A"/> [[Қаржы директоры]] немесе [[бас қаржы директоры]] (FD, CFO) қаржылық жоспарлауды, қаржылық тәуекелдерді басқаруды, есеп жүргізуді және қаржылық есептілікті қоса алғанда, компанияның қаржысын басқаруға негізгі жауапкершілікті атқарады. ==== Несиелік талдаушылар ==== [[Несиелік тәуекел]]ге қатысты макро немесе микро деңгейдегі бірнеше талдаушы қызметі бар.<ref name="BLS4" /> [[Рейтинг агенттігі|Рейтинг талдаушылары]] (көбінесе [[рейтинг агенттіктері]]нің қызметкерлері) [[Облигация (қаржы)|облигациялар]] шығаратын компаниялардың немесе үкіметтердің өз қарыздарын өтеу қабілетін бағалайды. Өздерінің бағалауы негізінде басшылық тобы [[Облигациялардың несиелік рейтингі|рейтингті]] [[Корпоративтік облигация|компанияның]] немесе [[Мемлекеттік облигация|үкіметтің облигацияларына]] тағайындайды. [[Коммерциялық несие]]леу саласында жұмыс істейтін қаржылық талдаушылар несиелік тәуекелдерді дәл осылай бағалау және [[тәуекелге сай кірістілік]]тің тиісті екенін растау үшін қарыз алушының [[Қаржылық есептілік|аудиттелген қаржылық есептілігін]] және оған қатысты деректерді зерттей отырып, баланс талдауын жүргізеді; бұл міндет бастапқы кезеңде де, кейіннен тұрақты мониторинг негізінде де орындалады. Негізгі назар жалпы ағымдағы және болжамды [[борыштық]] және [[өтімділік коэффициенттеріне]], сондай-ақ [[несиелік ковенант]]тарға қатысты коэффициенттерге, мысалы, [[борышқа қызмет көрсету коэффициенті]]не (DSCR) және [[несие мен құн арақатынасы]]на (LTVR) аударылады. [[Бөлшек банк|Бөлшек банк ісінде]] [[несие талдаушысы|несие талдаушылары]] өтініш берушінің несие қабілеттілігін анықтау үшін модельдер әзірлейді, бастапқы [[несиелік балл]] тағайындайды және оны, сондай-ақ несиені тұрақты «[[мінез-құлықтық» балл]] негізінде бақылайды. Осы және алдыңғы қызметте [[Қаржылық есептіліктің құнсыздануы|құнсыздануды]] және [[Бухгалтерлік есептегі резерв|резервтерді]] модельдеу маңызды нәтиже болып табылады ([[IFRS 9]] қараңыз); [[дефолт ықтималдығы]] (PD), [[дефолт кезіндегі экспозиция]] (EAD) және [[дефолт жағдайындағы шығын]] (LGD) статистикасы немесе модельдері көбінесе бөлек (бірақ мамандандырылған) [[несиелік квант]] тобы тарапынан әзірленеді. ==== Бухгалтерлік есеп талдаушылары ==== Кейбір қаржылық талдаушылар [[бухгалтерлік есеп талдаушысы]] ретінде маманданады; олар клиенттері үшін салалық деректерді (негізінен банк секторындағы баланс, кірістер туралы есеп және капитал жеткіліктілігі туралы деректерді), бірігу және жұтылу тарихын, сондай-ақ қаржылық жаңалықтарды жинайды. Содан кейін олар, әдетте, әртүрлі компаниялардың деректерін «стандарттайды», бұл [[ұқсас компаниялар тобын талдау]]ды жеңілдетеді: мұндағы негізгі мақсат — клиенттеріне әртүрлі өңірлердегі инвестициялар туралы неғұрлым дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік беру. Сондай-ақ олар қаржылық есептіліктен және, мүмкін, басқа да көздерден алынған деректер негізінде есептелген көптеген [[қаржылық коэффициент]]терді ұсынады. == Біліктілігі == === Жалпы === Жалпы алғанда,<ref name="collegegrad.com" /><ref name="Investopedia Career Path and Qualifications">{{Cite web |title=Quantitative Analyst: Career Path and Qualifications |url=https://www.investopedia.com/articles/professionals/120215/quantitative-analyst-career-path-qualifications.asp |publisher=Investopedia |access-date=2023-11-26 |language=en}}</ref> [[Бизнес-білім#Бакалавриат білімі|бизнеске қатысты бакалавр дәрежесі]], [[Бухгалтерлік есеп бакалавры|бухгалтерлік есеп]], [[Қаржы бакалавры|қаржы]] немесе [[Экономика бакалавры|экономика]] мамандығы бойынша, бастапқы немесе кіші лауазымға қойылатын ең төменгі талап болып табылады. Жұмыс сипатына байланысты [[Microsoft Excel|Excel]] бағдарламасын белгілі бір деңгейде меңгеру әдетте ұсынылады (ал талдаушылардан [[Дерекқор|дерекқор]] бағдарламалық жасақтамасын «[[Жұмыс орнындағы оқыту|жұмыс барысында]]» үйрену талап етілуі мүмкін).<ref name="corporatefinanceinstitute" /><ref name="Dahlquist" /> Лауазымдық деңгейі жоғарылаған сайын, талдаушылардан көбінесе кіші лауазымда 2–3 жылдық тәжірибе жинақтағаннан кейін [[MBA]] дәрежесін алу күтіледі.<ref name="Dahlquist" /> Барған сайын, тіпті жұмысқа кіру үшін де талдаушылардың [[Қаржы магистрі]] дәрежесіне ие болғаны құпталады.<ref name="usnews">[https://www.usnews.com/education/best-graduate-schools/top-business-schools/articles/2015/02/09/determine-if-a-masters-in-finance-is-the-right-move ''Determine If a Master's in Finance Is the Right Move''], [[usnews.com]], Feb. 9, 2015.</ref> Бұдан басқа, [[Қаржылық қызметтердегі кәсіби сертификаттау|нақтырақ біліктіліктер]] талап етілуі мүмкін:<ref name="collegegrad.com">[https://collegegrad.com/careers/financial-managers Financial Managers], collegegrad.com</ref> * (Жоғары) қаржылық менеджмент қызметтерінде салық салу және қаржылық есептілікпен өзара байланысына байланысты [[Кәсіби бухгалтерлік ұйым|кәсіби бухгалтерлік сертификат]] — [[Сертификатталған мемлекеттік бухгалтер|CPA]], [[Дипломды бухгалтер|CA]], [[Сертификатталған басқарушылық бухгалтер|CMA]] немесе [[Басқарушылық бухгалтерлердің дипломды институты|CIMA]] — [[Бас қаржы директоры#Біліктіліктер|көбінесе міндетті алғышарт]] болып табылады.<ref>[https://collegegrad.com/careers/top-executives Top Executives], collegegrad.com</ref> * Тәуекел менеджерлерінен [[Қаржылық тәуекел менеджері|FRM]] / [[Кәсіби тәуекел менеджері|PRM]] немесе [[Қаржылық қызметтердегі кәсіби сертификаттау#Дипломды кәсіпорын тәуекелінің актуарийі / талдаушысы|CERA]] сияқты актуарлық біліктілік барған сайын жиі талап етіледі.<ref>[https://www.institutionalinvestor.com/article/b1505qj433jnpj/the-rise-of-the-chief-risk-officer The Rise of the Chief Risk Officer], ''[[Institutional Investor (magazine)|Institutional Investor]]'' (March 2017).</ref> * Техникалық қызметтердегі несие талдаушыларынан бұлар да [[Несие талдаушысы#Білім|талап етілуі мүмкін]] (немесе кем дегенде [[Бизнес математикасы#Бакалавриат|белгіленген математика кредиттері]]);<ref name="investopedia.com">C. Morah (2021). [https://www.investopedia.com/articles/financial-careers/09/career-credit-analysis-analyst.asp Analyzing a Career in Credit Analysis], [[investopedia]].com</ref> [[Несиелік талдау#Рөлі|коммерциялық несиелеу қызметтерінде]] [[Ұлттық несиелік менеджмент қауымдастығы|NACM]] ұсынатын CBA сияқты салалық сертификат талап етілуі мүмкін.<ref>{{Cite web |url=http://learn.org/articles/How_Do_I_Become_a_Credit_Analyst.html |title=How Do I Become a Credit Analyst? |access-date=2016-07-07 }}</ref> * [[Қазынашылық басқару]] қызметтерінде талдаушылар көбінесе [[Корпоративтік қазынашылар қауымдастығы#Мүшелік|ACT]] немесе [[Сертификатталған қазынашылық маманы|CTP]] біліктілігіне ие болады.<ref name="collegegrad.com" /> === Бағалы қағаздар және инвестициялық банк ісі === Бағалы қағаздар және инвестициялық банк ісі саласындағы қызметтерде,<ref name="BLS1" /> соңғы уақытта жұмысқа кіру үшін де талдаушылардың [[Қаржы магистрі]] дәрежесін немесе [[Дипломды қаржылық талдаушы|CFA біліктілігін]] алуы құпталады; Еуропада [[Сертификатталған халықаралық инвестициялық талдаушы|CIIA]] біліктілігі де қолданылады, ал жоғары лауазымдық деңгейлерде MBA әлі де кең таралған. Көбінесе реттеушілік талаптар да болады. Мысалы, АҚШ-та сату жағындағы немесе Уолл-стриттегі зерттеу талдаушылары [[Қаржы индустриясын реттеу органы]]нда (FINRA) тіркелуі тиіс. Бұл үміткерлер [[Бағалы қағаздардың жалпы өкілі емтиханы]]нан ([[7-серия емтиханы|7-серия]]) өтумен қатар, ашық нарықта сатылатын бағалы қағаздарды сату немесе ілгерілету мақсатында зерттеу материалдарын жариялау үшін [[Зерттеу талдаушысы емтиханы]]нан ([[Бағалы қағаздар бойынша емтихандар тізімі#Тіркелген өкіл деңгейі|86/87-серия]]) өтуі қажет. Салалық мамандар үшін — шамамен бес жылдық салалық тәжірибесі бар — қаржылық біліктілікке азырақ мән беріледі, өйткені тиісті сала бойынша жоғары дәреже немесе біліктілік көбінесе қажет болады.<ref name="Definitive Guide">[https://www.mergersandinquisitions.com/equity-research-recruiting/ Equity Research Recruiting: The Definitive Guide], Luis Miguel Ochoa</ref> (Кейіннен оларға [[Дипломды қаржылық талдаушы|CFA]], CIIA немесе MBA дәрежесін алу ұсынылады.) Мысалы, [[Бағалау (қаржы)#Қаржылық қызметтер фирмаларын бағалау|қаржылық қызметтер фирмаларын бағалау]] және [[Бағалау (қаржы)#Тау-кен жобаларын бағалау|тау-кен компанияларын бағалау]] олардың [[Бизнесті бағалау стандарты|бағалау]], реттеу және [[бухгалтерлік есеп стандарты]] салаларындағы арнайы білімді қажет етеді; тиісінше, [[актуарлық ғылым]]<ref>https://www.actuarialsociety.org.za/career-paths-actuaries/ Career Paths for Actuaries</ref> және [[тау-кен инженериясы]] немесе [[Геолог|геология]]<ref>{{cite web |title=Inside the World of the Mining Analyst |url=https://www.investec.com/en_za/focus/beyond-wealth/inside-the-world-of-the-mining-analyst.html |website=Investec.com }}</ref> бойынша біліктілік талап етіледі. [[Өнеркәсіп салаларының тізімі|Басқа салалар]] да осыған ұқсас нақты техникалық біліктілікті талап етуі мүмкін: мысалы, «[[:Category:Life sciences industry|биотехнология]]» үшін [[Фармация бакалавры|фармация]] / [[өмір туралы ғылымдар]];<ref>[https://www.mergersandinquisitions.com/biotech-equity-research/ Biotech Equity Research], Brian DeChesare</ref> «[[жоғары технологиялар]]дың» (мысалы, [[жартылай өткізгіштер]]) кейбір салалары үшін [[электрондық инженерия]].<ref name="Definitive Guide" /> Көптеген ірі топтардың құрамында арнайы техникалық қызметте [[Сертификатталған мемлекеттік бухгалтер|CPA]] немесе [[Дипломды бухгалтер|CA]] да болады. ([[Ұлттар Достастығы|Достастық елдерінде]] CA біліктілігі көбінесе (кіші) талдаушы қызметтеріне орналасу үшін жеткілікті.<ref>See e.g. [https://www.saica.org.za/initiatives/competency-framework/pathways-to-relevance/career-paths "Career Paths"] as discussed by [[Оңтүстік Африка дипломды бухгалтерлер институты|SAICA]]</ref>) Банктер орта кеңсе қызметтеріне [[Білікті бухгалтер|бухгалтерлік есеп біліктілігі]] бар талдаушыларды да жиі қабылдайды. Экономика тобын әдетте осы саладағы [[Бас экономист|бас экономист]] [[Философия докторы|PhD]] дәрежесімен басқарады, ал топқа қосылу үшін [[Экономика магистрі|экономика магистрі]] дәрежесі әдеттегі талап болып табылады. == Тағы қараңыз == * [[Тәуекел менеджменті]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржылық талдаушылар]] [[Санат:Қаржы мамандықтары]] [[Санат:Қаржылық деректерді талдау]] [[Санат:Қаржылық қызметтер саласындағы мамандықтар]] [[Санат:Бағалау (қаржы)]] eew1oggalzp8n11b8dva8jvdzxdmdou 0 785753 3657333 3647665 2026-09-19T10:32:13Z InternetArchiveBot 105421 Add 1 book for [[Уикипедия:Тексерілмелдігі]] (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3657333 wikitext text/x-wiki [[Қаржы]] және [[бухгалтерлік есеп]] саласында '''қаржылық есептілік''' (немесе '''қаржылық есептер''') — [[бизнес]]тің, тұлғаның немесе басқа [[Заңды тұлға|субъектінің]] қаржылық қызметі мен жағдайы туралы ресми жазбалар. [[Сурет:Wachovia National Bank 1906 statement.jpg|right|thumb|250px|Тарихи қаржылық есептілік]] Тиісті қаржылық ақпарат құрылымдалған және түсінуге оңай түрде ұсынылады. Әдетте ол басшылықтың талқылауы мен талдауы қоса берілетін төрт негізгі қаржылық есептіліктен тұрады:<ref>{{cite web |url=https://www.sec.gov/about/reports-publications/investorpubsbegfinstmtguide |title= Beginners' Guide to Financial Statement |date=4 February 2007 |publisher=[[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия]]}}</ref><ref>{{cite book |title=Intermediate Accounting |edition=18 |year=2022 |author1=Donald Kieso |author2=Jerry Weygandt |author3=Terry Warfield |isbn=978-1-119-79097-6 |page=1-3 |chapter=1.1 - Financial Reporting Environment |publisher=John Wiley & Sons |quote=financial statements (income statement, statement of owners’ (stockholders’) equity, balance sheet, and statement of cash flows) are the principal means that a company uses to assess its financial performance.}}</ref><ref>[http://www.iasplus.com/standard/ias01.htm "Presentation of Financial Statements"] Standard IAS 1, International Accounting Standards Board. Accessed 24 June 2007.</ref> # ''[[Бухгалтерлік баланс]]'' компанияның белгілі бір уақыттағы [[актив]]тері, [[Міндеттеме (қаржылық есеп)|міндеттемелері]] және меншік иелерінің [[Меншікті қаражат|меншікті капиталы]] туралы ақпарат береді. # ''[[Пайда мен залал туралы есеп]]'' компанияның белгілі бір кезеңдегі [[табыс]]тары, [[шығыс]]тары және [[Пайда (бухгалтерлік есеп)|пайдасы]] туралы ақпарат береді. ''Пайда мен залал туралы есеп'' кәсіпорынның қызметі туралы ақпарат береді. Оған сатудан түскен түсім және көрсетілген кезең ішінде жұмсалған әртүрлі шығыстар кіреді. # ''[[Меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп]]'' компанияның белгілі бір кезеңдегі [[Меншікті капитал (қаржы)|меншікті капиталындағы]] өзгерістер туралы ақпарат береді. # ''[[Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп]]'' компанияның белгілі бір кезеңдегі [[Ақша ағымы|ақша ағыны]] қозғалысы, атап айтқанда оның операциялық, [[инвестиция|инвестициялық]] және [[қаржыландыру|қаржыландыру]] қызметі туралы ақпарат береді. Атап айтқанда, бухгалтерлік баланс белгілі бір уақыт сәтіндегі жағдайды көрсетсе, пайда мен залал туралы есеп, меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп және ақша қаражатының қозғалысы туралы есептің әрқайсысы [[есептік кезең]] ішіндегі қызметті көрсетеді. Бухгалтерлік баланстың негізгі функционалдық көрсеткіштерін түсіну арқылы бизнес иелері мен қаржы мамандары өсу мен тұрақтылықты қамтамасыз ететін негізделген шешімдер қабылдай алады. == Қаржылық есептіліктің мақсаты == «Қаржылық есептіліктің мақсаты — пайдаланушылардың кең ауқымына экономикалық шешімдер қабылдау кезінде пайдалы болатын кәсіпорынның қаржылық жағдайы, қызмет нәтижелері және қаржылық жағдайындағы өзгерістер туралы ақпарат беру». Қаржылық есептілік түсінікті, орынды, сенімді және салыстырмалы болуы тиіс. Есептілікте көрсетілген активтер, міндеттемелер, меншікті капитал, кірістер мен шығыстар ұйымның қаржылық жағдайымен тікелей байланысты. Қаржылық есептілік «бизнес пен экономикалық қызмет және бухгалтерлік есеп туралы жеткілікті білімі бар әрі ақпаратты мұқият зерделеуге дайын» оқырмандарға түсінікті болуға арналған.<ref name="iasplus.com">{{Cite web |title=IAS Plus -- Framework for the Preparation of Financial Statements |url=http://www.iasplus.com/standard/framewk.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623213650/http://www.iasplus.com/standard/framewk.htm |archive-date=2007-06-23 |access-date=2007-06-24 |website=www.iasplus.com}}</ref> Қаржылық есептілік әртүрлі мақсаттарда пайдаланылуы мүмкін: * Меншік иелері мен менеджерлерге кәсіпорын қызметінің одан әрі жалғасуына әсер ететін маңызды бизнес шешімдерін қабылдау үшін қаржылық есептілік қажет. Содан кейін басшылыққа көрсеткіштерді егжей-тегжейлі түсіндіру үшін осы есептілікке [[қаржылық талдау]] жүргізіледі. Бұл есептілік сондай-ақ басшылықтың [[акционер|акционерлерге]] арналған жылдық есебінің бір бөлігі ретінде пайдаланылады. * Қызметкерлерге де [[кәсіподақ]]тар жағдайында басшылықпен [[ұжымдық келіссөздер]] жүргізу туралы келісімдер (ҰК) жасасу немесе жекелеген қызметкерлердің еңбекақысын, қызметтік өсуін және дәрежесін талқылау үшін осы есептер қажет. * Әлеуетті [[инвестор]]лар бизнеске инвестиция салудың өміршеңдігін бағалау үшін қаржылық есептілікті пайдаланады. Қаржылық талдауды инвесторлар жиі пайдаланады және оны мамандар (қаржы талдаушылары) дайындайды, осылайша ол инвестициялық шешімдер қабылдауға негіз болады. * Қаржы институттары (банктер және басқа несие беруші компаниялар) компанияға жаңа [[айналым капиталы]]н беру немесе кеңеюді және басқа да елеулі шығыстарды қаржыландыру үшін борыштық [[Бағалы қағаз (қаржы)|бағалы қағаздар]] (мысалы, ұзақ мерзімді [[банк несиесі]] немесе [[борыштық міндеттеме]]лер) ұсыну туралы шешім қабылдау үшін оларды пайдаланады. * Акционерлер мезгіл-мезгіл [[корпоративтік ашықтық|акционерлік капиталдың]] қалай басқарылатыны туралы ақпарат сұрата алады, ол қаржылық есептілік (немесе [[акциялар туралы есеп]]тер) арқылы берілуі мүмкін, өйткені [[акционерлік капитал]]дың өміршең әрі жауапкершілікпен, тиісті сақтықпен басқарылатынына көз жеткізу акция иелерінің қаржылық мүддесіне сай келеді.<ref>{{cite journal |last1=Hung |first1=Mingyi |title=Accounting standards and value relevance of financial statements: An international analysis |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-accounting-economics_2000-12_30_3/page/401 |journal=Journal of Accounting and Economics |date=December 2000 |volume=30 |issue=3 |pages=401–420 |doi=10.1016/S0165-4101(01)00011-8 }}</ref> == Шоғырландырылған есептілік == [[Халықаралық бухгалтерлік есеп стандарты]] 27 «Шоғырландырылған және бөлек [[қаржылық]] есептілік» және [[Халықаралық қаржылық есептілік стандарты]] 10 «Шоғырландырылған қаржылық есептілік» стандарттарына сәйкес, шоғырландырылған қаржылық есептілік «бас (компания) мен оның [[еншілес компания]]ларының активтері, міндеттемелері, меншікті капиталы, кірістері, шығыстары және ақша ағындары біртұтас [[экономикалық субъект]]інікі ретінде ұсынылатын топтың қаржылық есептілігі» деп анықталады.<ref>{{cite web |url=http://www.iasplus.com/en/standards/ias/ias27-2011 |title=IAS 27 — Separate Financial Statements (2011) |publisher=IAS Plus (This material is provided by Deloitte Touche Tohmatsu Limited (“DTTL”), or a member firm of DTTL, or one of their related entities. This material is provided “AS IS” and without warranty of any kind, express or implied. Without limiting the foregoing, neither Deloitte Touche Tohmatsu Limited (“DTTL”), nor any member firm of DTTL (a “DTTL Member Firm”), nor any of their related entities (collectively, the “Deloitte Network”) warrants that this material will be error-free or will meet any particular criteria of performance or quality, and each entity of the Deloitte Network expressly disclaims all implied warranties, including without limitation warranties of merchantability, title, fitness for a particular purpose, non-infringement, compatibility, and accuracy.) |website= www.iasplus.com |access-date=2013-11-29}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iasplus.com/en/standards/ifrs/ifrs10 |title=IFRS 10 — Consolidated Financial Statements |publisher=IAS Plus (This material is provided by Deloitte Touche Tohmatsu Limited (“DTTL”), or a member firm of DTTL, or one of their related entities. This material is provided “AS IS” and without warranty of any kind, express or implied. Without limiting the foregoing, neither Deloitte Touche Tohmatsu Limited (“DTTL”), nor any member firm of DTTL (a “DTTL Member Firm”), nor any of their related entities (collectively, the “Deloitte Network”) warrants that this material will be error-free or will meet any particular criteria of performance or quality, and each entity of the Deloitte Network expressly disclaims all implied warranties, including without limitation warranties of merchantability, title, fitness for a particular purpose, non-infringement, compatibility, and accuracy.) |website= www.iasplus.com |access-date=2013-11-29}}</ref> == Стандарттар мен ережелер == Әртүрлі елдер уақыт өте келе өздерінің бухгалтерлік есеп қағидаттарын әзірледі, бұл компанияларды халықаралық деңгейде салыстыруды қиындатты. Әртүрлі компаниялар дайындаған қаржылық есептіліктің біркелкілігі мен салыстырмалылығын қамтамасыз ету үшін нұсқаулар мен ережелер жиынтығы қолданылады. Әдетте [[Жалпы қабылданған бухгалтерлік есеп қағидаттары]] (GAAP) деп аталатын бұл нұсқаулар жиынтығы қаржылық есептілікті дайындауға негіз болады, дегенмен көптеген компаниялар мұндай талаптардың аясынан тыс ақпаратты [[ерікті түрде ақпаратты ашу|ерікті түрде ашады]].<ref name=FASB2001>FASB, 2001. [http://www.fasb.org/brrp/brrp2.shtml Improving Business Reporting: Insights into Enhancing Voluntary Disclosures]. Retrieved on April 20, 2012.</ref> Соңғы уақытта [[Халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттары жөніндегі кеңес]] (IASB) әзірлейтін бухгалтерлік есеп ережелерін стандарттауға ұмтылыс байқалады. IASB [[Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары]]н (IFRS) әзірлейді, оларды [[Аустралия]], Канада және [[Еуропалық Одақ]] (тек акциялары биржада айналыстағы компаниялар үшін) қабылдаған, ал [[Оңтүстік Африка Республикасы]] мен [[Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары#Бейімдеу және жақындастыру|басқа елдерде]] қабылдау мәселесі қарастырылуда. [[АҚШ]]-тың [[Қаржылық есеп стандарттары жөніндегі кеңес]]і уақыт өте келе АҚШ-тың GAAP қағидаттары мен IFRS стандарттарын жақындастыру міндеттемесін қабылдады. == Басшылықтың талқылауы мен талдауы == Басшылықтың талқылауы мен талдауы немесе MD&A — компанияның жылдық қаржылық есептілігінің ажырамас бөлігі. MD&A мақсаты — басшылықтың көзқарасы тұрғысынан субъектінің өткен кезеңдегі қызмет нәтижелерін, оның қаржылық жағдайын және болашақ перспективаларын баяндап түсіндіру. Осылайша, MD&A инвесторларға субъектіге инвестиция салу немесе инвестициялауды жалғастыру туралы шешім қабылдауға көмектесу үшін толық, әділ және теңгерімді ақпарат беруге бағытталған.<ref>{{Cite web |url=http://www.cica.ca/research-and-guidance/mda-and-business-reporting/index.aspx |title=MD&A & Other Performance Reporting |access-date=2014-02-19 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407204821/http://www.cica.ca/research-and-guidance/mda-and-business-reporting/index.aspx |url-status=dead }}</ref> Бұл бөлімде өткен жылдың сипаттамасы және сол жылы компанияның қызметіне әсер еткен кейбір негізгі факторлар, сондай-ақ компанияның өткені, қазіргі жағдайы мен болашағына әділ әрі бейтарап шолу беріледі. MD&A әдетте корпорацияның [[Бухгалтерлік өтімділік|өтімділік жағдайын]], капитал ресурстарын,<ref>{{Cite web |url=http://www.nikoresources.com/2002manage.html |title=Nico Resources Management's Discussion and Analysis |access-date=2014-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115081547/http://www.nikoresources.com/2002manage.html |archive-date=2006-11-15 |url-status=dead }}</ref> қызметінің нәтижелерін, қаржылық есептілік баптарындағы елеулі өзгерістердің негізгі себептерін (мысалы, активтердің құнсыздануы және қайта құрылымдау шығындары), әдеттен тыс немесе сирек кездесетін оқиғаларды (мысалы, [[бірігулер мен жұтылулар]] немесе [[акцияларды кері сатып алу]]), оң және теріс үрдістерді, [[инфляция]]ның әсерін, ішкі және халықаралық нарықтық тәуекелдерді,<ref>{{Cite web |url=http://www.pepsico.com/Annual-Reports/1998/financial/analysis.html |title=PepsiCo Management's Discussion and Analysis |access-date=2014-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319194828/http://www.pepsico.com/Annual-Reports/1998/financial/analysis.html |archive-date=2012-03-19 |url-status=dead }}</ref> сондай-ақ елеулі белгісіздіктерді сипаттайды. == Тағы қараңыз == * [[Фандрайзинг]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржылық есептілік]] om8pf9iwx3br0nilulf50hmvllfznw6 0 786009 3657070 3648962 2026-09-18T17:39:40Z 1nter pares 146705 3657070 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sumitomo Mitsui Trust Group, Inc.<br>三井住友トラストグループ株式会社 |логотипі = Sumitomo Mitsui Trust Holdings Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық компания]] ([[Кабусики-гайся|KK]]) |биржадағы листингі = [[Токио қор биржасы|TYO]]: 8309 |қызметі = Әлем бойынша |құрылды = [[2002 жыл|2002]] (Chuo Mitsui Trust Holdings, Inc. ретінде) |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = Кадзуо Танабэ ([[Президент (корпоративтік лауазым)|президент]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі|Жеке тұлғаларға арналған банк қызметтері]]<br>[[Корпоративтік банк ісі]]<br>[[Активтерді басқару]]<br>[[Инвестицияларды басқару]] |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = 83,7 млрд [[Жапония иенасы|иена]] (2014 қаржы жылы)<ref>{{cite web|title=Status of Profit and Loss|url=http://smth.jp/en/ir/highlight/02/index.html|publisher=Sumitomo Mitsui Trust Holdings, Inc.|access-date=[[24 сәуір]] [[2015 жыл|2015]]}}</ref> |активтер = 989,7 млрд АҚШ доллары ([[наурыз]] [[2022 жыл|2022]])<ref>{{Cite web |title=World's Top Asset Management Firms 2022 |url=https://www.advratings.com/top-asset-management-firms |access-date=[[3 маусым]] [[2022 жыл|2022]] |website=www.advratings.com}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 21 113 (2015) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Nikko Asset Management]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://smth.jp/en |Ортаққор = }} {{nihongo|'''Sumitomo Mitsui Trust Group, Inc.'''|三井住友トラストグループ株式会社|Mitsui Sumitomo Torasuto Gurupu [[Kabushiki kaisha|Kabushiki Gaisha]]}}, бұрын Chuo Mitsui Trust Holdings, Inc. — штаб-пәтері [[Тиёда]], [[Токио]]да орналасқан жапондық [[Банктік холдингтік компания|қаржылық холдингтік компания]]. Ол активтерді басқаруға, қаржылық брокерлік қызметке және жылжымайтын мүлік саласындағы қызметтерге баса назар аудара отырып, бөлшек және көтерме клиенттерге әртүрлі қаржы өнімдерін ұсынады.<ref>{{cite web |title=Outline of Business |url=http://smth.jp/en/about_us/business/index.html |access-date=24 сәуір 2015 |publisher=Sumitomo Mitsui Trust Holdings, Inc.}}</ref> Оның негізгі операциялық компаниясы — {{nihongo|'''Sumitomo Mitsui Trust Bank, Ltd'''|[[三井住友信託銀行|三井住友信託銀行株式会社]]|Mitsui Sumitomo Shintaku Ginkō [[Kabushiki kaisha|Kabushiki Gaisha]]}}; ол активтерінің көлемі бойынша Жапониядағы ең ірі сенімгерлік компания және бесінші ірі банк болып табылады. Компанияның [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] тобымен тікелей капиталдық байланысы жоқ; екі банк тобының атаулары ұқсас болуы олардың екеуінің де тарихи [[Sumitomo]] және [[Mitsui]] конгломераттарынан бастау алуымен байланысты. Sumitomo Mitsui Trust Holdings пен [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] арасында тек шектеулі бақылау байланысы бар. Іс жүзінде SM Trust Holdings [[Japan Trustee Services Bank]] банкінің шамамен 66%-ын бақылайды. 2017 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша SM Financial Group веб-сайтында Japan Trustee Services Bank [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] акцияларының 5,50%-ын иеленгені, сондай-ақ № 1 сенімгерлік шот (信託口1) арқылы 1,52%, № 2 сенімгерлік шот (信託口2) арқылы 1,50%, № 5 шот (信託口5) арқылы 2,05%, № 7 сенімгерлік шот (信託口7) арқылы 1,36% және № 9 сенімгерлік шот (信託口9) арқылы 1,85% иеленгені көрсетілген.<ref>{{cite web|title=Shareholding percentage|url=https://www.smfg.co.jp/investor/stock/capital_shares.html|publisher=Sumitomo Mitsui Trust Holdings, Inc.|access-date=31 наурыз 2017}}</ref> == Тарихы == === Chuo Mitsui === SMT-дің ең алғашқы ізашары — 1924 жылғы наурызда жарғылық капиталы 30 млн иен болып құрылған '''Mitsui Trust Company Ltd'''. 1948 жылғы наурызда ол атауын '''Tokyo Trust & Banking Co., Ltd.''' деп өзгертті. 1952 жылы атауын қайтадан '''Mitsui Trust and Banking Company, Ltd''' деп өзгертті.<ref name="history2">{{cite web |title=History Chuo Mitsui Trust Group |url=http://smth.jp/en/about_us/profile/history/cmtg/index.html |access-date=24 сәуір 2015 |publisher=Sumitomo Mitsui Trust Holdings, Inc.}}</ref> '''Chuo Trust & Banking Co., Ltd.''' 1962 жылғы мамырда жарғылық капиталы 2,5 млрд иен болып, [[Tokai Bank]], [[Dai-Ichi Bank|Dai-Ichi]] Bank, [[Industrial Bank of Japan]] және басқа да қаржы институттарының қолдауымен құрылды. Ол Tokai мен Dai-Ichi банктерінің сенімгерлік бизнесін, сондай-ақ Japan Securities Agents, Ltd. компаниясының акцияларды беру жөніндегі агенттік қызметін өзіне қабылдады. 1998 жылы [[Hokkaido Takushoku Bank]] банкінің Хонсюдағы операцияларын сатып алды.<ref name="history2">{{cite web |title=History Chuo Mitsui Trust Group |url=http://smth.jp/en/about_us/profile/history/cmtg/index.html |access-date=24 сәуір 2015 |publisher=Sumitomo Mitsui Trust Holdings, Inc.}}</ref> Mitsui Trust пен Chuo Trust 1999 жылғы мамырда бірігу туралы келісімге қол қойып, 2000 жылғы сәуірде бірігуді аяқтады, нәтижесінде {{nihongo|'''Chuo Mitsui Trust and Banking Co., Ltd.'''|中央三井信託銀行|中央三井信託銀行株式会社]]}} құрылды. 2001 жылы Chuo Mitsui '''Mitsui Trust Holdings, Inc.''' деп аталатын жаңа банктік холдингтік компания құру жоспарын жариялады, ол 2002 жылғы ақпанда құрылды. 2007 жылы оның атауы {{nihongo|'''Chuo Mitsui Trust Holdings, Inc.'''|中央三井トラスト・ホールディングス|中央三井トラスト・ホールディングス株式会社]]}} болып өзгертілді.<ref name="history2">{{cite web |title=History Chuo Mitsui Trust Group |url=http://smth.jp/en/about_us/profile/history/cmtg/index.html |access-date=24 сәуір 2015 |publisher=Sumitomo Mitsui Trust Holdings, Inc.}}</ref> === Sumitomo Trust === '''Sumitomo Trust Co., Ltd.''' 1925 жылғы шілдеде жарғылық капиталы 20 млн иен болып, штаб-пәтері Осакадағы Авадзитё ауданында құрылды. 1948 жылы атауын '''Fuji Trust & Banking Co., Ltd.''' деп өзгертті, ал 1952 жылы {{nihongo|'''Sumitomo Trust and Banking Co., Ltd.'''|住友信託銀行|住友信託銀行株式会社]]}} атауын қабылдады. 1962 жылы штаб-пәтерін Осакадағы Китахама ауданында орналасқан Sumitomo Building ғимаратына көшірді.<ref>{{cite web|title=History The Sumitomo Trust & Banking Co., Ltd.|url=http://smth.jp/en/about_us/profile/history/stb/index.html|publisher=Sumitomo Mitsui Trust Holdings, Inc.|access-date=24 сәуір 2015}}</ref> === Бірігуі === Chuo Mitsui 2009 жылғы қарашада The Sumitomo Trust and Banking Co., Ltd. банкімен бірігуге келісті және 2011 жылғы сәуірде Chuo Mitsui мен Sumitomo Trust арасындағы акциялар айырбасы арқылы '''Sumitomo Mitsui Trust Holdings, Inc.''' холдингтік компаниясын құрды. Осы холдингтік компанияға қарасты үш негізгі сенімгерлік банк 2012 жылғы сәуірде бірігіп, Sumitomo Mitsui Trust Bank, Ltd. банкін құрды.<ref name="history3">{{cite web |title=History Chuo Mitsui Trust Group |url=http://smth.jp/en/about_us/profile/history/cmtg/index.html |access-date=24 сәуір 2015 |publisher=Sumitomo Mitsui Trust Holdings, Inc.}}</ref> SMTB Жапониядағы ең ірі сенімгерлік банкке және активтерінің көлемі бойынша елдегі бесінші ірі коммерциялық банкке айналды.<ref>{{cite news |last1=Saito |first1=Tokuhiko |date=2 сәуір 2012 |title=Japan's largest trust bank is born |work=The Asahi Shimbun |url=http://ajw.asahi.com/article/business/AJ201204020034 |access-date=24 сәуір 2015}}</ref> 2012 жылы Chuo Mitsui қорының менеджері [[Nomura Securities]] компаниясынан [[Mizuho Financial Group]]-тың 2010 жылғы акциялар шығарылымына қатысты жария етілмеген ақпаратты пайдаланып сауда жасағаны анықталғаннан кейін, SMTB-ге [[инсайдерлік сауда]] үшін айыппұл салынды.<ref>{{cite news |date=31 мамыр 2012 |title=SESC: Fine Sumitomo Mitsui Trust ¥80,000 for insider trading scam |work=The Japan Times |agency=Jiji |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2012/05/31/business/sesc-fine-sumitomo-mitsui-trust-80000-for-insider-trading-scam/#.VTnlB9Kqqko |access-date=24 сәуір 2015}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Токио қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Осака қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Nikkei 225 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жапония банктері]] [[Санат:Mitsui]] [[Санат:Жапонияның мемлекеттік компаниялары]] [[Санат:Sumitomo]] [[Санат:2002 жылы құрылған банктер]] [[Санат:2002 жылы құрылған холдингтік компаниялар]] [[Санат:2002 жылы құрылған Жапония компаниялары]] [[Санат:Токиода орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Токиода орналасқан холдингтік компаниялар]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] gxfwp4e29uzhabtx9wij40lxo0e1ahg 0 786066 3656923 3656484 2026-09-18T15:27:53Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656923 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[29 тамыз]] [[2026 жыл|2026]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, Мәңгілік Ел даңғылы, 8 (Министрліктер үйі) |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты 2026 жылғы 29 тамызда дербес мемлекеттік орган болып құрылды.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Аппаратты басшы басқарады, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Бұрын Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты деп [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрамына кіретін Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымдық бөлімшелері аталған, оған жалпы басшылықты Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы жасаған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000088_ Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> == Құрылымы == Аппарат басшылығы: * [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратының Басшысы<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> * [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] – Аппарат Басшысының бірінші орынбасары<ref name="or26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--582843 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> * Геннадий Зуев – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> Қауіпсіздік кеңесінің аппараты хатшылық, 5 бөлімнен және орталықтан тұрады:<ref>[https://www.akorda.kz/kz/security_council/security_council_structure?category=structural_subdivisions# Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымы. Құрылымдық бөлімшелер]</ref> * Аппарат Хатшылығы ** меңгерушісі: Ерлан Байтұқбаев<ref name="bol26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--1185854 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * Ақпараттық қауіпсіздік бөлімі * Ахуалдық орталық * Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі ** меңгерушісі: Марат Аймашев<ref name="bol26" /> * Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі ** меңгерушісі: Расул Оразғұлов<ref name="bol26" /> * Құқық қорғау жүйесі бөлімі * Талдау бөлімі ** меңгерушісі: Александр Суханов<ref name="bol26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] jzr9b4lkuww1c025yuaeree1wb172sq 3657015 3656923 2026-09-18T16:51:44Z Casserium 68287 /* Құрылымы */ 3657015 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[29 тамыз]] [[2026 жыл|2026]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, Мәңгілік Ел даңғылы, 8 (Министрліктер үйі) |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты 2026 жылғы 29 тамызда дербес мемлекеттік орган болып құрылды.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Аппаратты басшы басқарады, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Бұрын Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты деп [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрамына кіретін Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымдық бөлімшелері аталған, оған жалпы басшылықты Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы жасаған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000088_ Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> == Құрылымы == Аппарат басшысын, оның орынбасарларын, құрылымдық бөлімше басшыларын [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|Қауіпсіздік Кеңесі төрағасының орынбасарының]] ұсынуы бойынша Республика Президенті қызметке тағайындап, қызметтен босатады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> Аппарат басшылығы: * [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратының Басшысы<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> * [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] – Аппарат Басшысының бірінші орынбасары<ref name="or26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--582843 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> * Геннадий Зуев – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> Қауіпсіздік кеңесінің аппараты хатшылық, 5 бөлімнен және орталықтан тұрады:<ref>[https://www.akorda.kz/kz/security_council/security_council_structure?category=structural_subdivisions# Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымы. Құрылымдық бөлімшелер]</ref> * Аппарат Хатшылығы ** меңгерушісі: Ерлан Байтұқбаев<ref name="bol26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--1185854 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * Ақпараттық қауіпсіздік бөлімі * Ахуалдық орталық * Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі ** меңгерушісі: Марат Аймашев<ref name="bol26" /> * Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі ** меңгерушісі: Расул Оразғұлов<ref name="bol26" /> * Құқық қорғау жүйесі бөлімі * Талдау бөлімі ** меңгерушісі: Александр Суханов<ref name="bol26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] ny6wpjqbat6kud1qljl8ts9vpudycbz 3657017 3657015 2026-09-18T16:52:56Z Casserium 68287 /* Құрылымы */ 3657017 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[29 тамыз]] [[2026 жыл|2026]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, Мәңгілік Ел даңғылы, 8 (Министрліктер үйі) |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] |басшылықтың лауазымы2 = Басшының бірінші орынбасары |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = [https://www.akorda.kz/kz akorda.kz] |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. == Тарихы == Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты 2026 жылғы 29 тамызда дербес мемлекеттік орган болып құрылды.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> Аппаратты басшы басқарады, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары аппараттың жұмысын үйлестіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazakstan-respublikasy-kauipsizdik-kenesi-toragasynyn-orynbasary-aida-balaevany-kabyldady-3174159 Мемлекет басшысы Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары Аида Балаеваны қабылдады]</ref> Бұрын Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты деп [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]] құрамына кіретін Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымдық бөлімшелері аталған, оған жалпы басшылықты Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы жасаған.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000088_ Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік Кеңесі туралы]</ref> == Құрылымы == Аппарат басшысын, оның орынбасарларын, құрылымдық бөлімше басшыларын [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары|Қауіпсіздік Кеңесі төрағасы орынбасарының]] ұсынуы бойынша Республика Президенті қызметке тағайындап, қызметтен босатады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> Аппарат басшылығы: * [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] – Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратының Басшысы<ref>[https://www.akorda.kz/kz/mk-baymukashev-turaly-58269 М.Қ. Баймұқашев туралы]</ref> * [[Нұржан Хажимұратұлы Каджиақбаров|Нұржан Каджиақбаров]] – Аппарат Басшысының бірінші орынбасары<ref name="or26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--582843 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> * Геннадий Зуев – Аппарат Басшысының орынбасары<ref name="or26" /> Қауіпсіздік кеңесінің аппараты хатшылық, 5 бөлімнен және орталықтан тұрады:<ref>[https://www.akorda.kz/kz/security_council/security_council_structure?category=structural_subdivisions# Қауіпсіздік Кеңесінің құрылымы. Құрылымдық бөлімшелер]</ref> * Аппарат Хатшылығы ** меңгерушісі: Ерлан Байтұқбаев<ref name="bol26">[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimderimen--1185854 Мемлекет басшысының өкімдерімен:]</ref> * Ақпараттық қауіпсіздік бөлімі * Ахуалдық орталық * Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі ** меңгерушісі: Марат Аймашев<ref name="bol26" /> * Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі ** меңгерушісі: Расул Оразғұлов<ref name="bol26" /> * Құқық қорғау жүйесі бөлімі * Талдау бөлімі ** меңгерушісі: Александр Суханов<ref name="bol26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] pxx3tb58h38q57w4cmsihveimjl4205 0 786207 3657069 3651902 2026-09-18T17:39:08Z 1nter pares 146705 3657069 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Resona Holdings, Inc.<br>株式会社りそなホールディングス |логотипі = |суреті = Fukagawa gatharia 2009.JPG |сурет атауы = [[Кото (арнайы аудан)|Кото]], [[Токио]], [[Жапония]] қаласындағы Resona Holdings бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = TYO: 8308 |қызметі = |құрылды = [[1918 жыл|1918]] |құрушы = |орналасуы = [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Кадзухиро Хигаси]] <small>(төраға)</small><br>Масахиро Минами <small>(президент)</small><ref name="reuters" /> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = {{құлдырау}} ¥2,317 трлн<br><small>$21,1 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |айналым = {{өсім}} ¥658,6 млрд<br><small>$5,99 млрд (2020)<ref name="ar2020">{{cite web|title=Annual Report 2019-20|url=https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307135924/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/integrated/pdf/19/ir20.pdf|url-status=live}}</ref></small> |операциялық кіріс = |таза табысы = {{құлдырау}} ¥152,4 млрд<br><small>$1,39 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |активтер = {{өсім}} ¥60,512 трлн<br><small>$550 млрд (2020)<ref name="ar2020" /></small> |капитализация = ¥1,056 трлн<br><small>$9,6 млрд ([[16 шілде]] [[2021 жыл|2021]])</small><ref name="reuters">{{cite web|title=8308.T - Resona Holdings Inc Profile|url=https://www.reuters.com/companies/8308.T|publisher=Reuters|access-date=2021-07-16|language=en|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717003536/https://www.reuters.com/companies/8308.T|url-status=live}}</ref> |қызметкерлер саны = 28 371 <small>(2020)<ref name="ar2020" /></small> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = [[Deloitte Touche Tohmatsu|Deloitte LLP]] |сайты = |Ортаққор = }} '''Resona Holdings, Inc.''' — жапондық Resona Group банк тобының холдингтік компаниясы. Resona Group — Жапониядағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы. Компанияның бас кеңсесі [[Токио]]ның [[Кото (арнайы аудан)|Кото]] ауданындағы Кибада орналасқан. Топтың негізгі құрамдас бөліктері: бас кеңсесі [[Осака]]да орналасқан ұлттық корпоративтік және бөлшек банк — Resona Bank және бас кеңсесі [[Сайтама (қала)|Сайтама]] қаласында орналасқан, негізінен [[Сайтама префектурасы]]на қызмет көрсететін Saitama Resona Bank.<ref name="ar2017">{{cite web|title=Annual Report 2017|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|publisher=Resona Holdings, Inc.|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125035/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/hd/pdf/16/ar17_001.pdf|archive-date=2017-09-14|url-status=dead}}</ref> Топ 2003 жылы біріктірілген Daiwa Bank және Asahi Bank банктерінің негізінде құрылды. [[Сурет:Resona-Bank-hq-01.jpg|thumb|Resona Bank бас кеңсесі (бұрынғы Daiwa Bank бас кеңсесі), Тюо-ку, [[Осака]], [[Жапония]]]] == Тарихы == === Daiwa Bank === Resona 1918 жылы Osaka Nomura Bank ретінде құрылды. Бұл заңды тұлға II Токушичи Номура негізін қалаған Nomura [[дзайбацу]]ына қаржылық қолдау көрсетті. Банктің брокерлік операциялары бөлініп шығарылып, 1926 жылы қазіргі кезде Жапонияның ірі бағалы қағаздар компанияларының бірі болып табылатын Nomura Securities ретінде қайта құрылды. 1927 жылы банк Nomura Bank болып қайта аталды, ал 1929 жылға қарай [[Осака префектурасы]]ның негізгі банкіне айналды.<ref name="p060_061">{{cite web |url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125115/https://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf |archive-date=2017-09-14 |access-date=2016-06-20 }}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дзайбацулар таратылғаннан кейін банк The Daiwa Bank болып қайта аталды. Оның алғашқы шетелдік өкілдігі 1956 жылы Нью-Йоркте ашылды, кейін әлемнің басқа қаржы орталықтарында да өкілдіктері құрылды. Алайда 1995 жылғы жанжалдан кейін банк шетелдегі бүкіл қызметін тоқтатты: банк трейдерлерінің бірі клиенттердің шоттарындағы қаражатпен алыпсатарлық операциялар жүргізіп, мұны жасыру үшін 11 жыл бойы Нью-Йорк бөлімшесінің есептілігін бұрмалаған; келтірілген залал 1,1 млрд АҚШ долларын құрады.<ref name="history">{{cite web|title=The Daiwa Bank, Ltd. History|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|work=Funding Universe|publisher=International Directory of Company Histories, Vol. 39. St. James Press, 2001|access-date=2017-09-14|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914125506/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/the-daiwa-bank-ltd-history/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Daiwa Bank, Limited: 82 Years of History|url=http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|publisher=Resona Group|access-date=2017-09-14|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141438/http://www.resona-gr.co.jp/holdings/english/investors/financial/annual/daiwa/pdf/99/p060_061.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> === Asahi Bank === Japan Savings Bank (日本貯蓄銀行, Нихон Тётику Гинко) 1945 жылғы мамырда тоғыз [[Жинақ банкі|жинақ банкінің]] бірігуі нәтижесінде құрылды. Соғыстан кейінгі жылдары жоғары инфляция банк қызметіне қауіп төндіргендіктен, 1948 жылы жинақ банкі '''Kyowa Bank''' (協和銀行, Кёва Гинко) деп аталатын коммерциялық банк болып қайта құрылды. 1991 жылы Kyowa Bank Saitama Bank-пен (埼玉銀行, Сайтама Гинко) бірігіп, Kyowa Saitama Bank (協和埼玉銀行, Кёва Сайтама Гинко) құрылды, ал 1992 жылы ол '''Asahi Bank''' (あさひ銀行, Асахи Гинко) болып қайта аталды. 2001 жылы Asahi Bank Sanwa Bank және [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Tokai Bank]] банктерімен бірігу жөніндегі келіссөздерге кірісті; үш банк бірігетінін жариялады. Нәтижесінде [[Deutsche Bank]] пен [[Mizuho Financial Group]]-тан кейінгі әлемдегі үшінші ірі банк құрылуға тиіс еді.<ref>[http://money.cnn.com/2000/03/13/deals/japanbank/|«Japan banks in 3-way deal»]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=2019-06|bot=InternetArchiveBot }}. CNN Money. 13 марта 2000.</ref> Алайда Asahi Bank келіссөздерден шықты.<ref>Дворак, Фред (16 Июня 2000). [https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259|«Asahi Exits Three-Way Bank Deal, Leaving Sanwa, Tokai to Clean Up»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210720004144/https://www.wsj.com/articles/SB961052280779900259%7C%C2%ABAsahi |date=2021-07-20 }}. Wall Street Journal.</ref> Кейін оның қатысуынсыз Sanwa Bank пен Tokai Bank-тің бірігуі нәтижесінде [[The Bank of Tokyo-Mitsubishi UFJ|Bank of Tokyo-Mitsubishi]] құрылды. === Resona-ның құрылуы === 2001 жылғы желтоқсанда Daiwa Bank [[Банктік холдингтік компания|банктік холдингтік компания]] болып қайта құрылып, Daiwa Bank, Kinki Osaka Bank және Nara Bank банктерінің [[Бас компания|бас компаниясына]] айналды. Бір айдан кейін Daiwa Bank Daiwa Bank Holdings компаниясының акциялар айырбасы мәмілесі арқылы Asahi Bank-ті сатып алатынын жариялады, соның нәтижесінде [[Жапония]]дағы көлемі бойынша бесінші ірі банк тобы құрылды.<ref>[https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080|«Daiwa, Asahi Banks Agree To Merge in a Share Swap»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721133539/https://www.wsj.com/articles/SB1009321459585380080%7C%C2%ABDaiwa%2C |date=2021-07-21 }}. The Wall Street Journal. 26 декября 2001.</ref> 2002 жылғы 1 қазанда компания Resona Holdings, Inc. болып қайта аталды. 2003 жылғы 1 мамырда Daiwa Bank пен Asahi Bank өз операцияларын біріктірді, ал олардың активтерінің басым бөлігі Resona Bank-ті құру үшін біріктірілді. Asahi Bank-тің [[Сайтама (қала)|Сайтамадағы]] 100 филиалы мен [[Токио]]дағы үш филиалы жеке заңды тұлға — Saitama Resona Bank болып қайта құрылды.<ref>{{cite web|title=Daiwa, Asahi banks merge within Resona group.|url=https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|publisher=Farlex, Inc.|access-date=2017-09-14|date=2003-03-01|language=en|archive-date=2017-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914172815/https://www.thefreelibrary.com/Daiwa,+Asahi+banks+merge+within+Resona+group.-a098259806|url-status=live}}</ref> == Қызметі == Resona Group төрт негізгі бөлімшеден тұрады: * тұтынушылық банкинг — тұтынушылық несиелер беру және жеке клиенттердің активтерін басқару; * корпоративтік банкинг — корпоративтік клиенттерге қызмет көрсету, соның ішінде несие беру, сенімгерлік қорлардың активтерін басқару және жылжымайтын мүлікпен операциялар; * қаржы нарықтары — қысқа мерзімді несие беру, облигациялар және деривативтер саудасы; * Kansai Mirai Financial Group — Кансай өңірінде жұмыс істейтін еншілес банк тобы; 2017 жылғы қарашада құрылған және Kansai Mirai Bank пен Minato Bank атты екі банкті қамтиды.<ref name="reuters" /> Негізгі банктері: * Resona Bank — 325 филиал, 8700 қызметкер, активтері 33,9 трлн иен. * Saitama Resona Bank — 130 филиал, 3100 қызметкер, активтері 15,2 трлн иен. * Kansai Mirai Bank — 272 филиал, 4100 қызметкер, активтері 7,6 трлн иен. * Minato Bank — 106 филиал, 2100 қызметкер, активтері 3,5 трлн иен.<ref name="ar2020" /> 2019–2020 қаржы жылындағы 659 млрд иен кірістің 431 млрд иенін таза пайыздық кіріс, 171 млрд иенін комиссиялар мен қызмет көрсету төлемдері, ал 19 млрд иенін сенімгерлік қорларды басқару төлемдері құрады. 2020 жылғы наурыздағы жағдай бойынша активтері 60,5 трлн иенді құрады ([[Ірі банктер тізімі|әлемдегі ең ірі 60 банктің]] қатарына кірді), оның 36,6 трлн иені берілген несиелерге тиесілі болды; қабылданған депозиттер көлемі 52,9 трлн иенді құрады.<ref name="ar2020" /> 2015 жылы компания басқаруындағы активтерінің көлемі (128 млрд АҚШ доллары) бойынша әлемдегі ең ірі инвестициялық компаниялар арасында 108-орынға ие болды.<ref>{{cite web|title=The world’s 500 largest asset managers – Year end 2015|url=https://www.willistowerswatson.com/en/insights/2016/10/The-worlds-500-largest-asset-managers-year-end-2015|date=2016-10-31|publisher=[[Willis Towers Watson]]|access-date=2016-12-07|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221054918/https://www.willistowerswatson.com/en/insights/2016/10/The-worlds-500-largest-asset-managers-year-end-2015|archive-date=2016-12-21}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1918 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Жапония банктері]] [[Санат:Осака префектурасында орналасқан компаниялар]] [[Санат:Токиода орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Токиода орналасқан холдингтік компаниялар]] [[Санат:Токио қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Осака қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Бұрын Лондон қор биржасында листинг акциясы болған компаниялар]] [[Санат:Nikkei 225 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жапонияның мемлекеттік компаниялары]] [[Санат:Сайтама префектурасында орналасқан компаниялар]] 6i8zrbvcy9bxe9tih6t11s981b365nz 0 786356 3657294 3652460 2026-09-19T08:50:43Z InternetArchiveBot 105421 Add 4 books for [[Уикипедия:Тексерілмелдігі]] (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3657294 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат |аты = Декстрорфан |суреті = Dextrorphan.svg |сурет_ені = 180 |IUPAC_атауы = (1S,9S,10S)-17-метил-17-азатетрацикло[7.5.3.0^1,10.0^2,7]гептадека-2(7),3,5-триен-4-ол |басқа_атаулары = DXO; декстрорфанол; (+)-3-гидрокси-N-метилморфинан |химиялық_формуласы = C₁₇H₂₃NO |мольдік_массасы = 257,37 |CAS = 125-73-5 |PubChem = 5360697 |SMILES = CN1CC[C@@]23CCCC[C@@H]2[C@@H]1CC4=C3C=C(C=C4)O |InChI = 1S/C17H23NO/c1-18-9-8-17-7-3-2-4-14(17)16(18)10-12-5-6-13(19)11-15(12)17/h5-6,11,14,16,19H,2-4,7-10H2,1H3/t14-,16+,17+/m1/s1 |ChEBI = 29133 }} '''Декстрорфан''' ({{lang-en|dextrorphan}}, қысқаша '''DXO''') — [[морфинан]] туындыларына жататын органикалық қосылыс және [[декстрометорфан]]ның фармакологиялық белсенді негізгі O-деметилденген метаболиттерінің бірі. Ол [[рацеморфан]] құрамындағы оңға бұрушы энантиомер, ал оның айна бейнесіндегі солға бұрушы энантиомері — [[леворфанол]]. PubChem дерекқорында декстрорфанның молекулалық формуласы C₁₇H₂₃NO, молярлық массасы 257,37 г/моль және CAS нөмірі 125-73-5 деп көрсетілген.<ref name="PubChem">''Dextrorphan''. PubChem Compound Summary, CID 5360697. National Center for Biotechnology Information. Қаралған күні: 2026-09-09.</ref> Декстрорфан [[NMDA-рецептор]]ының бәсекелеспейтін антагонисі ретінде жақсы зерттелген. Ол декстрометорфанға қарағанда NMDA-рецепторларымен байланысты иондық арна учаскелеріне күштірек әсер етеді және жоғары экспозиция кезінде диссоциативті психобелсенді әсерлердің қалыптасуына үлес қоса алады.<ref name="Choi1987">{{Cite journal|last1=Choi|first1=D. W.|last2=Peters|first2=S.|last3=Viseskul|first3=V.|title=Dextrorphan and levorphanol selectively block N-methyl-D-aspartate receptor-mediated neurotoxicity on cortical neurons|journal=Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics|year=1987|volume=242|issue=2|pages=713–720|pmid=3039122}}</ref><ref name="LePage2005">{{Cite journal|last1=LePage|first1=K. T.|last2=Ishmael|first2=J. E.|last3=Low|first3=C. M.|last4=Traynelis|first4=S. F.|last5=Murray|first5=T. F.|title=Differential binding properties of [3H]dextrorphan and [3H]MK-801 in heterologously expressed NMDA receptors|journal=Neuropharmacology|year=2005|volume=49|issue=1|pages=1–16|doi=10.1016/j.neuropharm.2005.01.029|pmid=15992576}}</ref> == Химиялық құрылысы және стереохимиясы == Декстрорфан — төрт сақиналы морфинан қаңқасы бар фенолдық үшіншілік амин. Декстрометорфаннан айырмашылығы молекуланың 3-позициясында метокси тобының орнына гидрокси тобы орналасқан; сондықтан екі қосылыстың өзара қатынасы 3-O-деметилдену/3-O-метилдену жұбы ретінде қарастырылады.<ref name="Newman1992">{{Cite journal|last1=Newman|first1=A. H.|last2=Bevan|first2=K.|last3=Bowery|first3=N.|last4=Tortella|first4=F. C.|title=Synthesis and evaluation of 3-substituted 17-methylmorphinan analogs as potential anticonvulsant agents|journal=Journal of Medicinal Chemistry|year=1992|volume=35|issue=22|pages=4135–4142|doi=10.1021/jm00100a019|pmid=1433216}}</ref> Декстрорфан мен леворфанол бірдей конституциялық формулаға ие, бірақ кеңістіктік конфигурациялары қарама-қарсы. Екі энантиомердің 1:1 қоспасы рацеморфан деп аталады. Стереохимиялық айырмашылық олардың фармакологиялық бейінінде айқын көрінеді: леворфанол күшті опиоидтық анальгетик болса, декстрорфанда NMDA-рецептор антагонизмі айқынырақ және классикалық опиоидтық әсер әлдеқайда әлсіз.<ref name="PubChem"/><ref name="Choi1987"/> == Фармакологиясы == === NMDA-рецепторлары === Декстрорфан NMDA-рецепторының иондық арнасын бәсекелеспейтін жолмен тежейді. 1987 жылғы нейрондық мәдениет зерттеуінде ол NMDA және глутамат туындатқан нейроуыттылықты селективті түрде азайтқан, ал каинат пен квисквалат жауаптарына айқын ықпал етпеген.<ref name="Choi1987"/> Кейінгі радиолигандтық және мутагенездік зерттеулер декстрорфанның NMDA-рецептор кешеніндегі байланысу ерекшеліктері MK-801 байланысу орнынан толық сәйкес келмейтінін көрсетті.<ref name="Franklin1992">{{Cite journal|last1=Franklin|first1=P. H.|last2=Murray|first2=T. F.|title=High affinity [3H]dextrorphan binding in rat brain is localized to a noncompetitive antagonist site of the activated N-methyl-D-aspartate receptor-cation channel|journal=Molecular Pharmacology|year=1992|volume=41|issue=1|pages=134–146|pmid=1370704}}</ref><ref name="LePage2005"/> === Sigma-рецепторлары және басқа нысаналар === Декстрорфан sigma-1-рецепторымен де байланысады. Тышқан миындағы салыстырмалы зерттеуде декстрорфан үшін sigma-1-рецепторға K_i шамамен 144 нМ, ал NMDA-рецепторымен байланысты PCP-учаскесіне шамамен 0,9 мкМ болған; осы тәжірибеде декстрометорфан PCP-учаскесіне әлсізірек байланысқан.<ref name="Chou1999">{{Cite journal|last1=Chou|first1=Y. C.|last2=Liao|first2=J. F.|last3=Chang|first3=W. Y.|last4=Lin|first4=M. F.|last5=Chen|first5=C. F.|title=Binding of dimemorfan to sigma-1 receptor and its anticonvulsant and locomotor effects in mice, compared with dextromethorphan and dextrorphan|url=https://archive.org/details/sim_brain-research_1999-03-13_821_2/page/516|journal=Brain Research|year=1999|volume=821|issue=2|pages=516–519|doi=10.1016/S0006-8993(99)01125-7|pmid=10064839}}</ref> Әдебиетте серотонин және норадреналин тасымалдаушыларына, никотиндік ацетилхолин рецепторларына және кернеуге тәуелді кальций арналарына ықпал етуі де талқыланады, алайда бұл механизмдердің клиникалық маңызы NMDA-антагонизміне қарағанда аз анықталған.<ref name="Nguyen2016">{{Cite journal|last1=Nguyen|first1=L.|last2=Thomas|first2=K. L.|last3=Lucke-Wold|first3=B. P.|last4=Cavendish|first4=J. Z.|last5=Crowe|first5=M. S.|last6=Matsumoto|first6=R. R.|title=Dextromethorphan: An update on its utility for neurological and neuropsychiatric disorders|journal=Pharmacology & Therapeutics|year=2016|volume=159|pages=1–22|doi=10.1016/j.pharmthera.2016.01.016|pmid=26826604}}</ref> === Жөтелге қарсы әсері === Декстрорфанның жөтелге қарсы белсенділігі жануарлар модельдерінде тікелей зерттелген. Теңіз шошқаларындағы лимон қышқылымен шақырылған жөтел моделінде декстрорфан мен декстрометорфанның әсерлері салыстырылған.<ref name="Braga1994">{{Cite journal|last1=Braga|first1=P. C.|last2=Fossati|first2=A.|last3=Vimercati|first3=M. G.|last4=Caputo|first4=R.|last5=Guffanti|first5=E. E.|title=Dextrorphan and dextromethorphan: comparative antitussive effects on guinea pigs|url=https://archive.org/details/sim_drugs-under-experimental-and-clinical-research_1994_20_5/page/199|journal=Drugs under Experimental and Clinical Research|year=1994|volume=20|issue=5|pages=199–203|pmid=7875056}}</ref> Кейінгі фармакологиялық зерттеу декстрорфанды декстрометорфанның белсенді метаболиті ретінде сипаттап, оның жөтелге қарсы және орталық жүйке жүйесіне қатысты әсерлерін салыстырған.<ref name="Fossati1995">{{Cite journal|last1=Fossati|first1=A.|last2=Vimercati|first2=M. G.|last3=Caputo|first3=R.|last4=Valenti|first4=M.|title=Pharmacological profile of dextrorphan|journal=Arzneimittelforschung|year=1995|volume=45|issue=11|pages=1188–1193|pmid=8929237}}</ref> Соған қарамастан, декстрорфан дербес кең таралған жөтелге қарсы дәрі ретінде клиникалық практикаға орныққан жоқ; күнделікті медицинада оның прекурсоры — декстрометорфан әлдеқайда кең қолданылады. == Метаболизмі және фармакокинетикасы == Адам организмінде декстрорфан негізінен декстрометорфанның 3-O-деметилденуі нәтижесінде түзіледі. Бұл реакцияның негізгі ферменті — [[CYP2D6]] цитохромы.<ref name="Yu2001">{{Cite journal|last1=Yu|first1=A.|last2=Dong|first2=H.|last3=Lang|first3=D.|last4=Haining|first4=R. L.|title=Characterization of dextromethorphan O- and N-demethylation catalyzed by highly purified recombinant human CYP2D6|journal=Drug Metabolism and Disposition|year=2001|volume=29|issue=11|pages=1362–1365|pmid=11602510}}</ref> CYP2D6 генетикалық полиморфизмі декстрометорфан/декстрорфан арақатынасына елеулі әсер етеді: баяу метаболизаторларда декстрометорфанның O-деметилденуі айқын төмендейді.<ref name="Jacqz1993">{{Cite journal|last1=Jacqz-Aigrain|first1=E.|last2=Funck-Brentano|first2=C.|last3=Cresteil|first3=T.|title=CYP2D6- and CYP3A-dependent metabolism of dextromethorphan in humans|journal=Pharmacogenetics|year=1993|volume=3|issue=4|pages=197–204|doi=10.1097/00008571-199308000-00004|pmid=8220439}}</ref> Декстрорфан әрі қарай глюкурон қышқылымен конъюгацияланады. Адамдардағы фармакокинетикалық зерттеуде декстрорфанның едәуір бөлігі конъюгацияланған түрде анықталған, ал бос декстрорфан мөлшері CYP2D6 фенотипіне және CYP2D6 тежегіші хинидиннің болуына тәуелді болған.<ref name="Schadel1995">{{Cite journal|last1=Schadel|first1=M.|last2=Wu|first2=D.|last3=Otton|first3=S. V.|last4=Kalow|first4=W.|last5=Sellers|first5=E. M.|title=Pharmacokinetics of dextromethorphan and metabolites in humans: influence of the CYP2D6 phenotype and quinidine inhibition|journal=Journal of Clinical Psychopharmacology|year=1995|volume=15|issue=4|pages=263–269|doi=10.1097/00004714-199508000-00005|pmid=7593709}}</ref> == Клиникалық зерттеулер == 1990-жылдары ''Hoffmann-La Roche'' декстрорфан гидрохлоридін '''Ro 01-6794/706''' зерттеу коды бойынша жедел ишемиялық инсульт кезінде ықтимал нейропротектор ретінде клиникалық зерттеген. Инсультпен ауырған науқастарға жүргізілген ерте фазалық зерттеулерде препараттың қауіпсіздігі, төзімділігі және фармакокинетикасы бағаланған.<ref name="Albers1995">{{Cite journal|last1=Albers|first1=G. W.|last2=Atkinson|first2=R. P.|last3=Kelley|first3=R. E.|last4=Rosenbaum|first4=D. M.|title=Safety, tolerability, and pharmacokinetics of the N-methyl-D-aspartate antagonist dextrorphan in patients with acute stroke|url=https://archive.org/details/sim_stroke_1995-02_26_2/page/254|journal=Stroke|year=1995|volume=26|issue=2|pages=254–258|doi=10.1161/01.STR.26.2.254|pmid=7831698}}</ref> NMDA-рецептор антагонистеріне тән жағымсыз әсерлер, соның ішінде нистагм, жүрек айнуы, құсу, ұйқышылдық, қозу, елестеулер және артериялық қысымның жоғарылауы байқалған.<ref name="DextrorphanStudy1995">{{Cite journal|author=Dextrorphan Study Group and Hoffmann-La Roche|title=Safety, tolerability and pharmacokinetics of the N-methyl-D-aspartate antagonist Ro-01-6794/706 in patients with acute ischemic stroke|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-the-new-york-academy-of-sciences_1995_765/page/249|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|year=1995|volume=765|pages=249–261|pmid=7486611}}</ref> Декстрорфан кейін инсультті емдеуге арналған тіркелген дәрілік затқа айналған жоқ. == Синтезі == === Морфинан қаңқасының тарихи синтезі === Морфинан химиясының негізін Рудольф Греве және Альберт Мондонның 1948 жылғы жұмысы қалады. Олар бензилизохинолин типті аралық қосылыстан қышқыл әсерімен морфинан қаңқасын түзетін сақина жабылуын сипаттады; бұл түрлену кейін '''Греве циклизациясы''' деп аталды.<ref name="Grewe1948">{{Cite journal|last1=Grewe|first1=R.|last2=Mondon|first2=A.|title=Synthesen in der Phenanthren-Reihe, VI. Mitteil.: Synthese des Morphinans|journal=Chemische Berichte|year=1948|volume=81|issue=4|pages=279–286|doi=10.1002/cber.19480810402}}</ref> 1951 жылы Отто Шнидер мен Андре Грюсснер рацемиялық 3-гидрокси-N-метилморфинанды оптикалық антиподтарға бөлу жолын жариялады. Бұл жұмыс декстрорфанды жеке оңға бұрушы энантиомер ретінде алуға мүмкіндік берген тарихи кезеңдердің бірі болды.<ref name="Schnider1951">Schnider O.; Grüssner A. ''Oxy-morphinane. 3. Mitteilung. Optisch aktive 3-Oxy-morphinane.'' Helvetica Chimica Acta. 1951. Т. 34. Б. 2211–2217.</ref> Осы тәсілге байланысты ''Hoffmann-La Roche'' патентінде рацемиялық 3-гидрокси-N-метилморфинанды хиральды қышқыл арқылы диастереомерлік тұздарға бөліп, оптикалық белсенді морфинандар алу сипатталған.<ref name="US2676177">Schnider O.; Grüssner A. ''Process for the preparation of optically active 3-methoxy-N-methyl morphinans and salts thereof.'' US2676177A. F. Hoffmann-La Roche AG / Hoffmann-La Roche Inc.; басымдық күні 1949-11-09, жарияланған 1954-04-20.</ref> Кейін ''Hoffmann-La Roche'' морфинан қаңқасын алудың өнімділігін арттыруға бағытталған өзгертілген циклдеу тәсілдерін патенттеді. 1972 жылы жарияланған US3634429A патентінде 1-(p-метоксибензил)-октагидроизохинолин туындыларын қышқылдық циклдеу арқылы морфинандар алу жетілдірілді.<ref name="US3634429">Leimgruber W.; Mohacsi E. ''Morphinan derivatives and preparation thereof.'' US3634429A. Hoffmann-La Roche Inc.; басымдық күні 1969-09-30, жарияланған 1972-01-11.</ref> === Декстрометорфаннан алу === Химиялық тұрғыдан декстрорфан декстрометорфанның фенолдық 3-O-деметилденген туындысы. Сондықтан декстрометорфанның 3-метокси тобын O-деметилдеу декстрорфанға тікелей құрылымдық өту болып табылады; морфинан қатарындағы мұндай 3-алкокси/3-гидрокси түрленулер синтетикалық химияда кеңінен қолданылған.<ref name="Newman1992"/> Адам организмінде дәл осы жалпы құрылымдық өзгеріс ферменттік жолмен CYP2D6 арқылы жүреді, сондықтан декстрометорфан декстрорфанның метаболикалық прекурсоры болып табылады.<ref name="Yu2001"/> == Патенттік зерттеулер және туындылары == XXI ғасырда патенттік белсенділік декстрорфанның өзінен гөрі оның перифериялық әсері күшейтілген туындылары мен пролекарларына ауысты. Дюссельдорф университеті мен байланысты ұйымдардың EP2747754 патенттік отбасында декстрорфан және басқа (+)-морфинандар ұйқы безі аралшықтарындағы NMDA-рецепторларымен байланысатын қосылыстар ретінде, соның ішінде 2-типті қант диабетін зерттеу контексінде сипатталған.<ref name="EP2747754">Lammert E.; Marquard J.; Meissner T. ''Morphinan-derivatives for treating diabetes and related disorders.'' EP2747754A1/B1; басымдық күні 2011-08-26; B1 нұсқасы 2017-04-05 берілген.</ref> Келесі патенттік отбасы орталық жүйке жүйесіне өтуі төмендетілген декстрорфан туындыларын қамтиды. WO2017093519A1 және US10464904B2 құжаттарында мұндай қосылыстар «орталық жүйке белсенділігі басылған декстрорфан туындылары» ретінде сипатталған.<ref name="US10464904">Lammert E. және т.б. ''Dextrorphan-derivatives with suppressed central nervous activity.'' WO2017093519A1; US10464904B2; басымдық күні 2015-12-03.</ref> ''Zevra Therapeutics'' компаниясының US12012384B2 патенті декстрорфанның әртүрлі конъюгат-пролекарларын және оларды қолдану тұжырымдамаларын қамтиды; патенттің бастапқы басымдығы 2017 жылғы 14 сәуірге жатады және АҚШ патенті 2024 жылғы 18 маусымда берілген.<ref name="US12012384">Mickle T.; Guenther S.; Bera S. ''Dextrorphan prodrugs and processes for making and using them.'' WO2018191477A1; US12012384B2. Zevra Therapeutics Inc.; басымдық күні 2017-04-14; АҚШ патенті 2024-06-18 берілген.</ref> 2025 жылы жарияланған WO2025212618A1 және 2026 жылы жарияланған US20260098013A1 өтінімдері декстрорфанның стереоизомерлік аминқышқылды конъюгаттарына арналған. 2026 жылғы қыркүйектегі дерек бойынша PCT отбасы қаралу сатысында болды.<ref name="WO2025212618">Guenther S.; Mickle T.; Bera S.; Chakraborty A. ''Stereoisomer conjugates of dextrorphan.'' WO2025212618A1; US20260098013A1. Zevra Therapeutics Inc.; басымдық күні 2024-04-02.</ref> == Құқықтық мәртебесі == АҚШ-та декстрорфан тарихи түрде I кестеге енгізілген, бірақ 1976 жылғы 1 қазанда АҚШ Есірткіге қарсы күрес басқармасы (DEA) оны федералдық бақыланатын заттар кестесінен алып тастаған. DEA-ның 2026 жылғы ''Orange Book'' басылымында бұл өзгеріс «DEXTRORPHAN — I → NC» ретінде көрсетіледі.<ref name="DEA2026">U.S. Drug Enforcement Administration. ''Orange Book: Lists of Scheduling Actions, Controlled Substances, Regulated Chemicals.'' 2026. Dextrorphan: I → NC, 41 FR 43401, 1 October 1976.</ref> Бұл мәлімет тек АҚШ федералдық құқығына қатысты; басқа мемлекеттердегі мәртебе ұлттық заңнамаға байланысты өзгеше болуы мүмкін. == Қараңыз == * [[Декстрометорфан]] * [[Леворфанол]] * [[Рацеморфан]] * [[Морфинан]] * [[NMDA-рецептор]] * [[CYP2D6]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жөтелге қарсы заттар]] hhz5fun39jtbjnumummvp72to3av8qn 0 786598 3657342 3655480 2026-09-19T10:58:26Z Мағыпар 100137 толықтыру 3657342 wikitext text/x-wiki '''«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты''' — Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу үшін құрылған ғылыми-зерттеу институты. == Ғылыми-зерттеу институтының құрылымы == *Әбіш Кекілбаевтың әдеби мұрасын зерттеу ғылыми орталығы *«Мәңгілік ел» ғылыми - зерттеу орталығы == Мақсаты == Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу. Атырау облысының мәдени мұрасын, батырлардың, ақындардың, жыраулардың, ұлт-азаттық күрес көшбасшыларының, сондай-ақ мемлекеттік және саяси қайраткерлердің есімдерін тарихи аренаға қайтару.<br /> Атырау облысы аумағында тарихи-мәдени мұраны сақтау және зерделеу, іргелі және қолданбалы сипаттағы археология мен этнография бойынша ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру, мәдени құндылықтарды жасау, жаңғырту, сақтау және тарату, сондай-ақ оларға Қазақстан халқын тарту.<ref>{{citeweb|url=https://atyrau.edu.kz/kz/Information/Info/308?name=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC |title=«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-16|lang=}}</ref> == Міндеті және қызметі == *Каспий маңы өңірінің тарихы, археологиясы, этнологиясы саласында іргелі зерттеулер жүргізу; *Ғылыми қоғамдастықты топтастыру, тарих, археология және этнологияның негізгі проблемаларын талқылау мен зерделеуде Қазақстан мен шет елдер ғалымдарының күш-жігерін біріктіру; *Ғылыми білімді насихаттау, зерттеу нәтижелерін білім беру және тәрбие процесіне енгізу; *Өңірдің орта оқу орындарының студенттері мен окушы жастарының ғылыми- зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру; *Қызмет бейіні бойынша ғылыми және ғылыми-педагогикалық кадрларды даярлау. *СМЖ құжаттарын жұмыс жағдайында ұстау. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы]] n9njh19jmnwq9xmo7l6w2lkikww1ckd 3657346 3657342 2026-09-19T11:03:22Z Мағыпар 100137 /* Міндеті және қызметі */ толықтыру 3657346 wikitext text/x-wiki '''«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты''' — Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу үшін құрылған ғылыми-зерттеу институты. == Ғылыми-зерттеу институтының құрылымы == *Әбіш Кекілбаевтың әдеби мұрасын зерттеу ғылыми орталығы *«Мәңгілік ел» ғылыми - зерттеу орталығы == Мақсаты == Каспий өңірінің тарихын, археологиясын және этнологиясын зерттеу. Атырау облысының мәдени мұрасын, батырлардың, ақындардың, жыраулардың, ұлт-азаттық күрес көшбасшыларының, сондай-ақ мемлекеттік және саяси қайраткерлердің есімдерін тарихи аренаға қайтару.<br /> Атырау облысы аумағында тарихи-мәдени мұраны сақтау және зерделеу, іргелі және қолданбалы сипаттағы археология мен этнография бойынша ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру, мәдени құндылықтарды жасау, жаңғырту, сақтау және тарату, сондай-ақ оларға Қазақстан халқын тарту.<ref>{{citeweb|url=https://atyrau.edu.kz/kz/Information/Info/308?name=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC |title=«Х.Б.Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» ғылыми-зерттеу институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-16|lang=}}</ref> == Міндеті және қызметі == *Каспий маңы өңірінің тарихы, археологиясы, этнологиясы саласында іргелі зерттеулер жүргізу; *Ғылыми қоғамдастықты топтастыру, тарих, археология және этнологияның негізгі проблемаларын талқылау мен зерделеуде Қазақстан мен шет елдер ғалымдарының күш-жігерін біріктіру; *Ғылыми білімді насихаттау, зерттеу нәтижелерін білім беру және тәрбие процесіне енгізу; *Өңірдің орта оқу орындарының студенттері мен окушы жастарының ғылыми- зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру; *Қызмет бейіні бойынша ғылыми және ғылыми-педагогикалық кадрларды даярлау. *СМЖ құжаттарын жұмыс жағдайында ұстау. *Филология салалары бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру және жүргізу; Халықаралық соңғы жетістіктерге сай республика және аймақта жүргізілетін ғылыми-зерттеулердің басым бағыттарын анықтау, Гуманитарлық ғылым салалары бойынша халықаралық,мемлекеттік,салалық және аймақтық ғылыми жобалар мен бағдарламаларға қатысу; Отандық және шет елдік серіктестермен кадрлардың ғылыми іскерлік біліктілігін арттыруды ұйымдастыру; Қазақстан Республикасы өкілетті органдарының рұқсаты (лицензия) негізінде басқа да ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. *Ғылыми-зерттеу жұмыстарының жоспарларын әзірлеу; *Қазіргі заманғы ғылыми-техникалық деңгейде ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуді және олардың жоғары тиімділігін қамтамасыз ету; *Каспий маңы өңірінің тарихы, археологиясы, этнологиясы проблемалары, Отандық тарихтың өзекті мәселелері бойынша ғылыми іс-шараларды (конференциялар, дөңгелек үстелдер, семинарлар және т. б.) ұйымдастыру және өткізу; *Шет елдердің жетекші ғылыми-зерттеу және білім беру орталықтарымен және жоғары оқу орындарымен байланыс орнату, олармен бірлескен жобаларды дайындау және іске асыру; *Каспий маңы өңірі халықтарының тарихы мен этнографиясын ғылыми зерттеулер мен олардың нәтижелерін көпшілікке тарату үшін база ретінде ұйымдастыру және жасақтау. Институттың қызметі мен оның ғылыми жұмысының нәтижелері туралы жұртшылықты ақпараттандыру үшін өз сайтымызды ұстау. Қазақстан Республикасы заңнамасының еңбекті қорғау жөніндегі талаптарына сәйкес ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы]] qqndiwh9pmc6q585lyxplwsn1aecgm3 0 786614 3656924 3656295 2026-09-18T15:28:26Z Nurkhan 13652 3656924 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Карл Бош |Шынайы есімі = {{Lang-de|Carl Bosch}} |Суреті = Carl_Bosch.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.8.1874 |Туған жері = {{Туғанжері|Кёльн|Кёльндк}}, [[Рейн провинциясы]], [[Пруссия]], [[Германия империясы]] |Қайтыс болған күні = 26.4.1940 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Гейдельберг|Гейдельбергде}}, [[ГФР]] |Азаматтығы = {{байрақ|Германия|1940}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химия]] |Жұмыс орны = [[BASF]]<br>[[IG Farben]] |Ғылыми атағы = [[химик]], [[өнертапқыш]], [[ғылыми қызметкер]], [[инженер]], [[ғылыми коллекционер]] |Альма-матер = [[Берлин техникалық университеті]]<br> [[Лейпциг университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Габер процесі]]н жасаушылардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1931 жыл ғылымда|1931]])<br> [[Вильгельм Экснер медалі]] (1932) |Қолтаңбасы = Carl_Bosch_Signature.png |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Карл Бош''' ({{lang-de|Carl Bosch}}; [[27 тамыз]] [[1874]], [[Кёльн]], [[Пруссия]] — [[26 сәуір]][[1940]], [[Гейдельберг]]) — неміс химик, инженер және азот пен сутектен аммиакты жоғары қысыммен өнеркәсіптік өндірудің негізін қалаушы (Габер-Бош әдісі). Карл Боштың әзірлемелері әлемдегі алғашқы аммиак синтезі қондырғысын салған неміс химиялық және технологиялық компаниясы BASF негізінде жүзеге асырылды. 1931 жылы химиядағы жоғары қысымды әдістер бойынша жұмысы үшін Бошқа [[Фридрих Бергиус|Фридрих Бергиуспен]] бірге химия бойынша Нобель сыйлығы берілді. Версаль келісіміне қатысуы, сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін азық-түлік мәселелерін шешуге бағытталған күш-жігері оны неміс химия өнеркәсібіндегі ең ықпалды тұлғалардың біріне айналдырды. 1925 жылы алты неміс компаниясының негізінде ол сол кездегі ең ірі химиялық және технологиялық конгломерат — IG Farben компаниясын құрды. Ұлттық социалистердің қысымымен ол IG Farben басқарма төрағасы қызметінен бақылау кеңесінің төрағасы қызметіне ауысуға мәжбүр болды. Өмірінің соңғы жылдарында Бош терең депрессияға ұшырап, 1939 жылы өзіне-өзі қол жұмсамақ болды. == Өмірбаян == === Алғашқы жылдар === Карл Бош Кельндегі Bosch & Haag құрастыру фирмасының тең иесі Карл Фридрих Александр Боштың (1843—1904) және оның әйелі Пауланың (туған кезде Либст) (1851—1930) жеті баласының тұңғышы болды<ref>{{кітап|авторы=R. (Richard) Abegg, Felix Auerbach|жыл=1905|барлық беті=722|баспасы=Leipzig : Hirzel|тақырыбы=Handbuch der Anorganischen Chemie|сілтеме=http://archive.org/details/a2handbuchderano02abeguoft}}</ref>. Оның ағасы өнеркәсіпші Роберт Бош болды. Карл Бош жаратылыстану және технология саласында алғашқы талантын көрсетті. Ол әкесінің компаниясында слесарь және дәл механик болып жұмыс істеді және тиісті білім алды. Ол әсіресе химияға қызығушылық танытты және аулада өзінің химиялық зертханасына ие болды<ref>{{кітап|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Im Banne der Chemie: Carl Bosch – Leben und Werk|жауапты=|басылым=|орным=|баспасы=Econ, Düsseldorf|жыл=1953|беттері=21|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref>. 1893 жылы наурызда Кельндегі жоғары мектепті бітіргеннен кейін, ол Лигница маңындағы<ref>{{Cite web|url=https://www.mpg.de/8235426/carl-bosch|title=Carl Bosch (1937-1940)|publisher=www.mpg.de|lang=de|access-date=2019-12-09|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209012317/https://www.mpg.de/8235426/carl-bosch|url-status=live}}</ref> Котценау қаласындағы (қазіргі Польшадағы Хоцянув қаласы) металлургиялық зауытта оқыды, онда бір жыл құю, слесарь және ағаш ұстасы шеберханаларында жұмыс істеді<ref>{{Cite web|url=http://www.lueben-damals.de/kreis/kotzenau_marienhuette.html|title=Marienhütte Kotzenau|publisher=www.lueben-damals.de|access-date=2019-12-09|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209012316/http://www.lueben-damals.de/kreis/kotzenau_marienhuette.html|url-status=live}}</ref>. 1894 жылдан 1896 жылға дейін Карл Бош Шарлоттенбург технологиялық университетінде (қазіргі Берлин техникалық университеті) металлургия және механикалық инженерия мамандықтары бойынша оқыды<ref>{{кітап|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Im Banne der Chemie: Carl Bosch – Leben und Werk|жауапты=|басылым=|орны=Düsseldorf|баспасы=Econ|жыл=1953|беттері=62—63|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref> . Берлинде оқып жүрген кезінде Бош Фридрих Рюдорф, Карл Либерман және Отто Николаус Витттің химия бойынша дәрістеріне де қатысты. 1896 жылдан бастап Лейпциг университетінде химияны оқыды, ал 1898 жылы ацетон дикарбон қышқылының диэтил эфирінің бромацетофенонмен конденсациялану реакциясына арналған диссертация үшін докторлық дәрежесін алды, оны Йоханнес Вислиценус тобында оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.albert-gieseler.de/dampf_de/firmen1/firmadet16616.shtml|title=Albert Gieseler -- Technische Hochschule Berlin|publisher=www.albert-gieseler.de|access-date=2019-12-09|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111000324/http://www.albert-gieseler.de/dampf_de/firmen1/firmadet16616.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://academictree.org/chemistry/tree.php?pid=51928|title=Chemistry Tree - Carl Bosch Family Tree|publisher=academictree.org|access-date=2019-12-09|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621225621/https://academictree.org/chemistry/tree.php?pid=51928|url-status=live}}</ref>. Лейпцигте ол физикалық химияның негізін қалаушылардың бірі болып саналатын Вильгельм Оствальдқа сабақ берді, оны Бош кейінірек қолдануға ерекше ұмтылды. Ол термодинамиканы, атап айтқанда температураны дәл өлшеуді, фазалық диаграммаларды зерттеуді және химиялық реакциялардың кинетикасын зерттеуді өнеркәсіптік химияның маңызды негіздері ретінде таныды<ref>{{мақала|сілтеме=http://doi.wiley.com/10.1002/jctb.5010021202|авторы=J. D. F. Marsh, W. B. S. Newling, J. Rich|тақырыбы=The catalytic hydrolysis of hydrogen cyanide to ammonia|жыл=2007-05-04|тілі=en|басылым=Journal of Applied Chemistry|томы=2|сериясы=12|беттері=681—684|doi=10.1002/jctb.5010021202}}</ref>. Химияны оқумен қатар, Бош минералогияға, зоологияға, бактериологияға және ботаникаға қызығушылық танытты, қоңыздар мен көбелектерді жинады және дайындады, өсімдіктерді анықтады<ref name=":0">{{мақала|сілтеме=|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Carl Bosch: 1874–1940; in memoriam|жыл=1957|тілі=|басылым=Chemische Berichte|түрі=|айы=|күні=|томы=90|нөмірі=11|беттері=19—39|issn=}}</ref>. === Мансап === [[Сурет:Alwin_Mittasch_1902_retuschiert.jpg|нобай| Элвин Митташ, 1902 жыл]] 1899 жылы Бош әкесінің ұсынысы бойынша BASF-ке қосылды<ref>{{кітап|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Im Banne der Chemie: Carl Bosch – Leben und Werk|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=Econ, Düsseldorf|жыл=1953|беттері=23—27|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref>, онда ол алғаш рет Рудольф Книч және Евгений Заппермен бірге фтал қышқылын өндіру зауытының басшысы болып жұмыс істеді, оны әзірлеу оған тапсырылды.<ref name=":1">{{кітап|авторы=Alwin Mittasch|тақырыбы=Geschichte der Ammoniaksynthese|жауапты=|басылым=|орны=Weinheim|баспасы=Verlag Chemie|жыл=1951|беттері=87—90|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref> Книч біраз уақыт аммиак алу әдістерімен айналысты. 1900 жылы ол Бошқа Вильгельм Оствальдтың азот пен сутектен аммиак синтезі патентін тексеруді тапсырды, оны BASF-ке ұсынды. Бош алынған аммиак катализатордың құрамына кіретін темір нитридінен алынғанын және Оствальдтың патенті жалған болжамға негізделгенін анықтады.<ref name=":02">{{мақала|сілтеме=|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Carl Bosch: 1874–1940; in memoriam|жыл=1957|тілі=|басылым=Chemische Berichte|түрі=|айы=|күні=|томы=90|нөмірі=11|беттері=19—39|issn=}}</ref> Тыңайтқыштар мен жарылғыш заттарды өндіру үшін қажетті натрий нитратының шектеулі болуына байланысты<ref>{{кітап|авторы=Sir William Crookes|тақырыбы=The Wheat Problem|ссылка=https://archive.org/details/wheatproblembas00rewgoog|жауапты=|басылым=|орны=London, New York, Bombay and Calcutta|баспасы=Longmans, Green, and Co.|жыл=1917|беттері=|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref>, BASF бақылау кеңесінің сол кездегі төрағасы Генрих фон Брунк 1902 жылы Бошқа азотты бекіту мәселесін, яғни ауадан қажетті азот қосылыстарын алуды шешуді тапсырды.<ref>{{кітап|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Im Banne der Chemie: Carl Bosch – Leben und Werk|жауапты=|басылым=|орны=Düsseldorf|баспасы=Econ|жыл=1953|беттері=50|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref> 1904 жылы Элвин Митташ азотты бекітуді зерттеу бойынша оның көмекшісі болып тағайындалды. Бош негізінен цианидтер мен нитридтерді түзу арқылы азотты бекітуге назар аударды. Барий цианидін келесі теңдеу бойынша түзу: <math>3Ba + 2CO + N_2 = 2Ba(CN)_2 + BaO</math> ол сол кезде белгілі болған. Боштың әзірлемелеріне сүйене отырып, BASF 1907 жылы барий цианидін өндіру зауытын салды. Алынған цианид гидролиз арқылы аммиакқа айналуы мүмкін еді.<ref>{{кітап|авторы=R. (Richard) Abegg, Felix Auerbach|жыл=1905|барлық беті=722|баспасы=Leipzig : Hirzel|тақырыбы=Handbuch der Anorganischen Chemie|сілтеме=http://archive.org/details/a2handbuchderano02abeguoft}}</ref> Алайда, алынған өнім күткен нәтижеге сәйкес келмеді, сондықтан BASF зауытты 1908 жылы жапты.<ref>{{мақала|сілтеме=http://doi.wiley.com/10.1002/jctb.5010021202|авторы=J. D. F. Marsh, W. B. S. Newling, J. Rich|тақырыбы=The catalytic hydrolysis of hydrogen cyanide to ammonia|жыл=2007-05-04|язык=en|басылым=Journal of Applied Chemistry|томы=2|сериясы=12|беттері=681—684|doi=10.1002/jctb.5010021202}}</ref> Содан кейін Bosch 1908 жылы титан нитридінің, кремний нитридінің және алюминий нитридінің түзілуін зерттей бастады. Сынақтар кезінде промоторларды қосу арқылы нитридтердің шығуы жақсарғаны анықталды. Кейіннен нитридтер аммиак алу үшін гидролизденді.<ref>{{кітап|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Im Banne der Chemie: Carl Bosch – Leben und Werk|жауапты=|басылым=|орны=Düsseldorf|баспасы=Econ|жыл=1953|беттері=62—63|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref> Дегенмен, бұл әдіс үшін, сондай-ақ сол кезде BASF-те жасалған тікелей азот тотығуының доғалық әдісі үшін энергия шығыны өте жоғары болып шықты және бұл процесті кең көлемде енгізуді қиындатты. === Аммиак синтезінің өнеркәсіптік әдісі (Габер-Бош әдісі) === [[Сурет:Ammoniak-Reaktor_1913_Oppau_(retuschiert).jpg|нобай| [[Рейндегі Людвигсхафен|Oппау]] зауытындағы алғашқы реактор, 1913 жыл]] [[Сурет:Ammoniak_Reaktor_BASF.jpg|нобай| Хабер-Бош әдісін қолданып аммиак синтезіне арналған жоғары қысымды реактор (болат). 1921 жылы Баден анилин содасы зауытында (BASF) салынған. Қазір ол [[Карлсруэ технологиялық университеті|Карлсруэ технологиялық институтының]] аумағында ескерткіш ретінде орнатылған.]] BASF 1909 жылы Bosch компаниясына Карлсруэ техникалық колледжінің техникалық химия профессоры [[Фриц Габер|Фриц Хабер]] зертханада ашқан аммиакты жоғары қысым мен температурада синтездеуді өнеркәсіптік өндіріс деңгейіне дейін дамытуды тапсырды. Массалық әрекеттесу заңына сәйкес, жоғары қысымды пайдалану аммиак өнімділігін арттыру үшін тиімді екені сол кезде айқын болды, бірақ сол кезде жоғары температурада бір уақытта жоғары қысыммен жұмыс істеу үшін техникалық тәжірибе жеткіліксіз болды. BASF Басқармасының және Бақылау Кеңесінің қолдауымен Bosch өзінің жоғары қысымды зертханасын құрды. Сонымен қатар, оның көмекшісі Элвин Митташ өнеркәсіптік қолдануға жарамды катализаторды жүйелі түрде іздеуді бастады. Бастапқыда іздеу сирек кездесетін және сондықтан қымбат элементтер [[осмий]] мен [[Уран (химиялық элемент)|уранның]] катализаторларына бағытталды. Дегенмен, нитрид өндірісі сынақтары кезінде промоторлармен жүргізілген тәжірибелер Митташты темір негізіндегі катализаторларды мұқият қарастыруға итермеледі. Ол катализаторды белсендіргенін, тұрақтандырғанын немесе уландырғанын білу үшін әртүрлі қоспаларды тексерді. 1910 жылдың өзінде Bosch пен Mittash темір негізіндегі катализаторларды өндіруге патент берді. <ref>{{Cite web|title=Patent US1910599101: Catalytic Agent for use in producing ammonia.|url=https://patentimages.storage.googleapis.com/74/34/1c/0f073980bfa870/US1148570.pdf|author=Carl Bosch, Alwin Mittasch|work=|publisher=|date=|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209012316/https://patentimages.storage.googleapis.com/74/34/1c/0f073980bfa870/US1148570.pdf|archivedate=2019-12-09}}</ref> Процестің техникалық жүзеге асырылуындағы алғашқы жетістіктерге байланысты, алғашқы реакторларды салудағы сәтсіздіктерге қарамастан, 1912 жылы Боштың басшылығымен азот бөлімі құрылды. Bosch компаниясына ірі техникалық мәселелерді шешуге тура келді, ал әзірлеу шығындары өте жоғары болды. Бөлім құрамында тоғыз химик, физик Пол Людвиг Кристоф Гмелин және тағы 126 қызметкер болды. Жаңадан құрылған BASF аммиак зертханасы да оған бағынышты болды. Сұрақтардың бірі реакторлардың жоғары сутегі қысымы мен жоғары температурадағы беріктігіне қатысты болды. Көміртекті [[Болат|болаттан жасалған]] реакторлар мұны көтере алмады. Мұнда Боштың металлургия саласындағы тәжірибесі оған көмекке келді. Ол әдетте көптеген реактор сынақтарына тікелей қатысты. Оның жарылған реактордан шыққан болатты зерттеуі көміртектің тәжірибелік жағдайларда сутектенгенін көрсетті. Нәтижесінде жұмсақ көміртегісіз болаттан жасалған жабыны бар реакторлар жасалды. Әртүрлі металлургиялық және инженерлік мәселелерден басқа, қажетті сутекті алу мәселесі де шешілуі керек болды. Жылына 100 000 тонна аммиак өндірісі шамамен бір жарым миллиард текше метр сутегіге сәйкес келеді. Бош пен Вильгельм Уайлдтың су газының құрамын сутегіге қарай жылжыту реакциясын жасауының арқасында оны шешу мүмкін болды. <math>CO + H_2O \rightleftharpoons CO_2 + H_2</math> Осылайша, көмірді ыстық су буымен өңдеу кезінде пайда болған су газынан сутектің жоғары өнімділігі оның сумен әрекеттесуі арқылы алынды. Сонымен қатар, кедергі келтіретін [[Көміртек монооксиді|көміртегі тотығы (II)]] [[Көмірқышқыл газ|көмірқышқыл газына]] айналды, ол газ қоспасынан жуу арқылы алынып тасталды. [[Сурет:BASF_-_Dünge-_und_Pflanzenschutzmittel.JPG|нобай| BASF өндіретін тыңайтқыштар мен пестицидтер]] Көптеген мәселелерді шешкеннен кейін, BASF 1912 жылы [[Рейндегі Людвигсхафен|Людвигсхафенде]] аммиак зауытының құрылысын бастады. 1913 жылы 19 қыркүйекте алғашқы Haber-Bosch қондырғысы іске қосылды. Бастапқы қуаты тәулігіне шамамен 20 тонна аммиак болды, ал 1914 жылға қарай тәулігіне 40 тонна деңгейіне жетті. Аммиактан алынған тыңайтқыштарды зерттеу үшін Бош 1914 жылы Лимбургерхофта тәжірибелік ауылшаруашылық зауытын құрды. Онда ол әртүрлі азот пен күрделі минералды тыңайтқыштардың, мысалы, аммоний нитратының, аммоний сульфаты мен аммоний нитратының қоспасының, [[Несепнәр|мочевинаның]], азофосканың және кальций аммоний нитратының өсімдіктердің өсуіне әсерін жүйелі түрде зерттей бастады. Тыңайтқыштардың тиімділігіне күмәнмен қарайтын фермерлерді сендіру үшін Бош бірнеше ай бойы тыңайтқыш қосылған және тыңайтқышсыз өсімдіктерді өсірді. Тәжірибе нәтижелерін түсіру үлкен сенсация болды және көптеген фермерлерді тыңайтқыштардың тиімділігіне сендірді. Кейінірек, осы кадрларға сүйене отырып, 1922-25 жылдары «Das Blumenwunder» (немісше: ''«Гүл кереметі'' ») фильмі түсіріліп, Германия кинотеатрларында көрсетілді. <ref>{{Cite web|title=Das Blumenwunder (DVD) - ARTE EDITION|url=https://www.arte-edition.de/item/3008.html|publisher=www.arte-edition.de|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209012317/https://www.arte-edition.de/item/3008.html|archivedate=2019-12-09}}</ref> === Бірінші дүниежүзілік соғыс === 1914 жылы дүниежүзілік соғыстың басталуымен әскери-теңіз блокадасына және соның салдарынан әлемдік нарыққа қол жеткізудің болмауына байланысты аммиак тыңайтқыштарына сұраныс айтарлықтай төмендеді. Екінші жағынан, жарылғыш заттарды өндіру үшін нитраттар өндірісі үлкен әскери және экономикалық маңызға ие болды. [[Герман Эмиль Фишер|Эмиль Фишер]] мен [[Вальтер Ратенау]] ескертулер жасағанына қарамастан, Бас штаб бастапқыда бұл байланысты түсінбеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басындағы неміс операцияларына негізделген Шлиффен жоспары бірнеше апта ішінде соғысты көздеді. Марна шайқасынан кейін ғана Бас штаб ұзаққа созылатын соғысқа үміт артып, өз көзқарасын өзгертті. Германиядағы нитрат қоры осы уақытқа дейін таусылып қалғандықтан, Соғыс министрлігі 1914 жылдың қыркүйегінде Карл Бошқа жүгінді. Ол нитраттар жеткізуге келісімшарт жасасып, тыңайтқыштар өндірісін селитраға ауыстырды. Аммиактың каталитикалық жануы осы уақытқа дейін тек зертханалық жағдайда ғана сынақтан өткізілгенімен, Людвигсхафенде қысқа мерзім ішінде нитрат өндірісі жолға қойылды. 1915 жылдың сәуіріне қарай BASF күніне 150 тонна нитраттар өндіріп жатты. Ағылшын блокадасына, сондай-ақ Людвигсхафен зауытының әскери қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін жеткіліксіз қуатына байланысты, Боштың ұсынысы бойынша 1916 жылдың 1 мамырында BASF, Лойнада жаңа аммиак зауытының құрылысын бастады. Жаңа зауыт энергия мен шикізатпен қамтамасыз ететін орталық Германия [[Лигнит|қоңыр көмір]] бассейнінің жанында орналасқан. Бош басшылығымен құрылыс небәрі тоғыз айда аяқталды, ал ол сол жылы BASF директорлар кеңесінің мүшесі болды. 1917 жылдың соңына қарай өндіріс айына шамамен 3000 тоннаға дейін өсті. 1916 жылдың тамыз айында 1904 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Agfa, BASF және Bayer одағы Hoechst, Cassella және Kalle химиялық зауыттарының одағымен, сондай-ақ DR. E. ter Meer & Cie компаниясымен бірігіп, алғашқы неміс [[Трест|тресттарының]] бірі — «Германия шайыр бояу зауыттарының қауымдастығын» (нем. ''Interessengemeinschaft der deutschen Teerfarbenfabriken'') құрды. 1917 жылы оған Griesheim-Elektron химиялық зауыты да қосылды. Қатысушы компаниялар заңды түрде тәуелсіз болып қалды. === Соғыстан кейінгі кезең 1919 жылдан 1924 жылға дейін === Еуропадағы әскери әрекеттер 1918 жылы 11 қарашада Компьен бітіміне қол қоюмен аяқталды, бірақ соғысты тоқтатудың соңғы шарттары тек 1919 жылы Версаль келісіміне қол қоюмен бекітілді. Бош Версаль келіссөздеріне экономикалық кеңесші ретінде қатысты. Оның мақсаты неміс химия өнеркәсібін құтқару болды. Одақтастар Германияның химия өнеркәсібін тапсыруды, сондай-ақ Людвигсхафен-Оппау мен Лойнадағы зауыттарды жоюды талап етті. Соғыстың соңғы жылында Оппау зауытының өзі 90 000 тонна нитраттар өндірді, бұл әлемдегі нитрат өндірісінің шамамен бестен бір бөлігін құрады. Бош тәркіленген неміс патенттері мен зауыттарына қатысты одақтастардың шарттарына наразы болып, келіссөздер кезінде Людвигсхафенге барды, онда ол BASF басқармасының төрағасы болып сайланды. Сайланғаннан кейін ол одақтастардың позициясын әлсірету жөніндегі күш-жігерін жалғастыру үшін Версальға оралды. Француз соғыс департаментінің бас инспекторы генерал Патардпен келіссөздер жүргізу арқылы Бош бұл талаптардың күшін жоюға қол жеткізді. Өтемақы ретінде BASF Францияға нитрат зауыттарын салуға көмектесу, француз азот өнеркәсібін құру үшін қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету және Франция үкіметімен бірлесіп француз бояғыштары нарығын дамыту болды. Бұған жауап ретінде француздар бояғыштар мен нитраттар өндіруге арналған неміс жабдықтарын жою талабынан бас тартты. Бош азық-түлік тапшылығын болдырмау үшін азот тыңайтқыштарын шығаратын зауыттар салу қажеттілігін бірнеше рет атап өтті. Оның пайымдауын жанама түрде Нобель комитеті қолдады, ол 1918 жылы Габерге аммиак алу әдісі үшін химия бойынша Нобель сыйлығын берді.<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1918|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1918/summary/|publisher=NobelPrize.org|lang=en|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200521193835/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1918/summary/|archivedate=2020-05-21}}</ref> Комитет, Габердің химиялық қаруды әзірлеудегі рөліне қарамастан, азот тыңайтқыштарын өндірудің азық-түлік өндірісін арттыру үшін жаһандық маңызы бар деп мәлімдеді. Келіссөздер барысында Бош нитраттар мен тыңайтқыштар бойынша сарапшы ретінде келіссөздерге қатысқан Герман Шмитцпен кездесті. Бош Шмицті BASF-қа қаржы кеңесшісі ретінде шақырды, кейінірек ол BASF қаржы департаментінің кеңесіне қосылды. Кейінірек Шмиц химиялық инженерия конгломератында IG Farben компаниясында да осындай лауазымды атқарды, ал нацистік Германияның соңғы кезеңдерінде ол оны Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін басқарды, кейінірек ол Нюрнберг трибуналында соғыс қылмыстары үшін сотталды. === Оппау зауытындағы жарылыс === [[Сурет:Oppau_Explosion_1921.JPG|нобай|Оппау зауытындағы жарылыс туралы газет қиындысы]] 1919 жылдан бастап BASF тыңайтқыш ретінде аммоний сульфаты мен аммоний нитратының 1:1 қоспасын шығарып келеді. Бұл қоспа жоғары гигроскопиялықтығымен және сақтау кезінде кептіруге бейімділігімен сипатталады. Сол күндері қоспаны шағын жарылғыш зарядтармен босату кең таралған тәжірибе болды. Осы жарылыстардың бірінің нәтижесінде қоспаның өзі жарылып, қуатты жарылыс орын алып, зауытты толығымен жойып жіберді. Апат салдарынан 561 адам қаза тауып, 2000-нан астам адам жарақат алды. Жақын маңдағы Оппау ауылында 6500-ден астам адамның үйі қирады. Бош зауытты қайта құруды Карл Краучқа тапсырды, бұл үш айға созылды, содан кейін Краучқа BASF директорлар кеңесінде қызмет берілді. Боштың өзі қатты ауырып, жұмысын тек 1922 жылдың маусым айында ғана жалғастырды. === Рур қақтығысы === Бош Францияға азот өнеркәсібін құруға көмек көрсетуге сендіргеннен кейін, американдық DuPont компаниясы оған жүгінді. DuPont айтарлықтай инвестицияларға қарамастан, тек тәркіленген патенттерге негізделген өзінің бояғыш өндірісін құру мүмкін емес екенін түсінді. Бош ынтымақтастыққа келіспеді және Германия бояу шайырлары зауыттары қауымдастығындағы басқа компаниялардың бас тартуын алға тартты. DuPont компаниясы тек Bayer химиктерін жалдау арқылы ғана өз патенттерін жүзеге асыра алды және әлемдік бояғыштар нарығында қоғамдық фирмалармен бәсекелесе алды. 1922 жылы химия өнеркәсібі Версаль келісімі бойынша талап етілетін репарациялық квоталарды шикізат және дайын өнім түрінде жеткізуде қиындықтарға тап болды, бұл Рурды француз әскерлерінің басып алуына әкелді. Канцлер Вильгельм Куноның басшылығымен Рейх үкіметі бұған пассивті қарсылық саясатымен жауап берді. BASF зауыттарындағы өндіріс шамамен төрт ай бойы 1923 жылдың мамыр айына дейін тоқтатылды. Инфляция деңгейі ең жоғары деңгейге жетті. Жаңа Рейх канцлері Густав Стреземан гиперинфляцияны тоқтатуға көмектескен рентенмаркты енгізді. Ол француздарды Рурдан шегінуге көндірді, бұл үшін олардан репарациялық төлемдерді қалпына келтіруге уәде берді. Рур қақтығысы кезінде көптеген химиялық зауыттардың жабылуы американдық бояу өнеркәсібіне американдық нарықты неміс бәсекелестігінсіз тәуелсіз түрде қамтамасыз ету мүмкіндігін берді. Сонымен қатар, Франция Бош пен Патардтың арасында жасалған келісімшартты бұзды, себебі келісімшартта көрсетілген заттар Германиядан жеткізілмеген. Осылайша, Франция енді неміс фирмаларына ешқандай міндеттемелерсіз неміс техникалық әзірлемелерін пайдалана алады. 1923 жылдан бастап шетелдік бәсекелестердің күшеюіне байланысты Байер компаниясының басшысы Карл Дуйсберг қауымдастық компанияларының шетелдік бизнесін түбегейлі қайта құруды талап етті. === IG Farben компаниясының басқарма төрағасы === [[Сурет:IGFarbenGoetterrat.jpg|нобай| IG Farben компаниясының Бақылау кеңесінің отырысы. Алдыңғы қатарда Карл Бош пен Карл Дуйсберг тұр.]] Карл Бош қоғамдастық компанияларын біріктіру идеясын қарастырды. Ол Германияның көмір қорын жоғары қысымды гидрогендеуді қолдана отырып, автомобиль бензинін өндіру үшін пайдаланғысы келді. Көмірден өндірілетін жанармай және майлау материалдары Бош компаниясына автомобиль жасау деңгейінің артуына және сол кездегідей мұнай қорларының тез сарқылуына байланысты перспективалы табыс көзі болып көрінді. Ол жоғары қысымды технологияның әлеуетіне сенімді болды. Катализатор мен процесті әзірлеумен байланысты көптеген ғылыми және техникалық қиындықтарға, сондай-ақ көмірді гидрогенизациялаудың коммерциялық тәуекелдеріне байланысты Бош бұл идеяны кең көлемде енгізу үшін үлкен қаржылық база қажет екенін түсінді. Оның пікірінше, мұндай өндірісті дамытуды тек бірыңғай конгломератқа біріккен компаниялар ғана қаржыландыра алады. Дуйсберг холдингтік құрылымды жақтаса, Бош компанияларды біріктіруге тырысты. 1925 жылдың желтоқсанында Бош Германия шайыр бояу зауыттары қауымдастығының негізінде IG Farben конгломератын құру арқылы мақсатына жетті. Карл Боштың өзі IG Farben компаниясының басқарма төрағасы болды, ал Карл Дуйсберг Бақылау кеңесінің төрағасы болды. === Бергюс-Пирс процесі === Бош мүдделер қауымдастығын құру үшін келіссөздер кезінде Бергиустың патенттеріне құқықтарды жасырын түрде сатып алып отырған болатын. 1920 жылдары Леунада Бергюс-Пир әдісін қолданатын көмірді сұйылту қондырғысы салынды. 1926 және 1932 жылдар аралығында IG Farben барлық технологиялық мәселелерді толық шешпестен көмірді гидрогенизациялауға шамамен 100 миллион марка инвестиция салды. Леунада салынған зауыт есептелген отын көлемінің тек жартысын ғана өндірді. Әдісті одан әрі дамыту және қажетті технологиялық өзгерістер үшін компанияға тағы 400 миллион марка қажет болды. Карл Бош Германия Демократиялық партиясының мүшесі болды. Бош өзінің саяси көзқарастарын сирек ашық білдіргенімен, IG Farben 1933 жылға дейін Густав Штреземанның саясатын, сондай-ақ Германия халық партиясының, Германия демократиялық партиясының және Орталық партияның науқандарын қолдаған бірқатар газеттерді қаржыландырды. IG Farben басқармасының мүшесі Вильгельм Фердинанд Калле бұл партияларды Гитлер мен Альфред Гюгенбергке қарсы біріктіруге тырысты. IG Farben бақылау кеңесінің екі мүшесі, бейтарап Герман Уормбольд және Германия халық партиясының өкілі Пол Молденгауэр, Генрих Брюнинг, Герман Мюллер, [[Франц фон Папен]] және Курт фон Шлейхердің кабинеттерінде экономика және қаржы министрлері болды. Алайда, 1929 жылғы Ұлы депрессия кезінде бензин бағасы литріне 5 пфеннигке дейін төмендеді, ал өндіріс құны литріне шамамен 40 пфенниг болды. IG Farben шығындарды күрт қысқартуға мәжбүр болды, ал оның жұмыс күші екі есеге жуық қысқарды. Карл Бош Брюнингтен аммиак пен отын өндірісіне қорғаныс баждарын төлеуді сұрауға мәжбүр болды, содан кейін Брюнинг 1931 жылы төтенше жарлықпен азот өнімдері мен отынға баждарды енгізді. === Ұлттық социализм дәуірі === Боштың ұлттық социализмге деген көзқарасы екіұшты болды. Бастапқыда Бош [[Адольф Гитлер|Гитлер]] туралы: «Ол туралы бәрін түсіну үшін оны көру жеткілікті», - деп өзінің ұнатпайтынын білдірді. Кейінірек, керісінше, ол Гитлерді «жұмыссыздықты ірі экономикалық мәселе ретінде мойындап, оны жеңу үшін шаралар қабылдаған алғашқы адам» деп мақтады. Бош Гитлердің синтетикалық отынның «саяси тәуелсіз Германия үшін қажет» деген қорытындысына: «Бұл адам мен ойлағаннан да ақылды» деген сөздермен түсініктеме берді. 1933 жылы «''Ерік бар жерде жол бар''» деп аталатын мәлімдемесінде ол «соғыстан бері алғаш рет Германия үкіметі тек уәде беріп қана қоймай, сонымен қатар әрекет етеді» деп жазды. Атап айтқанда, Бош жұмыспен қамтуды ынталандыру және салық ауыртпалығын азайту шараларын қолдады. Ұлттық социалистік басшылықтың неміс экономикасында өзін-өзі қамтамасыз етуге деген ұмтылысы, сондай-ақ біртіндеп әскери негізге көшуі Бош компаниясының синтетикалық каучук пен синтетикалық отын өндіру жобаларын сақтап қалды. Оның компаниясы ұлттық социалистердің экономикалық саясатынан пайда көрді, сондықтан Бош өз зерттеулерін қаржыландыру және өз мүдделерін алға жылжыту үшін Гитлер режимін қолдайтынын мәлімдеді. 1933 жылға дейін IG Farben басқарма мүшелерінің ешқайсысы NSDAP мүшелері болған жоқ, ал Боштың өзі оның қатарына ешқашан қосылмаған.<ref>{{Cite web|title=Geschichte der IG Farben: Der Konzern, der Hitler den Weltkrieg ermöglichte|url=https://www.handelsblatt.com/politik/international/100-jahre-weltkrieg/wirtschaft-und-finanzen/geschichte-der-ig-farben-der-konzern-der-hitler-den-weltkrieg-ermoeglichte/4428986.html|publisher=www.handelsblatt.com|lang=de|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202114250/https://www.handelsblatt.com/politik/international/100-jahre-weltkrieg/wirtschaft-und-finanzen/geschichte-der-ig-farben-der-konzern-der-hitler-den-weltkrieg-ermoeglichte/4428986.html|archivedate=2020-12-02}}</ref> Дегенмен, 1933 жылы IG Farben 350 000 тонна синтетикалық бензин жеткізуге келісімшарт жасау үшін Ұлттық социалистік сайлау науқанына 400 000 рейхсмарк берді. IG Farben-нің Гитлердің сайлау науқанына қаржылық қатысуы Боштың еркіне қарсы болды. 1933 жылдың ақпан айының соңында Герман Геринг Бошты жеке кездесуге шақырды, бірақ ол қатыспады. Боштың орнына кездесуге IG Farben компаниясының өкілі қатысты. Гитлер күтпеген жерден жиналысқа келіп, ұзақ сөз сөйледі. Содан кейін Ялмар Шахт жиналысқа Гитлер үшін үш миллион маркадан тұратын сайлау қоры құрылуын ұсынды. Кездесу бұл идеяны қолдады, ал IG Farben өкілі бас тарта алмады. Осылайша, Бошқа іс жүзіндегі факт ұсынылды және енді ештеңені өзгерте алмады. Кейінірек ол бұл қолдауды қателік деп санағанын жасырмады. Жеке және кәсіби себептерге байланысты Бош [[Холокост|нацистік антисемитизмге]] қарсы болды. 1933 жылы оның ең жақын серіктестерінің арасында бірнеше еврей болды. Осылайша, 1918 жылдан бастап Боштың хатшысы болған Эрнст Шварц раввиннің ұлы болды. Ол еврей ғалымдарын басып-жаншу мен жұмыстан шығаруда үлкен мәселені көрді және ғылымға қарсы нацистік саясатты сынға алды. Атап айтқанда, Бош антисемиттік заңнаманы қабылдамады және Германияда еврей ғалымдарының болуын жақтады. Ол 1933 жылы оқудан шығарылған кезде әріптесі Фриц Габерге көмектесуді ұсынды, ал көптеген әріптестері оған қарсы шықты. Бош 1935 жылдың қаңтарында [[Макс Планк]] ұйымдастырған, Рейхтің ғылым, білім және қоғамдық білім беру министрі Бернгард Русттың жарлығымен университеттің барлық қызметкерлеріне қатысуға тыйым салынған, Габердің қайтыс болуының жылдығын байланысты IG Farben басқармасының сол кездегі қалған барлық мүшелерімен бірге салтанатты рәсімге қатысты. 1937 жылы нацистік заңдардың қысымымен еврей тектес IG Farben қызметкерлерінің барлығы жұмыстан шығарылды. Бақылау кеңесінің үштен біріне жуығы, оның ішінде ағайынды Карл және Артур фон Вайнберг, Отто фон Мендельсон Бартолди, Альфред Мертон, Ричард Мертон, Эрнст фон Симсон, Вильгельм Пелтцер және Густав Шлипер өз міндеттерінен босатылды. Карл Крауч, Фриц тер Меер, Георг фон Шницлер, Макс Ильгнер, Отто Амброс, Фридрих Йене, Кристиан Шнайдер, Карл Вурстер, Карл Лаутеншлягер және Эрнст Бюргин сияқты басқарма мүшелері сол жылы NSDAP-қа қосылды. Бош өнеркәсіп, экономика және ғылым саласындағы лауазымдарды нацистік саясаткерлер емес, осы салалардың мамандары иеленуі керек деген пікірде болды. Ол мұны ең жаман жағдайдың алдын алу үмітімен байланыстырды. Ол бұл үміттің жалған екенін және нацистік режимнің қылмыстарына серіктес болғанын кеш түсінді. Бош Ричард Виллштеттерге Гитлермен кездесуі туралы айтып берді, онда ол өз сөзімен Гитлерге еврей ғалымдарын қуып жіберу неміс физикасы мен химиясын жүз жылға артқа шегеретінін ескерткен. Жауап ретінде Гитлер: «Онда біз жүз жыл бойы физика мен химиясыз жұмыс істейміз!» деп айқайлады. Содан кейін ол өзінің адъютантына қоңырау шалып, кеңесші Карл Боштың кеткісі келетінін асыра сілтеумен хабарлады. Тек халықаралық атағы ғана оны ауыр саяси санкциялардан құтқарды. Боштың екі түрлі ұстанымын мінез-құлықтың екі үлгісі — экономикалық мәселелерде нацистік режимді қолдау және еврейлерге қатысты саясатты қабылдамау — сипаттайды. === Соңғы жылдар === [[Сурет:Bundesarchiv_Bild_102-12460,_Hermann_Schmitz.jpg|нобай| Герман Шмиц]] 1935 жылы Бош нацистік режимнің қысымымен IG Farbenнің төрағасы қызметінен кетті, ал оның орнына Версаль келіссөздеріндегі танысы, бұрын IG Farben-нің шетелдік бизнесіне жауапты болған Герман Шмиц келді. Шмиц құзыретті экономист болып саналды; Генрих Брюнинг оны бір кездері өз кабинетіне экономика министрі етіп тағайындағысы келді. Марқұм Карл Дуйсбергтің мұрагері ретінде Боштың өзі IG Farben компаниясының Бақылау кеңесінің төрағасы қызметін атқарды. [[Сурет:Carl_bosch_grab.JPG|нобай|235x235 нүкте| Гейдельбергтегі Карл Боштың қабірі]] 1937 жылы Бош Кайзер Вильгельм қоғамының президенті болды. 1939 жылы 7 маусымда Мюнхен неміс мұражай комитетінің жыл сайынғы жиналысында Бош сөз сөйледі, онда қатысушылардың бірінің есінде қалғандай, ол «ғылым тек бостандық жағдайында ғана гүлдене алады және егер ғылым ұлттық социализм кезіндегідей тұншықтыратын саяси, идеологиялық және нәсілдік шектеулерге ұшыраса, экономика мен мемлекет сөзсіз жойылады»<ref>{{Cite web|title=Ich war dabei! Eine Erinnerung an die C. Bosch Rede von 1939|url=https://www.deutsches-museum.de/fileadmin/Content/data/Insel/Information/KT/heftarchiv/1984/8-4-266.pdf|author=Franz-Josef Baumgärtner|work=|publisher=|date=|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209012317/https://www.deutsches-museum.de/fileadmin/Content/data/Insel/Information/KT/heftarchiv/1984/8-4-266.pdf|archivedate=2019-12-09}}</ref> деп айтқан. Кейіннен Рудольф Хесс Боштың барлық лауазымдарынан айырылуын және көпшілік алдында сөйлеуге тыйым салынуын талап етті. Бош шынымен де әртүрлі қызметтерінен айырылды, бірақ Кайзер Вильгельм қоғамының президенті болып қала берді. Бош қатты күйзеліске ұшырады, әсіресе өз лауазымынан және Германияның саяси бағытынан айырылуынан, кейде алкогольді шамадан тыс тұтынуынан, ал 1939 жылы өзіне-өзі қол жұмсауға әрекет жасады. Физикалық аурулар да айқындала бастады, ал 1939-1940 жылдың қысында ол денсаулығын жақсарту үшін Сицилияға барды. 1940 жылы 26 сәуірде Гейдельбергте қайтыс болды. Отбасының жерленген жері Гейдельбергтің тау зиратындадағы В секторында, қаланың үстінде, Рейн жазығының ашық көрінісімен орналасқан. == Жеке өмір == [[Сурет:Hd-schlowo-villa-bosch.JPG|солға|нобай|170x170 нүкте| 1923 жылдан бері Гейдельбергтегі Бош отбасының вилласы]] 1902 жылы Бош Эльза Шилбахқа үйленді. Некеде Карл-кіші атты ұл (1906—1995) және қызы Ингеборг (1911—1972) дүниеге келді. Бастапқыда, ерлі-зайыптылар Людвигсхафенде пәтер жалдады, Бош оны жұмыс үстелімен, аквариуммен және микроскоппен жабдықтады, осылайша ол өзінің хоббиімен айналыса алды. Бош Людвигсхафен маңындағы аймаққа көптеген сапарлар жасап, онда моллюскаларды, қоңыздарды, ұлулар мен басқа да жануарларды, сондай-ақ өсімдіктерді жинады. Жұмыс пәтеріне көшкеннен кейін, ол коллекцияларын кеңейтіп, тоғандар отырғызды, онда су және батпақты өсімдіктер өсірді. 1923 жылдан бастап Бош отбасы Гейдельбергтегі виллада тұрды. 1930 жылдан бастап, Imprimatur GmbH компаниясы арқылы ол Франкфурт либералды газетін айтарлықтай қаржылай қолдады және орнитолог Отто Ферингермен бірге Гейдельбергте хайуанаттар бағын құрды. Ол өзінің шеберханасында механик, ағаш ұстасы, токарь, шағын механик немесе шыны үрлеуші болып жұмыс істегенді ұнататын. Нобель сыйлығының лауреаты биологияға деген кең қызығушылықтарынан басқа, минералогия мен астрономияға да қызығушылық танытты. Оның қажетті жабдықтармен жабдықталған өзінің обсерваториясы болды.{{Дереккөзі келтірілмеген|9|12|2019}} == Марапаттар және мойындау == Химиялық инженерлер институты Карл Бошты Фриц Габермен бірге әлемдегі ең ықпалды химиялық инженер ретінде таңдады.<ref>{{Cite web|title=Haber and Bosch named top chemical engineers|url=https://www.icheme.org/media_centre/news/2011/haber%20and%20bosch%20named%20top%20chemical%20engineers.aspx|publisher=web.archive.org|date=2011-07-19|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719014649/https://www.icheme.org/media_centre/news/2011/haber%20and%20bosch%20named%20top%20chemical%20engineers.aspx|archivedate=2011-07-19}}</ref> Бош көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде [[Карлсруэ технологиялық университеті|Карлсруэ техникалық университетінің]] құрметті докторы атағы, Неміс химия қоғамының [[Юстус фон Либих|Юстус Либих]] медалі, Неміс физикалық химия қоғамының Бунзен медалі, Siemens сақинасы және Неміс инженерлері қауымдастығының Грашоф медалі бар. 1931 жылы оған жоғары қысымды химиялық әдістерді әзірлеуге қосқан үлесі үшін химия бойынша Нобель сыйлығы берілді.<ref name=":10">{{Cite web|title=Mitglieder|url=https://www.leopoldina.org/mitglieder/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/3085/|publisher=www.leopoldina.org|lang=de|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209012315/https://www.leopoldina.org/mitglieder/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/3085/|archivedate=2019-12-09}}</ref> Тарихта алғаш рет техникалық әдісті ойлап тапқан адам Нобель сыйлығына ие болды. Химик Кнут Вильгельм Палмер Бош марапаттау рәсімінде сөйлеген сөзінде көптеген адамдар техникалық процедураларды әзірлеуге жиі қатысатынын, бұл сыйлықты беруді қиындататынын түсіндірді. Дегенмен, Бош жағдайында жағдай басқаша болды:{{Cquote|“This year, however, the Academy of Science believes it has discovered a technical advance of extraordinary importance and in respect of which it is also quite clear to which persons the principal merit is to be ascribed.”<br>"Дегенмен, биыл Ғылым академиясы ерекше маңызды техникалық жетістікке қол жеткізді деп санайды және ол үшін кімге негізгі үлес қосу керектігі де айқын.”}} Ол Аустрия сауда қауымдастығының Вильгельм Экснер медалін және Карл Луег медалін алды. Бош 1937 жылы президенті болған кайзера Вильгельм қауымдастығы сияқты әртүрлі неміс және шетелдік ғылыми қауымдастықтардың мүшесі болды. Бош Людвиг Прандтльмен бірге 1936 жылы құрылған Лилиенталь қоғамының төрағасы болды. Ол сондай-ақ Германияның «Леополдина» жаратылыстану ғылымдары академиясының, Гейдельберг ғылым академиясының және Пруссия ғылым академиясының мүшесі болды. 1939 жылы оған Франкфурт қаласының Гете сыйлығы берілді. == Есте сақтау == [[Сурет:Heidelberg-carlboschmuseum.JPG|нобай| Гейдельбергтегі Карл Бош мұражайы.]] Айдағы Бош кратері және негізгі белдеу астероиды (7414) Бош Карл Боштың есімімен аталған. Сонымен қатар, Рейндегі Людвигсхафенде Карл Бош көшесі және жақын маңдағы Максдорф ауылындағы Карл Бош көшесі мен үйі, Франкфурттағы Неміс химиктері қоғамының штаб-пәтері орналасқан Карл Бош үйі, Рейндегі Людвигсхафенде Карл Бош гимназиясы, Гейдельберг пен Лимбургерхофтағы Карл Бош мектептері, кәсіптік-техникалық училище және Лойнадағы мәдениет үйіндегі Карл Бош залы оның құрметіне аталған. 1998 жылы Гейдельбергтегі Шлосс-Вольфсбрунненвег көшесінде Карл Бош мұражайы ашылды. Карл Боштың бұрынғы резиденциясы, вилласында қазір Клаус Чир қоры орналасқан. Боштың кең ботаникалық коллекциясы, гербарийі болды, оны негізінен сатып алу-сату және [[Айырбас шарты|айырбастау]] операциялары арқылы жинады. Оған 17 000-нан астам үлгі кіреді. 1950 жылы коллекция [[Майндағы Франкфурт|Майнедегі Франкфуртте]] Зенкенберг табиғат мұражайының иелігіне өтті, онда ол содан бері өңделіп, цифрландырылды.<ref>{{Cite web|title=Moos-Sammlung von Carl Bosch wird mit Mitteln der Klaus Tschira Stiftung digitalisiert|url=https://idw-online.de/de/news704604|publisher=idw-online.de|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209012315/https://idw-online.de/de/news704604|archivedate=2019-12-09}}</ref> Бош коллекциясында негізінен 1817 жылдан 1921 жылға дейін Германия мен Еуропадан алынған жапырақты мүктер, сондай-ақ [[Бауырмүк|бауыр құрттары]] мен [[қыналар]], соның ішінде [[Шымтезек мүгі|сфагнум]] туысының мүктерінің арнайы коллекциясы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Германия химиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] jeth7w3yp5e13ln0smt2h2dg0aq42rl 3656926 3656924 2026-09-18T15:29:25Z Nurkhan 13652 3656926 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Карл Бош |Шынайы есімі = {{Lang-de|Carl Bosch}} |Суреті = Carl_Bosch.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.8.1874 |Туған жері = {{Туғанжері|Кёльн|Кёльнде}}, [[Рейн провинциясы]], [[Пруссия]], [[Германия империясы]] |Қайтыс болған күні = 26.4.1940 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Гейдельберг|Гейдельбергте}} |Азаматтығы = {{байрақ|Германия|1940}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химия]] |Жұмыс орны = [[BASF]]<br>[[IG Farben]] |Ғылыми атағы = [[химик]], [[өнертапқыш]], [[ғылыми қызметкер]], [[инженер]], [[ғылыми коллекционер]] |Альма-матер = [[Берлин техникалық университеті]]<br> [[Лейпциг университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Габер процесі]]н жасаушылардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1931 жыл ғылымда|1931]])<br> [[Вильгельм Экснер медалі]] (1932) |Қолтаңбасы = Carl_Bosch_Signature.png |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Карл Бош''' ({{lang-de|Carl Bosch}}; [[27 тамыз]] [[1874]], [[Кёльн]], [[Пруссия]] — [[26 сәуір]] [[1940]], [[Гейдельберг]]) — неміс химик, инженер және азот пен сутектен аммиакты жоғары қысыммен өнеркәсіптік өндірудің негізін қалаушы (Габер-Бош әдісі). Карл Боштың әзірлемелері әлемдегі алғашқы аммиак синтезі қондырғысын салған неміс химиялық және технологиялық компаниясы BASF негізінде жүзеге асырылды. 1931 жылы химиядағы жоғары қысымды әдістер бойынша жұмысы үшін Бошқа [[Фридрих Бергиус|Фридрих Бергиуспен]] бірге химия бойынша Нобель сыйлығы берілді. Версаль келісіміне қатысуы, сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін азық-түлік мәселелерін шешуге бағытталған күш-жігері оны неміс химия өнеркәсібіндегі ең ықпалды тұлғалардың біріне айналдырды. 1925 жылы алты неміс компаниясының негізінде ол сол кездегі ең ірі химиялық және технологиялық конгломерат — IG Farben компаниясын құрды. Ұлттық социалистердің қысымымен ол IG Farben басқарма төрағасы қызметінен бақылау кеңесінің төрағасы қызметіне ауысуға мәжбүр болды. Өмірінің соңғы жылдарында Бош терең депрессияға ұшырап, 1939 жылы өзіне-өзі қол жұмсамақ болды. == Өмірбаян == === Алғашқы жылдар === Карл Бош Кельндегі Bosch & Haag құрастыру фирмасының тең иесі Карл Фридрих Александр Боштың (1843—1904) және оның әйелі Пауланың (туған кезде Либст) (1851—1930) жеті баласының тұңғышы болды<ref>{{кітап|авторы=R. (Richard) Abegg, Felix Auerbach|жыл=1905|барлық беті=722|баспасы=Leipzig : Hirzel|тақырыбы=Handbuch der Anorganischen Chemie|сілтеме=http://archive.org/details/a2handbuchderano02abeguoft}}</ref>. Оның ағасы өнеркәсіпші Роберт Бош болды. Карл Бош жаратылыстану және технология саласында алғашқы талантын көрсетті. Ол әкесінің компаниясында слесарь және дәл механик болып жұмыс істеді және тиісті білім алды. Ол әсіресе химияға қызығушылық танытты және аулада өзінің химиялық зертханасына ие болды<ref>{{кітап|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Im Banne der Chemie: Carl Bosch – Leben und Werk|жауапты=|басылым=|орным=|баспасы=Econ, Düsseldorf|жыл=1953|беттері=21|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref>. 1893 жылы наурызда Кельндегі жоғары мектепті бітіргеннен кейін, ол Лигница маңындағы<ref>{{Cite web|url=https://www.mpg.de/8235426/carl-bosch|title=Carl Bosch (1937-1940)|publisher=www.mpg.de|lang=de|access-date=2019-12-09|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209012317/https://www.mpg.de/8235426/carl-bosch|url-status=live}}</ref> Котценау қаласындағы (қазіргі Польшадағы Хоцянув қаласы) металлургиялық зауытта оқыды, онда бір жыл құю, слесарь және ағаш ұстасы шеберханаларында жұмыс істеді<ref>{{Cite web|url=http://www.lueben-damals.de/kreis/kotzenau_marienhuette.html|title=Marienhütte Kotzenau|publisher=www.lueben-damals.de|access-date=2019-12-09|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209012316/http://www.lueben-damals.de/kreis/kotzenau_marienhuette.html|url-status=live}}</ref>. 1894 жылдан 1896 жылға дейін Карл Бош Шарлоттенбург технологиялық университетінде (қазіргі Берлин техникалық университеті) металлургия және механикалық инженерия мамандықтары бойынша оқыды<ref>{{кітап|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Im Banne der Chemie: Carl Bosch – Leben und Werk|жауапты=|басылым=|орны=Düsseldorf|баспасы=Econ|жыл=1953|беттері=62—63|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref> . Берлинде оқып жүрген кезінде Бош Фридрих Рюдорф, Карл Либерман және Отто Николаус Витттің химия бойынша дәрістеріне де қатысты. 1896 жылдан бастап Лейпциг университетінде химияны оқыды, ал 1898 жылы ацетон дикарбон қышқылының диэтил эфирінің бромацетофенонмен конденсациялану реакциясына арналған диссертация үшін докторлық дәрежесін алды, оны Йоханнес Вислиценус тобында оқыды<ref>{{Cite web|url=http://www.albert-gieseler.de/dampf_de/firmen1/firmadet16616.shtml|title=Albert Gieseler -- Technische Hochschule Berlin|publisher=www.albert-gieseler.de|access-date=2019-12-09|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111000324/http://www.albert-gieseler.de/dampf_de/firmen1/firmadet16616.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://academictree.org/chemistry/tree.php?pid=51928|title=Chemistry Tree - Carl Bosch Family Tree|publisher=academictree.org|access-date=2019-12-09|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621225621/https://academictree.org/chemistry/tree.php?pid=51928|url-status=live}}</ref>. Лейпцигте ол физикалық химияның негізін қалаушылардың бірі болып саналатын Вильгельм Оствальдқа сабақ берді, оны Бош кейінірек қолдануға ерекше ұмтылды. Ол термодинамиканы, атап айтқанда температураны дәл өлшеуді, фазалық диаграммаларды зерттеуді және химиялық реакциялардың кинетикасын зерттеуді өнеркәсіптік химияның маңызды негіздері ретінде таныды<ref>{{мақала|сілтеме=http://doi.wiley.com/10.1002/jctb.5010021202|авторы=J. D. F. Marsh, W. B. S. Newling, J. Rich|тақырыбы=The catalytic hydrolysis of hydrogen cyanide to ammonia|жыл=2007-05-04|тілі=en|басылым=Journal of Applied Chemistry|томы=2|сериясы=12|беттері=681—684|doi=10.1002/jctb.5010021202}}</ref>. Химияны оқумен қатар, Бош минералогияға, зоологияға, бактериологияға және ботаникаға қызығушылық танытты, қоңыздар мен көбелектерді жинады және дайындады, өсімдіктерді анықтады<ref name=":0">{{мақала|сілтеме=|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Carl Bosch: 1874–1940; in memoriam|жыл=1957|тілі=|басылым=Chemische Berichte|түрі=|айы=|күні=|томы=90|нөмірі=11|беттері=19—39|issn=}}</ref>. === Мансап === [[Сурет:Alwin_Mittasch_1902_retuschiert.jpg|нобай| Элвин Митташ, 1902 жыл]] 1899 жылы Бош әкесінің ұсынысы бойынша BASF-ке қосылды<ref>{{кітап|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Im Banne der Chemie: Carl Bosch – Leben und Werk|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=Econ, Düsseldorf|жыл=1953|беттері=23—27|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref>, онда ол алғаш рет Рудольф Книч және Евгений Заппермен бірге фтал қышқылын өндіру зауытының басшысы болып жұмыс істеді, оны әзірлеу оған тапсырылды.<ref name=":1">{{кітап|авторы=Alwin Mittasch|тақырыбы=Geschichte der Ammoniaksynthese|жауапты=|басылым=|орны=Weinheim|баспасы=Verlag Chemie|жыл=1951|беттері=87—90|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref> Книч біраз уақыт аммиак алу әдістерімен айналысты. 1900 жылы ол Бошқа Вильгельм Оствальдтың азот пен сутектен аммиак синтезі патентін тексеруді тапсырды, оны BASF-ке ұсынды. Бош алынған аммиак катализатордың құрамына кіретін темір нитридінен алынғанын және Оствальдтың патенті жалған болжамға негізделгенін анықтады.<ref name=":02">{{мақала|сілтеме=|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Carl Bosch: 1874–1940; in memoriam|жыл=1957|тілі=|басылым=Chemische Berichte|түрі=|айы=|күні=|томы=90|нөмірі=11|беттері=19—39|issn=}}</ref> Тыңайтқыштар мен жарылғыш заттарды өндіру үшін қажетті натрий нитратының шектеулі болуына байланысты<ref>{{кітап|авторы=Sir William Crookes|тақырыбы=The Wheat Problem|ссылка=https://archive.org/details/wheatproblembas00rewgoog|жауапты=|басылым=|орны=London, New York, Bombay and Calcutta|баспасы=Longmans, Green, and Co.|жыл=1917|беттері=|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref>, BASF бақылау кеңесінің сол кездегі төрағасы Генрих фон Брунк 1902 жылы Бошқа азотты бекіту мәселесін, яғни ауадан қажетті азот қосылыстарын алуды шешуді тапсырды.<ref>{{кітап|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Im Banne der Chemie: Carl Bosch – Leben und Werk|жауапты=|басылым=|орны=Düsseldorf|баспасы=Econ|жыл=1953|беттері=50|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref> 1904 жылы Элвин Митташ азотты бекітуді зерттеу бойынша оның көмекшісі болып тағайындалды. Бош негізінен цианидтер мен нитридтерді түзу арқылы азотты бекітуге назар аударды. Барий цианидін келесі теңдеу бойынша түзу: <math>3Ba + 2CO + N_2 = 2Ba(CN)_2 + BaO</math> ол сол кезде белгілі болған. Боштың әзірлемелеріне сүйене отырып, BASF 1907 жылы барий цианидін өндіру зауытын салды. Алынған цианид гидролиз арқылы аммиакқа айналуы мүмкін еді.<ref>{{кітап|авторы=R. (Richard) Abegg, Felix Auerbach|жыл=1905|барлық беті=722|баспасы=Leipzig : Hirzel|тақырыбы=Handbuch der Anorganischen Chemie|сілтеме=http://archive.org/details/a2handbuchderano02abeguoft}}</ref> Алайда, алынған өнім күткен нәтижеге сәйкес келмеді, сондықтан BASF зауытты 1908 жылы жапты.<ref>{{мақала|сілтеме=http://doi.wiley.com/10.1002/jctb.5010021202|авторы=J. D. F. Marsh, W. B. S. Newling, J. Rich|тақырыбы=The catalytic hydrolysis of hydrogen cyanide to ammonia|жыл=2007-05-04|язык=en|басылым=Journal of Applied Chemistry|томы=2|сериясы=12|беттері=681—684|doi=10.1002/jctb.5010021202}}</ref> Содан кейін Bosch 1908 жылы титан нитридінің, кремний нитридінің және алюминий нитридінің түзілуін зерттей бастады. Сынақтар кезінде промоторларды қосу арқылы нитридтердің шығуы жақсарғаны анықталды. Кейіннен нитридтер аммиак алу үшін гидролизденді.<ref>{{кітап|авторы=Karl Holdermann|тақырыбы=Im Banne der Chemie: Carl Bosch – Leben und Werk|жауапты=|басылым=|орны=Düsseldorf|баспасы=Econ|жыл=1953|беттері=62—63|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}</ref> Дегенмен, бұл әдіс үшін, сондай-ақ сол кезде BASF-те жасалған тікелей азот тотығуының доғалық әдісі үшін энергия шығыны өте жоғары болып шықты және бұл процесті кең көлемде енгізуді қиындатты. === Аммиак синтезінің өнеркәсіптік әдісі (Габер-Бош әдісі) === [[Сурет:Ammoniak-Reaktor_1913_Oppau_(retuschiert).jpg|нобай| [[Рейндегі Людвигсхафен|Oппау]] зауытындағы алғашқы реактор, 1913 жыл]] [[Сурет:Ammoniak_Reaktor_BASF.jpg|нобай| Хабер-Бош әдісін қолданып аммиак синтезіне арналған жоғары қысымды реактор (болат). 1921 жылы Баден анилин содасы зауытында (BASF) салынған. Қазір ол [[Карлсруэ технологиялық университеті|Карлсруэ технологиялық институтының]] аумағында ескерткіш ретінде орнатылған.]] BASF 1909 жылы Bosch компаниясына Карлсруэ техникалық колледжінің техникалық химия профессоры [[Фриц Габер|Фриц Хабер]] зертханада ашқан аммиакты жоғары қысым мен температурада синтездеуді өнеркәсіптік өндіріс деңгейіне дейін дамытуды тапсырды. Массалық әрекеттесу заңына сәйкес, жоғары қысымды пайдалану аммиак өнімділігін арттыру үшін тиімді екені сол кезде айқын болды, бірақ сол кезде жоғары температурада бір уақытта жоғары қысыммен жұмыс істеу үшін техникалық тәжірибе жеткіліксіз болды. BASF Басқармасының және Бақылау Кеңесінің қолдауымен Bosch өзінің жоғары қысымды зертханасын құрды. Сонымен қатар, оның көмекшісі Элвин Митташ өнеркәсіптік қолдануға жарамды катализаторды жүйелі түрде іздеуді бастады. Бастапқыда іздеу сирек кездесетін және сондықтан қымбат элементтер [[осмий]] мен [[Уран (химиялық элемент)|уранның]] катализаторларына бағытталды. Дегенмен, нитрид өндірісі сынақтары кезінде промоторлармен жүргізілген тәжірибелер Митташты темір негізіндегі катализаторларды мұқият қарастыруға итермеледі. Ол катализаторды белсендіргенін, тұрақтандырғанын немесе уландырғанын білу үшін әртүрлі қоспаларды тексерді. 1910 жылдың өзінде Bosch пен Mittash темір негізіндегі катализаторларды өндіруге патент берді. <ref>{{Cite web|title=Patent US1910599101: Catalytic Agent for use in producing ammonia.|url=https://patentimages.storage.googleapis.com/74/34/1c/0f073980bfa870/US1148570.pdf|author=Carl Bosch, Alwin Mittasch|work=|publisher=|date=|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209012316/https://patentimages.storage.googleapis.com/74/34/1c/0f073980bfa870/US1148570.pdf|archivedate=2019-12-09}}</ref> Процестің техникалық жүзеге асырылуындағы алғашқы жетістіктерге байланысты, алғашқы реакторларды салудағы сәтсіздіктерге қарамастан, 1912 жылы Боштың басшылығымен азот бөлімі құрылды. Bosch компаниясына ірі техникалық мәселелерді шешуге тура келді, ал әзірлеу шығындары өте жоғары болды. Бөлім құрамында тоғыз химик, физик Пол Людвиг Кристоф Гмелин және тағы 126 қызметкер болды. Жаңадан құрылған BASF аммиак зертханасы да оған бағынышты болды. Сұрақтардың бірі реакторлардың жоғары сутегі қысымы мен жоғары температурадағы беріктігіне қатысты болды. Көміртекті [[Болат|болаттан жасалған]] реакторлар мұны көтере алмады. Мұнда Боштың металлургия саласындағы тәжірибесі оған көмекке келді. Ол әдетте көптеген реактор сынақтарына тікелей қатысты. Оның жарылған реактордан шыққан болатты зерттеуі көміртектің тәжірибелік жағдайларда сутектенгенін көрсетті. Нәтижесінде жұмсақ көміртегісіз болаттан жасалған жабыны бар реакторлар жасалды. Әртүрлі металлургиялық және инженерлік мәселелерден басқа, қажетті сутекті алу мәселесі де шешілуі керек болды. Жылына 100 000 тонна аммиак өндірісі шамамен бір жарым миллиард текше метр сутегіге сәйкес келеді. Бош пен Вильгельм Уайлдтың су газының құрамын сутегіге қарай жылжыту реакциясын жасауының арқасында оны шешу мүмкін болды. <math>CO + H_2O \rightleftharpoons CO_2 + H_2</math> Осылайша, көмірді ыстық су буымен өңдеу кезінде пайда болған су газынан сутектің жоғары өнімділігі оның сумен әрекеттесуі арқылы алынды. Сонымен қатар, кедергі келтіретін [[Көміртек монооксиді|көміртегі тотығы (II)]] [[Көмірқышқыл газ|көмірқышқыл газына]] айналды, ол газ қоспасынан жуу арқылы алынып тасталды. [[Сурет:BASF_-_Dünge-_und_Pflanzenschutzmittel.JPG|нобай| BASF өндіретін тыңайтқыштар мен пестицидтер]] Көптеген мәселелерді шешкеннен кейін, BASF 1912 жылы [[Рейндегі Людвигсхафен|Людвигсхафенде]] аммиак зауытының құрылысын бастады. 1913 жылы 19 қыркүйекте алғашқы Haber-Bosch қондырғысы іске қосылды. Бастапқы қуаты тәулігіне шамамен 20 тонна аммиак болды, ал 1914 жылға қарай тәулігіне 40 тонна деңгейіне жетті. Аммиактан алынған тыңайтқыштарды зерттеу үшін Бош 1914 жылы Лимбургерхофта тәжірибелік ауылшаруашылық зауытын құрды. Онда ол әртүрлі азот пен күрделі минералды тыңайтқыштардың, мысалы, аммоний нитратының, аммоний сульфаты мен аммоний нитратының қоспасының, [[Несепнәр|мочевинаның]], азофосканың және кальций аммоний нитратының өсімдіктердің өсуіне әсерін жүйелі түрде зерттей бастады. Тыңайтқыштардың тиімділігіне күмәнмен қарайтын фермерлерді сендіру үшін Бош бірнеше ай бойы тыңайтқыш қосылған және тыңайтқышсыз өсімдіктерді өсірді. Тәжірибе нәтижелерін түсіру үлкен сенсация болды және көптеген фермерлерді тыңайтқыштардың тиімділігіне сендірді. Кейінірек, осы кадрларға сүйене отырып, 1922-25 жылдары «Das Blumenwunder» (немісше: ''«Гүл кереметі'' ») фильмі түсіріліп, Германия кинотеатрларында көрсетілді. <ref>{{Cite web|title=Das Blumenwunder (DVD) - ARTE EDITION|url=https://www.arte-edition.de/item/3008.html|publisher=www.arte-edition.de|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209012317/https://www.arte-edition.de/item/3008.html|archivedate=2019-12-09}}</ref> === Бірінші дүниежүзілік соғыс === 1914 жылы дүниежүзілік соғыстың басталуымен әскери-теңіз блокадасына және соның салдарынан әлемдік нарыққа қол жеткізудің болмауына байланысты аммиак тыңайтқыштарына сұраныс айтарлықтай төмендеді. Екінші жағынан, жарылғыш заттарды өндіру үшін нитраттар өндірісі үлкен әскери және экономикалық маңызға ие болды. [[Герман Эмиль Фишер|Эмиль Фишер]] мен [[Вальтер Ратенау]] ескертулер жасағанына қарамастан, Бас штаб бастапқыда бұл байланысты түсінбеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басындағы неміс операцияларына негізделген Шлиффен жоспары бірнеше апта ішінде соғысты көздеді. Марна шайқасынан кейін ғана Бас штаб ұзаққа созылатын соғысқа үміт артып, өз көзқарасын өзгертті. Германиядағы нитрат қоры осы уақытқа дейін таусылып қалғандықтан, Соғыс министрлігі 1914 жылдың қыркүйегінде Карл Бошқа жүгінді. Ол нитраттар жеткізуге келісімшарт жасасып, тыңайтқыштар өндірісін селитраға ауыстырды. Аммиактың каталитикалық жануы осы уақытқа дейін тек зертханалық жағдайда ғана сынақтан өткізілгенімен, Людвигсхафенде қысқа мерзім ішінде нитрат өндірісі жолға қойылды. 1915 жылдың сәуіріне қарай BASF күніне 150 тонна нитраттар өндіріп жатты. Ағылшын блокадасына, сондай-ақ Людвигсхафен зауытының әскери қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін жеткіліксіз қуатына байланысты, Боштың ұсынысы бойынша 1916 жылдың 1 мамырында BASF, Лойнада жаңа аммиак зауытының құрылысын бастады. Жаңа зауыт энергия мен шикізатпен қамтамасыз ететін орталық Германия [[Лигнит|қоңыр көмір]] бассейнінің жанында орналасқан. Бош басшылығымен құрылыс небәрі тоғыз айда аяқталды, ал ол сол жылы BASF директорлар кеңесінің мүшесі болды. 1917 жылдың соңына қарай өндіріс айына шамамен 3000 тоннаға дейін өсті. 1916 жылдың тамыз айында 1904 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Agfa, BASF және Bayer одағы Hoechst, Cassella және Kalle химиялық зауыттарының одағымен, сондай-ақ DR. E. ter Meer & Cie компаниясымен бірігіп, алғашқы неміс [[Трест|тресттарының]] бірі — «Германия шайыр бояу зауыттарының қауымдастығын» (нем. ''Interessengemeinschaft der deutschen Teerfarbenfabriken'') құрды. 1917 жылы оған Griesheim-Elektron химиялық зауыты да қосылды. Қатысушы компаниялар заңды түрде тәуелсіз болып қалды. === Соғыстан кейінгі кезең 1919 жылдан 1924 жылға дейін === Еуропадағы әскери әрекеттер 1918 жылы 11 қарашада Компьен бітіміне қол қоюмен аяқталды, бірақ соғысты тоқтатудың соңғы шарттары тек 1919 жылы Версаль келісіміне қол қоюмен бекітілді. Бош Версаль келіссөздеріне экономикалық кеңесші ретінде қатысты. Оның мақсаты неміс химия өнеркәсібін құтқару болды. Одақтастар Германияның химия өнеркәсібін тапсыруды, сондай-ақ Людвигсхафен-Оппау мен Лойнадағы зауыттарды жоюды талап етті. Соғыстың соңғы жылында Оппау зауытының өзі 90 000 тонна нитраттар өндірді, бұл әлемдегі нитрат өндірісінің шамамен бестен бір бөлігін құрады. Бош тәркіленген неміс патенттері мен зауыттарына қатысты одақтастардың шарттарына наразы болып, келіссөздер кезінде Людвигсхафенге барды, онда ол BASF басқармасының төрағасы болып сайланды. Сайланғаннан кейін ол одақтастардың позициясын әлсірету жөніндегі күш-жігерін жалғастыру үшін Версальға оралды. Француз соғыс департаментінің бас инспекторы генерал Патардпен келіссөздер жүргізу арқылы Бош бұл талаптардың күшін жоюға қол жеткізді. Өтемақы ретінде BASF Францияға нитрат зауыттарын салуға көмектесу, француз азот өнеркәсібін құру үшін қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету және Франция үкіметімен бірлесіп француз бояғыштары нарығын дамыту болды. Бұған жауап ретінде француздар бояғыштар мен нитраттар өндіруге арналған неміс жабдықтарын жою талабынан бас тартты. Бош азық-түлік тапшылығын болдырмау үшін азот тыңайтқыштарын шығаратын зауыттар салу қажеттілігін бірнеше рет атап өтті. Оның пайымдауын жанама түрде Нобель комитеті қолдады, ол 1918 жылы Габерге аммиак алу әдісі үшін химия бойынша Нобель сыйлығын берді.<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Chemistry 1918|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1918/summary/|publisher=NobelPrize.org|lang=en|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200521193835/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1918/summary/|archivedate=2020-05-21}}</ref> Комитет, Габердің химиялық қаруды әзірлеудегі рөліне қарамастан, азот тыңайтқыштарын өндірудің азық-түлік өндірісін арттыру үшін жаһандық маңызы бар деп мәлімдеді. Келіссөздер барысында Бош нитраттар мен тыңайтқыштар бойынша сарапшы ретінде келіссөздерге қатысқан Герман Шмитцпен кездесті. Бош Шмицті BASF-қа қаржы кеңесшісі ретінде шақырды, кейінірек ол BASF қаржы департаментінің кеңесіне қосылды. Кейінірек Шмиц химиялық инженерия конгломератында IG Farben компаниясында да осындай лауазымды атқарды, ал нацистік Германияның соңғы кезеңдерінде ол оны Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін басқарды, кейінірек ол Нюрнберг трибуналында соғыс қылмыстары үшін сотталды. === Оппау зауытындағы жарылыс === [[Сурет:Oppau_Explosion_1921.JPG|нобай|Оппау зауытындағы жарылыс туралы газет қиындысы]] 1919 жылдан бастап BASF тыңайтқыш ретінде аммоний сульфаты мен аммоний нитратының 1:1 қоспасын шығарып келеді. Бұл қоспа жоғары гигроскопиялықтығымен және сақтау кезінде кептіруге бейімділігімен сипатталады. Сол күндері қоспаны шағын жарылғыш зарядтармен босату кең таралған тәжірибе болды. Осы жарылыстардың бірінің нәтижесінде қоспаның өзі жарылып, қуатты жарылыс орын алып, зауытты толығымен жойып жіберді. Апат салдарынан 561 адам қаза тауып, 2000-нан астам адам жарақат алды. Жақын маңдағы Оппау ауылында 6500-ден астам адамның үйі қирады. Бош зауытты қайта құруды Карл Краучқа тапсырды, бұл үш айға созылды, содан кейін Краучқа BASF директорлар кеңесінде қызмет берілді. Боштың өзі қатты ауырып, жұмысын тек 1922 жылдың маусым айында ғана жалғастырды. === Рур қақтығысы === Бош Францияға азот өнеркәсібін құруға көмек көрсетуге сендіргеннен кейін, американдық DuPont компаниясы оған жүгінді. DuPont айтарлықтай инвестицияларға қарамастан, тек тәркіленген патенттерге негізделген өзінің бояғыш өндірісін құру мүмкін емес екенін түсінді. Бош ынтымақтастыққа келіспеді және Германия бояу шайырлары зауыттары қауымдастығындағы басқа компаниялардың бас тартуын алға тартты. DuPont компаниясы тек Bayer химиктерін жалдау арқылы ғана өз патенттерін жүзеге асыра алды және әлемдік бояғыштар нарығында қоғамдық фирмалармен бәсекелесе алды. 1922 жылы химия өнеркәсібі Версаль келісімі бойынша талап етілетін репарациялық квоталарды шикізат және дайын өнім түрінде жеткізуде қиындықтарға тап болды, бұл Рурды француз әскерлерінің басып алуына әкелді. Канцлер Вильгельм Куноның басшылығымен Рейх үкіметі бұған пассивті қарсылық саясатымен жауап берді. BASF зауыттарындағы өндіріс шамамен төрт ай бойы 1923 жылдың мамыр айына дейін тоқтатылды. Инфляция деңгейі ең жоғары деңгейге жетті. Жаңа Рейх канцлері Густав Стреземан гиперинфляцияны тоқтатуға көмектескен рентенмаркты енгізді. Ол француздарды Рурдан шегінуге көндірді, бұл үшін олардан репарациялық төлемдерді қалпына келтіруге уәде берді. Рур қақтығысы кезінде көптеген химиялық зауыттардың жабылуы американдық бояу өнеркәсібіне американдық нарықты неміс бәсекелестігінсіз тәуелсіз түрде қамтамасыз ету мүмкіндігін берді. Сонымен қатар, Франция Бош пен Патардтың арасында жасалған келісімшартты бұзды, себебі келісімшартта көрсетілген заттар Германиядан жеткізілмеген. Осылайша, Франция енді неміс фирмаларына ешқандай міндеттемелерсіз неміс техникалық әзірлемелерін пайдалана алады. 1923 жылдан бастап шетелдік бәсекелестердің күшеюіне байланысты Байер компаниясының басшысы Карл Дуйсберг қауымдастық компанияларының шетелдік бизнесін түбегейлі қайта құруды талап етті. === IG Farben компаниясының басқарма төрағасы === [[Сурет:IGFarbenGoetterrat.jpg|нобай| IG Farben компаниясының Бақылау кеңесінің отырысы. Алдыңғы қатарда Карл Бош пен Карл Дуйсберг тұр.]] Карл Бош қоғамдастық компанияларын біріктіру идеясын қарастырды. Ол Германияның көмір қорын жоғары қысымды гидрогендеуді қолдана отырып, автомобиль бензинін өндіру үшін пайдаланғысы келді. Көмірден өндірілетін жанармай және майлау материалдары Бош компаниясына автомобиль жасау деңгейінің артуына және сол кездегідей мұнай қорларының тез сарқылуына байланысты перспективалы табыс көзі болып көрінді. Ол жоғары қысымды технологияның әлеуетіне сенімді болды. Катализатор мен процесті әзірлеумен байланысты көптеген ғылыми және техникалық қиындықтарға, сондай-ақ көмірді гидрогенизациялаудың коммерциялық тәуекелдеріне байланысты Бош бұл идеяны кең көлемде енгізу үшін үлкен қаржылық база қажет екенін түсінді. Оның пікірінше, мұндай өндірісті дамытуды тек бірыңғай конгломератқа біріккен компаниялар ғана қаржыландыра алады. Дуйсберг холдингтік құрылымды жақтаса, Бош компанияларды біріктіруге тырысты. 1925 жылдың желтоқсанында Бош Германия шайыр бояу зауыттары қауымдастығының негізінде IG Farben конгломератын құру арқылы мақсатына жетті. Карл Боштың өзі IG Farben компаниясының басқарма төрағасы болды, ал Карл Дуйсберг Бақылау кеңесінің төрағасы болды. === Бергюс-Пирс процесі === Бош мүдделер қауымдастығын құру үшін келіссөздер кезінде Бергиустың патенттеріне құқықтарды жасырын түрде сатып алып отырған болатын. 1920 жылдары Леунада Бергюс-Пир әдісін қолданатын көмірді сұйылту қондырғысы салынды. 1926 және 1932 жылдар аралығында IG Farben барлық технологиялық мәселелерді толық шешпестен көмірді гидрогенизациялауға шамамен 100 миллион марка инвестиция салды. Леунада салынған зауыт есептелген отын көлемінің тек жартысын ғана өндірді. Әдісті одан әрі дамыту және қажетті технологиялық өзгерістер үшін компанияға тағы 400 миллион марка қажет болды. Карл Бош Германия Демократиялық партиясының мүшесі болды. Бош өзінің саяси көзқарастарын сирек ашық білдіргенімен, IG Farben 1933 жылға дейін Густав Штреземанның саясатын, сондай-ақ Германия халық партиясының, Германия демократиялық партиясының және Орталық партияның науқандарын қолдаған бірқатар газеттерді қаржыландырды. IG Farben басқармасының мүшесі Вильгельм Фердинанд Калле бұл партияларды Гитлер мен Альфред Гюгенбергке қарсы біріктіруге тырысты. IG Farben бақылау кеңесінің екі мүшесі, бейтарап Герман Уормбольд және Германия халық партиясының өкілі Пол Молденгауэр, Генрих Брюнинг, Герман Мюллер, [[Франц фон Папен]] және Курт фон Шлейхердің кабинеттерінде экономика және қаржы министрлері болды. Алайда, 1929 жылғы Ұлы депрессия кезінде бензин бағасы литріне 5 пфеннигке дейін төмендеді, ал өндіріс құны литріне шамамен 40 пфенниг болды. IG Farben шығындарды күрт қысқартуға мәжбүр болды, ал оның жұмыс күші екі есеге жуық қысқарды. Карл Бош Брюнингтен аммиак пен отын өндірісіне қорғаныс баждарын төлеуді сұрауға мәжбүр болды, содан кейін Брюнинг 1931 жылы төтенше жарлықпен азот өнімдері мен отынға баждарды енгізді. === Ұлттық социализм дәуірі === Боштың ұлттық социализмге деген көзқарасы екіұшты болды. Бастапқыда Бош [[Адольф Гитлер|Гитлер]] туралы: «Ол туралы бәрін түсіну үшін оны көру жеткілікті», - деп өзінің ұнатпайтынын білдірді. Кейінірек, керісінше, ол Гитлерді «жұмыссыздықты ірі экономикалық мәселе ретінде мойындап, оны жеңу үшін шаралар қабылдаған алғашқы адам» деп мақтады. Бош Гитлердің синтетикалық отынның «саяси тәуелсіз Германия үшін қажет» деген қорытындысына: «Бұл адам мен ойлағаннан да ақылды» деген сөздермен түсініктеме берді. 1933 жылы «''Ерік бар жерде жол бар''» деп аталатын мәлімдемесінде ол «соғыстан бері алғаш рет Германия үкіметі тек уәде беріп қана қоймай, сонымен қатар әрекет етеді» деп жазды. Атап айтқанда, Бош жұмыспен қамтуды ынталандыру және салық ауыртпалығын азайту шараларын қолдады. Ұлттық социалистік басшылықтың неміс экономикасында өзін-өзі қамтамасыз етуге деген ұмтылысы, сондай-ақ біртіндеп әскери негізге көшуі Бош компаниясының синтетикалық каучук пен синтетикалық отын өндіру жобаларын сақтап қалды. Оның компаниясы ұлттық социалистердің экономикалық саясатынан пайда көрді, сондықтан Бош өз зерттеулерін қаржыландыру және өз мүдделерін алға жылжыту үшін Гитлер режимін қолдайтынын мәлімдеді. 1933 жылға дейін IG Farben басқарма мүшелерінің ешқайсысы NSDAP мүшелері болған жоқ, ал Боштың өзі оның қатарына ешқашан қосылмаған.<ref>{{Cite web|title=Geschichte der IG Farben: Der Konzern, der Hitler den Weltkrieg ermöglichte|url=https://www.handelsblatt.com/politik/international/100-jahre-weltkrieg/wirtschaft-und-finanzen/geschichte-der-ig-farben-der-konzern-der-hitler-den-weltkrieg-ermoeglichte/4428986.html|publisher=www.handelsblatt.com|lang=de|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202114250/https://www.handelsblatt.com/politik/international/100-jahre-weltkrieg/wirtschaft-und-finanzen/geschichte-der-ig-farben-der-konzern-der-hitler-den-weltkrieg-ermoeglichte/4428986.html|archivedate=2020-12-02}}</ref> Дегенмен, 1933 жылы IG Farben 350 000 тонна синтетикалық бензин жеткізуге келісімшарт жасау үшін Ұлттық социалистік сайлау науқанына 400 000 рейхсмарк берді. IG Farben-нің Гитлердің сайлау науқанына қаржылық қатысуы Боштың еркіне қарсы болды. 1933 жылдың ақпан айының соңында Герман Геринг Бошты жеке кездесуге шақырды, бірақ ол қатыспады. Боштың орнына кездесуге IG Farben компаниясының өкілі қатысты. Гитлер күтпеген жерден жиналысқа келіп, ұзақ сөз сөйледі. Содан кейін Ялмар Шахт жиналысқа Гитлер үшін үш миллион маркадан тұратын сайлау қоры құрылуын ұсынды. Кездесу бұл идеяны қолдады, ал IG Farben өкілі бас тарта алмады. Осылайша, Бошқа іс жүзіндегі факт ұсынылды және енді ештеңені өзгерте алмады. Кейінірек ол бұл қолдауды қателік деп санағанын жасырмады. Жеке және кәсіби себептерге байланысты Бош [[Холокост|нацистік антисемитизмге]] қарсы болды. 1933 жылы оның ең жақын серіктестерінің арасында бірнеше еврей болды. Осылайша, 1918 жылдан бастап Боштың хатшысы болған Эрнст Шварц раввиннің ұлы болды. Ол еврей ғалымдарын басып-жаншу мен жұмыстан шығаруда үлкен мәселені көрді және ғылымға қарсы нацистік саясатты сынға алды. Атап айтқанда, Бош антисемиттік заңнаманы қабылдамады және Германияда еврей ғалымдарының болуын жақтады. Ол 1933 жылы оқудан шығарылған кезде әріптесі Фриц Габерге көмектесуді ұсынды, ал көптеген әріптестері оған қарсы шықты. Бош 1935 жылдың қаңтарында [[Макс Планк]] ұйымдастырған, Рейхтің ғылым, білім және қоғамдық білім беру министрі Бернгард Русттың жарлығымен университеттің барлық қызметкерлеріне қатысуға тыйым салынған, Габердің қайтыс болуының жылдығын байланысты IG Farben басқармасының сол кездегі қалған барлық мүшелерімен бірге салтанатты рәсімге қатысты. 1937 жылы нацистік заңдардың қысымымен еврей тектес IG Farben қызметкерлерінің барлығы жұмыстан шығарылды. Бақылау кеңесінің үштен біріне жуығы, оның ішінде ағайынды Карл және Артур фон Вайнберг, Отто фон Мендельсон Бартолди, Альфред Мертон, Ричард Мертон, Эрнст фон Симсон, Вильгельм Пелтцер және Густав Шлипер өз міндеттерінен босатылды. Карл Крауч, Фриц тер Меер, Георг фон Шницлер, Макс Ильгнер, Отто Амброс, Фридрих Йене, Кристиан Шнайдер, Карл Вурстер, Карл Лаутеншлягер және Эрнст Бюргин сияқты басқарма мүшелері сол жылы NSDAP-қа қосылды. Бош өнеркәсіп, экономика және ғылым саласындағы лауазымдарды нацистік саясаткерлер емес, осы салалардың мамандары иеленуі керек деген пікірде болды. Ол мұны ең жаман жағдайдың алдын алу үмітімен байланыстырды. Ол бұл үміттің жалған екенін және нацистік режимнің қылмыстарына серіктес болғанын кеш түсінді. Бош Ричард Виллштеттерге Гитлермен кездесуі туралы айтып берді, онда ол өз сөзімен Гитлерге еврей ғалымдарын қуып жіберу неміс физикасы мен химиясын жүз жылға артқа шегеретінін ескерткен. Жауап ретінде Гитлер: «Онда біз жүз жыл бойы физика мен химиясыз жұмыс істейміз!» деп айқайлады. Содан кейін ол өзінің адъютантына қоңырау шалып, кеңесші Карл Боштың кеткісі келетінін асыра сілтеумен хабарлады. Тек халықаралық атағы ғана оны ауыр саяси санкциялардан құтқарды. Боштың екі түрлі ұстанымын мінез-құлықтың екі үлгісі — экономикалық мәселелерде нацистік режимді қолдау және еврейлерге қатысты саясатты қабылдамау — сипаттайды. === Соңғы жылдар === [[Сурет:Bundesarchiv_Bild_102-12460,_Hermann_Schmitz.jpg|нобай| Герман Шмиц]] 1935 жылы Бош нацистік режимнің қысымымен IG Farbenнің төрағасы қызметінен кетті, ал оның орнына Версаль келіссөздеріндегі танысы, бұрын IG Farben-нің шетелдік бизнесіне жауапты болған Герман Шмиц келді. Шмиц құзыретті экономист болып саналды; Генрих Брюнинг оны бір кездері өз кабинетіне экономика министрі етіп тағайындағысы келді. Марқұм Карл Дуйсбергтің мұрагері ретінде Боштың өзі IG Farben компаниясының Бақылау кеңесінің төрағасы қызметін атқарды. [[Сурет:Carl_bosch_grab.JPG|нобай|235x235 нүкте| Гейдельбергтегі Карл Боштың қабірі]] 1937 жылы Бош Кайзер Вильгельм қоғамының президенті болды. 1939 жылы 7 маусымда Мюнхен неміс мұражай комитетінің жыл сайынғы жиналысында Бош сөз сөйледі, онда қатысушылардың бірінің есінде қалғандай, ол «ғылым тек бостандық жағдайында ғана гүлдене алады және егер ғылым ұлттық социализм кезіндегідей тұншықтыратын саяси, идеологиялық және нәсілдік шектеулерге ұшыраса, экономика мен мемлекет сөзсіз жойылады»<ref>{{Cite web|title=Ich war dabei! Eine Erinnerung an die C. Bosch Rede von 1939|url=https://www.deutsches-museum.de/fileadmin/Content/data/Insel/Information/KT/heftarchiv/1984/8-4-266.pdf|author=Franz-Josef Baumgärtner|work=|publisher=|date=|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209012317/https://www.deutsches-museum.de/fileadmin/Content/data/Insel/Information/KT/heftarchiv/1984/8-4-266.pdf|archivedate=2019-12-09}}</ref> деп айтқан. Кейіннен Рудольф Хесс Боштың барлық лауазымдарынан айырылуын және көпшілік алдында сөйлеуге тыйым салынуын талап етті. Бош шынымен де әртүрлі қызметтерінен айырылды, бірақ Кайзер Вильгельм қоғамының президенті болып қала берді. Бош қатты күйзеліске ұшырады, әсіресе өз лауазымынан және Германияның саяси бағытынан айырылуынан, кейде алкогольді шамадан тыс тұтынуынан, ал 1939 жылы өзіне-өзі қол жұмсауға әрекет жасады. Физикалық аурулар да айқындала бастады, ал 1939-1940 жылдың қысында ол денсаулығын жақсарту үшін Сицилияға барды. 1940 жылы 26 сәуірде Гейдельбергте қайтыс болды. Отбасының жерленген жері Гейдельбергтің тау зиратындадағы В секторында, қаланың үстінде, Рейн жазығының ашық көрінісімен орналасқан. == Жеке өмір == [[Сурет:Hd-schlowo-villa-bosch.JPG|солға|нобай|170x170 нүкте| 1923 жылдан бері Гейдельбергтегі Бош отбасының вилласы]] 1902 жылы Бош Эльза Шилбахқа үйленді. Некеде Карл-кіші атты ұл (1906—1995) және қызы Ингеборг (1911—1972) дүниеге келді. Бастапқыда, ерлі-зайыптылар Людвигсхафенде пәтер жалдады, Бош оны жұмыс үстелімен, аквариуммен және микроскоппен жабдықтады, осылайша ол өзінің хоббиімен айналыса алды. Бош Людвигсхафен маңындағы аймаққа көптеген сапарлар жасап, онда моллюскаларды, қоңыздарды, ұлулар мен басқа да жануарларды, сондай-ақ өсімдіктерді жинады. Жұмыс пәтеріне көшкеннен кейін, ол коллекцияларын кеңейтіп, тоғандар отырғызды, онда су және батпақты өсімдіктер өсірді. 1923 жылдан бастап Бош отбасы Гейдельбергтегі виллада тұрды. 1930 жылдан бастап, Imprimatur GmbH компаниясы арқылы ол Франкфурт либералды газетін айтарлықтай қаржылай қолдады және орнитолог Отто Ферингермен бірге Гейдельбергте хайуанаттар бағын құрды. Ол өзінің шеберханасында механик, ағаш ұстасы, токарь, шағын механик немесе шыны үрлеуші болып жұмыс істегенді ұнататын. Нобель сыйлығының лауреаты биологияға деген кең қызығушылықтарынан басқа, минералогия мен астрономияға да қызығушылық танытты. Оның қажетті жабдықтармен жабдықталған өзінің обсерваториясы болды.{{Дереккөзі келтірілмеген|9|12|2019}} == Марапаттар және мойындау == Химиялық инженерлер институты Карл Бошты Фриц Габермен бірге әлемдегі ең ықпалды химиялық инженер ретінде таңдады.<ref>{{Cite web|title=Haber and Bosch named top chemical engineers|url=https://www.icheme.org/media_centre/news/2011/haber%20and%20bosch%20named%20top%20chemical%20engineers.aspx|publisher=web.archive.org|date=2011-07-19|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719014649/https://www.icheme.org/media_centre/news/2011/haber%20and%20bosch%20named%20top%20chemical%20engineers.aspx|archivedate=2011-07-19}}</ref> Бош көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде [[Карлсруэ технологиялық университеті|Карлсруэ техникалық университетінің]] құрметті докторы атағы, Неміс химия қоғамының [[Юстус фон Либих|Юстус Либих]] медалі, Неміс физикалық химия қоғамының Бунзен медалі, Siemens сақинасы және Неміс инженерлері қауымдастығының Грашоф медалі бар. 1931 жылы оған жоғары қысымды химиялық әдістерді әзірлеуге қосқан үлесі үшін химия бойынша Нобель сыйлығы берілді.<ref name=":10">{{Cite web|title=Mitglieder|url=https://www.leopoldina.org/mitglieder/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/3085/|publisher=www.leopoldina.org|lang=de|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209012315/https://www.leopoldina.org/mitglieder/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/3085/|archivedate=2019-12-09}}</ref> Тарихта алғаш рет техникалық әдісті ойлап тапқан адам Нобель сыйлығына ие болды. Химик Кнут Вильгельм Палмер Бош марапаттау рәсімінде сөйлеген сөзінде көптеген адамдар техникалық процедураларды әзірлеуге жиі қатысатынын, бұл сыйлықты беруді қиындататынын түсіндірді. Дегенмен, Бош жағдайында жағдай басқаша болды:{{Cquote|“This year, however, the Academy of Science believes it has discovered a technical advance of extraordinary importance and in respect of which it is also quite clear to which persons the principal merit is to be ascribed.”<br>"Дегенмен, биыл Ғылым академиясы ерекше маңызды техникалық жетістікке қол жеткізді деп санайды және ол үшін кімге негізгі үлес қосу керектігі де айқын.”}} Ол Аустрия сауда қауымдастығының Вильгельм Экснер медалін және Карл Луег медалін алды. Бош 1937 жылы президенті болған кайзера Вильгельм қауымдастығы сияқты әртүрлі неміс және шетелдік ғылыми қауымдастықтардың мүшесі болды. Бош Людвиг Прандтльмен бірге 1936 жылы құрылған Лилиенталь қоғамының төрағасы болды. Ол сондай-ақ Германияның «Леополдина» жаратылыстану ғылымдары академиясының, Гейдельберг ғылым академиясының және Пруссия ғылым академиясының мүшесі болды. 1939 жылы оған Франкфурт қаласының Гете сыйлығы берілді. == Есте сақтау == [[Сурет:Heidelberg-carlboschmuseum.JPG|нобай| Гейдельбергтегі Карл Бош мұражайы.]] Айдағы Бош кратері және негізгі белдеу астероиды (7414) Бош Карл Боштың есімімен аталған. Сонымен қатар, Рейндегі Людвигсхафенде Карл Бош көшесі және жақын маңдағы Максдорф ауылындағы Карл Бош көшесі мен үйі, Франкфурттағы Неміс химиктері қоғамының штаб-пәтері орналасқан Карл Бош үйі, Рейндегі Людвигсхафенде Карл Бош гимназиясы, Гейдельберг пен Лимбургерхофтағы Карл Бош мектептері, кәсіптік-техникалық училище және Лойнадағы мәдениет үйіндегі Карл Бош залы оның құрметіне аталған. 1998 жылы Гейдельбергтегі Шлосс-Вольфсбрунненвег көшесінде Карл Бош мұражайы ашылды. Карл Боштың бұрынғы резиденциясы, вилласында қазір Клаус Чир қоры орналасқан. Боштың кең ботаникалық коллекциясы, гербарийі болды, оны негізінен сатып алу-сату және [[Айырбас шарты|айырбастау]] операциялары арқылы жинады. Оған 17 000-нан астам үлгі кіреді. 1950 жылы коллекция [[Майндағы Франкфурт|Майнедегі Франкфуртте]] Зенкенберг табиғат мұражайының иелігіне өтті, онда ол содан бері өңделіп, цифрландырылды.<ref>{{Cite web|title=Moos-Sammlung von Carl Bosch wird mit Mitteln der Klaus Tschira Stiftung digitalisiert|url=https://idw-online.de/de/news704604|publisher=idw-online.de|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209012315/https://idw-online.de/de/news704604|archivedate=2019-12-09}}</ref> Бош коллекциясында негізінен 1817 жылдан 1921 жылға дейін Германия мен Еуропадан алынған жапырақты мүктер, сондай-ақ [[Бауырмүк|бауыр құрттары]] мен [[қыналар]], соның ішінде [[Шымтезек мүгі|сфагнум]] туысының мүктерінің арнайы коллекциясы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Германия химиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] ne1s5l7jo3wtps103uldtptv44087bs 0 786636 3657127 3655801 2026-09-18T18:55:20Z Вилюс М 183627 3657127 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} [[Сурет:Агейкин Леонид Евтихович 1935-1982.jpg|нобай|'''Агейкин Леонид Евтихович''']] '''Леонид Евтихиевич Агейкин''' (1935, Константиновка ауылы, Донецк облысы — 1982) — кескіндемеші, график, монументші. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1974).<ref>«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1</ref> == Өмірбаяны == 1935 жылы Донецк облысының Константиновка ауылында туған. 1953–1955 және 1958–1961 жылдары Ворошиловград көркемсурет училищесінде білім алған. 1961–1967 жылдары Харьков көркем-өндірістік институтында оқыған. 1967 жылдан бастап Өскемен қаласында тұрып, жұмыс істеді. 1982 жылы қайтыс болды. == Шығармашылығы == Тақырыптық картина, портрет, натюрморт және пейзаж жанрларында жұмыс істеген. 40-тан астам көркем көрмелерге, соның ішінде бес бүкілодақтық көрмеге қатысқан. == Суретші туындылары == <gallery> Сурет:Агейкин Л.Е. Ертіс аралдары. Картон, майлы бояу.jpg|Ертіс аралдары. Картон, майлы бояу Сурет:Агейкин Л.Е. Зайсанда ұсталған балықтар. Оргалит бетіндегі кенеп, майлы бояу.jpg|'''Зайсанда ұсталған балықтар. Оргалит бетіндегі кенеп, майлы бояу''' Сурет:Агейкин Л.Е. Қайынды тоғай. Картон майлы бояу.jpg|'''Қайынды тоғай. Картон майлы бояу''' </gallery> == Дереккөздер == <references /> c6yjes9t5lcr3urcrr3krvlgltt0i0i 3657170 3657127 2026-09-18T20:01:12Z Casserium 68287 Casserium [[Агейкин Леонид Евтихович]] бетін [[Леонид Евтихиевич Агейкин]] бетіне жылжытты 3657127 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} [[Сурет:Агейкин Леонид Евтихович 1935-1982.jpg|нобай|'''Агейкин Леонид Евтихович''']] '''Леонид Евтихиевич Агейкин''' (1935, Константиновка ауылы, Донецк облысы — 1982) — кескіндемеші, график, монументші. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1974).<ref>«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1</ref> == Өмірбаяны == 1935 жылы Донецк облысының Константиновка ауылында туған. 1953–1955 және 1958–1961 жылдары Ворошиловград көркемсурет училищесінде білім алған. 1961–1967 жылдары Харьков көркем-өндірістік институтында оқыған. 1967 жылдан бастап Өскемен қаласында тұрып, жұмыс істеді. 1982 жылы қайтыс болды. == Шығармашылығы == Тақырыптық картина, портрет, натюрморт және пейзаж жанрларында жұмыс істеген. 40-тан астам көркем көрмелерге, соның ішінде бес бүкілодақтық көрмеге қатысқан. == Суретші туындылары == <gallery> Сурет:Агейкин Л.Е. Ертіс аралдары. Картон, майлы бояу.jpg|Ертіс аралдары. Картон, майлы бояу Сурет:Агейкин Л.Е. Зайсанда ұсталған балықтар. Оргалит бетіндегі кенеп, майлы бояу.jpg|'''Зайсанда ұсталған балықтар. Оргалит бетіндегі кенеп, майлы бояу''' Сурет:Агейкин Л.Е. Қайынды тоғай. Картон майлы бояу.jpg|'''Қайынды тоғай. Картон майлы бояу''' </gallery> == Дереккөздер == <references /> c6yjes9t5lcr3urcrr3krvlgltt0i0i 0 786689 3657184 3656476 2026-09-18T21:28:14Z ShadZ01 56180 3657184 wikitext text/x-wiki '''Alternative Airplay''' (бұрын '''Alternative Songs''' және '''Modern Rock Tracks''') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың рок-радиостанцияларында ең жиі ойналатын альтернативті және заманауи рок бағытындағы 40 әннің апта сайынғы [[хит-парад]]ы. Ол [[1988 жыл]]дың 10 қыркүйегінен бастап америкалық ''[[Billboard]]'' журналында жарияланып келеді және [[2009 жыл]]ға дейін Modern Rock Tracks және Hot Modern Rock Tracks деп аталды. Сондай-ақ [[Mainstream Rock (чарт)|Hot Mainstream Rock Tracks]] чарты да бар. Барлық сатылым форматтарының (физикалық тасымалдаушылар, интернет, бейне) мәліметтерімен бірге олардың барлығы бірігіп, ортақ [[Rock Songs]] рок-чартын құрайды. Alternative Airplay чарты инди-рок, инди-поп және синти-поп сияқты бағыттарды қамтиды, ал Mainstream Rock көбірек гитаралық [[альтернативті рок]], [[хард-рок]] және [[хэви-метал]]ға бейім. 2020 жылдың маусымында радиоэфирлік Alternative Songs чарты жаңа мультиметриялық Hot Alternative Songs чартымен шатастырмау үшін Alternative Airplay болып өзгертілді (сәйкесінше [[Hot Rock & Alternative Songs|Hot Rock Songs]] чарты Hot Rock & Alternative Songs болып өзгертілді). == Тарихы == Бұл хит-парад толығымен радиостанциялардағы хиттердің ротациясына негізделген және [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] негізгі чартының құрамдас бөлігі болып табылады. [[2008 жыл]]ы шамамен 80 радиостанция [[Nielsen Broadcast Data Systems]] жүйесінің көмегімен аптасына 7 күн, тәулігіне 24 сағат бойы электронды бақылаудан өтті. Әндер әр радиостанция аудиториясының көлемін ескере отырып, бір аптадағы жалпы ойналу саны бойынша реттеледі. Сингл шығармаған көптеген рок-орындаушылар [[1998 жыл]]дың желтоқсанына дейін Hot 100 негізгі хит-парадына кіре алмады, бірақ олар Modern Rock Tracks чартында өте үлкен табысқа жетті. Алғашқы жылдары чарт коммерциялық радиолардағы рок-композициялардың ойналуын ескермей, тек саны әлдеқайда аз мамандандырылған рок-радиостанцияларды ғана есепке алды. Сондықтан оның тізіміне [[электрондық музыка]] мен [[пост-панк]] өкілдері де кірді. Бірте-бірте альтернативті рок «мейнстримге» (әсіресе 1990 жылдары [[гранж]] стилінің танымалдылығы күрт артқаннан кейін) көбірек ұқсай бастады, соның салдарынан Modern Rock Tracks пен [[Mainstream Rock Tracks]] чарттары бір-біріне өте ұқсас болып кетті. Бүгінгі таңда Alternative Songs чарты альтернативті рок, [[инди-рок]] және [[панк-рок]] топтарына көбірек басымдық береді, ал Mainstream Rock Songs чарты [[хард-рок]] пен [[хэви-метал]]дың үйлесімін ұсынады. Чарт 2009 жылдың 20 маусымында Billboard журналы құрамында ұқсас хит-парады бар ''Radio & Records'' (R&R) журналын толығымен сатып алғаннан (жұтқаннан) кейін Alternative Songs болып өзгертілді. Чарт 2009 жылдың 20 маусымында ''[[Billboard]]'' журналы құрамында ұқсас хит-парады бар ''[[Radio & Records]]'' (R&R) журналын толығымен сатып алғаннан кейін Alternative Songs болып өзгертілді. Modern Rock Tracks чартында бірінші орынға көтерілген ең алғашқы ән Siouxsie and the Banshees тобының «Peek-a-Boo» композициясы болды. 2020 жылдың 13 маусымында радиоэфирлік Alternative Songs чартының атауын жаңа '''Alternative Airplay''' атауына ауыстыруға мәжбүр еткен жаңа өзгерістер орын алды. [[Hot Rock Songs]] чарты Hot Rock & Alternative Songs болып өзгертілді және жаңа чарттар қосылды: Hot Alternative Songs (тек әртүрлі альтернативті санаттарға жатқызылған әндер) және Hot Hard Rock Songs (тек ауыррақ дыбысы бар гитаралық рок әндері). Бұл жаңа чарттардың барлығы 25 позициядан тұрады және стримингті, радиоэфирді және сатылымдарды есепке алатын [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] мультиметриясына негізделген. Сондықтан ұқсас атауларды шатастырмау мақсатында радиоэфирлік Alternative Songs чартына жаңа Alternative Airplay атауын беру ұйғарылды. Рок-музыканың басқа да радиочарттары бөлек енгізілді: Mainstream Rock Airplay (1981), Alternative Airplay (1988), Adult Alternative Airplay (1996) және Rock & Alternative Airplay (2009)[4]. == Рекордтары == === Чарттағы № 1 әндердің ең көп саны === : [[Red Hot Chili Peppers]] (12) : [[Linkin Park]] (11) : [[Green Day]] (9) : [[U2]] (8) : [[Foo Fighters]] (7) === Бірінші орындағы апталардың ең көп саны === : 19 апта :: «[[Madness (песня Muse)|Madness]]» — [[Muse]] (2012—2013)<ref name="Madness18">{{Cite web |url=http://www.billboard.com/articles/news/1537647/muses-madness-ties-for-longest-reigning-alternative-songs-no-1 |title=Muse’s 'Madness' Ties For Longest-Reigning Alternative Songs No. 1 |lang=en |access-date=2013-02-07 |archive-date=2013-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130207002057/http://www.billboard.com/articles/news/1537647/muses-madness-ties-for-longest-reigning-alternative-songs-no-1 |url-status=live }}</ref> : 18 апта :: «[[The Pretender (ән)|The Pretender]]» — Foo Fighters (2007) : 17 апта :: «[[Uprising]]» — [[Muse]] (2009-10) : 16 апта :: «[[Scar Tissue]]» — Red Hot Chili Peppers (1999)<ref>{{cite news | url = http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-19975311_ITM | title = Great balls of fire! | author = Adly Syairi Ramly | publisher = Asia Africa Intelligence Wire | date = 2004-01-13 | access-date = 2008-01-18 | url-status = dead | archive-date = 2009-01-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090112064322/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-19975311_ITM }}</ref> :: «[[It's Been Awhile]]» — [[Staind]] (2001)<ref>{{cite news | url = http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1897546 | title = Staind, Deftones Rock Billboard Album Chart | author = Todd Martens | work = [[Billboard]] | date = 2003-05-28 | access-date = 2010-07-31 | archive-date = 2011-06-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110605080714/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1897546 }}</ref> :: «[[Boulevard of Broken Dreams]]» — Green Day (2004-05) : 15 апта :: «[[Sex and Candy]]» — [[Marcy Playground]] (1997-98) :: «[[What I’ve Done]]» — Linkin Park (2007) : 14 апта :: «[[By the Way]]» — Red Hot Chili Peppers (2002) :: «[[Dani California]]» — Red Hot Chili Peppers (2006) : 13 апта :: «[[Otherside]]» — Red Hot Chili Peppers (2000) :: «[[How You Remind Me]]» — [[Nickelback]] (2001) : 12 апта :: «[[Hemorrhage (In My Hands)]]» — [[Fuel (топ)|Fuel]] (2000-01) :: «[[Numb (Linkin Park әні)|Numb]]» — Linkin Park (2003-04) :: «[[New Divide]]» — Linkin Park (2009) :: «[[Somebody That I Used to Know]]» — [[Кимбра]] қатысумен [[Готье (әнші)|Готье]] (2012) : 11 апта :: «[[My Own Worst Enemy]]» — [[Lit (топ)|Lit]] (1999) :: «[[Kryptonite]]» — [[3 Doors Down]] (2000) :: «[[Pork and Beans]]» — [[Weezer]] (2008) :: «[[You're Gonna Go Far, Kid]]» — [[The Offspring]] (2008) :: «[[Lay Me Down]]» — [[Рим Рамирес]] қатысумен [[The Dirty Heads]] (2010) :: «[[Lonely Boy]]» — [[The Black Keys]] (2011—2012) : 10 апта :: «[[Wonderwall]]» — [[Oasis]] (1995-96) :: «[[All My Life]]» — Foo Fighters (2002-03) === Top-5-тегі әндердің ең көп саны === : Green Day (17) : Foo Fighters (13) : Linkin Park (13) : U2 (13) <!-- (tie) --> : [[The Smashing Pumpkins]] (12) === Бірінші орындағы апталардың ең көп жалпы саны === : Red Hot Chili Peppers (85) : Foo Fighters (74) : Linkin Park (71) : Green Day (50) : Muse (35) : U2 (32) : R.E.M. (31) === Бірінші орыннан дебют жасаған әндер === : «[[What's the Frequency, Kenneth?]]» — R.E.M. (1994) : «[[Dani California]]» — Red Hot Chili Peppers (2006) : «[[What I've Done]]» — Linkin Park (2007) * [[Linkin Park]] тобының 2003 жылғы ''[[Meteora]]'' альбомы ең көп № 1 хиттер санын (5) берді. == Тағы қараңыз == * [[Mainstream Rock Tracks чартындағы № 1 хиттердің тізімі]] * [[UK Rock Chart]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Joel Whitburn’s Rock Tracks: ''Mainstream Rock 1981—2002 * Modern Rock 1988—2002.'' — 2003. ISBN 0898201535 == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.billboard.com/charts/alternative-songs Alternative Songs]. www.billboard.com * {{cite web|url=http://pitchfork.com/features/articles/9214-radio-friendly-unit-shifters-25-years-of-billboards-alternative-music-chart/|title=Radio-Friendly Unit Shifters: 25 Years of Billboard’s Alternative Music Chart|last=Molanphy|first=Chris.|date=2013-09-09|publisher=[[Pitchfork]]|lang=en|access-date=2013-09-10}} [[Санат:АҚШ музыкалық чарттары]] [[Санат:Billboard чарттары]] [[Санат:Рок чарттары]] g4fgtgt3m38ayg0tat6sl150je50n5e 0 786732 3656860 3656857 2026-09-18T11:59:10Z Мағыпар 100137 дереккөз 3656860 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] ouao3h0ow36m50r8sv1kl7q12ji2kc8 3656870 3656860 2026-09-18T12:06:12Z Мағыпар 100137 толықтыру 3656870 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] oo7j2zfq7x3mklfwvbijkuj5gvx8vr0 3656872 3656870 2026-09-18T12:10:01Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ 3656872 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 72n47wn6fvxhko4kksl49v93j5o7vcc 3656873 3656872 2026-09-18T12:12:18Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3656873 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 6fczeyc6ykejvwhudo5cm1zzikk9pur 3656874 3656873 2026-09-18T12:17:30Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3656874 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] g47dyemjxv0qmchetmjmvzjfilsnqd1 3656891 3656874 2026-09-18T14:33:53Z Мағыпар 100137 толықтыру 3656891 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] fmc63z2yqwvhf3x0zq2xetts5k0rdjp 3656892 3656891 2026-09-18T14:37:04Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3656892 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] dmg4h25up1dllap9poyvzt6kitmq0ga 3656946 3656892 2026-09-18T15:51:19Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3656946 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] gd5iqvfjcxvneis4ajgoh9chvv5eslu 3656952 3656946 2026-09-18T15:56:38Z Мағыпар 100137 толықтыру 3656952 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 6e6xq6j3jhrtlq94nmg35vqc10vp423 3656956 3656952 2026-09-18T15:58:25Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3656956 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан. Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] nb95tbekaukrg23380okd83vx14k34z 3656961 3656956 2026-09-18T16:01:56Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3656961 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] tux4uyewxe95biyxfbokc41va3h4rjl 3656965 3656961 2026-09-18T16:03:13Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3656965 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] k33qgqgiga2ymds06ge3622lvzohzk7 3656967 3656965 2026-09-18T16:04:12Z Мағыпар 100137 3656967 wikitext text/x-wiki '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] dv4t8ogl85ai924l454bfhpsgq4ji4s 3656974 3656967 2026-09-18T16:15:19Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3656974 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] ss5fbo7dewxlqpodqx3a22p22qdixkh 3656975 3656974 2026-09-18T16:16:00Z Мағыпар 100137 дереккөз 3656975 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] lu0yui6po19i322yj2hioynd1wbqilz 3656976 3656975 2026-09-18T16:16:37Z Мағыпар 100137 үлгі 3656976 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 8d789ew4qdz35p3ahj025o57lrw8m7j 3656977 3656976 2026-09-18T16:17:13Z Мағыпар 100137 үлгі 3656977 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 5ankr9zfrl5b2plyrdj7ss3ne60m3iq 3656993 3656977 2026-09-18T16:34:15Z Мағыпар 100137 үлгі 3656993 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 9x5alxgthuaanm3iuhczw0xz1ggq93o 3657014 3656993 2026-09-18T16:51:07Z Мағыпар 100137 үлгі 3657014 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 3tc1f9yilh8on8aysa3eupagparlfu8 3657016 3657014 2026-09-18T16:52:18Z Мағыпар 100137 үлгі 3657016 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Алитус уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] d1jkieyqgeorfca87hnj8vr3i8sb154 3657020 3657016 2026-09-18T16:54:42Z Мағыпар 100137 үлгі 3657020 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Алитус уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alytus |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 4rv0l2wrns8mdfc2z1nnmeqw4fwk030 3657021 3657020 2026-09-18T16:55:40Z Мағыпар 100137 үлгі 3657021 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Алитус уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 315 |пошта индексі = LT-62001 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alytus |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 9fvx8lrxzofxo60wyzj11hedcbfgaqp 3657022 3657021 2026-09-18T16:56:22Z Мағыпар 100137 үлгі 3657022 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Алитус уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 57 281 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 315 |пошта индексі = LT-62001 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alytus |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 4a2ue4nljz6etb2wkg8odzvn8qo3aoq 3657024 3657022 2026-09-18T16:57:40Z Мағыпар 100137 үлгі 3657024 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Алитус уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1377 |алғашқы дерек = 1377 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1581 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 57 281 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 315 |пошта индексі = LT-62001 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alytus |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 5lxp9inlxshwtfv433z70ijiy7985ay 3657027 3657024 2026-09-18T16:59:11Z Мағыпар 100137 үлгі 3657027 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Алитус уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1377 |алғашқы дерек = 1377 |бұрынғы атаулары = Олита |статус алуы = 1581 |жер аумағы = 48 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 93 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 57 281 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 315 |пошта индексі = LT-62001 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alytus |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] he8rs2b0627u48u2941tpkb1s4ua37c 3657032 3657027 2026-09-18T17:04:37Z Мағыпар 100137 сурет қою 3657032 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Алитус уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1377 |алғашқы дерек = 1377 |бұрынғы атаулары = Олита |статус алуы = 1581 |жер аумағы = 48 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 93 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 57 281 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 315 |пошта индексі = LT-62001 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alytus |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Alytaus arena.JPG|Арена Алитус </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] pe583cqwx3r32ezo9s1jjkxtji7nkfq 3657036 3657032 2026-09-18T17:06:38Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3657036 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Алитус уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1377 |алғашқы дерек = 1377 |бұрынғы атаулары = Олита |статус алуы = 1581 |жер аумағы = 48 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 93 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 57 281 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 315 |пошта индексі = LT-62001 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alytus |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Alytaus Arena Alytus Lithuania.jpg|Спорт кешені Алитус Санкт Луи church.jpg|Әулие Людовик шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] l1h2a5mz7xece2lrfcxl9nqruprfia3 3657038 3657036 2026-09-18T17:07:28Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ 3657038 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Алитус уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1377 |алғашқы дерек = 1377 |бұрынғы атаулары = Олита |статус алуы = 1581 |жер аумағы = 48 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 93 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 57 281 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 315 |пошта индексі = LT-62001 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alytus |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Alytaus Arena Alytus Lithuania.jpg|Спорт кешені Alytus Sanct Louis church.jpg|Әулие Людовик шіркеуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] cjekazfwbq216ue9jo7cnckeqrue5kc 3657040 3657038 2026-09-18T17:09:15Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3657040 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Алитус уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1377 |алғашқы дерек = 1377 |бұрынғы атаулары = Олита |статус алуы = 1581 |жер аумағы = 48 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 93 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 57 281 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 315 |пошта индексі = LT-62001 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alytus |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Alytaus Arena Alytus Lithuania.jpg|Спорт кешені Alytus Sanct Louis church.jpg|Әулие Людовик шіркеуі Alytaus sinagoga3.JPG|Синагога </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] b8befyq2r8blqgf9bltm9kgorvf5789 3657047 3657040 2026-09-18T17:15:03Z Мағыпар 100137 сурет қою 3657047 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Алитус |шынайы атауы = {{lang-lt|Alytus}} |сурет = Alytus.png |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Alytus (Lithuania).png |ту = Flag of Alytus.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =24 |lat_sec =05 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =02 |lon_sec =57 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Алитус уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1377 |алғашқы дерек = 1377 |бұрынғы атаулары = Олита |статус алуы = 1581 |жер аумағы = 48 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 93 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 57 281 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 315 |пошта индексі = LT-62001 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Alytus |сайты = |сайт тілі = }} '''Алитус''' ({{lang-lt|Alytus}}) — [[Литва]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Алитус уезі]]нің әкімшілік орталығы. Елдің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінің өнеркәсіптік және мәдени орталығы. 2026 жылы Алитус қаласының халқы 57 281 адамды құрады. Алитус — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде алтыншы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Население Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Литваның оңтүстігінде, Неман өзенінің екі жағалауында, [[Вильнюс]]тен 105 шақырым және [[Каунас]]тан 69 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-alytus|title=Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі заманғы қала туралы алғашқы мәліметтер 1377 жылғы жазбаларда айтылған. Елді мекенге қала мәртебесі 1581 жылы берілген. Болашақ қаланың бастапқы мақсаты Алитупис пен Немунас өзендерінің қосылған жерінде бекіністі қорғаныс құрылысын салу болды. XIV ғасырдың соңында төбе басында бекініс тұрғызылды, ал жаңа елді мекен көп ұзамай Дзукия этнографиялық аймағының орталығы ретінде таныла бастады.<br /> XIX ғасырдың соңында қала қорғаныс мекеніне айналды. Оның маңында тас жол салынды. Орманды алқап ішінде артиллериялық полкке арналған казармалар мен гарнизондық православиелік шіркеу тұрғызылды. Қаланы қоршап тұрған ормандар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы жерде орын алған қайғылы оқиғалардың куәсі болып табылады. Қаза тапқан бейбіт тұрғындар мен әскери тұтқындарды еске алу мақсатында мемориалдық обелиск орнатылды. 1941 жылы 22–23 маусымда Алитус ауданында ірі танкілік шайқас болды. Ұлы Отан соғысы кезінде Алитуста шамамен 20 000 еврей атылып өлтірілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1876-Alitus.html|title=Европа. Литва. Алитусский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Алитус — инновациялық өнеркәсіптік қала. Жергілікті компаниялар шығаратын өнеркәсіптік тауарлар мен азық-түлік өнімдері Литвада да, шетелде де жоғары сапасымен танымал. Қала экономикасында машиналар мен жабдықтар жасау, тоқыма және киім өндірісі, тамақ және сусын өнеркәсібі, сондай-ақ ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі салалары басым рөл атқарады. Ең танымал кәсіпорындар: тұрмыстық тоңазытқыштар мен кәсіби мұздату жабдықтарын шығаратын «Snaigė» компаниясы және «Alita» брендімен алкогольдік сусындар шығаратын зауыт.<ref>{{citeweb|url=https://fb.ru/article/390530/gorod-alitus-litva-istoriya-opisanie-dostoprimechatelnosti|title=Город Алитус, Литва: история, описание, достопримечательности |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Алитус қаласы көрікті орындарымен танымал. Қала орталығы шағын әрі ықшам келеді, әсіресе, театр мен ескі қалалық әкімшілік ғимараты ерекше назар аударуға тұрарлық. Қалада «Бостандық періштесі» — Литваның тәуелсіздігі жолындағы күресте қаза тапқан Дайнава аймағының партизандарына арналған ескерткіш жиі кездеседі. Ескерткіш Ескі саябақта орналасқан.<br /> Алитус маңындағы орманда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тауып, сол жерге жерленген еврейлердің, әскери тұтқындардың, қоныс аударылған адамдар мен жергілікті тұрғындардың рухына арналған ескерткіш обелискіні көруге болады. Сондай-ақ қалада бірнеше көне шіркеу және Ауған соғысының ардагерлеріне арналған мұражай бар. Әр жазда (әдетте маусым айында) Алитуста бонсай көрмесі мен халықаралық гүл көрмесі өтеді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері мұнда жыл сайын қызанақ көрмесі мен олардың дәмін тату шарасы өткізіліп келеді.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/alitus_lc8012?ysclid=mu6vznylbo302026587|title=Европа > Литва > Алитус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-18|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Alytaus Arena Alytus Lithuania.jpg|Спорт кешені Alytus Sanct Louis church.jpg|Әулие Людовик шіркеуі Alytaus sinagoga3.JPG|Синагога Alytus, kolegija.JPG|Колледж Алитус </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] bxjvv1t9fc66k1e10td7ga2kjsrlep4 0 786737 3656875 2026-09-18T12:23:45Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = Monitor Latino |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = Музыкалық мониторинг жүйесі |құрылды = 2003 |құрушы = |орналасуы = {{байрақ|АҚШ}} [[Лос-Анджелес]] |б... 3656875 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Monitor Latino |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = Музыкалық мониторинг жүйесі |құрылды = 2003 |құрушы = |орналасуы = {{байрақ|АҚШ}} [[Лос-Анджелес]] |басты адамдары = Хуан Карлос Идальго, Хуан Карлос Ортис, Феликс Гарсия, Антонио Гарсия |саласы = Музыка |өнімі = Музыкалық мониторинг жүйесі |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = {{URL|http://www.monitorlatino.com/}} |Ортаққор = }} '''Monitor Latino''' ('''''monitorLATINO''''' деп те стилизацияланады) — 2003 жылы құрылған синглдер чарты. Ол Radio Tracking Data, LLC жүйесін пайдалана отырып, [[Латын Америкасы]] елдері мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы [[Испан тілі|испан тіл]]ді радиостанциялардағы әуе толқындарының (airplay) көрсеткіштері негізінде әндерді нақты уақыт режимінде рейтингке қояды.<ref>{{cite web|url=http://monitorlatino.com/monitoreo-de-comerciales/|title=Monitor Latino - Company|publisher=Monitor Latino|access-date=2012-05-30}}</ref><ref name=formats>{{cite web|url=http://www.monitorlatino.com.mx/formats.html|title=Monitor Latino - Formats|language=es|publisher=Monitor Latino|access-date=2012-05-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120801020731/http://www.monitorlatino.com.mx/formats.html|archive-date=2012-08-01}}</ref> Monitor Latino 2003 жылы [[Мексика]] мен АҚШ-тағы радиостанциялардың жұмысын бақылай бастады. Кейін компания Латын Америкасының басқа нарықтарына да кеңейіп, қазіргі уақытта 18 елдегі радиостанцияларды қадағалап, музыкалық чарттар шығарады. 2012 жылдың қаңтарында Monitor Latino [[Доминикан Республикасы]], [[Колумбия]], [[Эквадор]], [[Венесуэла]] және [[Гватемала]] радиостанцияларына зерттеу жүргізе бастады, тек жазылушыларға ғана қолжетімді синглдер чарттарын жариялады.<ref>{{cite web|url=http://www.radionotas.com/Details.aspx?aid=6149|title=Llega a República Dominicana|language=es|date=2012-01-03|work=RadioNotas|publisher=MonitorLatino|access-date=2012-05-30}}{{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2016 жылдан бастап олардың толық чарттары жалпы көпшілікке қолжетімді болды, ал 2014 жылдың шілдесінен кейінгі апталық чарттардың мұрағаты олардың веб-сайтында қолжетімді. Monitor Latino жыл сайын Калифорнияның [[Лос-Анджелес]] қаласында өтетін музыкалық сыйлықтар рәсімін ұйымдастырады.<ref>{{cite web|url=http://www.ascap.com/playback/2009/09/Faces_Places/ascap_latino_convention.aspx|title=Ascap Latino Sponsors Monitor Latino Convention|date=2009-08-01|access-date=2012-05-30|publisher=[[ASCAP]]}}</ref> Компанияның кеңселері Лос-Анджелес пен Мексиканың [[Гвадалахара]] қаласында орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:2003 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Музыкалық чарттар]] qh7g90qyhnpkie5orf6aaxa3matqkm3 3 786738 3656881 2026-09-18T13:01:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3656881 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Shoha78}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 18:01, 2026 ж. қыркүйектің 18 (+05) 9v4h1yp9bul4o4p6anwib8uc0r4czwa 0 786739 3656883 2026-09-18T13:41:28Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = TopHit |логотипі = TopHit.png |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = Музыкалық чарттар және радиомониторинг |құрылды = 2003 (наурыз) |құрушы = Игорь Краев, Вадим Ботнарук |... 3656883 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = TopHit |логотипі = TopHit.png |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = Музыкалық чарттар және радиомониторинг |құрылды = 2003 (наурыз) |құрушы = Игорь Краев, Вадим Ботнарук |орналасуы = {{байрақ|АҚШ}} [[Сан-Хосе (Калифорния)|Сан-Хосе]], [[АҚШ]] |басты адамдары = Игорь Краев, Павел Балашов |саласы = [[Музыка индустриясы]], [[Бұқаралық ақпарат құралдары|Медиа]] |өнімі = Музыкалық тректерді тарату және мониторинг жүйесі |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = {{URL|https://tophit.com}} |Ортаққор = }} '''TopHit.com''' — музыкалық тректерді таратуға, радиоэфирлерге мониторинг жасауға және чарттар түзуге арналған интернет-платформаны қамтитын, бүкіл әлемге бағытталған музыкалық чарттар веб-сайты. 2024 жылғы мәлімет бойынша, TopHit платформасында 9 000-нан астам әртіс, ән авторы, диджей, дыбыс жазу лейблі және музыкалық баспагер тіркелген. Платформа қызметтерін негізінен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Еуропа одағы|ЕО]], [[Украина]], [[Ресей]] және [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерін қамтитын 45 мемлекеттегі 2 500-ден астам радиостанция мен 90 телеарна пайдаланады. Сайттың контент кітапханасына 200 000-нан астам радиохит және 10 000-нан арстам бейнеклип кіреді. Universal Music компаниясы Tophit-ті Ресейдегі радиоэфир мониторингі үшін ең беделді сайт деп сипаттаған.<ref>{{cite web |title=Results Of The Year: [[Universal Music]] in Russia |url=http://www.universalmusic.ru/ru/artists/742/news/1347/ |website=universalmusic.ru |access-date=2 February 2022 |date=28 April 2014 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428201011/http://www.universalmusic.ru/ru/artists/742/news/1347/ |archive-date=28 April 2014 |url-status=dead}}</ref> Сондай-ақ TopHit-ті музыка сыншылары<ref>{{cite web | url=http://slon.ru/russia/v_rossii_budet_nezavisimyy_chart-147064.xhtml | archive-url=https://web.archive.org/web/20150912142454/http://slon.ru/russia/v_rossii_budet_nezavisimyy_chart-147064.xhtml | archive-date=12 September 2015 | title=В России будет независимый чарт - Slon.ru }}</ref> мен продюсерлері<ref>{{cite web | url=https://www.mk.ru/culture/2012/03/15/682112-luchshiy-artist-tot-kogo-slushayut-za-dengi.html | title=Лучший артист — тот, кого слушают за деньги | date=15 March 2012 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://ko.ru/articles/23425 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111106121907/https://ko.ru/articles/23425 | archive-date=6 November 2011 | title=Таланты на проводе :: Выпуск № 667 :: Журнал "Компания" – деловой еженедельник. Компания года. Разместить пресс-релиз бесплатно }}</ref><ref>{{cite web | url=http://rus.625-net.ru/audioproducer/2007/10/exhib3.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20120320151014/http://rus.625-net.ru/audioproducer/2007/10/exhib3.htm | archive-date=20 March 2012 | title=Журнал 'Звукорежиссер' – все о профессиональной аудиоиндустрии }}</ref> Ресей мен ТМД елдеріндегі әртістердің танымалдылығын қадағалаудың негізгі көзі ретінде жиі атайды. TopHit.com жыл сайын радио және интернет кеңістігіндегі үздік орындаушылар мен ең танымал хиттерді марапаттайтын, музыка индустриясына қосқан елеулі үлесті атап өтетін тікелей эфирдегі «[[Top Hit Music Awards]]» музыкалық рәсімін өткізіп тұрады.<ref>{{Cite web|title=Valery Meladze, Yolka, Zvonky, Max Barskikh and other winners of Top Hit Music Awards Russia 2020 |url=https://www.ok-magazine.ru/node-amp/139881|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126183053/https://www.ok-magazine.ru/node-amp/139881|archive-date=2021-11-26|url-status=live|access-date=2021-03-24|website=www.ok-magazine.ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Алфавит бойынша сайттар]] [[Санат:2003 жылы пайда болған сайттар]] [[Санат:Ресей музыкалық чарттары]] l7chrzn7o3dozk5yt64wix3106z78na 0 786740 3656884 2026-09-18T13:53:40Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: '''UK Singles Chart''' (қазіргі атауы — '''Official Singles Chart''', ал оның жоғарғы бөлігі көбінесе '''Official UK Top 40''' деп аталады)<ref name="officialcharts.com">{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/|title=Official Singles Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company|access-date=31 March 2021}}</ref> — [[Ұлыбритания]]дағы физикалық сатылымдар,... 3656884 wikitext text/x-wiki '''UK Singles Chart''' (қазіргі атауы — '''Official Singles Chart''', ал оның жоғарғы бөлігі көбінесе '''Official UK Top 40''' деп аталады)<ref name="officialcharts.com">{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/|title=Official Singles Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company|access-date=31 March 2021}}</ref> — [[Ұлыбритания]]дағы физикалық сатылымдар, ақылы жүктеулер мен стриминг негізінде ең көп сатылған синглдердің тізімін жасайтын, Британдық дыбыс жазу индустриясының атынан [[Official Charts|Official Charts Company]] (OCC) компаниясы құрастыратын чарт. [[BBC Radio 1]] және бұрын [[MTV]] арнасы арқылы таратылатын Ресми чарт (Official UK Top 40) — Ұлыбритания музыка индустриясындағы синглдер мен альбомдардың танымалдылығын айқындайтын ресми әрі танылған өлшем бірлігі. Өйткені ол өз түрі бойынша ең ауқымды зерттеу панелі болып табылады: бүгінде ол күн сайын 15 000-нан астам бөлшек сауда орындары мен цифрлы қызметтерді зерттей отырып, апта бойы Британияда тұтынылатын барлық синглдердің 99,9%-ын және альбомдардың 98%-дан астамын қамтиды.<ref>{{Cite web|url=http://www.officialcharts.com/getting-into-the-charts/how-the-charts-are-compiled/|title=How The Charts Are Compiled|last=Kreisler|first=Lauren|date=12 March 2018|publisher=OfficialCharts.com|access-date=12 March 2018}}</ref> Чартқа ену үшін OCC синглге мынадай анықтама береді: бұл төрт тректен аспайтын және ұзақтығы 25 минуттан ұзақ емес «сингл жинағы» немесе ең төменгі сату бағасы 40 пенни болатын, ұзақтығы 15 минуттан аспайтын бір цифрлы аудио трек болуы тиіс.<ref>{{cite web |date=April 2013 |title=Rules For Chart Eligibility: Singles |url=http://www.officialcharts.com/media/319099/official-uk-charts-singles-chart-rules-april-2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621040846/http://www.officialcharts.com/media/319099/official-uk-charts-singles-chart-rules-april-2013.pdf |archive-date=2015-06-21 |access-date=1 June 2015 |publisher=[[Official Charts Company]] |page=4 |location=London}}</ref> Технологияның дамуына байланысты бұл ережелер бірнеше рет өзгерді: атап айтқанда, 2005 жылы цифрлық жүктеулер, ал 2014 жылдың шілдесінде стриминг қосылды.<ref name="streaming">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/streaming-and-the-official-singles-chart-everything-you-need-to-know-3109/ |title=Streaming and the Official Singles Chart: Everything you need to know! |first=Daniel |last=Lane |publisher=[[Official Charts Company]] |date=23 June 2014 |access-date=24 June 2014}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания музыкалық чарттары]] e00tqrlbkha1i9yo8n8bewaop03rhyx 3656887 3656884 2026-09-18T13:59:35Z Marksscheider 183882 3656887 wikitext text/x-wiki '''UK Singles Chart''' (қазіргі атауы — '''Official Singles Chart''', ал оның жоғарғы бөлігі көбінесе '''Official UK Top 40''' деп аталады)<ref name="officialcharts.com">{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/|title=Official Singles Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company|access-date=31 March 2021}}</ref> — [[Ұлыбритания]]дағы физикалық сатылымдар, ақылы жүктеулер мен стриминг негізінде ең көп сатылған синглдердің тізімін жасайтын, Британдық дыбыс жазу индустриясының атынан [[Official Charts|Official Charts Company]] (OCC) компаниясы құрастыратын чарт. [[BBC Radio 1]] және бұрын [[MTV]] арнасы арқылы таратылатын Ресми чарт (Official UK Top 40) — Ұлыбритания музыка индустриясындағы синглдер мен альбомдардың танымалдылығын айқындайтын ресми әрі танылған өлшем бірлігі. Өйткені ол өз түрі бойынша ең ауқымды зерттеу панелі болып табылады: бүгінде ол күн сайын 15 000-нан астам бөлшек сауда орындары мен цифрлы қызметтерді зерттей отырып, апта бойы Британияда тұтынылатын барлық синглдердің 99,9%-ын және альбомдардың 98%-дан астамын қамтиды.<ref>{{Cite web|url=http://www.officialcharts.com/getting-into-the-charts/how-the-charts-are-compiled/|title=How The Charts Are Compiled|last=Kreisler|first=Lauren|date=12 March 2018|publisher=OfficialCharts.com|access-date=12 March 2018}}</ref> Чартқа ену үшін OCC синглге мынадай анықтама береді: бұл төрт тректен аспайтын және ұзақтығы 25 минуттан ұзақ емес «сингл жинағы» немесе ең төменгі сату бағасы 40 пенни болатын, ұзақтығы 15 минуттан аспайтын бір цифрлы аудио трек болуы тиіс.<ref>{{cite web |date=April 2013 |title=Rules For Chart Eligibility: Singles |url=http://www.officialcharts.com/media/319099/official-uk-charts-singles-chart-rules-april-2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621040846/http://www.officialcharts.com/media/319099/official-uk-charts-singles-chart-rules-april-2013.pdf |archive-date=2015-06-21 |access-date=1 June 2015 |publisher=[[Official Charts Company]] |page=4 |location=London}}</ref> Технологияның дамуына байланысты бұл ережелер бірнеше рет өзгерді: атап айтқанда, 2005 жылы цифрлық жүктеулер, ал 2014 жылдың шілдесінде стриминг қосылды.<ref name="streaming">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/streaming-and-the-official-singles-chart-everything-you-need-to-know-3109/ |title=Streaming and the Official Singles Chart: Everything you need to know! |first=Daniel |last=Lane |publisher=[[Official Charts Company]] |date=23 June 2014 |access-date=24 June 2014}}</ref> OCC веб-сайтында Топ-100 чарты жарияланады.<ref>{{cite web|last1=Official Charts|title=Official Singles Chart Top 100|url=http://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/|website=OfficialCharts.com|publisher=Official Charts Company|access-date=15 March 2018}}</ref> Кейбір бұқаралық ақпарат құралдары бұл тізімнің тек алғашқы 40 орындығын ғана береді (мысалы, BBC радиосы 1970 жылдары Кейси Кейсемнің «American Top 40» шоуына еліктеп, Radio 1 бағдарламасында осылай жасайды) немесе [[Music Week]] журналы сияқты Топ-75 тізімін ұсынады (ондағы Топ-75-ке енген барлық жазбалар «хит» деп аталады). Чарт аптасы жұма күні сағат 00:01-де басталып, бейсенбі күні түн ортасында аяқталады.<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/faqs/ |title=About Us - Who We Are - FAQs |publisher=Theofficialcharts.com |access-date=5 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112063436/http://www.officialcharts.com/faqs/ |archive-date=12 November 2012 }}</ref> Топ-40 чарты алғаш рет жұма күні [[BBC Radio 1]] арқылы сағат 16:00 мен 17:45 аралығында The Official Chart ретінде таратылады, содан кейін ғана толық Official Singles Chart Top 100 тізімі Official Charts Company сайтында жарияланады. Бәсекелес басқа бір чарт шоуы — The Official Big Top 40 Ұлыбританиядағы Capital және Heart радиостанцияларында жексенбі күндері сағат 16:00 мен 19:00 аралығында эфирге шығады. The Official Big Top 40 тек Apple деректеріне ([[Apple Music]] стрингтері мен [[iTunes]] жүктеулері) және Global радиожелісіндегі коммерциялық радиоэфир көрсеткіштеріне негізделед == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания музыкалық чарттары]] l883e75wrlbmb7otx4j092qq9vs51r3 3656888 3656887 2026-09-18T14:04:06Z Marksscheider 183882 3656888 wikitext text/x-wiki '''UK Singles Chart''' (қазіргі атауы — '''Official Singles Chart''', ал оның жоғарғы бөлігі көбінесе '''Official UK Top 40''' деп аталады)<ref name="officialcharts.com">{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/|title=Official Singles Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company|access-date=31 March 2021}}</ref> — [[Ұлыбритания]]дағы физикалық сатылымдар, ақылы жүктеулер мен стриминг негізінде ең көп сатылған синглдердің тізімін жасайтын, Британдық дыбыс жазу индустриясының атынан [[Official Charts|Official Charts Company]] (OCC) компаниясы құрастыратын чарт. [[BBC Radio 1]] және бұрын [[MTV]] арнасы арқылы таратылатын Ресми чарт (Official UK Top 40) — Ұлыбритания музыка индустриясындағы синглдер мен альбомдардың танымалдылығын айқындайтын ресми әрі танылған өлшем бірлігі. Өйткені ол өз түрі бойынша ең ауқымды зерттеу панелі болып табылады: бүгінде ол күн сайын 15 000-нан астам бөлшек сауда орындары мен цифрлы қызметтерді зерттей отырып, апта бойы Британияда тұтынылатын барлық синглдердің 99,9%-ын және альбомдардың 98%-дан астамын қамтиды.<ref>{{Cite web|url=http://www.officialcharts.com/getting-into-the-charts/how-the-charts-are-compiled/|title=How The Charts Are Compiled|last=Kreisler|first=Lauren|date=12 March 2018|publisher=OfficialCharts.com|access-date=12 March 2018}}</ref> Чартқа ену үшін OCC синглге мынадай анықтама береді: бұл төрт тректен аспайтын және ұзақтығы 25 минуттан ұзақ емес «сингл жинағы» немесе ең төменгі сату бағасы 40 пенни болатын, ұзақтығы 15 минуттан аспайтын бір цифрлы аудио трек болуы тиіс.<ref>{{cite web |date=April 2013 |title=Rules For Chart Eligibility: Singles |url=http://www.officialcharts.com/media/319099/official-uk-charts-singles-chart-rules-april-2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621040846/http://www.officialcharts.com/media/319099/official-uk-charts-singles-chart-rules-april-2013.pdf |archive-date=2015-06-21 |access-date=1 June 2015 |publisher=[[Official Charts Company]] |page=4 |location=London}}</ref> Технологияның дамуына байланысты бұл ережелер бірнеше рет өзгерді: атап айтқанда, 2005 жылы цифрлық жүктеулер, ал 2014 жылдың шілдесінде стриминг қосылды.<ref name="streaming">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/streaming-and-the-official-singles-chart-everything-you-need-to-know-3109/ |title=Streaming and the Official Singles Chart: Everything you need to know! |first=Daniel |last=Lane |publisher=[[Official Charts Company]] |date=23 June 2014 |access-date=24 June 2014}}</ref> OCC веб-сайтында Топ-100 чарты жарияланады.<ref>{{cite web|last1=Official Charts|title=Official Singles Chart Top 100|url=http://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/|website=OfficialCharts.com|publisher=Official Charts Company|access-date=15 March 2018}}</ref> Кейбір бұқаралық ақпарат құралдары бұл тізімнің тек алғашқы 40 орындығын ғана береді (мысалы, BBC радиосы 1970 жылдары Кейси Кейсемнің «American Top 40» шоуына еліктеп, Radio 1 бағдарламасында осылай жасайды) немесе [[Music Week]] журналы сияқты Топ-75 тізімін ұсынады (ондағы Топ-75-ке енген барлық жазбалар «хит» деп аталады). Чарт аптасы жұма күні сағат 00:01-де басталып, бейсенбі күні түн ортасында аяқталады.<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/faqs/ |title=About Us - Who We Are - FAQs |publisher=Theofficialcharts.com |access-date=5 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112063436/http://www.officialcharts.com/faqs/ |archive-date=12 November 2012 }}</ref> Топ-40 чарты алғаш рет жұма күні [[BBC Radio 1]] арқылы сағат 16:00 мен 17:45 аралығында The Official Chart ретінде таратылады, содан кейін ғана толық Official Singles Chart Top 100 тізімі Official Charts Company сайтында жарияланады. Бәсекелес басқа бір чарт шоуы — The Official Big Top 40 Ұлыбританиядағы Capital және Heart радиостанцияларында жексенбі күндері сағат 16:00 мен 19:00 аралығында эфирге шығады. The Official Big Top 40 тек Apple деректеріне ([[Apple Music]] стрингтері мен [[iTunes]] жүктеулері) және Global радиожелісіндегі коммерциялық радиоэфир көрсеткіштеріне негізделед Ұлыбританияның синглдер чарты 1952 жылы жасала бастады.<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/will.i.ams-first-solo-number-1-this-is-love-smashes-100k-sales-1467 |title=Will.I.Am's This Is Love becomes UK's 1200th Number 1 |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=6 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022155808/http://www.officialcharts.com/chart-news/will.i.ams-first-solo-number-1-this-is-love-smashes-100k-sales-1467 |archive-date=22 October 2012 }}</ref> Ресми чарттар компаниясының (Official Charts Company) статистикасы бойынша, 2012 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша 1 200 сингл Official Singles Chart тізімінің көш басында болған. 1950 жылдар мен 1980 жылдар аралығында бір-бірімен бәсекелес чарттардың тым көп болуына байланысты көшбасшы әндердің нақты саны әлі де талқы тудырады, алайда әдетте «Guinness Book of British Hit Singles» кітабы мақұлдаған және кейін Ресми чарттар компаниясы қабылдаған тізім қолданылады. Компания 1969 жылғы 11 ақпанға дейінгі кезең үшін [[New Musical Express]] чартының таңдаулы кезеңін (тек 1952–1960 жылдар аралығы) және 1960 пен 1969 жылдар аралығындағы [[Record Retailer]] чартын ізашар ретінде қарастырады (бұл кезеңде бірнеше бәсекелес чарттар қатар өмір сүрді, бірақ олардың ешқайсысы ресми болмаған). Мысалы, BBC сол кездегі музыкалық басылымдардың орташа көрсеткішіне сүйене отырып, өз чартын өзі жасады; 1969 жылға чейин BBC радиосы мен «[[Top of the Pops]]» бағдарламасында бірінші орынға жетті деп жарияланған көптеген әндер чарттар компаниясының ескі критерийлері бойынша көшбасшылар тізіміне енмеген. Ұлыбританияның синглдер чартындағы алғашқы бірінші орын 1952 жылғы 14 қарашада аяқталатын аптада [[Эл Мартино]]ның «Here in My Heart» әніне бұйырды. 2026 жылғы 17 қыркүйекте аяқталатын аптадағы мәлімет бойынша, Ұлыбританияның синглдер чартында 1 458 түрлі бірінші орын алған хит болды, олардың ешқайсысы [[Сэм Фендер]] мен [[Оливия Дин]]нің «Rein Me In» әнінен ұзақ уақыт бойы бірінші орында тұрған жоқ. Чарттағы қазіргі бірінші орындағы ән — [[Сиенна Спиро]]ның «Great Expectation» туындысы.<ref name="officialcharts1">{{cite web | url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/ | title=Official Singles Chart Top 100 | publisher=[[Official Charts Company]] }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания музыкалық чарттары]] opn5ug1j9asid7kitvh44r6y868846k 3657225 3656888 2026-09-19T05:07:23Z Marksscheider 183882 3657225 wikitext text/x-wiki '''UK Singles Chart''' (қазіргі атауы — '''Official Singles Chart''', ал оның жоғарғы бөлігі көбінесе '''Official UK Top 40''' деп аталады)<ref name="officialcharts.com">{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/|title=Official Singles Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company|access-date=31 March 2021}}</ref> — [[Ұлыбритания]]дағы физикалық сатылымдар, ақылы жүктеулер мен стриминг негізінде ең көп сатылған синглдердің тізімін жасайтын, Британдық дыбыс жазу индустриясының атынан [[Official Charts|Official Charts Company]] (OCC) компаниясы құрастыратын чарт. [[BBC Radio 1]] және бұрын [[MTV]] арнасы арқылы таратылатын Ресми чарт (Official UK Top 40) — Ұлыбритания музыка индустриясындағы синглдер мен альбомдардың танымалдылығын айқындайтын ресми әрі танылған өлшем бірлігі. Өйткені ол өз түрі бойынша ең ауқымды зерттеу панелі болып табылады: бүгінде ол күн сайын 15 000-нан астам бөлшек сауда орындары мен цифрлы қызметтерді зерттей отырып, апта бойы Британияда тұтынылатын барлық синглдердің 99,9%-ын және альбомдардың 98%-дан астамын қамтиды.<ref>{{Cite web|url=http://www.officialcharts.com/getting-into-the-charts/how-the-charts-are-compiled/|title=How The Charts Are Compiled|last=Kreisler|first=Lauren|date=12 March 2018|publisher=OfficialCharts.com|access-date=12 March 2018}}</ref> Чартқа ену үшін OCC синглге мынадай анықтама береді: бұл төрт тректен аспайтын және ұзақтығы 25 минуттан ұзақ емес «сингл жинағы» немесе ең төменгі сату бағасы 40 пенни болатын, ұзақтығы 15 минуттан аспайтын бір цифрлы аудио трек болуы тиіс.<ref>{{cite web |date=April 2013 |title=Rules For Chart Eligibility: Singles |url=http://www.officialcharts.com/media/319099/official-uk-charts-singles-chart-rules-april-2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621040846/http://www.officialcharts.com/media/319099/official-uk-charts-singles-chart-rules-april-2013.pdf |archive-date=2015-06-21 |access-date=1 June 2015 |publisher=[[Official Charts Company]] |page=4 |location=London}}</ref> Технологияның дамуына байланысты бұл ережелер бірнеше рет өзгерді: атап айтқанда, 2005 жылы цифрлық жүктеулер, ал 2014 жылдың шілдесінде стриминг қосылды.<ref name="streaming">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/streaming-and-the-official-singles-chart-everything-you-need-to-know-3109/ |title=Streaming and the Official Singles Chart: Everything you need to know! |first=Daniel |last=Lane |publisher=[[Official Charts Company]] |date=23 June 2014 |access-date=24 June 2014}}</ref> OCC веб-сайтында Топ-100 чарты жарияланады.<ref>{{cite web|last1=Official Charts|title=Official Singles Chart Top 100|url=http://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/|website=OfficialCharts.com|publisher=Official Charts Company|access-date=15 March 2018}}</ref> Кейбір бұқаралық ақпарат құралдары бұл тізімнің тек алғашқы 40 орындығын ғана береді (мысалы, BBC радиосы 1970 жылдары Кейси Кейсемнің «American Top 40» шоуына еліктеп, Radio 1 бағдарламасында осылай жасайды) немесе [[Music Week]] журналы сияқты Топ-75 тізімін ұсынады (ондағы Топ-75-ке енген барлық жазбалар «хит» деп аталады). Чарт аптасы жұма күні сағат 00:01-де басталып, бейсенбі күні түн ортасында аяқталады.<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/faqs/ |title=About Us - Who We Are - FAQs |publisher=Theofficialcharts.com |access-date=5 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112063436/http://www.officialcharts.com/faqs/ |archive-date=12 November 2012 }}</ref> Топ-40 чарты алғаш рет жұма күні [[BBC Radio 1]] арқылы сағат 16:00 мен 17:45 аралығында The Official Chart ретінде таратылады, содан кейін ғана толық Official Singles Chart Top 100 тізімі Official Charts Company сайтында жарияланады. Бәсекелес басқа бір чарт шоуы — The Official Big Top 40 Ұлыбританиядағы Capital және Heart радиостанцияларында жексенбі күндері сағат 16:00 мен 19:00 аралығында эфирге шығады. The Official Big Top 40 тек Apple деректеріне ([[Apple Music]] стрингтері мен [[iTunes]] жүктеулері) және Global радиожелісіндегі коммерциялық радиоэфир көрсеткіштеріне негізделед Ұлыбританияның синглдер чарты 1952 жылы жасала бастады.<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/will.i.ams-first-solo-number-1-this-is-love-smashes-100k-sales-1467 |title=Will.I.Am's This Is Love becomes UK's 1200th Number 1 |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=6 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022155808/http://www.officialcharts.com/chart-news/will.i.ams-first-solo-number-1-this-is-love-smashes-100k-sales-1467 |archive-date=22 October 2012 }}</ref> Ресми чарттар компаниясының (Official Charts Company) статистикасы бойынша, 2012 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша 1 200 сингл Official Singles Chart тізімінің көш басында болған. 1950 жылдар мен 1980 жылдар аралығында бір-бірімен бәсекелес чарттардың тым көп болуына байланысты көшбасшы әндердің нақты саны әлі де талқы тудырады, алайда әдетте «Guinness Book of British Hit Singles» кітабы мақұлдаған және кейін Ресми чарттар компаниясы қабылдаған тізім қолданылады. Компания 1969 жылғы 11 ақпанға дейінгі кезең үшін [[New Musical Express]] чартының таңдаулы кезеңін (тек 1952–1960 жылдар аралығы) және 1960 пен 1969 жылдар аралығындағы [[Record Retailer]] чартын ізашар ретінде қарастырады (бұл кезеңде бірнеше бәсекелес чарттар қатар өмір сүрді, бірақ олардың ешқайсысы ресми болмаған). Мысалы, BBC сол кездегі музыкалық басылымдардың орташа көрсеткішіне сүйене отырып, өз чартын өзі жасады; 1969 жылға чейин BBC радиосы мен «[[Top of the Pops]]» бағдарламасында бірінші орынға жетті деп жарияланған көптеген әндер чарттар компаниясының ескі критерийлері бойынша көшбасшылар тізіміне енмеген. Ұлыбританияның синглдер чартындағы алғашқы бірінші орын 1952 жылғы 14 қарашада аяқталатын аптада [[Эл Мартино]]ның «Here in My Heart» әніне бұйырды. 2026 жылғы 17 қыркүйекте аяқталатын аптадағы мәлімет бойынша, Ұлыбританияның синглдер чартында 1 458 түрлі бірінші орын алған хит болды, олардың ешқайсысы [[Сэм Фендер]] мен [[Оливия Дин]]нің «Rein Me In» әнінен ұзақ уақыт бойы бірінші орында тұрған жоқ. Чарттағы қазіргі бірінші орындағы ән — [[Сиенна Спиро]]ның «Great Expectation» туындысы.<ref name="officialcharts1">{{cite web | url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/ | title=Official Singles Chart Top 100 | publisher=[[Official Charts Company]] }}</ref> == Рекордтық нәтижелер == Британ хит-парадының патшасы деп [[Клифф Ричард]]ты атайды. Ол хит-парадтың алғашқы бес онжылдығының әрқайсысында кем дегенде бір рет бірінші орынға көтерілген жалғыз өнерпаз. Ұлыбритания хит-парадында ең көп уақыт өткізген синглдердің иелері (2015 жылдың соңындағы деректер бойынша): # [[Элвис Пресли]] — 2574 күн # [[Клифф Ричард]] — 1983 күн # [[Queen]] — 1755 күн # [[The Beatles]] — 1749 күн # [[Мадонна (әнші)|Мадонна]] — 1660 күн # [[Элтон Джон]] — 1626 күн Хит-парадта бірінші орынға шыққан синглдердің саны бойынша келесі орындаушылар көш бастап тұр: * 21 — [[Элвис Пресли]]<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a94229/madonna-scores-13th-uk-number-one.html|title=Madonna scores 13th UK number one|last=Levine|first=Nick|date=2008-04-20|work=[[Digital Spy]]|access-date=2010-11-15|archive-url=https://www.webcitation.org/66R0dpHIP?url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a94229/madonna-scores-13th-uk-number-one.html|archive-date=2012-03-25}}</ref> * 17 — [[The Beatles]] * 14 — [[Клифф Ричард]] пен [[Westlife]] * 13 — [[Мадонна (әнші)|Мадонна]] * 12 — [[Take That]] пен [[The Shadows]] * 10 — [[Calvin Harris]] * 9 — [[ABBA]], [[Spice Girls]], [[Эминем]], [[Рианна]] * 8 — [[The Rolling Stones]], [[Oasis]] * 7 — [[Майкл Джексон]], [[Джордж Майкл]], [[Кайли Миноуг]], [[U2]], [[McFly]], [[Элтон Джон]], [[Робби Уильямс]], [[Tinie Tempah]], [[Сэм Смит]] * 6 — [[Queen]], [[Slade]], [[Род Стюарт]], [[Blondie]], [[Boyzone]], [[Sugababes]], [[JLS]], [[Бритни Спирс]], [[Дэвид Гетта]], [[Джастин Бибер]] <!-- * 5 — [[Дэвид Боуи]], [[The Bee Gees]], [[The Police]], [[All Saints]], [[Бейонсе]], [[Dizzee Rascal]], [[Black Eyed Peas]], [[The Shadows]], [[Ne-Yo]], [[Flo Rida]], [[will.i.am]], [[Cheryl Cole]], [[Бруно Марс]] --> Бірінші орында ең ұзақ сақталған синглдер: [[Брайан Адамс|Брайан Адамстың]] орындауындағы «Everything I Do (I Do It For You)» (1991 жылы 16 апта) және шотландиялық [[Wet Wet Wet]] ұжымының орындауындағы «Love Is All Around» (1994 жылы 15 апта). [[Westlife]] тобы бірегей рекордтың иегері болып табылады: бұл топтың алғашқы 7 синглі түгелдей британиялық синглдер хит-парадының көш басында болды<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/_/westlife/|title=Westlife|archive-url=https://www.webcitation.org/68FlyDlTv?url=http://www.officialcharts.com/artist/_/westlife/|archive-date=2012-06-07}}</ref>. * 2012 жылдың маусымында Official Charts Company синглдер хит-парадындағы ең коммерциялық табысты 12 орындаушының тізімі — «Гауһар ондықты» ({{lang-en|Diamond Dozen}}) жариялады:<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2012/06/05/beatles/|title=Названы самые успешные артисты в истории британского чарта|date=2012-06-05|publisher=Lenta.ru|access-date=2012-06-05|archive-date=2012-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120608233719/http://lenta.ru/news/2012/06/05/beatles/|url-status=live}}</ref> # The Beatles — 21,9 миллион дана # Элвис Пресли — 21,6 миллион дана # Клифф Ричард — 21,5 миллион дана # Мадонна — 17,6 миллион дана # Майкл Джексон — 15,3 миллион дана # Элтон Джон — 14,8 миллион дана # Queen — 12,6 миллион дана # ABBA — 11,2 миллион дана # [[Дэвид Боуи]] — 10,6 миллион дана # [[Рианна]] — 10,4 миллион дана # [[Пол Маккартни]] — 10,2 миллион дана # Кайли Миноуг — 10,1 миллион дана === Синглдер === 2012 жылдың қарашасында ''Official Charts Company'' хит-парадтың 60 жылдық мерейтойына (1952—2012) орай тиражы бір миллионнан астам сатылған 123 сингл тізімін жариялады ({{lang-en|The Million Sellers}}). Үздіктер қатарында<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2012/11/05/millionsellers/|title=Названы самые успешные синглы в истории Великобритании|date=2012-11-06|publisher=Lenta.ru|access-date=2012-11-06|archive-date=2012-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109045722/http://lenta.ru/news/2012/11/05/millionsellers/|url-status=live}}</ref><ref name="million2012">{{Cite web |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-million-sellers-the-uks-biggest-ever-selling-singles-revealed-1685/ |title=The Million Sellers — the UK’s biggest ever selling singles revealed! |access-date=2012-11-06 |archive-date=2012-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120194010/http://www.officialcharts.com/chart-news/the-million-sellers-the-uks-biggest-ever-selling-singles-revealed-1685/ |url-status=dead }}</ref>: # — «[[Candle in the Wind 1997]]» — [[Элтон Джон]] — 1997 — 4,90 млн көшірме. # — «[[Do They Know It’s Christmas?]]» — [[Band Aid]] — 1984 — 3,69 млн көшірме. # — «[[Bohemian Rhapsody]]» — [[Queen]] — 1975 — 2,36 млн көшірме. == Тағы қараңыз == * [[UK Albums Chart]] * [[Record Mirror]] * [[Music Week]] * [[New Musical Express]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания музыкалық чарттары]] 0ccn7o9cqnj6t8hd0448ieg4y24sii6 0 786741 3656885 2026-09-18T13:55:14Z Marksscheider 183882 «[[UK Singles Chart]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3656885 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[UK Singles Chart]] 4j623vu663yddr8ttq9fkxw4kc6jrou 0 786742 3656886 2026-09-18T13:55:29Z Marksscheider 183882 «[[UK Singles Chart]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3656886 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[UK Singles Chart]] 4j623vu663yddr8ttq9fkxw4kc6jrou 0 786743 3656919 2026-09-18T15:26:16Z Casserium 68287 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайы... 3656919 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = {{байрақ|Астана}} |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1993 жыл]] (алғаш рет)<br>[[2026 жыл]] (қайта құрылды) |таратылды = [[1994 жыл]] |біріншісі = [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары''' — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] құрамына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасарын Президент қызметке тағайындап, қызметтен босатады. Ол тікелей Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына бағынады. == Атқаратын қызметі == == Атқарған тұлғалар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстандағы лауазымдар]] 1bd97w6ax59ayau9w4fij35njzxdjob 3656922 3656919 2026-09-18T15:27:37Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656922 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = {{байрақ|Астана}} |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1993 жыл]] (алғаш рет)<br>[[2026 жыл]] (қайта құрылды) |таратылды = [[1994 жыл]] |біріншісі = [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары''' — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] құрамына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасарын Президент қызметке тағайындап, қызметтен босатады. Ол тікелей Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына бағынады. == Атқаратын қызметі == == Атқарған тұлғалар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстандағы лауазымдар]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] dntbkmy8frluk285xqsgmgjgv4bki3x 3656935 3656922 2026-09-18T15:39:35Z Casserium 68287 /* */ 3656935 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = {{байрақ|Астана}} |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1993 жыл]]<br>[[2026 жыл]] (қайта құрылды) |таратылды = [[1994 жыл]] |біріншісі = [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары''' — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] құрамына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасарын Президент қызметке тағайындап, қызметтен босатады. Ол тікелей Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына (Президентке) бағынады. == Тарихы == Қауіпсіздік кеңесі 1993 жылы құрылғанда төрағаның орынбасары болған. 1994 жылы лауазым атауы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы болып өзгертілді. 2026 жылғы тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, жаңадан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. == Атқаратын қызметі == == Атқарған тұлғалар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстандағы лауазымдар]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] k0irylaesd8wh6c3aadhlw8b7dyjy8c 3656938 3656935 2026-09-18T15:44:33Z Casserium 68287 /* Атқарған тұлғалар */ 3656938 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = {{байрақ|Астана}} |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1993 жыл]]<br>[[2026 жыл]] (қайта құрылды) |таратылды = [[1994 жыл]] |біріншісі = [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары''' — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] құрамына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасарын Президент қызметке тағайындап, қызметтен босатады. Ол тікелей Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына (Президентке) бағынады. == Тарихы == Қауіпсіздік кеңесі 1993 жылы құрылғанда төрағаның орынбасары болған. 1994 жылы лауазым атауы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы болып өзгертілді. 2026 жылғы тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, жаңадан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. == Атқаратын қызметі == == Атқарған тұлғалар == Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген&nbsp;Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат&nbsp;Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | 3 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |- |} Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстандағы лауазымдар]] [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] mxo9d28rrtx129p2u1cdoevwnuelli0 3656949 3656938 2026-09-18T15:53:28Z Casserium 68287 /* Дереккөздер */ 3656949 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = {{байрақ|Астана}} |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1993 жыл]]<br>[[2026 жыл]] (қайта құрылды) |таратылды = [[1994 жыл]] |біріншісі = [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары''' — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] құрамына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасарын Президент қызметке тағайындап, қызметтен босатады. Ол тікелей Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына (Президентке) бағынады. == Тарихы == Қауіпсіздік кеңесі 1993 жылы құрылғанда төрағаның орынбасары болған. 1994 жылы лауазым атауы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы болып өзгертілді. 2026 жылғы тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, жаңадан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. == Атқаратын қызметі == == Атқарған тұлғалар == Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген&nbsp;Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат&nbsp;Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | 3 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |- |} Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары]] 3okggxiymdemjcl21gyqcfiq1qmxi1e 3656953 3656949 2026-09-18T15:56:46Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары|Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3656953 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = {{байрақ|Астана}} |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1993 жыл]]<br>[[2026 жыл]] (қайта құрылды) |таратылды = [[1994 жыл]] |біріншісі = [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары''' — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] құрамына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасарын Президент қызметке тағайындап, қызметтен босатады. Ол тікелей Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына (Президентке) бағынады. == Тарихы == Қауіпсіздік кеңесі 1993 жылы құрылғанда төрағаның орынбасары болған. 1994 жылы лауазым атауы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы болып өзгертілді. 2026 жылғы тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, жаңадан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. == Атқаратын қызметі == == Атқарған тұлғалар == Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген&nbsp;Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат&nbsp;Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | 3 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |- |} Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] s8n6ivwm7pelquo86hm8vgobc9ttiti 3656983 3656953 2026-09-18T16:19:42Z Casserium 68287 /* Атқаратын қызметі */ 3656983 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = {{байрақ|Астана}} |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1993 жыл]]<br>[[2026 жыл]] (қайта құрылды) |таратылды = [[1994 жыл]] |біріншісі = [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары''' — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] құрамына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасарын Президент қызметке тағайындап, қызметтен босатады. Ол тікелей Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына (Президентке) бағынады. == Тарихы == Қауіпсіздік кеңесі 1993 жылы құрылғанда төрағаның орынбасары болған. 1994 жылы лауазым атауы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы болып өзгертілді. 2026 жылғы тамызда Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы лауазымы жойылып, жаңадан Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. == Атқаратын қызметі == Ол Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының қызметін қамтамасыз ету мақсатында: * ұлттық қауіпсіздікті, қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, сыбайлас жемқорлыққа, экономикалық қылмысқа қарсы іс-қимыл, азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасына ұсыныстар енгізеді және Төрағаны өзекті мәселелері туралы хабардар етеді; * мемлекеттік органдар мен ұйымдардың ұлттық қауіпсіздікті, елдің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, жасанды интеллектіні дамыту, азаматтардың дербес деректерін қорғау, сыбайлас жемқорлыққа, экономикалық қылмысқа қарсы іс-қимыл, азаматтық қорғау саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметті үйлестіруді қамтамасыз етеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша халықаралық, шетелдік, үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, ұлттық қауіпсіздікті, елдің қорғаныс қабілетін, құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған іс-шараларды жүргізеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасына Қауіпсіздік Кеңесінің жұмыс жоспарларын енгізеді; * Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының актілері мен тапсырмаларының, Қауіпсіздік кеңесі шешімдерінің, Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің толық орындалуын бақылауды ұйымдастырады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> == Атқарған тұлғалар == Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген&nbsp;Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат&nbsp;Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | 3 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |- |} Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] lbzitdtz31deuf0nue4g6j1mmkq9efh 3656996 3656983 2026-09-18T16:42:24Z Casserium 68287 /* Тарихы */ 3656996 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = {{байрақ|Астана}} |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1993 жыл]]<br>[[2026 жыл]] (қайта құрылды) |таратылды = [[1994 жыл]] |біріншісі = [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары''' — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] құрамына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасарын Президент қызметке тағайындап, қызметтен босатады. Ол тікелей Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына (Президентке) бағынады. == Тарихы == Қауіпсіздік кеңесі 1993 жылы құрылғанда төрағаның орынбасары болған. 1994 жылғы маусым айында лауазымның атауы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035&ysclid=mu762u06v4702474356 К истории АП. Часть 1]</ref> Ол Президент Әкімшілігінің құрамына кіретін Қауіпсіздік кеңесінің аппаратына басшылық жасады. 2026 жылғы 29 тамызда бұрынғы лауазым жойылып, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. Сонымен бірге [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] Президент Әкімшілігінен бөлініп шығып, оған Қауіпсіздік Кеңесінің, төрағасы мен төраға орынбасарының қызметін қамтамасыз ету міндеті жүктелді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref> == Атқаратын қызметі == Ол Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының қызметін қамтамасыз ету мақсатында: * ұлттық қауіпсіздікті, қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, сыбайлас жемқорлыққа, экономикалық қылмысқа қарсы іс-қимыл, азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасына ұсыныстар енгізеді және Төрағаны өзекті мәселелері туралы хабардар етеді; * мемлекеттік органдар мен ұйымдардың ұлттық қауіпсіздікті, елдің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, жасанды интеллектіні дамыту, азаматтардың дербес деректерін қорғау, сыбайлас жемқорлыққа, экономикалық қылмысқа қарсы іс-қимыл, азаматтық қорғау саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметті үйлестіруді қамтамасыз етеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша халықаралық, шетелдік, үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, ұлттық қауіпсіздікті, елдің қорғаныс қабілетін, құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған іс-шараларды жүргізеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасына Қауіпсіздік Кеңесінің жұмыс жоспарларын енгізеді; * Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының актілері мен тапсырмаларының, Қауіпсіздік кеңесі шешімдерінің, Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің толық орындалуын бақылауды ұйымдастырады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> == Атқарған тұлғалар == Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген&nbsp;Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат&nbsp;Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | 3 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |- |} Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] mtyov6ls5ke8duytqt1mrf4dcz6xbwx 3657013 3656996 2026-09-18T16:49:58Z Casserium 68287 /* Тарихы */ 3657013 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = {{байрақ|Астана}} |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1993 жыл]]<br>[[2026 жыл]] (қайта құрылды) |таратылды = [[1994 жыл]] |біріншісі = [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары''' — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] құрамына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасарын Президент қызметке тағайындап, қызметтен босатады. Ол тікелей Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына (Президентке) бағынады. == Тарихы == Қауіпсіздік кеңесі 1993 жылы құрылғанда төрағаның орынбасары болған. 1994 жылғы маусым айында лауазымның атауы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035&ysclid=mu762u06v4702474356 К истории АП. Часть 1]</ref> Ол Президент Әкімшілігінің құрамына кіретін Қауіпсіздік кеңесінің аппаратына басшылық жасады. 2026 жылғы 29 тамызда бұрынғы лауазым жойылып, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. Сонымен бірге [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] дербес мемлекеттік орган ретінде Президент Әкімшілігінен бөлініп шығып, оған Қауіпсіздік Кеңесінің, төрағасы мен төраға орынбасарының қызметін қамтамасыз ету міндеті жүктелді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref><ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> == Атқаратын қызметі == Ол Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының қызметін қамтамасыз ету мақсатында: * ұлттық қауіпсіздікті, қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, сыбайлас жемқорлыққа, экономикалық қылмысқа қарсы іс-қимыл, азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасына ұсыныстар енгізеді және Төрағаны өзекті мәселелері туралы хабардар етеді; * мемлекеттік органдар мен ұйымдардың ұлттық қауіпсіздікті, елдің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, жасанды интеллектіні дамыту, азаматтардың дербес деректерін қорғау, сыбайлас жемқорлыққа, экономикалық қылмысқа қарсы іс-қимыл, азаматтық қорғау саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметті үйлестіруді қамтамасыз етеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша халықаралық, шетелдік, үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, ұлттық қауіпсіздікті, елдің қорғаныс қабілетін, құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған іс-шараларды жүргізеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасына Қауіпсіздік Кеңесінің жұмыс жоспарларын енгізеді; * Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының актілері мен тапсырмаларының, Қауіпсіздік кеңесі шешімдерінің, Қауіпсіздік Кеңесінің жедел кеңестерінің толық орындалуын бақылауды ұйымдастырады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> == Атқарған тұлғалар == Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген&nbsp;Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат&nbsp;Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | 3 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |- |} Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] l8x4y7486tb2iz2usukpzx9npqovlvr 3657030 3657013 2026-09-18T17:04:15Z Casserium 68287 /* Атқаратын қызметі */ 3657030 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = {{байрақ|Астана}} |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1993 жыл]]<br>[[2026 жыл]] (қайта құрылды) |таратылды = [[1994 жыл]] |біріншісі = [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары''' — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] құрамына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасарын Президент қызметке тағайындап, қызметтен босатады. Ол тікелей Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына (Президентке) бағынады. == Тарихы == Қауіпсіздік кеңесі 1993 жылы құрылғанда төрағаның орынбасары болған. 1994 жылғы маусым айында лауазымның атауы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035&ysclid=mu762u06v4702474356 К истории АП. Часть 1]</ref> Ол Президент Әкімшілігінің құрамына кіретін Қауіпсіздік кеңесінің аппаратына басшылық жасады. 2026 жылғы 29 тамызда бұрынғы лауазым жойылып, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. Сонымен бірге [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] дербес мемлекеттік орган ретінде Президент Әкімшілігінен бөлініп шығып, оған Қауіпсіздік Кеңесінің, төрағасы мен төраға орынбасарының қызметін қамтамасыз ету міндеті жүктелді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref><ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> == Атқаратын қызметі == Ол Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының қызметін қамтамасыз ету мақсатында: * ұлттық қауіпсіздікті, қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, сыбайлас жемқорлыққа, экономикалық қылмысқа қарсы іс-қимыл, азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасына ұсыныстар енгізеді және Төрағаны өзекті мәселелер туралы хабардар етеді; * мемлекеттік органдар мен ұйымдардың ұлттық қауіпсіздікті, елдің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, жасанды интеллектіні дамыту, азаматтардың дербес деректерін қорғау, сыбайлас жемқорлыққа, экономикалық қылмысқа қарсы іс-қимыл, азаматтық қорғау саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіруді қамтамасыз етеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша халықаралық, шетелдік, үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, ұлттық қауіпсіздікті, елдің қорғаныс қабілетін, құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған іс-шараларды жүргізеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасына Қауіпсіздік Кеңесінің жұмыс жоспарларын енгізеді; * Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының актілері мен тапсырмаларының, Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесі жедел кеңестері шешімдерінің толық орындалуын бақылауды ұйымдастырады; * Президент жанындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссияға, Құқық қорғау органдарындағы кадр саясаты мәселелері жөніндегі комиссияға басшылық етеді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> == Атқарған тұлғалар == Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген&nbsp;Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат&nbsp;Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | 3 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |- |} Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] he10qst66kytrsuu4s7dmc1m3ennd6d 3657043 3657030 2026-09-18T17:11:17Z Casserium 68287 /* Атқаратын қызметі */ 3657043 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] |тағайындалды = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] |портреті = Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 31 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = {{байрақ|Астана}} |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[1993 жыл]]<br>[[2026 жыл]] (қайта құрылды) |таратылды = [[1994 жыл]] |біріншісі = [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] |соңғысы = |сайты = [https://www.akorda.kz/ akorda.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары''' — [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] құрамына кіретін жоғары лауазымды тұлға. Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасарын Президент қызметке тағайындап, қызметтен босатады. Ол тікелей Қауіпсіздік кеңесінің төрағасына (Президентке) бағынады. == Тарихы == Қауіпсіздік кеңесі 1993 жылы құрылғанда төрағаның орынбасары болған. 1994 жылғы маусым айында лауазымның атауы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035&ysclid=mu762u06v4702474356 К истории АП. Часть 1]</ref> Ол Президент Әкімшілігінің құрамына кіретін Қауіпсіздік кеңесінің аппаратына басшылық жасады. 2026 жылғы 29 тамызда бұрынғы лауазым жойылып, Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары лауазымы енгізілді. Сонымен бірге [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты|Қауіпсіздік Кеңесінің аппараты]] дербес мемлекеттік орган ретінде Президент Әкімшілігінен бөлініп шығып, оған Қауіпсіздік Кеңесінің, төрағасы мен төраға орынбасарының қызметін қамтамасыз ету міндеті жүктелді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001416 Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы]</ref><ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> == Атқаратын қызметі == Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының орынбасары: * ұлттық қауіпсіздікті, қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, сыбайлас жемқорлыққа, экономикалық қылмысқа қарсы іс-қимыл, азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары бойынша Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасына ұсыныстар енгізеді және Төрағаны өзекті мәселелер туралы хабардар етеді; * мемлекеттік органдар мен ұйымдардың ұлттық қауіпсіздікті, елдің қорғаныс қабілетін, заңдылық пен құқықтық тәртіпті, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, жасанды интеллектіні дамыту, азаматтардың дербес деректерін қорғау, сыбайлас жемқорлыққа, экономикалық қылмысқа қарсы іс-қимыл, азаматтық қорғау саласындағы іс-шараларды іске асыру жөніндегі қызметін үйлестіруді қамтамасыз етеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша халықаралық, шетелдік, үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, ұлттық қауіпсіздікті, елдің қорғаныс қабілетін, құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету саласындағы халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған іс-шараларды жүргізеді; * Қауіпсіздік Кеңесінің Төрағасына Қауіпсіздік Кеңесінің жұмыс жоспарларын енгізеді; * Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының актілері мен тапсырмаларының, Қауіпсіздік Кеңесінің және Қауіпсіздік Кеңесі жедел кеңестері шешімдерінің толық орындалуын бақылауды ұйымдастырады; * Президент жанындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссияға, Құқық қорғау органдарындағы кадр саясаты мәселелері жөніндегі комиссияға басшылық етеді. == Атқарған тұлғалар == Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасарлары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген&nbsp;Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || маусым 1993 || желтоқсан 1993 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат&nbsp;Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || желтоқсан 1993 || маусым 1994 |- | 3 || [[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]<br>{{small|(1974 туған)}} || 31 тамыз 2026 || – |- |} Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !№ !Суреті !Аты-жөні !Лауазымға тағайындалды !Лауазымынан босатылды |- | 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Баекенов]]<br>{{small|(1942–2023)}} || маусым 1994 || қазан 1994 |- | 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]]<br>{{small|(1949 туған)}} || қазан 1994 || қазан 1995 |- | 3 || [[Сурет:Baltash Tursumbayev.jpg|жиекті|110px]] || [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]]<br>{{small|(1946–2022)}} || қазан 1995 || қазан 1996 |- | 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Бексұлтан Сәрсеков]]<br>{{small|(1953 туған)}} || қазан 1996 || ақпан 1999 |- | 5 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 24 ақпан 1999 || 4 мамыр 2001 |- | 6 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]<br>{{small|(1962–2006)}} || 4 мамыр 2001 || 11 желтоқсан 2001 |- | 7 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 11 желтоқсан 2001 || 29 тамыз 2002 |- | 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]]<br>{{small|(1954 туған)}} || 29 тамыз 2002 || 16 маусым 2003 |- | 9 || [[Сурет:Photo of Bulat Utemuratov 1 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 16 маусым 2003 || 28 наурыз 2006 |- | 10 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 13 сәуір 2006 || 11 қаңтар 2007 |- | 11 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|жиекті|110px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 12 қаңтар 2007 || 19 тамыз 2008 |- | 12 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]]<br>{{small|(1949 туған)}} || 19 тамыз 2008 || 4 қыркүйек 2009 |- | 13 || [[Сурет:Marat Tajin 2009 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]]<br>{{small|(1960 туған)}} || 4 қыркүйек 2009 || 16 қаңтар 2013 |- | 14 || [[Сурет:Совместное заседание Комитетов верхней палаты Парламентов России и Казахстана (2019-12-09) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]]<br>{{small|(1965 туған)}} || 22 қаңтар 2013 || 6 тамыз 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]<br>{{small|(1954 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|14 тамыз 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Азамат Құрманбекұлы Әбдімомынов|Азамат Әбдімомынов]]<br>{{small|(1975 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|22 қазан 2014 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қараша 2014 |- | 15 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қараша 2014 || 13 қыркүйек 2016 |- | 16 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]]<br>{{small|(1955 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 4 сәуір 2018 |- | 17 || [[Сурет:Официальный визит Министра обороны Российской Федерации генерала армии Сергея Шойгу в Астану 01 (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 4 сәуір 2018 || 7 тамыз 2018 |- | style="background-color:#E6E6AA"|{{м.а.}} || style="background-color:#E6E6AA"|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|110px]] || style="background-color:#E6E6AA"|[[Марат Ерсайынұлы Шайхутдинов|Марат Шайхутдинов]]<br>{{small|(1959 туған)}} || style="background-color:#E6E6AA"|8 тамыз 2018 || style="background-color:#E6E6AA"|19 қыркүйек 2018 |- | 18 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]]<br>{{small|(1963 туған)}} || 19 қыркүйек 2018 || 12 ақпан 2019 |- | 19 || [[Сурет:Kalmukhambet Kassymov (24599) (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]]<br>{{small|(1957 туған)}} || 12 ақпан 2019 || 16 қаңтар 2020 |- | 20 || [[Сурет:Aset Isekeshev (cropped).jpg|жиекті|110px]] || [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]]<br>{{small|(1971 туған)}} || 16 қаңтар 2020 || 25 ақпан 2022 |- | 21 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|110px]] || [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]]<br>{{small|(1964 туған)}} || 25 ақпан 2022 || 31 тамыз 2026 |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] sn73326aiyvswa7op7fh02uweh9svp5 14 786744 3656921 2026-09-18T15:27:23Z Casserium 68287 Жаңа бетте: [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] 3656921 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]] kgmlng2z1nbaunksptek8ojx4al9diw 0 786745 3656933 2026-09-18T15:39:00Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржада... 3656933 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} {{Nihongo foot|'''Nomura Holdings, Inc.'''|野村ホールディングス株式会社|Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha|group=lower-alpha}} — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> t0vla5iyfa0l5twgrytym42mctugjq1 3656934 3656933 2026-09-18T15:39:23Z 1nter pares 146705 3656934 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} {{Nihongo foot|'''Nomura Holdings, Inc.'''|野村ホールディングス株式会社|Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha|group=lower-alpha}} — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ea8pn7s3sk774m5z6o5ghm574ww2g87 3656936 3656934 2026-09-18T15:40:26Z 1nter pares 146705 3656936 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pzw61antinry9kkgiljbdmreo7egybx 3657037 3656936 2026-09-18T17:07:14Z 1nter pares 146705 3657037 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cashzls10dpewleim6rui6hp09y5y5y 3657039 3657037 2026-09-18T17:09:09Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657039 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[File:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] {{Main|Nomura Securities#History}} Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} eg061lkpflgbmih5rts7sz54u8k2pu1 3657041 3657039 2026-09-18T17:09:23Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657041 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[File:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fwo3mjyl92d04s5ra59nl6d6dceblqn 3657042 3657041 2026-09-18T17:09:31Z 1nter pares 146705 3657042 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 27gm1o31t9njm1xz4z9ca25lvjq0yzs 3657045 3657042 2026-09-18T17:12:46Z 1nter pares 146705 /* Қалыптасуы */ 3657045 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ljb64jarvda7pxo8tonj5fk3isbiv1n 3657051 3657045 2026-09-18T17:25:59Z 1nter pares 146705 /* Lehman Brothers-ті сатып алуы */ 3657051 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[File:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио, Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9wpkzpvfpynrtsri6yz8luiuash42in 3657052 3657051 2026-09-18T17:26:09Z 1nter pares 146705 3657052 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио, Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} b7us8ses551n033ot12siqp3g8nctig 3657053 3657052 2026-09-18T17:26:23Z 1nter pares 146705 /* Greentech-ті сатып алуы */ 3657053 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jn6htaz93j3w94rd02z459ebld6vzrb 3657054 3657053 2026-09-18T17:27:40Z 1nter pares 146705 /* Greentech-ті сатып алуы */ 3657054 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> === Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы === 2025 жылғы сәуірде Nomura [[Macquarie Group|Macquarie]] компаниясының АҚШ пен Еуропадағы жария нарық активтерін басқару бизнесін 1,8 млрд долларлық толық ақшалай мәміле арқылы сатып алуға келісті.<ref>{{Cite news |last=Fildes |first=Nic |last2=Keohane |first2=David |date=2025-04-22 |title=Nomura to buy Macquarie asset management units in its biggest deal since Lehman |url=https://www.ft.com/content/e5c4e302-abc3-4a05-9903-e70aa9681319 |access-date=2025-04-22 |work=Financial Times}}</ref> Нәтижесінде Nomura-ның инвестицияларды басқару бөлімшесі акциялар, тұрақты кірісті құралдар және мультиактивтік стратегиялар бойынша шамамен 180 млрд доллар жаңа активті басқаруына алады, соның арқасында басқарудағы активтердің жалпы көлемі шамамен 770 млрд долларға жетеді. 2025 жылдың соңына дейін аяқталады деп күтілген бұл сатып алу Nomura-ның 2008 жылы Lehman Brothers-тің Азия мен Еуропадағы активтерін сатып алғаннан бергі ең ірі халықаралық кеңеюі болып табылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oy65tj1uxg01ms8pbh0rzjmhbies5wy 3657055 3657054 2026-09-18T17:29:07Z 1nter pares 146705 /* Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы */ 3657055 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> === Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы === 2025 жылғы сәуірде Nomura [[Macquarie Group|Macquarie]] компаниясының АҚШ пен Еуропадағы жария нарық активтерін басқару бизнесін 1,8 млрд долларлық толық ақшалай мәміле арқылы сатып алуға келісті.<ref>{{Cite news |last=Fildes |first=Nic |last2=Keohane |first2=David |date=2025-04-22 |title=Nomura to buy Macquarie asset management units in its biggest deal since Lehman |url=https://www.ft.com/content/e5c4e302-abc3-4a05-9903-e70aa9681319 |access-date=2025-04-22 |work=Financial Times}}</ref> Нәтижесінде Nomura-ның инвестицияларды басқару бөлімшесі акциялар, тұрақты кірісті құралдар және мультиактивтік стратегиялар бойынша шамамен 180 млрд доллар жаңа активті басқаруына алады, соның арқасында басқарудағы активтердің жалпы көлемі шамамен 770 млрд долларға жетеді. 2025 жылдың соңына дейін аяқталады деп күтілген бұл сатып алу Nomura-ның 2008 жылы Lehman Brothers-тің Азия мен Еуропадағы активтерін сатып алғаннан бергі ең ірі халықаралық кеңеюі болып табылады. == Nomura Holdings және топ компаниялары == [[File:Nomura Holdings logo.png|thumb|right|Nomura Holdings логотипі]] Nomura-ның маркетингтік ұраны — «Connecting Markets East & West».<ref name=NomG-Slogan> {{cite web |url=http://www.nomuraholdings.com/brand/ |title=Nomura – Marketing Slogan |work=NOMURA |access-date=2014-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201227/http://www.nomuraholdings.com/brand/ |archive-date=2014-07-14 |url-status=live }}</ref> ''Nomura Holdings, Inc.'' — [[Nomura Group]] тобының [[холдингтік компания]]сы және топтың негізгі мүшесі.<ref name=NomG-05> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/company/group/|title=Group Companies – NOMURA|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212140449/https://www.nomuraholdings.com/company/group/|archive-date=2018-12-12|url-status=live}} </ref><ref name=NomG-06> {{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|title=Nomura Holdings, Inc. Info on Bloomberg Businessweek|access-date=2012-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229200611/http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|archive-date=2012-02-29|url-status=dead}} </ref> [[Кэйрэцу]] ретінде ''Nomura Holdings, Inc.'' топ компанияларын тікелей басқармайды, оның орнына айқаспалы акция иелену арқылы бақылау үлесін сақтап, топ компаниялары арасындағы қаржылық көмекті басқарады, бұл жаулап алу әрекеттерінен қорғануға көмектеседі. === Негізгі мүшелері === * Nomura Holding America Inc.<ref name=NomG-05/><ref name="NomG-07"> {{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=775470|title=Company Overview of Nomura Holding America, Inc.|website=www.bloomberg.com|access-date=2019-01-28}} </ref> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Europe Holdings plc<ref name="NomG-08-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=6440106|title=Company Overview of Nomura Europe Holdings plc|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Asia Holding N.V.<ref name="NomG-09-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=28220184|title=Company Overview of Nomura Asia Holding N.V.|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Securities]]<ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Research Institute]] * Nomura Financial Products Europe GmbH [[File:Nomura Asset Management headquarters, at Nihonbashi, Chuo, Tokyo (2019-01-02).jpg|thumb|left|Nomura Asset Management (野村アセットマネジメント) компаниясының Жапонияның [[Токио]] қаласындағы Чуо ауданындағы [[:Category:Nihonbashi|Нихонбаси]], 1-12-1 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері]] [[File:Nomura Asset Management the head office 14-01.JPG|thumb|right|Nomura Asset Management бас кеңсесі (Чуо, Токио, Жапония)]] * Nomura Asset Management Co., Ltd. * [[The Nomura Trust & Banking Co.]] * Nomura Babcock & Brown Co., Ltd. * [[Nomura Capital Investment Co., Ltd.]] * [[Nomura Investor Relations Co., Ltd.]] * [[Nomura Principal Finance Co., Ltd.]] * [[Nomura Funds Research And Technologies Co., Ltd.]] * [[Nomura Pension Support & Service Co., Ltd.]] * [[Nomura Research & Advisory Co., Ltd.]] * [[Nomura Business Services Co., Ltd.]] * [[Nomura Satellite Communications Co., Ltd.]] * [[Nomura Facilities, Inc.]] * [[Nomura Institute of Capital Markets Research]] * [[Nomura Services India Pvt. Ltd.]] * [[Nomura Healthcare]] * [[Nomura Private Equity Capital]] * [[Unified Partners]] * Nomura Agri Planning & Advisory * [[Instinet]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pom9epwlmaanwn8bdv09vbg9ddrvqu2 3657056 3657055 2026-09-18T17:29:38Z 1nter pares 146705 3657056 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> === Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы === 2025 жылғы сәуірде Nomura [[Macquarie Group|Macquarie]] компаниясының АҚШ пен Еуропадағы жария нарық активтерін басқару бизнесін 1,8 млрд долларлық толық ақшалай мәміле арқылы сатып алуға келісті.<ref>{{Cite news |last=Fildes |first=Nic |last2=Keohane |first2=David |date=2025-04-22 |title=Nomura to buy Macquarie asset management units in its biggest deal since Lehman |url=https://www.ft.com/content/e5c4e302-abc3-4a05-9903-e70aa9681319 |access-date=2025-04-22 |work=Financial Times}}</ref> Нәтижесінде Nomura-ның инвестицияларды басқару бөлімшесі акциялар, тұрақты кірісті құралдар және мультиактивтік стратегиялар бойынша шамамен 180 млрд доллар жаңа активті басқаруына алады, соның арқасында басқарудағы активтердің жалпы көлемі шамамен 770 млрд долларға жетеді. 2025 жылдың соңына дейін аяқталады деп күтілген бұл сатып алу Nomura-ның 2008 жылы Lehman Brothers-тің Азия мен Еуропадағы активтерін сатып алғаннан бергі ең ірі халықаралық кеңеюі болып табылады. == Nomura Holdings және топ компаниялары == [[Сурет:Nomura Holdings logo.png|thumb|right|Nomura Holdings логотипі]] Nomura-ның маркетингтік ұраны — «Connecting Markets East & West».<ref name=NomG-Slogan> {{cite web |url=http://www.nomuraholdings.com/brand/ |title=Nomura – Marketing Slogan |work=NOMURA |access-date=2014-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201227/http://www.nomuraholdings.com/brand/ |archive-date=2014-07-14 |url-status=live }}</ref> ''Nomura Holdings, Inc.'' — [[Nomura Group]] тобының [[холдингтік компания]]сы және топтың негізгі мүшесі.<ref name=NomG-05> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/company/group/|title=Group Companies – NOMURA|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212140449/https://www.nomuraholdings.com/company/group/|archive-date=2018-12-12|url-status=live}} </ref><ref name=NomG-06> {{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|title=Nomura Holdings, Inc. Info on Bloomberg Businessweek|access-date=2012-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229200611/http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|archive-date=2012-02-29|url-status=dead}} </ref> [[Кэйрэцу]] ретінде ''Nomura Holdings, Inc.'' топ компанияларын тікелей басқармайды, оның орнына айқаспалы акция иелену арқылы бақылау үлесін сақтап, топ компаниялары арасындағы қаржылық көмекті басқарады, бұл жаулап алу әрекеттерінен қорғануға көмектеседі. === Негізгі мүшелері === * Nomura Holding America Inc.<ref name=NomG-05/><ref name="NomG-07"> {{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=775470|title=Company Overview of Nomura Holding America, Inc.|website=www.bloomberg.com|access-date=2019-01-28}} </ref> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Europe Holdings plc<ref name="NomG-08-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=6440106|title=Company Overview of Nomura Europe Holdings plc|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Asia Holding N.V.<ref name="NomG-09-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=28220184|title=Company Overview of Nomura Asia Holding N.V.|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Securities]]<ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Research Institute]] * Nomura Financial Products Europe GmbH [[File:Nomura Asset Management headquarters, at Nihonbashi, Chuo, Tokyo (2019-01-02).jpg|thumb|left|Nomura Asset Management (野村アセットマネジメント) компаниясының Жапонияның [[Токио]] қаласындағы Чуо ауданындағы [[:Category:Nihonbashi|Нихонбаси]], 1-12-1 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері]] [[File:Nomura Asset Management the head office 14-01.JPG|thumb|right|Nomura Asset Management бас кеңсесі (Чуо, Токио, Жапония)]] * Nomura Asset Management Co., Ltd. * [[The Nomura Trust & Banking Co.]] * Nomura Babcock & Brown Co., Ltd. * [[Nomura Capital Investment Co., Ltd.]] * [[Nomura Investor Relations Co., Ltd.]] * [[Nomura Principal Finance Co., Ltd.]] * [[Nomura Funds Research And Technologies Co., Ltd.]] * [[Nomura Pension Support & Service Co., Ltd.]] * [[Nomura Research & Advisory Co., Ltd.]] * [[Nomura Business Services Co., Ltd.]] * [[Nomura Satellite Communications Co., Ltd.]] * [[Nomura Facilities, Inc.]] * [[Nomura Institute of Capital Markets Research]] * [[Nomura Services India Pvt. Ltd.]] * [[Nomura Healthcare]] * [[Nomura Private Equity Capital]] * [[Unified Partners]] * Nomura Agri Planning & Advisory * [[Instinet]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mgr1a57dtz3qtejr0yzp5lqnm686dku 3657057 3657056 2026-09-18T17:31:35Z 1nter pares 146705 /* Негізгі мүшелері */ 3657057 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> === Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы === 2025 жылғы сәуірде Nomura [[Macquarie Group|Macquarie]] компаниясының АҚШ пен Еуропадағы жария нарық активтерін басқару бизнесін 1,8 млрд долларлық толық ақшалай мәміле арқылы сатып алуға келісті.<ref>{{Cite news |last=Fildes |first=Nic |last2=Keohane |first2=David |date=2025-04-22 |title=Nomura to buy Macquarie asset management units in its biggest deal since Lehman |url=https://www.ft.com/content/e5c4e302-abc3-4a05-9903-e70aa9681319 |access-date=2025-04-22 |work=Financial Times}}</ref> Нәтижесінде Nomura-ның инвестицияларды басқару бөлімшесі акциялар, тұрақты кірісті құралдар және мультиактивтік стратегиялар бойынша шамамен 180 млрд доллар жаңа активті басқаруына алады, соның арқасында басқарудағы активтердің жалпы көлемі шамамен 770 млрд долларға жетеді. 2025 жылдың соңына дейін аяқталады деп күтілген бұл сатып алу Nomura-ның 2008 жылы Lehman Brothers-тің Азия мен Еуропадағы активтерін сатып алғаннан бергі ең ірі халықаралық кеңеюі болып табылады. == Nomura Holdings және топ компаниялары == [[Сурет:Nomura Holdings logo.png|thumb|right|Nomura Holdings логотипі]] Nomura-ның маркетингтік ұраны — «Connecting Markets East & West».<ref name=NomG-Slogan> {{cite web |url=http://www.nomuraholdings.com/brand/ |title=Nomura – Marketing Slogan |work=NOMURA |access-date=2014-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201227/http://www.nomuraholdings.com/brand/ |archive-date=2014-07-14 |url-status=live }}</ref> ''Nomura Holdings, Inc.'' — [[Nomura Group]] тобының [[холдингтік компания]]сы және топтың негізгі мүшесі.<ref name=NomG-05> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/company/group/|title=Group Companies – NOMURA|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212140449/https://www.nomuraholdings.com/company/group/|archive-date=2018-12-12|url-status=live}} </ref><ref name=NomG-06> {{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|title=Nomura Holdings, Inc. Info on Bloomberg Businessweek|access-date=2012-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229200611/http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|archive-date=2012-02-29|url-status=dead}} </ref> [[Кэйрэцу]] ретінде ''Nomura Holdings, Inc.'' топ компанияларын тікелей басқармайды, оның орнына айқаспалы акция иелену арқылы бақылау үлесін сақтап, топ компаниялары арасындағы қаржылық көмекті басқарады, бұл жаулап алу әрекеттерінен қорғануға көмектеседі. === Негізгі мүшелері === * Nomura Holding America Inc.<ref name=NomG-05/><ref name="NomG-07"> {{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=775470|title=Company Overview of Nomura Holding America, Inc.|website=www.bloomberg.com|access-date=2019-01-28}} </ref> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Europe Holdings plc<ref name="NomG-08-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=6440106|title=Company Overview of Nomura Europe Holdings plc|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Asia Holding N.V.<ref name="NomG-09-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=28220184|title=Company Overview of Nomura Asia Holding N.V.|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Securities]]<ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Research Institute]] * Nomura Financial Products Europe GmbH [[File:Nomura Asset Management headquarters, at Nihonbashi, Chuo, Tokyo (2019-01-02).jpg|thumb|left|Nomura Asset Management (野村アセットマネジメント) компаниясының Жапонияның [[Токио]] қаласындағы Чуо ауданындағы [[:Category:Nihonbashi|Нихонбаси]], 1-12-1 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері]] [[File:Nomura Asset Management the head office 14-01.JPG|thumb|right|Nomura Asset Management бас кеңсесі (Чуо, Токио, Жапония)]] * Nomura Asset Management Co., Ltd. * [[The Nomura Trust & Banking Co.]] * Nomura Babcock & Brown Co., Ltd. * [[Nomura Capital Investment Co., Ltd.]] * [[Nomura Investor Relations Co., Ltd.]] * [[Nomura Principal Finance Co., Ltd.]] * [[Nomura Funds Research And Technologies Co., Ltd.]] * [[Nomura Pension Support & Service Co., Ltd.]] * [[Nomura Research & Advisory Co., Ltd.]] * [[Nomura Business Services Co., Ltd.]] * [[Nomura Satellite Communications Co., Ltd.]] * [[Nomura Facilities, Inc.]] * [[Nomura Institute of Capital Markets Research]] * [[Nomura Services India Pvt. Ltd.]] * [[Nomura Healthcare]] * [[Nomura Private Equity Capital]] * [[Unified Partners]] * Nomura Agri Planning & Advisory * [[Instinet]] == Nomura Securities == '''Nomura Securities Co., Ltd.''' — жапониялық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы және [[Nomura Group]] құрамына кіретін [[Nomura Holdings, Inc.]] (NHI) компаниясының [[толық еншілес компания]]сы. Ол топтың негізгі бизнесі болып табылатын [[бағалы қағаздар]] саласында орталық рөл атқарады. Nomura — қаржылық қызметтер тобы және жаһандық инвестициялық банк. Штаб-пәтері Жапонияның [[Токио]] қаласында орналасқан, ал аймақтық штаб-пәтерлері [[Гонконг]], [[Лондон]] және [[Нью-Йорк]] қалаларында орналасқан. Nomura-да әлем бойынша шамамен 26 000 қызметкер жұмыс істейді; АҚШ-та ол ''Nomura Securities International'', ал [[Еуропа, Таяу Шығыс және Африка|EMEA]] аймағында ''Nomura International plc.'' атауымен белгілі. Компания бес бизнес-бөлімше арқылы жұмыс істейді: бөлшек банкинг (Жапонияда), жаһандық нарықтар, инвестициялық банкинг, мерчант-банкинг және активтерді басқару. 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да құрылған компания Жапониядағы ең көне брокерлік фирма болып табылады. Ол өзінің негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jgs0pfx6p1hg1849tgywq9po0xhjk65 3657058 3657057 2026-09-18T17:32:59Z 1nter pares 146705 /* Nomura Securities */ 3657058 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> === Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы === 2025 жылғы сәуірде Nomura [[Macquarie Group|Macquarie]] компаниясының АҚШ пен Еуропадағы жария нарық активтерін басқару бизнесін 1,8 млрд долларлық толық ақшалай мәміле арқылы сатып алуға келісті.<ref>{{Cite news |last=Fildes |first=Nic |last2=Keohane |first2=David |date=2025-04-22 |title=Nomura to buy Macquarie asset management units in its biggest deal since Lehman |url=https://www.ft.com/content/e5c4e302-abc3-4a05-9903-e70aa9681319 |access-date=2025-04-22 |work=Financial Times}}</ref> Нәтижесінде Nomura-ның инвестицияларды басқару бөлімшесі акциялар, тұрақты кірісті құралдар және мультиактивтік стратегиялар бойынша шамамен 180 млрд доллар жаңа активті басқаруына алады, соның арқасында басқарудағы активтердің жалпы көлемі шамамен 770 млрд долларға жетеді. 2025 жылдың соңына дейін аяқталады деп күтілген бұл сатып алу Nomura-ның 2008 жылы Lehman Brothers-тің Азия мен Еуропадағы активтерін сатып алғаннан бергі ең ірі халықаралық кеңеюі болып табылады. == Nomura Holdings және топ компаниялары == [[Сурет:Nomura Holdings logo.png|thumb|right|Nomura Holdings логотипі]] Nomura-ның маркетингтік ұраны — «Connecting Markets East & West».<ref name=NomG-Slogan> {{cite web |url=http://www.nomuraholdings.com/brand/ |title=Nomura – Marketing Slogan |work=NOMURA |access-date=2014-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201227/http://www.nomuraholdings.com/brand/ |archive-date=2014-07-14 |url-status=live }}</ref> ''Nomura Holdings, Inc.'' — [[Nomura Group]] тобының [[холдингтік компания]]сы және топтың негізгі мүшесі.<ref name=NomG-05> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/company/group/|title=Group Companies – NOMURA|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212140449/https://www.nomuraholdings.com/company/group/|archive-date=2018-12-12|url-status=live}} </ref><ref name=NomG-06> {{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|title=Nomura Holdings, Inc. Info on Bloomberg Businessweek|access-date=2012-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229200611/http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|archive-date=2012-02-29|url-status=dead}} </ref> [[Кэйрэцу]] ретінде ''Nomura Holdings, Inc.'' топ компанияларын тікелей басқармайды, оның орнына айқаспалы акция иелену арқылы бақылау үлесін сақтап, топ компаниялары арасындағы қаржылық көмекті басқарады, бұл жаулап алу әрекеттерінен қорғануға көмектеседі. === Негізгі мүшелері === * Nomura Holding America Inc.<ref name=NomG-05/><ref name="NomG-07"> {{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=775470|title=Company Overview of Nomura Holding America, Inc.|website=www.bloomberg.com|access-date=2019-01-28}} </ref> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Europe Holdings plc<ref name="NomG-08-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=6440106|title=Company Overview of Nomura Europe Holdings plc|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Asia Holding N.V.<ref name="NomG-09-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=28220184|title=Company Overview of Nomura Asia Holding N.V.|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Securities]]<ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Research Institute]] * Nomura Financial Products Europe GmbH [[File:Nomura Asset Management headquarters, at Nihonbashi, Chuo, Tokyo (2019-01-02).jpg|thumb|left|Nomura Asset Management (野村アセットマネジメント) компаниясының Жапонияның [[Токио]] қаласындағы Чуо ауданындағы [[:Category:Nihonbashi|Нихонбаси]], 1-12-1 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері]] [[File:Nomura Asset Management the head office 14-01.JPG|thumb|right|Nomura Asset Management бас кеңсесі (Чуо, Токио, Жапония)]] * Nomura Asset Management Co., Ltd. * [[The Nomura Trust & Banking Co.]] * Nomura Babcock & Brown Co., Ltd. * [[Nomura Capital Investment Co., Ltd.]] * [[Nomura Investor Relations Co., Ltd.]] * [[Nomura Principal Finance Co., Ltd.]] * [[Nomura Funds Research And Technologies Co., Ltd.]] * [[Nomura Pension Support & Service Co., Ltd.]] * [[Nomura Research & Advisory Co., Ltd.]] * [[Nomura Business Services Co., Ltd.]] * [[Nomura Satellite Communications Co., Ltd.]] * [[Nomura Facilities, Inc.]] * [[Nomura Institute of Capital Markets Research]] * [[Nomura Services India Pvt. Ltd.]] * [[Nomura Healthcare]] * [[Nomura Private Equity Capital]] * [[Unified Partners]] * Nomura Agri Planning & Advisory * [[Instinet]] == Nomura Securities == '''Nomura Securities Co., Ltd.''' — жапониялық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы және [[Nomura Group]] құрамына кіретін [[Nomura Holdings, Inc.]] (NHI) компаниясының [[толық еншілес компания]]сы. Ол топтың негізгі бизнесі болып табылатын [[бағалы қағаздар]] саласында орталық рөл атқарады. Nomura — қаржылық қызметтер тобы және жаһандық инвестициялық банк. Штаб-пәтері Жапонияның [[Токио]] қаласында орналасқан, ал аймақтық штаб-пәтерлері [[Гонконг]], [[Лондон]] және [[Нью-Йорк]] қалаларында орналасқан. Nomura-да әлем бойынша шамамен 26 000 қызметкер жұмыс істейді; АҚШ-та ол ''Nomura Securities International'', ал [[Еуропа, Таяу Шығыс және Африка|EMEA]] аймағында ''Nomura International plc.'' атауымен белгілі. Компания бес бизнес-бөлімше арқылы жұмыс істейді: бөлшек банкинг (Жапонияда), жаһандық нарықтар, инвестициялық банкинг, мерчант-банкинг және активтерді басқару. 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да құрылған компания Жапониядағы ең көне брокерлік фирма болып табылады. Ол өзінің негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталған. === Тарихы === ==== Алғышарттары (1925 жылға дейін) ==== Nomura-ның негізін ''Nomura Securities'' негізін қалаушы [[Токушичи Номура II]]-нің әкесі Токушичи Номура [[ақша айырбастаушы|ақша айырбастау]] кәсіпорны ретінде қалаған.<ref name="nomuraholdings.com">{{cite web|url=http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf |title=Info |website=nomuraholdings.com }}</ref> Бұл [[Мэйдзи реставрациясы]]ның қарсаңында болған еді; уақыт өте келе жағдайдың өзгеруіне байланысты банк құру осы бизнестің қисынды жалғасы әрі даму кезеңі болды. Елдің индустриялануына қарай Токио мен Осакада қор биржаларының құрылуы да осы өзгерістердің қатарына кірді. Сол өзгерістердің ішіндегі ең маңыздыларының бірі — Жапония үкіметінің [[Орыс-жапон соғысы]]н қаржыландыру үшін шетел валютасында мемлекеттік облигациялар шығару туралы шешімі болды; Nomura осы халықаралық бизнеспен айналысу үшін ағылшын тілін білетін қызметкерлерді жұмысқа алды. 1906 жылға қарай Nomura бұрынғы Осака газетінің журналисі Кисаку Хашимото басқарған ішкі зерттеу бөлімін құрды.<ref>{{Cite web |url=http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |title=Nomura Europe : About Nomura : Our story |access-date=2010-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110134255/http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |archive-date=2010-01-10 |url-status=dead }}</ref> Бұл бөлім сауда жаңалықтары, акцияларды талдау және ағымдағы экономикалық үрдістер қамтылған ''Osaka Nomura Business News'' басылымын шығаруға жауапты болды. Зерттеу жұмыстары ауқымды газет жарнамалық науқанымен ұштасып, Nomura-ның танымалдығын арттыруға көмектесті. 1917 жылға қарай Nomura жария компанияға айналды, ал көп ұзамай ''Osaka Nomura Bank'' (қазіргі [[Resona Bank]]) құрылды; оның құрамында облигацияларды сату және андеррайтингпен айналысатын бағалы қағаздар бөлімі болды.<ref name="nomuraholdings.com"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} m7bfxiz7a40lti8gkt3cp7mswurihym 3657059 3657058 2026-09-18T17:33:28Z 1nter pares 146705 3657059 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> === Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы === 2025 жылғы сәуірде Nomura [[Macquarie Group|Macquarie]] компаниясының АҚШ пен Еуропадағы жария нарық активтерін басқару бизнесін 1,8 млрд долларлық толық ақшалай мәміле арқылы сатып алуға келісті.<ref>{{Cite news |last=Fildes |first=Nic |last2=Keohane |first2=David |date=2025-04-22 |title=Nomura to buy Macquarie asset management units in its biggest deal since Lehman |url=https://www.ft.com/content/e5c4e302-abc3-4a05-9903-e70aa9681319 |access-date=2025-04-22 |work=Financial Times}}</ref> Нәтижесінде Nomura-ның инвестицияларды басқару бөлімшесі акциялар, тұрақты кірісті құралдар және мультиактивтік стратегиялар бойынша шамамен 180 млрд доллар жаңа активті басқаруына алады, соның арқасында басқарудағы активтердің жалпы көлемі шамамен 770 млрд долларға жетеді. 2025 жылдың соңына дейін аяқталады деп күтілген бұл сатып алу Nomura-ның 2008 жылы Lehman Brothers-тің Азия мен Еуропадағы активтерін сатып алғаннан бергі ең ірі халықаралық кеңеюі болып табылады. == Nomura Holdings және топ компаниялары == [[Сурет:Nomura Holdings logo.png|thumb|right|Nomura Holdings логотипі]] Nomura-ның маркетингтік ұраны — «Connecting Markets East & West».<ref name=NomG-Slogan> {{cite web |url=http://www.nomuraholdings.com/brand/ |title=Nomura – Marketing Slogan |work=NOMURA |access-date=2014-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201227/http://www.nomuraholdings.com/brand/ |archive-date=2014-07-14 |url-status=live }}</ref> ''Nomura Holdings, Inc.'' — [[Nomura Group]] тобының [[холдингтік компания]]сы және топтың негізгі мүшесі.<ref name=NomG-05> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/company/group/|title=Group Companies – NOMURA|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212140449/https://www.nomuraholdings.com/company/group/|archive-date=2018-12-12|url-status=live}} </ref><ref name=NomG-06> {{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|title=Nomura Holdings, Inc. Info on Bloomberg Businessweek|access-date=2012-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229200611/http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|archive-date=2012-02-29|url-status=dead}} </ref> [[Кэйрэцу]] ретінде ''Nomura Holdings, Inc.'' топ компанияларын тікелей басқармайды, оның орнына айқаспалы акция иелену арқылы бақылау үлесін сақтап, топ компаниялары арасындағы қаржылық көмекті басқарады, бұл жаулап алу әрекеттерінен қорғануға көмектеседі. === Негізгі мүшелері === * Nomura Holding America Inc.<ref name=NomG-05/><ref name="NomG-07"> {{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=775470|title=Company Overview of Nomura Holding America, Inc.|website=www.bloomberg.com|access-date=2019-01-28}} </ref> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Europe Holdings plc<ref name="NomG-08-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=6440106|title=Company Overview of Nomura Europe Holdings plc|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Asia Holding N.V.<ref name="NomG-09-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=28220184|title=Company Overview of Nomura Asia Holding N.V.|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Securities]]<ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Research Institute]] * Nomura Financial Products Europe GmbH [[File:Nomura Asset Management headquarters, at Nihonbashi, Chuo, Tokyo (2019-01-02).jpg|thumb|left|Nomura Asset Management (野村アセットマネジメント) компаниясының Жапонияның [[Токио]] қаласындағы Чуо ауданындағы [[:Category:Nihonbashi|Нихонбаси]], 1-12-1 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері]] [[File:Nomura Asset Management the head office 14-01.JPG|thumb|right|Nomura Asset Management бас кеңсесі (Чуо, Токио, Жапония)]] * Nomura Asset Management Co., Ltd. * [[The Nomura Trust & Banking Co.]] * Nomura Babcock & Brown Co., Ltd. * [[Nomura Capital Investment Co., Ltd.]] * [[Nomura Investor Relations Co., Ltd.]] * [[Nomura Principal Finance Co., Ltd.]] * [[Nomura Funds Research And Technologies Co., Ltd.]] * [[Nomura Pension Support & Service Co., Ltd.]] * [[Nomura Research & Advisory Co., Ltd.]] * [[Nomura Business Services Co., Ltd.]] * [[Nomura Satellite Communications Co., Ltd.]] * [[Nomura Facilities, Inc.]] * [[Nomura Institute of Capital Markets Research]] * [[Nomura Services India Pvt. Ltd.]] * [[Nomura Healthcare]] * [[Nomura Private Equity Capital]] * [[Unified Partners]] * Nomura Agri Planning & Advisory * [[Instinet]] == Nomura Securities == '''Nomura Securities Co., Ltd.''' — жапониялық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы және [[Nomura Group]] құрамына кіретін [[Nomura Holdings, Inc.]] (NHI) компаниясының [[толық еншілес компания]]сы. Ол топтың негізгі бизнесі болып табылатын [[бағалы қағаздар]] саласында орталық рөл атқарады. Nomura — қаржылық қызметтер тобы және жаһандық инвестициялық банк. Штаб-пәтері Жапонияның [[Токио]] қаласында орналасқан, ал аймақтық штаб-пәтерлері [[Гонконг]], [[Лондон]] және [[Нью-Йорк]] қалаларында орналасқан. Nomura-да әлем бойынша шамамен 26 000 қызметкер жұмыс істейді; АҚШ-та ол ''Nomura Securities International'', ал [[Еуропа, Таяу Шығыс және Африка|EMEA]] аймағында ''Nomura International plc.'' атауымен белгілі. Компания бес бизнес-бөлімше арқылы жұмыс істейді: бөлшек банкинг (Жапонияда), жаһандық нарықтар, инвестициялық банкинг, мерчант-банкинг және активтерді басқару. 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да құрылған компания Жапониядағы ең көне брокерлік фирма болып табылады. Ол өзінің негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[II Токушичи Номура]] құрметіне аталған. === Тарихы === ==== Алғышарттары (1925 жылға дейін) ==== Nomura-ның негізін ''Nomura Securities'' негізін қалаушы [[II Токушичи Номура]]-нің әкесі Токушичи Номура [[ақша айырбастаушы|ақша айырбастау]] кәсіпорны ретінде қалаған.<ref name="nomuraholdings.com">{{cite web|url=http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf |title=Info |website=nomuraholdings.com }}</ref> Бұл [[Мэйдзи реставрациясы]]ның қарсаңында болған еді; уақыт өте келе жағдайдың өзгеруіне байланысты банк құру осы бизнестің қисынды жалғасы әрі даму кезеңі болды. Елдің индустриялануына қарай Токио мен Осакада қор биржаларының құрылуы да осы өзгерістердің қатарына кірді. Сол өзгерістердің ішіндегі ең маңыздыларының бірі — Жапония үкіметінің [[Орыс-жапон соғысы]]н қаржыландыру үшін шетел валютасында мемлекеттік облигациялар шығару туралы шешімі болды; Nomura осы халықаралық бизнеспен айналысу үшін ағылшын тілін білетін қызметкерлерді жұмысқа алды. 1906 жылға қарай Nomura бұрынғы Осака газетінің журналисі Кисаку Хашимото басқарған ішкі зерттеу бөлімін құрды.<ref>{{Cite web |url=http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |title=Nomura Europe : About Nomura : Our story |access-date=2010-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110134255/http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |archive-date=2010-01-10 |url-status=dead }}</ref> Бұл бөлім сауда жаңалықтары, акцияларды талдау және ағымдағы экономикалық үрдістер қамтылған ''Osaka Nomura Business News'' басылымын шығаруға жауапты болды. Зерттеу жұмыстары ауқымды газет жарнамалық науқанымен ұштасып, Nomura-ның танымалдығын арттыруға көмектесті. 1917 жылға қарай Nomura жария компанияға айналды, ал көп ұзамай ''Osaka Nomura Bank'' (қазіргі [[Resona Bank]]) құрылды; оның құрамында облигацияларды сату және андеррайтингпен айналысатын бағалы қағаздар бөлімі болды.<ref name="nomuraholdings.com"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4frz45vtqs5tzxgnuhog7eryoxyad1r 3657060 3657059 2026-09-18T17:33:47Z 1nter pares 146705 3657060 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> === Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы === 2025 жылғы сәуірде Nomura [[Macquarie Group|Macquarie]] компаниясының АҚШ пен Еуропадағы жария нарық активтерін басқару бизнесін 1,8 млрд долларлық толық ақшалай мәміле арқылы сатып алуға келісті.<ref>{{Cite news |last=Fildes |first=Nic |last2=Keohane |first2=David |date=2025-04-22 |title=Nomura to buy Macquarie asset management units in its biggest deal since Lehman |url=https://www.ft.com/content/e5c4e302-abc3-4a05-9903-e70aa9681319 |access-date=2025-04-22 |work=Financial Times}}</ref> Нәтижесінде Nomura-ның инвестицияларды басқару бөлімшесі акциялар, тұрақты кірісті құралдар және мультиактивтік стратегиялар бойынша шамамен 180 млрд доллар жаңа активті басқаруына алады, соның арқасында басқарудағы активтердің жалпы көлемі шамамен 770 млрд долларға жетеді. 2025 жылдың соңына дейін аяқталады деп күтілген бұл сатып алу Nomura-ның 2008 жылы Lehman Brothers-тің Азия мен Еуропадағы активтерін сатып алғаннан бергі ең ірі халықаралық кеңеюі болып табылады. == Nomura Holdings және топ компаниялары == [[Сурет:Nomura Holdings logo.png|thumb|right|Nomura Holdings логотипі]] Nomura-ның маркетингтік ұраны — «Connecting Markets East & West».<ref name=NomG-Slogan> {{cite web |url=http://www.nomuraholdings.com/brand/ |title=Nomura – Marketing Slogan |work=NOMURA |access-date=2014-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201227/http://www.nomuraholdings.com/brand/ |archive-date=2014-07-14 |url-status=live }}</ref> ''Nomura Holdings, Inc.'' — [[Nomura Group]] тобының [[холдингтік компания]]сы және топтың негізгі мүшесі.<ref name=NomG-05> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/company/group/|title=Group Companies – NOMURA|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212140449/https://www.nomuraholdings.com/company/group/|archive-date=2018-12-12|url-status=live}} </ref><ref name=NomG-06> {{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|title=Nomura Holdings, Inc. Info on Bloomberg Businessweek|access-date=2012-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229200611/http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|archive-date=2012-02-29|url-status=dead}} </ref> [[Кэйрэцу]] ретінде ''Nomura Holdings, Inc.'' топ компанияларын тікелей басқармайды, оның орнына айқаспалы акция иелену арқылы бақылау үлесін сақтап, топ компаниялары арасындағы қаржылық көмекті басқарады, бұл жаулап алу әрекеттерінен қорғануға көмектеседі. === Негізгі мүшелері === * Nomura Holding America Inc.<ref name=NomG-05/><ref name="NomG-07"> {{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=775470|title=Company Overview of Nomura Holding America, Inc.|website=www.bloomberg.com|access-date=2019-01-28}} </ref> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Europe Holdings plc<ref name="NomG-08-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=6440106|title=Company Overview of Nomura Europe Holdings plc|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Asia Holding N.V.<ref name="NomG-09-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=28220184|title=Company Overview of Nomura Asia Holding N.V.|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Securities]]<ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Research Institute]] * Nomura Financial Products Europe GmbH [[File:Nomura Asset Management headquarters, at Nihonbashi, Chuo, Tokyo (2019-01-02).jpg|thumb|left|Nomura Asset Management (野村アセットマネジメント) компаниясының Жапонияның [[Токио]] қаласындағы Чуо ауданындағы [[:Category:Nihonbashi|Нихонбаси]], 1-12-1 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері]] [[File:Nomura Asset Management the head office 14-01.JPG|thumb|right|Nomura Asset Management бас кеңсесі (Чуо, Токио, Жапония)]] * Nomura Asset Management Co., Ltd. * [[The Nomura Trust & Banking Co.]] * Nomura Babcock & Brown Co., Ltd. * [[Nomura Capital Investment Co., Ltd.]] * [[Nomura Investor Relations Co., Ltd.]] * [[Nomura Principal Finance Co., Ltd.]] * [[Nomura Funds Research And Technologies Co., Ltd.]] * [[Nomura Pension Support & Service Co., Ltd.]] * [[Nomura Research & Advisory Co., Ltd.]] * [[Nomura Business Services Co., Ltd.]] * [[Nomura Satellite Communications Co., Ltd.]] * [[Nomura Facilities, Inc.]] * [[Nomura Institute of Capital Markets Research]] * [[Nomura Services India Pvt. Ltd.]] * [[Nomura Healthcare]] * [[Nomura Private Equity Capital]] * [[Unified Partners]] * Nomura Agri Planning & Advisory * [[Instinet]] == Nomura Securities == '''Nomura Securities Co., Ltd.''' — жапониялық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы және [[Nomura Group]] құрамына кіретін [[Nomura Holdings, Inc.]] (NHI) компаниясының [[толық еншілес компания]]сы. Ол топтың негізгі бизнесі болып табылатын [[бағалы қағаздар]] саласында орталық рөл атқарады. Nomura — қаржылық қызметтер тобы және жаһандық инвестициялық банк. Штаб-пәтері Жапонияның [[Токио]] қаласында орналасқан, ал аймақтық штаб-пәтерлері [[Гонконг]], [[Лондон]] және [[Нью-Йорк]] қалаларында орналасқан. Nomura-да әлем бойынша шамамен 26 000 қызметкер жұмыс істейді; АҚШ-та ол ''Nomura Securities International'', ал [[Еуропа, Таяу Шығыс және Африка|EMEA]] аймағында ''Nomura International plc.'' атауымен белгілі. Компания бес бизнес-бөлімше арқылы жұмыс істейді: бөлшек банкинг (Жапонияда), жаһандық нарықтар, инвестициялық банкинг, мерчант-банкинг және активтерді басқару. 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да құрылған компания Жапониядағы ең көне брокерлік фирма болып табылады. Ол өзінің негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[II Токушичи Номура]] құрметіне аталған. === Тарихы === ==== Алғышарттары (1925 жылға дейін) ==== Nomura-ның негізін ''Nomura Securities'' негізін қалаушы [[II Токушичи Номура]]ның әкесі Токушичи Номура [[ақша айырбастаушы|ақша айырбастау]] кәсіпорны ретінде қалаған.<ref name="nomuraholdings.com">{{cite web|url=http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf |title=Info |website=nomuraholdings.com }}</ref> Бұл [[Мэйдзи реставрациясы]]ның қарсаңында болған еді; уақыт өте келе жағдайдың өзгеруіне байланысты банк құру осы бизнестің қисынды жалғасы әрі даму кезеңі болды. Елдің индустриялануына қарай Токио мен Осакада қор биржаларының құрылуы да осы өзгерістердің қатарына кірді. Сол өзгерістердің ішіндегі ең маңыздыларының бірі — Жапония үкіметінің [[Орыс-жапон соғысы]]н қаржыландыру үшін шетел валютасында мемлекеттік облигациялар шығару туралы шешімі болды; Nomura осы халықаралық бизнеспен айналысу үшін ағылшын тілін білетін қызметкерлерді жұмысқа алды. 1906 жылға қарай Nomura бұрынғы Осака газетінің журналисі Кисаку Хашимото басқарған ішкі зерттеу бөлімін құрды.<ref>{{Cite web |url=http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |title=Nomura Europe : About Nomura : Our story |access-date=2010-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110134255/http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |archive-date=2010-01-10 |url-status=dead }}</ref> Бұл бөлім сауда жаңалықтары, акцияларды талдау және ағымдағы экономикалық үрдістер қамтылған ''Osaka Nomura Business News'' басылымын шығаруға жауапты болды. Зерттеу жұмыстары ауқымды газет жарнамалық науқанымен ұштасып, Nomura-ның танымалдығын арттыруға көмектесті. 1917 жылға қарай Nomura жария компанияға айналды, ал көп ұзамай ''Osaka Nomura Bank'' (қазіргі [[Resona Bank]]) құрылды; оның құрамында облигацияларды сату және андеррайтингпен айналысатын бағалы қағаздар бөлімі болды.<ref name="nomuraholdings.com"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k4ov6f9dv2qaypk23rjccvevxd6q5v3 3657061 3657060 2026-09-18T17:34:45Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3657061 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> === Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы === 2025 жылғы сәуірде Nomura [[Macquarie Group|Macquarie]] компаниясының АҚШ пен Еуропадағы жария нарық активтерін басқару бизнесін 1,8 млрд долларлық толық ақшалай мәміле арқылы сатып алуға келісті.<ref>{{Cite news |last=Fildes |first=Nic |last2=Keohane |first2=David |date=2025-04-22 |title=Nomura to buy Macquarie asset management units in its biggest deal since Lehman |url=https://www.ft.com/content/e5c4e302-abc3-4a05-9903-e70aa9681319 |access-date=2025-04-22 |work=Financial Times}}</ref> Нәтижесінде Nomura-ның инвестицияларды басқару бөлімшесі акциялар, тұрақты кірісті құралдар және мультиактивтік стратегиялар бойынша шамамен 180 млрд доллар жаңа активті басқаруына алады, соның арқасында басқарудағы активтердің жалпы көлемі шамамен 770 млрд долларға жетеді. 2025 жылдың соңына дейін аяқталады деп күтілген бұл сатып алу Nomura-ның 2008 жылы Lehman Brothers-тің Азия мен Еуропадағы активтерін сатып алғаннан бергі ең ірі халықаралық кеңеюі болып табылады. == Nomura Holdings және топ компаниялары == [[Сурет:Nomura Holdings logo.png|thumb|right|Nomura Holdings логотипі]] Nomura-ның маркетингтік ұраны — «Connecting Markets East & West».<ref name=NomG-Slogan> {{cite web |url=http://www.nomuraholdings.com/brand/ |title=Nomura – Marketing Slogan |work=NOMURA |access-date=2014-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201227/http://www.nomuraholdings.com/brand/ |archive-date=2014-07-14 |url-status=live }}</ref> ''Nomura Holdings, Inc.'' — [[Nomura Group]] тобының [[холдингтік компания]]сы және топтың негізгі мүшесі.<ref name=NomG-05> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/company/group/|title=Group Companies – NOMURA|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212140449/https://www.nomuraholdings.com/company/group/|archive-date=2018-12-12|url-status=live}} </ref><ref name=NomG-06> {{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|title=Nomura Holdings, Inc. Info on Bloomberg Businessweek|access-date=2012-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229200611/http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|archive-date=2012-02-29|url-status=dead}} </ref> [[Кэйрэцу]] ретінде ''Nomura Holdings, Inc.'' топ компанияларын тікелей басқармайды, оның орнына айқаспалы акция иелену арқылы бақылау үлесін сақтап, топ компаниялары арасындағы қаржылық көмекті басқарады, бұл жаулап алу әрекеттерінен қорғануға көмектеседі. === Негізгі мүшелері === * Nomura Holding America Inc.<ref name=NomG-05/><ref name="NomG-07"> {{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=775470|title=Company Overview of Nomura Holding America, Inc.|website=www.bloomberg.com|access-date=2019-01-28}} </ref> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Europe Holdings plc<ref name="NomG-08-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=6440106|title=Company Overview of Nomura Europe Holdings plc|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Asia Holding N.V.<ref name="NomG-09-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=28220184|title=Company Overview of Nomura Asia Holding N.V.|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Securities]]<ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Research Institute]] * Nomura Financial Products Europe GmbH [[File:Nomura Asset Management headquarters, at Nihonbashi, Chuo, Tokyo (2019-01-02).jpg|thumb|left|Nomura Asset Management (野村アセットマネジメント) компаниясының Жапонияның [[Токио]] қаласындағы Чуо ауданындағы [[:Category:Nihonbashi|Нихонбаси]], 1-12-1 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері]] [[File:Nomura Asset Management the head office 14-01.JPG|thumb|right|Nomura Asset Management бас кеңсесі (Чуо, Токио, Жапония)]] * Nomura Asset Management Co., Ltd. * [[The Nomura Trust & Banking Co.]] * Nomura Babcock & Brown Co., Ltd. * [[Nomura Capital Investment Co., Ltd.]] * [[Nomura Investor Relations Co., Ltd.]] * [[Nomura Principal Finance Co., Ltd.]] * [[Nomura Funds Research And Technologies Co., Ltd.]] * [[Nomura Pension Support & Service Co., Ltd.]] * [[Nomura Research & Advisory Co., Ltd.]] * [[Nomura Business Services Co., Ltd.]] * [[Nomura Satellite Communications Co., Ltd.]] * [[Nomura Facilities, Inc.]] * [[Nomura Institute of Capital Markets Research]] * [[Nomura Services India Pvt. Ltd.]] * [[Nomura Healthcare]] * [[Nomura Private Equity Capital]] * [[Unified Partners]] * Nomura Agri Planning & Advisory * [[Instinet]] == Nomura Securities == '''Nomura Securities Co., Ltd.''' — жапониялық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы және [[Nomura Group]] құрамына кіретін [[Nomura Holdings, Inc.]] (NHI) компаниясының [[толық еншілес компания]]сы. Ол топтың негізгі бизнесі болып табылатын [[бағалы қағаздар]] саласында орталық рөл атқарады. Nomura — қаржылық қызметтер тобы және жаһандық инвестициялық банк. Штаб-пәтері Жапонияның [[Токио]] қаласында орналасқан, ал аймақтық штаб-пәтерлері [[Гонконг]], [[Лондон]] және [[Нью-Йорк]] қалаларында орналасқан. Nomura-да әлем бойынша шамамен 26 000 қызметкер жұмыс істейді; АҚШ-та ол ''Nomura Securities International'', ал [[Еуропа, Таяу Шығыс және Африка|EMEA]] аймағында ''Nomura International plc.'' атауымен белгілі. Компания бес бизнес-бөлімше арқылы жұмыс істейді: бөлшек банкинг (Жапонияда), жаһандық нарықтар, инвестициялық банкинг, мерчант-банкинг және активтерді басқару. 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да құрылған компания Жапониядағы ең көне брокерлік фирма болып табылады. Ол өзінің негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[II Токушичи Номура]] құрметіне аталған. === Тарихы === ==== Алғышарттары (1925 жылға дейін) ==== Nomura-ның негізін ''Nomura Securities'' негізін қалаушы [[II Токушичи Номура]]ның әкесі Токушичи Номура [[ақша айырбастаушы|ақша айырбастау]] кәсіпорны ретінде қалаған.<ref name="nomuraholdings.com">{{cite web|url=http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf |title=Info |website=nomuraholdings.com }}</ref> Бұл [[Мэйдзи реставрациясы]]ның қарсаңында болған еді; уақыт өте келе жағдайдың өзгеруіне байланысты банк құру осы бизнестің қисынды жалғасы әрі даму кезеңі болды. Елдің индустриялануына қарай Токио мен Осакада қор биржаларының құрылуы да осы өзгерістердің қатарына кірді. Сол өзгерістердің ішіндегі ең маңыздыларының бірі — Жапония үкіметінің [[Орыс-жапон соғысы]]н қаржыландыру үшін шетел валютасында мемлекеттік облигациялар шығару туралы шешімі болды; Nomura осы халықаралық бизнеспен айналысу үшін ағылшын тілін білетін қызметкерлерді жұмысқа алды. 1906 жылға қарай Nomura бұрынғы Осака газетінің журналисі Кисаку Хашимото басқарған ішкі зерттеу бөлімін құрды.<ref>{{Cite web |url=http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |title=Nomura Europe : About Nomura : Our story |access-date=2010-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110134255/http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |archive-date=2010-01-10 |url-status=dead }}</ref> Бұл бөлім сауда жаңалықтары, акцияларды талдау және ағымдағы экономикалық үрдістер қамтылған ''Osaka Nomura Business News'' басылымын шығаруға жауапты болды. Зерттеу жұмыстары ауқымды газет жарнамалық науқанымен ұштасып, Nomura-ның танымалдығын арттыруға көмектесті. 1917 жылға қарай Nomura жария компанияға айналды, ал көп ұзамай ''Osaka Nomura Bank'' (қазіргі [[Resona Bank]]) құрылды; оның құрамында облигацияларды сату және андеррайтингпен айналысатын бағалы қағаздар бөлімі болды.<ref name="nomuraholdings.com"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Nomura Holdings]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Токио қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Осака қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Сингапур қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Nikkei 225 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жапония банктері]] [[Санат:Токиода орналасқан қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:1925 жылы құрылған қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Чуо (Токио)]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] axs9na92a176ydsqnk1x8vr3dzt4e5x 3657062 3657061 2026-09-18T17:35:23Z 1nter pares 146705 3657062 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> === Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы === 2025 жылғы сәуірде Nomura [[Macquarie Group|Macquarie]] компаниясының АҚШ пен Еуропадағы жария нарық активтерін басқару бизнесін 1,8 млрд долларлық толық ақшалай мәміле арқылы сатып алуға келісті.<ref>{{Cite news |last=Fildes |first=Nic |last2=Keohane |first2=David |date=2025-04-22 |title=Nomura to buy Macquarie asset management units in its biggest deal since Lehman |url=https://www.ft.com/content/e5c4e302-abc3-4a05-9903-e70aa9681319 |access-date=2025-04-22 |work=Financial Times}}</ref> Нәтижесінде Nomura-ның инвестицияларды басқару бөлімшесі акциялар, тұрақты кірісті құралдар және мультиактивтік стратегиялар бойынша шамамен 180 млрд доллар жаңа активті басқаруына алады, соның арқасында басқарудағы активтердің жалпы көлемі шамамен 770 млрд долларға жетеді. 2025 жылдың соңына дейін аяқталады деп күтілген бұл сатып алу Nomura-ның 2008 жылы Lehman Brothers-тің Азия мен Еуропадағы активтерін сатып алғаннан бергі ең ірі халықаралық кеңеюі болып табылады. == Nomura Holdings және топ компаниялары == [[Сурет:Nomura Holdings logo.png|thumb|right|Nomura Holdings логотипі]] Nomura-ның маркетингтік ұраны — «Connecting Markets East & West».<ref name=NomG-Slogan> {{cite web |url=http://www.nomuraholdings.com/brand/ |title=Nomura – Marketing Slogan |work=NOMURA |access-date=2014-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201227/http://www.nomuraholdings.com/brand/ |archive-date=2014-07-14 |url-status=live }}</ref> ''Nomura Holdings, Inc.'' — [[Nomura Group]] тобының [[холдингтік компания]]сы және топтың негізгі мүшесі.<ref name=NomG-05> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/company/group/|title=Group Companies – NOMURA|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212140449/https://www.nomuraholdings.com/company/group/|archive-date=2018-12-12|url-status=live}} </ref><ref name=NomG-06> {{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|title=Nomura Holdings, Inc. Info on Bloomberg Businessweek|access-date=2012-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229200611/http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|archive-date=2012-02-29|url-status=dead}} </ref> [[Кэйрэцу]] ретінде ''Nomura Holdings, Inc.'' топ компанияларын тікелей басқармайды, оның орнына айқаспалы акция иелену арқылы бақылау үлесін сақтап, топ компаниялары арасындағы қаржылық көмекті басқарады, бұл жаулап алу әрекеттерінен қорғануға көмектеседі. === Негізгі мүшелері === * Nomura Holding America Inc.<ref name=NomG-05/><ref name="NomG-07"> {{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=775470|title=Company Overview of Nomura Holding America, Inc.|website=www.bloomberg.com|access-date=2019-01-28}} </ref> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Europe Holdings plc<ref name="NomG-08-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=6440106|title=Company Overview of Nomura Europe Holdings plc|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Asia Holding N.V.<ref name="NomG-09-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=28220184|title=Company Overview of Nomura Asia Holding N.V.|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Securities]]<ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Research Institute]] * Nomura Financial Products Europe GmbH [[File:Nomura Asset Management headquarters, at Nihonbashi, Chuo, Tokyo (2019-01-02).jpg|thumb|left|Nomura Asset Management (野村アセットマネジメント) компаниясының Жапонияның [[Токио]] қаласындағы Чуо ауданындағы [[:Category:Nihonbashi|Нихонбаси]], 1-12-1 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері]] [[File:Nomura Asset Management the head office 14-01.JPG|thumb|right|Nomura Asset Management бас кеңсесі (Чуо, Токио, Жапония)]] * Nomura Asset Management Co., Ltd. * [[The Nomura Trust & Banking Co.]] * Nomura Babcock & Brown Co., Ltd. * [[Nomura Capital Investment Co., Ltd.]] * [[Nomura Investor Relations Co., Ltd.]] * [[Nomura Principal Finance Co., Ltd.]] * [[Nomura Funds Research And Technologies Co., Ltd.]] * [[Nomura Pension Support & Service Co., Ltd.]] * [[Nomura Research & Advisory Co., Ltd.]] * [[Nomura Business Services Co., Ltd.]] * [[Nomura Satellite Communications Co., Ltd.]] * [[Nomura Facilities, Inc.]] * [[Nomura Institute of Capital Markets Research]] * [[Nomura Services India Pvt. Ltd.]] * [[Nomura Healthcare]] * [[Nomura Private Equity Capital]] * [[Unified Partners]] * Nomura Agri Planning & Advisory * [[Instinet]] == Nomura Securities == '''Nomura Securities Co., Ltd.''' — жапониялық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы және [[Nomura Group]] құрамына кіретін [[Nomura Holdings, Inc.]] (NHI) компаниясының [[толық еншілес компания]]сы. Ол топтың негізгі бизнесі болып табылатын [[бағалы қағаздар]] саласында орталық рөл атқарады. Nomura — қаржылық қызметтер тобы және жаһандық инвестициялық банк. Штаб-пәтері Жапонияның [[Токио]] қаласында орналасқан, ал аймақтық штаб-пәтерлері [[Гонконг]], [[Лондон]] және [[Нью-Йорк]] қалаларында орналасқан. Nomura-да әлем бойынша шамамен 26 000 қызметкер жұмыс істейді; АҚШ-та ол ''Nomura Securities International'', ал [[Еуропа, Таяу Шығыс және Африка|EMEA]] аймағында ''Nomura International plc.'' атауымен белгілі. Компания бес бизнес-бөлімше арқылы жұмыс істейді: бөлшек банкинг (Жапонияда), жаһандық нарықтар, инвестициялық банкинг, мерчант-банкинг және активтерді басқару. 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да құрылған компания Жапониядағы ең көне брокерлік фирма болып табылады. Ол өзінің негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[II Токушичи Номура]] құрметіне аталған. === Тарихы === ==== Алғышарттары (1925 жылға дейін) ==== Nomura-ның негізін ''Nomura Securities'' негізін қалаушы [[II Токушичи Номура]]ның әкесі Токушичи Номура [[ақша айырбастаушы|ақша айырбастау]] кәсіпорны ретінде қалаған.<ref name="nomuraholdings.com">{{cite web|url=http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf |title=Info |website=nomuraholdings.com }}</ref> Бұл [[Мэйдзи реставрациясы]]ның қарсаңында болған еді; уақыт өте келе жағдайдың өзгеруіне байланысты банк құру осы бизнестің қисынды жалғасы әрі даму кезеңі болды. Елдің индустриялануына қарай Токио мен Осакада қор биржаларының құрылуы да осы өзгерістердің қатарына кірді. Сол өзгерістердің ішіндегі ең маңыздыларының бірі — Жапония үкіметінің [[Орыс-жапон соғысы]]н қаржыландыру үшін шетел валютасында мемлекеттік облигациялар шығару туралы шешімі болды; Nomura осы халықаралық бизнеспен айналысу үшін ағылшын тілін білетін қызметкерлерді жұмысқа алды. 1906 жылға қарай Nomura бұрынғы Осака газетінің журналисі Кисаку Хашимото басқарған ішкі зерттеу бөлімін құрды.<ref>{{Cite web |url=http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |title=Nomura Europe : About Nomura : Our story |access-date=2010-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110134255/http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |archive-date=2010-01-10 |url-status=dead }}</ref> Бұл бөлім сауда жаңалықтары, акцияларды талдау және ағымдағы экономикалық үрдістер қамтылған ''Osaka Nomura Business News'' басылымын шығаруға жауапты болды. Зерттеу жұмыстары ауқымды газет жарнамалық науқанымен ұштасып, Nomura-ның танымалдығын арттыруға көмектесті. 1917 жылға қарай Nomura жария компанияға айналды, ал көп ұзамай ''Osaka Nomura Bank'' (қазіргі [[Resona Bank]]) құрылды; оның құрамында облигацияларды сату және андеррайтингпен айналысатын бағалы қағаздар бөлімі болды.<ref name="nomuraholdings.com"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Nomura Holdings]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Токио қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Осака биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Сингапур қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Nikkei 225 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жапония банктері]] [[Санат:Токиода орналасқан қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:1925 жылы құрылған қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Чуо (Токио)]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] qla68uhmv36uqu35weijjj8itkrv4f3 3657063 3657062 2026-09-18T17:35:41Z 1nter pares 146705 3657063 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> === Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы === 2025 жылғы сәуірде Nomura [[Macquarie Group|Macquarie]] компаниясының АҚШ пен Еуропадағы жария нарық активтерін басқару бизнесін 1,8 млрд долларлық толық ақшалай мәміле арқылы сатып алуға келісті.<ref>{{Cite news |last=Fildes |first=Nic |last2=Keohane |first2=David |date=2025-04-22 |title=Nomura to buy Macquarie asset management units in its biggest deal since Lehman |url=https://www.ft.com/content/e5c4e302-abc3-4a05-9903-e70aa9681319 |access-date=2025-04-22 |work=Financial Times}}</ref> Нәтижесінде Nomura-ның инвестицияларды басқару бөлімшесі акциялар, тұрақты кірісті құралдар және мультиактивтік стратегиялар бойынша шамамен 180 млрд доллар жаңа активті басқаруына алады, соның арқасында басқарудағы активтердің жалпы көлемі шамамен 770 млрд долларға жетеді. 2025 жылдың соңына дейін аяқталады деп күтілген бұл сатып алу Nomura-ның 2008 жылы Lehman Brothers-тің Азия мен Еуропадағы активтерін сатып алғаннан бергі ең ірі халықаралық кеңеюі болып табылады. == Nomura Holdings және топ компаниялары == [[Сурет:Nomura Holdings logo.png|thumb|right|Nomura Holdings логотипі]] Nomura-ның маркетингтік ұраны — «Connecting Markets East & West».<ref name=NomG-Slogan> {{cite web |url=http://www.nomuraholdings.com/brand/ |title=Nomura – Marketing Slogan |work=NOMURA |access-date=2014-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201227/http://www.nomuraholdings.com/brand/ |archive-date=2014-07-14 |url-status=live }}</ref> ''Nomura Holdings, Inc.'' — [[Nomura Group]] тобының [[холдингтік компания]]сы және топтың негізгі мүшесі.<ref name=NomG-05> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/company/group/|title=Group Companies – NOMURA|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212140449/https://www.nomuraholdings.com/company/group/|archive-date=2018-12-12|url-status=live}} </ref><ref name=NomG-06> {{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|title=Nomura Holdings, Inc. Info on Bloomberg Businessweek|access-date=2012-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229200611/http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|archive-date=2012-02-29|url-status=dead}} </ref> [[Кэйрэцу]] ретінде ''Nomura Holdings, Inc.'' топ компанияларын тікелей басқармайды, оның орнына айқаспалы акция иелену арқылы бақылау үлесін сақтап, топ компаниялары арасындағы қаржылық көмекті басқарады, бұл жаулап алу әрекеттерінен қорғануға көмектеседі. === Негізгі мүшелері === * Nomura Holding America Inc.<ref name=NomG-05/><ref name="NomG-07"> {{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=775470|title=Company Overview of Nomura Holding America, Inc.|website=www.bloomberg.com|access-date=2019-01-28}} </ref> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Europe Holdings plc<ref name="NomG-08-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=6440106|title=Company Overview of Nomura Europe Holdings plc|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Asia Holding N.V.<ref name="NomG-09-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=28220184|title=Company Overview of Nomura Asia Holding N.V.|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Securities]]<ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Research Institute]] * Nomura Financial Products Europe GmbH [[File:Nomura Asset Management headquarters, at Nihonbashi, Chuo, Tokyo (2019-01-02).jpg|thumb|left|Nomura Asset Management (野村アセットマネジメント) компаниясының Жапонияның [[Токио]] қаласындағы Чуо ауданындағы [[:Category:Nihonbashi|Нихонбаси]], 1-12-1 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері]] [[File:Nomura Asset Management the head office 14-01.JPG|thumb|right|Nomura Asset Management бас кеңсесі (Чуо, Токио, Жапония)]] * Nomura Asset Management Co., Ltd. * [[The Nomura Trust & Banking Co.]] * Nomura Babcock & Brown Co., Ltd. * [[Nomura Capital Investment Co., Ltd.]] * [[Nomura Investor Relations Co., Ltd.]] * [[Nomura Principal Finance Co., Ltd.]] * [[Nomura Funds Research And Technologies Co., Ltd.]] * [[Nomura Pension Support & Service Co., Ltd.]] * [[Nomura Research & Advisory Co., Ltd.]] * [[Nomura Business Services Co., Ltd.]] * [[Nomura Satellite Communications Co., Ltd.]] * [[Nomura Facilities, Inc.]] * [[Nomura Institute of Capital Markets Research]] * [[Nomura Services India Pvt. Ltd.]] * [[Nomura Healthcare]] * [[Nomura Private Equity Capital]] * [[Unified Partners]] * Nomura Agri Planning & Advisory * [[Instinet]] == Nomura Securities == '''Nomura Securities Co., Ltd.''' — жапониялық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы және [[Nomura Group]] құрамына кіретін [[Nomura Holdings, Inc.]] (NHI) компаниясының [[толық еншілес компания]]сы. Ол топтың негізгі бизнесі болып табылатын [[бағалы қағаздар]] саласында орталық рөл атқарады. Nomura — қаржылық қызметтер тобы және жаһандық инвестициялық банк. Штаб-пәтері Жапонияның [[Токио]] қаласында орналасқан, ал аймақтық штаб-пәтерлері [[Гонконг]], [[Лондон]] және [[Нью-Йорк]] қалаларында орналасқан. Nomura-да әлем бойынша шамамен 26 000 қызметкер жұмыс істейді; АҚШ-та ол ''Nomura Securities International'', ал [[Еуропа, Таяу Шығыс және Африка|EMEA]] аймағында ''Nomura International plc.'' атауымен белгілі. Компания бес бизнес-бөлімше арқылы жұмыс істейді: бөлшек банкинг (Жапонияда), жаһандық нарықтар, инвестициялық банкинг, мерчант-банкинг және активтерді басқару. 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да құрылған компания Жапониядағы ең көне брокерлік фирма болып табылады. Ол өзінің негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[II Токушичи Номура]] құрметіне аталған. === Тарихы === ==== Алғышарттары (1925 жылға дейін) ==== Nomura-ның негізін ''Nomura Securities'' негізін қалаушы [[II Токушичи Номура]]ның әкесі Токушичи Номура [[ақша айырбастаушы|ақша айырбастау]] кәсіпорны ретінде қалаған.<ref name="nomuraholdings.com">{{cite web|url=http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf |title=Info |website=nomuraholdings.com }}</ref> Бұл [[Мэйдзи реставрациясы]]ның қарсаңында болған еді; уақыт өте келе жағдайдың өзгеруіне байланысты банк құру осы бизнестің қисынды жалғасы әрі даму кезеңі болды. Елдің индустриялануына қарай Токио мен Осакада қор биржаларының құрылуы да осы өзгерістердің қатарына кірді. Сол өзгерістердің ішіндегі ең маңыздыларының бірі — Жапония үкіметінің [[Орыс-жапон соғысы]]н қаржыландыру үшін шетел валютасында мемлекеттік облигациялар шығару туралы шешімі болды; Nomura осы халықаралық бизнеспен айналысу үшін ағылшын тілін білетін қызметкерлерді жұмысқа алды. 1906 жылға қарай Nomura бұрынғы Осака газетінің журналисі Кисаку Хашимото басқарған ішкі зерттеу бөлімін құрды.<ref>{{Cite web |url=http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |title=Nomura Europe : About Nomura : Our story |access-date=2010-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110134255/http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |archive-date=2010-01-10 |url-status=dead }}</ref> Бұл бөлім сауда жаңалықтары, акцияларды талдау және ағымдағы экономикалық үрдістер қамтылған ''Osaka Nomura Business News'' басылымын шығаруға жауапты болды. Зерттеу жұмыстары ауқымды газет жарнамалық науқанымен ұштасып, Nomura-ның танымалдығын арттыруға көмектесті. 1917 жылға қарай Nomura жария компанияға айналды, ал көп ұзамай ''Osaka Nomura Bank'' (қазіргі [[Resona Bank]]) құрылды; оның құрамында облигацияларды сату және андеррайтингпен айналысатын бағалы қағаздар бөлімі болды.<ref name="nomuraholdings.com"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Nomura Holdings]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Токио қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Осака биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Сингапур қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Nikkei 225 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жапония банктері]] [[Санат:Токиода орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1925 жылы құрылған қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Чуо (Токио)]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] 4b0o6m7yw2qyk31i85cbro5iwfhdt4p 3657066 3657063 2026-09-18T17:37:41Z 1nter pares 146705 3657066 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Nomura Holdings, Inc.<br>野村ホールディングス株式会社 |логотипі = Nomura Holdings logo.svg |суреті = Nittetsu nihombasi building.jpg |сурет атауы = [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]] қаласындағы штаб-пәтері |түрі = [[Қоғамдық компания]] [[Кабусики-гайся|KK]] |биржадағы листингі = TYO: 8604<br>NAG: 8604<br>SGX: N33<br>NYSE: NMR<br>[[TOPIX]] Large 70 құрамдасы (TYO) |қызметі = Бүкіл әлем |құрылды = [[25 желтоқсан]] [[1925 жыл|1925]], [[Осака]], Жапония |құрушы = |орналасуы = 1-9-1, [[Нихонбаси]], [[Тюо (Токио)|Тюо]], [[Токио]], [[Жапония]] |басты адамдары = [[Нобуюки Кога]] (төраға)<br>Тэцу Одзаки (төраға орынбасары)<br>Кэнтаро Окуда (президент және топтың бас атқарушы директоры) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]]; қаржылық басқару бойынша консалтинг |өнімі = [[Қаржылық қызметтер]]; бағалы қағаздармен байланысты қызметтер; [[Бөлшек банк ісі]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Инвестициялық банк ісі]]; [[Активтерді басқару]] |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,35 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |айналым = {{өсім}} 1,56 трлн иена (2024)<ref name=AR>{{Cite web |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/1163653/000119312524168473/d767490d20f.htm |title=Nomura Holdings Inc Annual Report (Form 20-F) |publisher=US Securities and Exchange Commission |date=26 June 2024}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} 273,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |таза табысы = {{өсім}} 165,9 млрд иена (2024)<ref name=AR /> |активтер = {{өсім}} 55,1 трлн иена (2024)<ref name=AR /> |капитализация = |қызметкерлер саны = 26 850 (2024)<ref name=AR /> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = [[Nomura Securities Co., Ltd.]] |ұраны = |бұрынғы атауы = The Nomura Securities Co., Ltd. (1925–2001) |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.nomura.com |Ортаққор = }} '''Nomura Holdings, Inc.''' ({{lang-ja|野村ホールディングス株式会社}}, ''Nomura hōrudingusu kabushiki-gaisha'') — жапониялық [[қаржы]] [[холдингтік компания]]сы және [[Жапония]]дағы ең ірі [[List of investment banks#Largest full-service investment banks#Bulge Bracket#Membership|инвестициялық банк]] әрі [[Broker-dealer#Japan|брокерлік]] топ болып табылатын Nomura Group тобының негізгі мүшесі.<ref>{{cite news |url=https://www.financemagnates.com/institutional-forex/brokerage/nomura-goes-hiring-spree-appoints-15-new-directors-us-operations/ |title=Nomura Goes on Hiring Spree, Appoints 15 new Directors for US Operations|newspaper=Financial Magnates |date=2018-01-29}}</ref> Компания өзінің [[брокер-дилер]], банктік және басқа да қаржылық қызметтер көрсететін еншілес компанияларымен бірге бағалы қағаздармен байланысты қызметке басымдық бере отырып, бүкіл әлемдегі жеке тұлғаларға, институционалдық және мемлекеттік клиенттерге инвестициялық, қаржыландыру және соған байланысты қызметтер ұсынады.<ref>{{cite web |url=http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |title=Forbes, Nomura Holdings, Inc. (NYSE: NMR) at A Glance |access-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420031437/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlance.jsp?tkr=NMR |archive-date=2012-04-20 |url-status=dead }}</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === [[Сурет:Sakaisuji nomura building.jpeg|thumb|left|Sakaisuji Nomura Building (Nomura Building, Osaka Nomura Bank бас кеңсесі, Nomura Bank бас кеңсесі, Daiwa Bank бас кеңсесі). 1924 жылғы ақпанда салынған (Тайсё дәуірінің 13-жылы).]] Nomura тарихы 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да ''Osaka Nomura Bank Co., Ltd'' (қазіргі [[Resona Bank]]) банкінің бағалы қағаздар бөлімінен бөлініп шығу нәтижесінде [[Nomura Securities Co., Ltd.]] (NSC) құрылған кезден басталады. Бастапқыда NSC [[облигациялар нарығы]]на бағытталды.<ref name=NomG-Hist-01> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Asia Pacific Webpage | url = http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120102160724/http://www.nomura.com/asia/careers/about_nomura/company-history.shtml | archive-date = 2012-01-02 | url-status = dead }} </ref><ref name=NomG-Hist-02> {{ Cite news | title = Nomura Group Company history on Nomura Holdings Inc. Webpage | url = http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | access-date = 17 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120228003633/http://www.nomuraholdings.com/company/group/holdings/history.html | archive-date = 2012-02-28 | url-status = live }} </ref><ref name=NomG-Hist-02b>{{ Cite news | title = History of Nomura Securities Company, Limited from fundinguniverse.com | url = http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Nomura-Securities-company-Limited-company-History.htm | access-date = 17 Jan 2012}}</ref> Компания оның негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[Токушичи Номура II]] құрметіне аталды. Ол бұған дейін 1918 жылы капиталы 10 млн иен болатын Osaka Nomura банкін [[Мицуи дзайбацуы]] үлгісі негізінде құрған.<ref name=NomG-Hist-03> {{ Cite news | title = Nomura's founder, Tokushichi Nomura II from Nomura website | url = http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | access-date = 19 Jan 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120229122652/http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf | archive-date = 2012-02-29 | url-status = live }} </ref> [[Жапондар|Жапон]] [[конгломерат (компания)|конгломераттарының]] немесе [[дзайбацу]]лардың көпшілігі сияқты, оның да бастау тарихы [[Осака]]мен байланысты, алайда бүгінде компания Токиодан жұмыс істейді. NSC 1938 жылы акциялармен сауда жасау құқығына ие болды, ал 1961 жылы жария компанияға айналды. === Lehman Brothers-ті сатып алуы === 2008 жылғы қазанда Nomura [[Lehman Brothers]] компаниясының Азиядағы операцияларының басым бөлігін, сондай-ақ оның Еуропадағы акциялармен сауда және инвестициялық банкинг бөлімшелерін сатып алды. Нәтижесінде басқаруындағы активтер көлемі 20 300 млрд иенді (138 млрд фунт стерлинг) құрайтын әлемдегі ең ірі тәуелсіз инвестициялық банктердің біріне айналды. 2009 жылғы сәуірде компанияның назарын Жапониядан жаһандық нарықтарға ауыстыру стратегиясы аясында инвестициялық банкингтің жаһандық штаб-пәтері Токиодан Лондонға көшірілді, ал Джош Токли Ұлыбританиядағы инвестициялар бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Кейін Токли қызметінен шеттетілген соң, оның орнына Майкл Кумбс келді. Nomura ''Lehman'' компаниясының Азия-Тынық мұхиты бөлімшесін сатып алу үшін 225 млн доллар төледі.<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aTPgq7SNvk_g&refer=home Nomura Buys Lehman's Europe Banking, Equities Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=2010-06-13}}, Bloomberg, September 23, 2008</ref> Ірі шығындар салдарынан акциялар бағасы шамамен 37 жылдағы ең төменгі деңгейге дейін құлдырағаннан кейін, Nomura 2011 жылғы қыркүйектің ортасында Еуропадағы қызметкерлерінің шамамен 5%-ын, яғни 500 адамға дейін қысқартты.<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/d3fca7ee-de9b-11e0-a228-00144feabdc0.html#axzz1XwEkn22E |title=Nomura plans European staff cuts |newspaper=Financial Times |date=2011-09-14}}</ref> === Greentech-ті сатып алуы === [[Сурет:Nomura Securities (head office).jpg|thumb|left|Холдингтің негізгі еншілес компаниясы Nomura Securities-тің [[Токио]], [[Жапония]]дағы штаб-пәтері]] 2019 жылғы желтоқсанда Nomura тұрақты технологиялар мен инфрақұрылым саласындағы клиенттерге қолдау көрсетуді мақсат ететін [[бутиктік инвестициялық банк]] — Greentech Capital Advisors компаниясын сатып алатынын жариялады. Мәміле 2020 жылғы 31 наурызда аяқталады деп күтілді.<ref name="auto"> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/news/nr/holdings/20191212/20191212.pdf|title=Nomura to Acquire Greentech Capital Advisors|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28}} </ref> Greentech атауы «Nomura Greentech» болып өзгертіліп, компанияның АҚШ-тағы инвестициялық банкинг бизнесінің құрамына кіреді.<ref name="auto"/> === Macquarie активтерін басқару бизнесін сатып алуы === 2025 жылғы сәуірде Nomura [[Macquarie Group|Macquarie]] компаниясының АҚШ пен Еуропадағы жария нарық активтерін басқару бизнесін 1,8 млрд долларлық толық ақшалай мәміле арқылы сатып алуға келісті.<ref>{{Cite news |last=Fildes |first=Nic |last2=Keohane |first2=David |date=2025-04-22 |title=Nomura to buy Macquarie asset management units in its biggest deal since Lehman |url=https://www.ft.com/content/e5c4e302-abc3-4a05-9903-e70aa9681319 |access-date=2025-04-22 |work=Financial Times}}</ref> Нәтижесінде Nomura-ның инвестицияларды басқару бөлімшесі акциялар, тұрақты кірісті құралдар және мультиактивтік стратегиялар бойынша шамамен 180 млрд доллар жаңа активті басқаруына алады, соның арқасында басқарудағы активтердің жалпы көлемі шамамен 770 млрд долларға жетеді. 2025 жылдың соңына дейін аяқталады деп күтілген бұл сатып алу Nomura-ның 2008 жылы Lehman Brothers-тің Азия мен Еуропадағы активтерін сатып алғаннан бергі ең ірі халықаралық кеңеюі болып табылады. == Nomura Holdings және топ компаниялары == [[Сурет:Nomura Holdings logo.png|thumb|right|Nomura Holdings логотипі]] Nomura-ның маркетингтік ұраны — «Connecting Markets East & West».<ref name=NomG-Slogan> {{cite web |url=http://www.nomuraholdings.com/brand/ |title=Nomura – Marketing Slogan |work=NOMURA |access-date=2014-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201227/http://www.nomuraholdings.com/brand/ |archive-date=2014-07-14 |url-status=live }}</ref> ''Nomura Holdings, Inc.'' — [[Nomura Group]] тобының [[холдингтік компания]]сы және топтың негізгі мүшесі.<ref name=NomG-05> {{cite web|url=https://www.nomuraholdings.com/company/group/|title=Group Companies – NOMURA|website=www.nomuraholdings.com|access-date=2019-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212140449/https://www.nomuraholdings.com/company/group/|archive-date=2018-12-12|url-status=live}} </ref><ref name=NomG-06> {{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|title=Nomura Holdings, Inc. Info on Bloomberg Businessweek|access-date=2012-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229200611/http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/people.asp?ticker=8604:JP|archive-date=2012-02-29|url-status=dead}} </ref> [[Кэйрэцу]] ретінде ''Nomura Holdings, Inc.'' топ компанияларын тікелей басқармайды, оның орнына айқаспалы акция иелену арқылы бақылау үлесін сақтап, топ компаниялары арасындағы қаржылық көмекті басқарады, бұл жаулап алу әрекеттерінен қорғануға көмектеседі. === Негізгі мүшелері === * Nomura Holding America Inc.<ref name=NomG-05/><ref name="NomG-07"> {{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=775470|title=Company Overview of Nomura Holding America, Inc.|website=www.bloomberg.com|access-date=2019-01-28}} </ref> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Europe Holdings plc<ref name="NomG-08-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=6440106|title=Company Overview of Nomura Europe Holdings plc|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * Nomura Asia Holding N.V.<ref name="NomG-09-businessweek">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=28220184|title=Company Overview of Nomura Asia Holding N.V.|website=www.bloomberg.com}}</ref><ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Securities]]<ref name=NomG-05/> — ''Nomura Holdings, Inc.'' еншілес компаниясы. * [[Nomura Research Institute]] * Nomura Financial Products Europe GmbH [[File:Nomura Asset Management headquarters, at Nihonbashi, Chuo, Tokyo (2019-01-02).jpg|thumb|left|Nomura Asset Management (野村アセットマネジメント) компаниясының Жапонияның [[Токио]] қаласындағы Чуо ауданындағы [[:Category:Nihonbashi|Нихонбаси]], 1-12-1 мекенжайында орналасқан штаб-пәтері]] [[File:Nomura Asset Management the head office 14-01.JPG|thumb|right|Nomura Asset Management бас кеңсесі (Чуо, Токио, Жапония)]] * Nomura Asset Management Co., Ltd. * [[The Nomura Trust & Banking Co.]] * Nomura Babcock & Brown Co., Ltd. * [[Nomura Capital Investment Co., Ltd.]] * [[Nomura Investor Relations Co., Ltd.]] * [[Nomura Principal Finance Co., Ltd.]] * [[Nomura Funds Research And Technologies Co., Ltd.]] * [[Nomura Pension Support & Service Co., Ltd.]] * [[Nomura Research & Advisory Co., Ltd.]] * [[Nomura Business Services Co., Ltd.]] * [[Nomura Satellite Communications Co., Ltd.]] * [[Nomura Facilities, Inc.]] * [[Nomura Institute of Capital Markets Research]] * [[Nomura Services India Pvt. Ltd.]] * [[Nomura Healthcare]] * [[Nomura Private Equity Capital]] * [[Unified Partners]] * Nomura Agri Planning & Advisory * [[Instinet]] == Nomura Securities == '''Nomura Securities Co., Ltd.''' — жапониялық [[қаржылық қызметтер]] компаниясы және [[Nomura Group]] құрамына кіретін [[Nomura Holdings, Inc.]] (NHI) компаниясының [[толық еншілес компания]]сы. Ол топтың негізгі бизнесі болып табылатын [[бағалы қағаздар]] саласында орталық рөл атқарады. Nomura — қаржылық қызметтер тобы және жаһандық инвестициялық банк. Штаб-пәтері Жапонияның [[Токио]] қаласында орналасқан, ал аймақтық штаб-пәтерлері [[Гонконг]], [[Лондон]] және [[Нью-Йорк]] қалаларында орналасқан. Nomura-да әлем бойынша шамамен 26 000 қызметкер жұмыс істейді; АҚШ-та ол ''Nomura Securities International'', ал [[Еуропа, Таяу Шығыс және Африка|EMEA]] аймағында ''Nomura International plc.'' атауымен белгілі. Компания бес бизнес-бөлімше арқылы жұмыс істейді: бөлшек банкинг (Жапонияда), жаһандық нарықтар, инвестициялық банкинг, мерчант-банкинг және активтерді басқару. 1925 жылғы 25 желтоқсанда [[Осака]]да құрылған компания Жапониядағы ең көне брокерлік фирма болып табылады. Ол өзінің негізін қалаушы, ауқатты жапон кәсіпкері әрі инвестор [[II Токушичи Номура]] құрметіне аталған. === Тарихы === ==== Алғышарттары (1925 жылға дейін) ==== Nomura-ның негізін ''Nomura Securities'' негізін қалаушы [[II Токушичи Номура]]ның әкесі Токушичи Номура [[ақша айырбастаушы|ақша айырбастау]] кәсіпорны ретінде қалаған.<ref name="nomuraholdings.com">{{cite web|url=http://www.nomuraholdings.com/company/basic/founder/all.pdf |title=Info |website=nomuraholdings.com }}</ref> Бұл [[Мэйдзи реставрациясы]]ның қарсаңында болған еді; уақыт өте келе жағдайдың өзгеруіне байланысты банк құру осы бизнестің қисынды жалғасы әрі даму кезеңі болды. Елдің индустриялануына қарай Токио мен Осакада қор биржаларының құрылуы да осы өзгерістердің қатарына кірді. Сол өзгерістердің ішіндегі ең маңыздыларының бірі — Жапония үкіметінің [[Орыс-жапон соғысы]]н қаржыландыру үшін шетел валютасында мемлекеттік облигациялар шығару туралы шешімі болды; Nomura осы халықаралық бизнеспен айналысу үшін ағылшын тілін білетін қызметкерлерді жұмысқа алды. 1906 жылға қарай Nomura бұрынғы Осака газетінің журналисі Кисаку Хашимото басқарған ішкі зерттеу бөлімін құрды.<ref>{{Cite web |url=http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |title=Nomura Europe : About Nomura : Our story |access-date=2010-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110134255/http://www.nomura.com/europe/about_nomura/our-story.shtml |archive-date=2010-01-10 |url-status=dead }}</ref> Бұл бөлім сауда жаңалықтары, акцияларды талдау және ағымдағы экономикалық үрдістер қамтылған ''Osaka Nomura Business News'' басылымын шығаруға жауапты болды. Зерттеу жұмыстары ауқымды газет жарнамалық науқанымен ұштасып, Nomura-ның танымалдығын арттыруға көмектесті. 1917 жылға қарай Nomura жария компанияға айналды, ал көп ұзамай ''Osaka Nomura Bank'' (қазіргі [[Resona Bank]]) құрылды; оның құрамында облигацияларды сату және андеррайтингпен айналысатын бағалы қағаздар бөлімі болды.<ref name="nomuraholdings.com"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Nomura Holdings]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Токио қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Осака қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Сингапур қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Nikkei 225 құрамындағы компаниялар]] [[Санат:Жапония банктері]] [[Санат:Токиода орналасқан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:1925 жылы құрылған қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Чуо (Токио)]] [[Санат:Активтерді басқару компаниялары]] 3gxsnrzjcx5w0wgp76awy4pbw9dniln 0 786746 3656941 2026-09-18T15:46:48Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/154325244|Берлинский технический университет]]» бетінен аударылып түзілді 3656941 wikitext text/x-wiki '''Берлин техникалық университеті''' ({{Lang-de|Technische Universität Berlin}} (TU Berlin; [[1946 жыл|1946 жылға]] дейін — Корольдік техникалық университет, содан кейін: Берлин федералды технология институты) — Германия астанасындағы төрт университеттің бірі. Берлин-Шарлоттенбург ауданында орналасқан бұл университет Германиядағы жиырма ірі университеттің бірі болып табылады, онда 100-ден астам мамандық бойынша шамамен 35 000 студент оқиды. Университет 1879 жылы құрылған Берлин Корольдік техникалық университетінің дәстүрін ұстанады. Берлин университеті Еуропалық инновация және технологиялар институтының негізін қалаушы серіктесі болып табылады. Университеттегі зерттеудің орталық бағыттары — инженерлік және жаратылыстану ғылымдары. Корольдік техникалық университет 1879 жылы 1 сәуірде тәуелсіз Шарлоттенбург қаласында 1799 жылы құрылған Берлин құрылыс инженерлік академиясы мен Корольдік өнеркәсіп академиясын біріктіру арқылы құрылды; 1884 жылы 2 қарашада Шарлоттенбургтегі сол кездегі Берлинер көшесінде (қазіргі 17 шілде көшесі) жаңа университет ғимараты ашылды. 2019 жылы Берлин университеті Берлин университеттері альянсының мекемесі ретінде (Гумбольдт атындағы Берлин университетімен, Берлиннің еркін университетімен және Қайырымдылық қорымен бірге) үздік университеттер тізіміне сәтті енгізілді<ref>Berlin University Alliance: Exzellenzstrategie. Abgerufen am 27. Juni 2020 {{Wayback|url=https://www.berlin-university-alliance.de/excellence-strategy/index.html|date=20230208134208}}</ref>. DAAD зерттеуіне сәйкес, TU Berlin халықаралық студенттер үшін Германиядағы ең таңдаулы оқу орындарының бірі болып табылады<ref>Berliner Unis sind international attraktiv, Der Tagesspiegel, abgerufen am 21. Mai 2021 {{Wayback|url=https://www.tagesspiegel.de/wissen/berliner-unis-sind-international-attraktiv-3857113.html|date=20230208134206}}</ref>. == Факультеттер == Қазіргі уақытта  Берлин техникалық университетінде білім беру жеті факультетте жүзеге асырылады:{{Дереккөзі келтірілмеген|23|10|2020}} * гуманитарлық ғылымдар (''Geisteswissenschaften''); * математика және жаратылыстану ғылымдары (''Mathematik und Naturwissenschaften''); * өндіріс (''Prozesswissenschaften''); * электротехника және информатика (''Elektrotechnik und Informatik''); * көлік және машина жасау (''Verkehrs- und Maschinensysteme''); * құрылыс, геология және сәулет (''Planen und Umwelt''); * экономика және менеджмент (''Wirtschaft және Management''). == Университет ректорлары == * Фридрих Рудорф (1832—1902) — неміс химигі * Евгений Янке — неміс математигі. == Танымал оқушылар мен мұғалімдер == * Альфред Клаар (1848—1927) — әдебиеттанушы, сыншы және драматург. * Герман Мутезиус — сәулетші және функционализм теоретигі. 1883—1887 жылдар. * Томас Барт (1899—1971) — минералог, петрограф және геохимик. * Вернер фон Браун — әлемдегі алғашқы баллистикалық зымыран — «[[Фау-2]]<nowiki/>»-нің конструкторы. * Конрад Цузе ([[1935 жыл|1935 жылы]] бітірген) — алғашқы жұмыс істейтін бағдарламаланатын компьютер (Z3, 1941 ж.) мен жоғары деңгейлі алғашқы бағдарламалау тілінің (1945 ж.) авторы. * Хельмут Гроттруп — Вернер фон Браунның серіктесі, кейіннен КСРО-дағы конструктор-инженер; Городомля аралындағы неміс зымыран институтында жұмыс істеген; смарт-карталарды ойлап тапқандардың бірі. * Никодем Каро (1871—1935) — неміс химик. * Йоханнес Отцен — неміс сәулетшісі. * Курт Танк (1898—1983) — неміс ұшқышы және ұшақ конструкторы. * Кристоф Хоххойслер — неміс режиссері, сценарист, киносыншы, теоретик және Берлин мектебінің жетекші тұлғасы. * [[Юджин Вигнер]] — теориялық физик және математик. Физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1963). * [[Густав Людвиг Герц]] — эксперименталды физик. Физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1925). * [[Фриц Габер]] — неміс химик. Химия саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1918). * [[Карл Бош]] — неміс химик. Химия саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1931). Ида Ноддак — неміс физик-химик, рений элементін ашқан ғалым. * Хуго Юнкерс — профессор, неміс инженері, өнертапқыш және ұшақ конструкторы. * Абдул Қадыр Хан — пәкістандық ядролық физик және металлург-инженер, Пәкістанның ядролық бағдарламасының некзін қалаушы әрі жетекшісі. * Пол Феликс Немени — венгр физик және математик. * Норберт Митцель — неміс химик. * Исидор Траубе — неміс физик-химик. * Генрих Тессенов (1876—1950) — неміс сәулетшісі, теоретик және қала құрылысшысы. * Альберт Шпеер — сәулетші. Үшінші рейхтің қару-жарақ министрі. Әскери қылмыскер. Мемуар авторы. * Рудольф Волтерс — сәулетші. Жазушы. «Тотт» ұйымының мәдениет және насихат бөлімінің басшысы. 1933 жылы КСРО-да шетелдік маман (сәулетші) ретінде бір жылдық келісімшартпен жұмыс істеген. Соғысқа дейін ол «Сібірдегі маман» (Specialist in Siberia) кітабын жазды; бұл — Сталин дәуіріндегі шетелдік авторлардың қаламынан туған санаулы әдеби естеліктердің бірі. * Ойген Янке — неміс математик. Ректор (1919). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.tu.berlin/en/ Университет веб-сайты] Мұрағаттық көшірмесі. 8upd0a18qifshvhqsxneo3ryfze5cs3 3656942 3656941 2026-09-18T15:47:38Z Nurkhan 13652 3656942 wikitext text/x-wiki '''Берлин техникалық университеті''' ({{Lang-de|Technische Universität Berlin}} (TU Berlin; [[1946 жыл|1946 жылға]] дейін — Корольдік техникалық университет, содан кейін: Берлин федералды технология институты) — Германия астанасындағы төрт университеттің бірі. Берлин-Шарлоттенбург ауданында орналасқан бұл университет Германиядағы жиырма ірі университеттің бірі болып табылады, онда 100-ден астам мамандық бойынша шамамен 35 000 студент оқиды. Университет 1879 жылы құрылған Берлин Корольдік техникалық университетінің дәстүрін ұстанады. Берлин университеті Еуропалық инновация және технологиялар институтының негізін қалаушы серіктесі болып табылады. Университеттегі зерттеудің орталық бағыттары — инженерлік және жаратылыстану ғылымдары. Корольдік техникалық университет 1879 жылы 1 сәуірде тәуелсіз Шарлоттенбург қаласында 1799 жылы құрылған Берлин құрылыс инженерлік академиясы мен Корольдік өнеркәсіп академиясын біріктіру арқылы құрылды; 1884 жылы 2 қарашада Шарлоттенбургтегі сол кездегі Берлинер көшесінде (қазіргі 17 шілде көшесі) жаңа университет ғимараты ашылды. 2019 жылы Берлин университеті Берлин университеттері альянсының мекемесі ретінде (Гумбольдт атындағы Берлин университетімен, Берлиннің еркін университетімен және Қайырымдылық қорымен бірге) үздік университеттер тізіміне сәтті енгізілді<ref>Berlin University Alliance: Exzellenzstrategie. Abgerufen am 27. Juni 2020 {{Wayback|url=https://www.berlin-university-alliance.de/excellence-strategy/index.html|date=20230208134208}}</ref>. DAAD зерттеуіне сәйкес, TU Berlin халықаралық студенттер үшін Германиядағы ең таңдаулы оқу орындарының бірі болып табылады<ref>Berliner Unis sind international attraktiv, Der Tagesspiegel, abgerufen am 21. Mai 2021 {{Wayback|url=https://www.tagesspiegel.de/wissen/berliner-unis-sind-international-attraktiv-3857113.html|date=20230208134206}}</ref>. == Факультеттер == Қазіргі уақытта  Берлин техникалық университетінде білім беру жеті факультетте жүзеге асырылады:{{Дереккөзі келтірілмеген|23|10|2020}} * гуманитарлық ғылымдар (''Geisteswissenschaften''); * математика және жаратылыстану ғылымдары (''Mathematik und Naturwissenschaften''); * өндіріс (''Prozesswissenschaften''); * электротехника және информатика (''Elektrotechnik und Informatik''); * көлік және машина жасау (''Verkehrs- und Maschinensysteme''); * құрылыс, геология және сәулет (''Planen und Umwelt''); * экономика және менеджмент (''Wirtschaft және Management''). == Университет ректорлары == * Фридрих Рудорф (1832—1902) — неміс химигі * Евгений Янке — неміс математигі. == Танымал оқушылар мен мұғалімдер == * Альфред Клаар (1848—1927) — әдебиеттанушы, сыншы және драматург. * Герман Мутезиус — сәулетші және функционализм теоретигі. 1883—1887 жылдар. * Томас Барт (1899—1971) — минералог, петрограф және геохимик. * Вернер фон Браун — әлемдегі алғашқы баллистикалық зымыран — «[[Фау-2]]<nowiki/>»-нің конструкторы. * Конрад Цузе ([[1935 жыл|1935 жылы]] бітірген) — алғашқы жұмыс істейтін бағдарламаланатын компьютер (Z3, 1941 ж.) мен жоғары деңгейлі алғашқы бағдарламалау тілінің (1945 ж.) авторы. * Хельмут Гроттруп — Вернер фон Браунның серіктесі, кейіннен КСРО-дағы конструктор-инженер; Городомля аралындағы неміс зымыран институтында жұмыс істеген; смарт-карталарды ойлап тапқандардың бірі. * Никодем Каро (1871—1935) — неміс химик. * Йоханнес Отцен — неміс сәулетшісі. * Курт Танк (1898—1983) — неміс ұшқышы және ұшақ конструкторы. * Кристоф Хоххойслер — неміс режиссері, сценарист, киносыншы, теоретик және Берлин мектебінің жетекші тұлғасы. * [[Юджин Вигнер]] — теориялық физик және математик. Физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1963). * [[Густав Людвиг Герц]] — эксперименталды физик. Физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1925). * [[Фриц Габер]] — неміс химик. Химия саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1918). * [[Карл Бош]] — неміс химик. Химия саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1931). Ида Ноддак — неміс физик-химик, рений элементін ашқан ғалым. * Хуго Юнкерс — профессор, неміс инженері, өнертапқыш және ұшақ конструкторы. * Абдул Қадыр Хан — пәкістандық ядролық физик және металлург-инженер, Пәкістанның ядролық бағдарламасының некзін қалаушы әрі жетекшісі. * Пол Феликс Немени — венгр физик және математик. * Норберт Митцель — неміс химик. * Исидор Траубе — неміс физик-химик. * Генрих Тессенов (1876—1950) — неміс сәулетшісі, теоретик және қала құрылысшысы. * Альберт Шпеер — сәулетші. Үшінші рейхтің қару-жарақ министрі. Әскери қылмыскер. Мемуар авторы. * Рудольф Волтерс — сәулетші. Жазушы. «Тотт» ұйымының мәдениет және насихат бөлімінің басшысы. 1933 жылы КСРО-да шетелдік маман (сәулетші) ретінде бір жылдық келісімшартпен жұмыс істеген. Соғысқа дейін ол «Сібірдегі маман» (Specialist in Siberia) кітабын жазды; бұл — Сталин дәуіріндегі шетелдік авторлардың қаламынан туған санаулы әдеби естеліктердің бірі. * Ойген Янке — неміс математик. Ректор (1919). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.tu.berlin/en/ Университет веб-сайты] Мұрағаттық көшірмесі. o6fhlrgwlab20fkrezs6l6ghdstrt28 14 786747 3656948 2026-09-18T15:53:08Z Casserium 68287 Жаңа бетте: [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] [[Санат:Қазақстандағы лауазымдар]] 3656948 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] [[Санат:Қазақстандағы лауазымдар]] orz8zymagy21hjldcnxa8txs4sh2jo4 14 786748 3656969 2026-09-18T16:07:24Z Casserium 68287 Жаңа бетте: [[Санат:Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері|мемлекеттік кеңесші]] 3656969 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері|мемлекеттік кеңесші]] tblfusn3ymuoy8jyawbjg5kh92x9uue 0 786749 3656979 2026-09-18T16:18:20Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Мультфильм |Атауы = Тақырлап қиғаны |Шынайы атауы = A Close Shave |Сурет = |Ені = |Сурет тақырыбы = |Түрі = [[ермексаз]]ды анимация |Жанры = комедия, отбасылық, триллер |Приквелі = [[Бұрыс шалбар]] |Сиквелі = Уоллес пен Громит... 3656979 wikitext text/x-wiki {{Мультфильм |Атауы = Тақырлап қиғаны |Шынайы атауы = A Close Shave |Сурет = |Ені = |Сурет тақырыбы = |Түрі = [[ермексаз]]ды анимация |Жанры = комедия, отбасылық, триллер |Приквелі = [[Бұрыс шалбар]] |Сиквелі = [[Уоллес пен Громит: Айлалы жабдықтар|Айлалы жабдықтар]] |Режиссёрі = [[Ник Парк]] |Продюсерлері = Карла Шелли, Майкл Роуз |Сценарийдің авторлары = Боб Бэйкер, Ник Парк |Қоюшы суретшілер = |Дыбыстағандар = |Композиторы = Джулиан Нотт |Аниматорлары = |Операторы = Дэйв Алекс Риддетт |Студия = [[Aardman Animations]], BBC |Мемлекет = {{GBR}} |Дистрибьюторы = BBC Worldwide |Тілі = [[ағылшын тілі]] |Ұзақтығы = 30 минут |Премьера = [[24 желтоқсан]] [[1995 жыл]] |Бюджеті = [[Фунт стерлинг|£]] 1,3 млн |Түсім = |imdb_id = 0112691 |bcdb_link = |allrovi = |rottentomatoes = |Сайты = http://www.wallaceandgromit.com:80/films/acloseshave/ |Commons = }} '''«Тақырлап қиғаны»''' ({{lang-en|A Close Shave}}) — [[Aardman Animations]] британиялық студиясының [[Уоллес пен Громит]] туралы үшінші қысқаметражды [[мультфильм]]і. 1996 жылы [[Үздік анимациялық қысқаметражды фильм үшін Оскар сыйлығы]]н жеңіп алды.<ref>{{cite|title=The 68th Academy Awards|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1996|work=Oscars.org|date=|url-status=live}}</ref> Мультфильмде өнертапқыш Уоллес пен оның өте ақылды иті Громит терезелерді жуу бизнесімен айналысып жүр. Тоқуға арналған дүкеннің витринасын тазалап жүріп, Уоллес соның иесі мисс Рэмсботоммен танысады. Ол оған ұнаса да, әйелдің иті Престон жаңа таныстарды жақтырмайды. Біраз уақыттан кейін Престонның қошақандарды ұрлаумен айналысып жатқаны белгілі болып шығады. == Дыбыстаушылар == * Уоллес — [[Питер Саллис]] * Гвенделин Рэмсботом — [[Энн Рейд]] Громит және қошақандар — сөйлемейтін кейіпкерлер. [[Сурет:Shaun the sheep idle Scratch.png|нобай|солға|120px|Қошақан Шон]] == Спин-оффтары == Бұл мультфильмде алғаш рет қошақан Шон есімді кейіпкер көрсетіледі. 2007 жылы ол туралы жеке мультсериал шығады. Ал 2015 жылы «[[Қошақан Шон кинода]]» атты толықметражды мультфильм түсірілді. Оны жалғастырған тағы бірнеше мультфильм бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.rottentomatoes.com/m/wallace_and_gromit_in_a_close_shave Rotten Tomatoes сайтында] {{Уоллес пен Громит}} [[Санат:1995 жылғы мультфильмдер]] [[Санат:Ник Парк мультфильмдері]] [[Санат:Ұлыбритания мультфильмдері]] [[Санат:Ермексаз мультфильмдер]] [[Санат:Aardman Animations мультфильмдері]] [[Санат:Үздік қысқаметражды мультфильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] j8y3yh334mctlrng1pw70u2frbwuha7 3 786750 3657064 2026-09-18T17:37:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3657064 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Islam0909}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 22:37, 2026 ж. қыркүйектің 18 (+05) n7fbcsiz8t71q731okd9d2opw3xllkr 10 786751 3657075 2026-09-18T18:02:17Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-09-19|POTD 2026-09-19]]: filename only 3657075 wikitext text/x-wiki Zitting Cisticola in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> falj61o1h52vy1926tta5xqt3nln5h6 0 786752 3657077 2026-09-18T18:02:36Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орнала... 3657077 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{langx|ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> ihtp4e92h3lyze4vuknhk2zht98cmd8 3657078 3657077 2026-09-18T18:02:58Z 1nter pares 146705 3657078 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{langx|ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} toc8d1i2vans9zqchzo0z2eagftlclu 3657079 3657078 2026-09-18T18:03:10Z 1nter pares 146705 /* */ 3657079 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Қоғамдық банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nf0jpp4z4vhxv3aizuq4utef9e7dy92 3657080 3657079 2026-09-18T18:03:36Z 1nter pares 146705 /* */ 3657080 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4ndig32hmu8c8vhros7ktfpnoh62ctp 3657081 3657080 2026-09-18T18:03:42Z 1nter pares 146705 /* */ 3657081 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e7ds5gqin2re9eg8h62zgg0vdkn10ey 3657082 3657081 2026-09-18T18:04:33Z 1nter pares 146705 /* */ 3657082 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cvtk7w9ga1i45lenumdhe25m6xg8gi0 3657083 3657082 2026-09-18T18:05:15Z 1nter pares 146705 3657083 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2hsi94rvg1ye4ja46l5b4n4ey7zmilm 3657085 3657083 2026-09-18T18:06:56Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657085 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rq91b1ivv9pijrwn6kmpu2itiuvcd91 3657086 3657085 2026-09-18T18:07:50Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657086 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> FAB-тың жаңа брендтік бірегейлігін іске қосу барысында NBAD пен FGB банктерінің «Abu Dhabi» және «First» атаулары біріктірілді; ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) атауы екі банктің өңірдегі тамырын көрсетеді. Банк логотипінде F.A.B аббревиатурасын қолданды, сондай-ақ онда өсу мен көшбасшылықты білдіру үшін үлкейтілген «Awwal» («First») брендтік белгісі орналастырылды.<ref name=":4">{{Cite web|title=First Abu Dhabi Bank reveals new brand identity|url=https://www.thenationalnews.com/business/first-abu-dhabi-bank-reveals-new-brand-identity-1.62219|access-date=2019-05-01|website=thenational.ae|date=May 2017|language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3xziwxaofxx811d21xqr4yit6leqfen 3657088 3657086 2026-09-18T18:08:51Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657088 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> FAB-тың жаңа брендтік бірегейлігін іске қосу барысында NBAD пен FGB банктерінің «Abu Dhabi» және «First» атаулары біріктірілді; ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) атауы екі банктің өңірдегі тамырын көрсетеді. Банк логотипінде F.A.B аббревиатурасын қолданды, сондай-ақ онда өсу мен көшбасшылықты білдіру үшін үлкейтілген «Awwal» («First») брендтік белгісі орналастырылды.<ref name=":4">{{Cite web|title=First Abu Dhabi Bank reveals new brand identity|url=https://www.thenationalnews.com/business/first-abu-dhabi-bank-reveals-new-brand-identity-1.62219|access-date=2019-05-01|website=thenational.ae|date=May 2017|language=en-US}}</ref> 2019 жылы Катар 2017 жылы Катар риалын құнсыздандыру жоспарына қатысы болған үш банкке қарсы сотқа шағым түсірді. Екі банкке — First Abu Dhabi Bank пен Сауд Арабиясының Samba Bank банкіне қарсы талап-арыз Нью-Йоркте, ал Banque Havilland жеке банкіне қарсы талап-арыз Лондонда берілді. 2023 жылы Financial Conduct Authority Banque Havilland банкіне осы жоспарларға қатысқаны үшін 10 млн фунт стерлинг айыппұл салды; жоспарлар Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қорының лауазымды тұлғасына да жіберілген еді.<ref>{{Cite news |last=Szalay |first=Eva |date=2019-04-08 |title=Qatar sues trio of banks over plan to 'attack' financial markets |language=en |work=The Financial Times |url=https://www.ft.com/content/073981ba-5a11-11e9-9dde-7aedca0a081a|access-date=2023-05-22}}</ref><ref>{{Cite news |last=Browning |first=Jonathan |date=2023-05-05 |title=UK Fines and Bans Banque Havilland's Edmund Rowland Over Qatari Plot |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-05-05/uk-fines-and-bans-havilland-s-edmund-rowland-over-qatari-plot|access-date=2023-05-22}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} b0jxdtrufs4ppv4tz2dchgvbg3ksr50 3657089 3657088 2026-09-18T18:10:06Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657089 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> FAB-тың жаңа брендтік бірегейлігін іске қосу барысында NBAD пен FGB банктерінің «Abu Dhabi» және «First» атаулары біріктірілді; ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) атауы екі банктің өңірдегі тамырын көрсетеді. Банк логотипінде F.A.B аббревиатурасын қолданды, сондай-ақ онда өсу мен көшбасшылықты білдіру үшін үлкейтілген «Awwal» («First») брендтік белгісі орналастырылды.<ref name=":4">{{Cite web|title=First Abu Dhabi Bank reveals new brand identity|url=https://www.thenationalnews.com/business/first-abu-dhabi-bank-reveals-new-brand-identity-1.62219|access-date=2019-05-01|website=thenational.ae|date=May 2017|language=en-US}}</ref> 2019 жылы Катар 2017 жылы Катар риалын құнсыздандыру жоспарына қатысы болған үш банкке қарсы сотқа шағым түсірді. Екі банкке — First Abu Dhabi Bank пен Сауд Арабиясының Samba Bank банкіне қарсы талап-арыз Нью-Йоркте, ал Banque Havilland жеке банкіне қарсы талап-арыз Лондонда берілді. 2023 жылы Financial Conduct Authority Banque Havilland банкіне осы жоспарларға қатысқаны үшін 10 млн фунт стерлинг айыппұл салды; жоспарлар Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қорының лауазымды тұлғасына да жіберілген еді.<ref>{{Cite news |last=Szalay |first=Eva |date=2019-04-08 |title=Qatar sues trio of banks over plan to 'attack' financial markets |language=en |work=The Financial Times |url=https://www.ft.com/content/073981ba-5a11-11e9-9dde-7aedca0a081a|access-date=2023-05-22}}</ref><ref>{{Cite news |last=Browning |first=Jonathan |date=2023-05-05 |title=UK Fines and Bans Banque Havilland's Edmund Rowland Over Qatari Plot |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-05-05/uk-fines-and-bans-havilland-s-edmund-rowland-over-qatari-plot|access-date=2023-05-22}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда Хана Әл-Ростамани [[бас атқарушы директор|топтың бас атқарушы директоры]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|last=Bloomberg|date=2021-01-27|title=Abu Dhabi lender FAB names Hana Al Rostamani as first female CEO|url=https://gulfbusiness.com/abu-dhabi-lender-fab-names-al-rostamani-as-first-female-ceo/|access-date=2021-01-27| magazine=[[Gulf Business]] |language=en-US}}</ref> Компанияның мәліметінше, 2021 жылдың соңында оның таза пайдасы 3,4 млрд АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 19%-ға жоғары.<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=UPDATE 2-UAE's biggest lender FAB posts record profit but shares fall|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/first-abu-dhabi-results-idCNL1N2U70B3|access-date=2022-01-28}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5q5eow4xdy8lci2w1tm4xiyhsw1h2my 3657090 3657089 2026-09-18T18:10:20Z 1nter pares 146705 3657090 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> FAB-тың жаңа брендтік бірегейлігін іске қосу барысында NBAD пен FGB банктерінің «Abu Dhabi» және «First» атаулары біріктірілді; ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) атауы екі банктің өңірдегі тамырын көрсетеді. Банк логотипінде F.A.B аббревиатурасын қолданды, сондай-ақ онда өсу мен көшбасшылықты білдіру үшін үлкейтілген «Awwal» («First») брендтік белгісі орналастырылды.<ref name=":4">{{Cite web|title=First Abu Dhabi Bank reveals new brand identity|url=https://www.thenationalnews.com/business/first-abu-dhabi-bank-reveals-new-brand-identity-1.62219|access-date=2019-05-01|website=thenational.ae|date=May 2017|language=en-US}}</ref> 2019 жылы Катар 2017 жылы Катар риалын құнсыздандыру жоспарына қатысы болған үш банкке қарсы сотқа шағым түсірді. Екі банкке — First Abu Dhabi Bank пен Сауд Арабиясының Samba Bank банкіне қарсы талап-арыз Нью-Йоркте, ал Banque Havilland жеке банкіне қарсы талап-арыз Лондонда берілді. 2023 жылы Financial Conduct Authority Banque Havilland банкіне осы жоспарларға қатысқаны үшін 10 млн фунт стерлинг айыппұл салды; жоспарлар Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қорының лауазымды тұлғасына да жіберілген еді.<ref>{{Cite news |last=Szalay |first=Eva |date=2019-04-08 |title=Qatar sues trio of banks over plan to 'attack' financial markets |language=en |work=The Financial Times |url=https://www.ft.com/content/073981ba-5a11-11e9-9dde-7aedca0a081a|access-date=2023-05-22}}</ref><ref>{{Cite news |last=Browning |first=Jonathan |date=2023-05-05 |title=UK Fines and Bans Banque Havilland's Edmund Rowland Over Qatari Plot |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-05-05/uk-fines-and-bans-havilland-s-edmund-rowland-over-qatari-plot|access-date=2023-05-22}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда Хана Әл-Ростамани [[CEO|топтың бас атқарушы директоры]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|last=Bloomberg|date=2021-01-27|title=Abu Dhabi lender FAB names Hana Al Rostamani as first female CEO|url=https://gulfbusiness.com/abu-dhabi-lender-fab-names-al-rostamani-as-first-female-ceo/|access-date=2021-01-27| magazine=[[Gulf Business]] |language=en-US}}</ref> Компанияның мәліметінше, 2021 жылдың соңында оның таза пайдасы 3,4 млрд АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 19%-ға жоғары.<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=UPDATE 2-UAE's biggest lender FAB posts record profit but shares fall|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/first-abu-dhabi-results-idCNL1N2U70B3|access-date=2022-01-28}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} osnts3y4v56h49vib3huaf0cbuqy12g 3657091 3657090 2026-09-18T18:11:45Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657091 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> FAB-тың жаңа брендтік бірегейлігін іске қосу барысында NBAD пен FGB банктерінің «Abu Dhabi» және «First» атаулары біріктірілді; ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) атауы екі банктің өңірдегі тамырын көрсетеді. Банк логотипінде F.A.B аббревиатурасын қолданды, сондай-ақ онда өсу мен көшбасшылықты білдіру үшін үлкейтілген «Awwal» («First») брендтік белгісі орналастырылды.<ref name=":4">{{Cite web|title=First Abu Dhabi Bank reveals new brand identity|url=https://www.thenationalnews.com/business/first-abu-dhabi-bank-reveals-new-brand-identity-1.62219|access-date=2019-05-01|website=thenational.ae|date=May 2017|language=en-US}}</ref> 2019 жылы Катар 2017 жылы Катар риалын құнсыздандыру жоспарына қатысы болған үш банкке қарсы сотқа шағым түсірді. Екі банкке — First Abu Dhabi Bank пен Сауд Арабиясының Samba Bank банкіне қарсы талап-арыз Нью-Йоркте, ал Banque Havilland жеке банкіне қарсы талап-арыз Лондонда берілді. 2023 жылы Financial Conduct Authority Banque Havilland банкіне осы жоспарларға қатысқаны үшін 10 млн фунт стерлинг айыппұл салды; жоспарлар Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қорының лауазымды тұлғасына да жіберілген еді.<ref>{{Cite news |last=Szalay |first=Eva |date=2019-04-08 |title=Qatar sues trio of banks over plan to 'attack' financial markets |language=en |work=The Financial Times |url=https://www.ft.com/content/073981ba-5a11-11e9-9dde-7aedca0a081a|access-date=2023-05-22}}</ref><ref>{{Cite news |last=Browning |first=Jonathan |date=2023-05-05 |title=UK Fines and Bans Banque Havilland's Edmund Rowland Over Qatari Plot |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-05-05/uk-fines-and-bans-havilland-s-edmund-rowland-over-qatari-plot|access-date=2023-05-22}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда Хана Әл-Ростамани [[CEO|топтың бас атқарушы директоры]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|last=Bloomberg|date=2021-01-27|title=Abu Dhabi lender FAB names Hana Al Rostamani as first female CEO|url=https://gulfbusiness.com/abu-dhabi-lender-fab-names-al-rostamani-as-first-female-ceo/|access-date=2021-01-27| magazine=[[Gulf Business]] |language=en-US}}</ref> Компанияның мәліметінше, 2021 жылдың соңында оның таза пайдасы 3,4 млрд АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 19%-ға жоғары.<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=UPDATE 2-UAE's biggest lender FAB posts record profit but shares fall|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/first-abu-dhabi-results-idCNL1N2U70B3|access-date=2022-01-28}}</ref> 2025 жылғы сәуірде FAB, Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қоры ADQ және [[International Holding Company]] (IHC) дирхаммен қамтамасыз етілген [[стейблкоин]] шығаруды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Maccioni |first=Federico |date=2025-04-28 |title=Abu Dhabi doubles down on crypto as wealth fund, FAB, IHC join forces for new stablecoin |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/abu-dhabi-sovereign-wealth-fund-teams-up-with-fab-ihc-launch-new-stablecoin-2025-04-28/ |access-date=2026-04-27 |website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nagraj |first=Aarti |title=Abu Dhabi's IHC, ADQ and FAB to launch dirham-backed stablecoin |url=https://www.thenationalnews.com/business/money/2025/04/28/abu-dhabis-ihc-adq-and-fab-to-launch-dirham-backed-stablecoin/ |access-date=2026-04-27 |website=The National |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} altz0uevo1a972kaipzp1y2ql58oq00 3657092 3657091 2026-09-18T18:13:27Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657092 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> FAB-тың жаңа брендтік бірегейлігін іске қосу барысында NBAD пен FGB банктерінің «Abu Dhabi» және «First» атаулары біріктірілді; ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) атауы екі банктің өңірдегі тамырын көрсетеді. Банк логотипінде F.A.B аббревиатурасын қолданды, сондай-ақ онда өсу мен көшбасшылықты білдіру үшін үлкейтілген «Awwal» («First») брендтік белгісі орналастырылды.<ref name=":4">{{Cite web|title=First Abu Dhabi Bank reveals new brand identity|url=https://www.thenationalnews.com/business/first-abu-dhabi-bank-reveals-new-brand-identity-1.62219|access-date=2019-05-01|website=thenational.ae|date=May 2017|language=en-US}}</ref> 2019 жылы Катар 2017 жылы Катар риалын құнсыздандыру жоспарына қатысы болған үш банкке қарсы сотқа шағым түсірді. Екі банкке — First Abu Dhabi Bank пен Сауд Арабиясының Samba Bank банкіне қарсы талап-арыз Нью-Йоркте, ал Banque Havilland жеке банкіне қарсы талап-арыз Лондонда берілді. 2023 жылы Financial Conduct Authority Banque Havilland банкіне осы жоспарларға қатысқаны үшін 10 млн фунт стерлинг айыппұл салды; жоспарлар Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қорының лауазымды тұлғасына да жіберілген еді.<ref>{{Cite news |last=Szalay |first=Eva |date=2019-04-08 |title=Qatar sues trio of banks over plan to 'attack' financial markets |language=en |work=The Financial Times |url=https://www.ft.com/content/073981ba-5a11-11e9-9dde-7aedca0a081a|access-date=2023-05-22}}</ref><ref>{{Cite news |last=Browning |first=Jonathan |date=2023-05-05 |title=UK Fines and Bans Banque Havilland's Edmund Rowland Over Qatari Plot |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-05-05/uk-fines-and-bans-havilland-s-edmund-rowland-over-qatari-plot|access-date=2023-05-22}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда Хана Әл-Ростамани [[CEO|топтың бас атқарушы директоры]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|last=Bloomberg|date=2021-01-27|title=Abu Dhabi lender FAB names Hana Al Rostamani as first female CEO|url=https://gulfbusiness.com/abu-dhabi-lender-fab-names-al-rostamani-as-first-female-ceo/|access-date=2021-01-27| magazine=[[Gulf Business]] |language=en-US}}</ref> Компанияның мәліметінше, 2021 жылдың соңында оның таза пайдасы 3,4 млрд АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 19%-ға жоғары.<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=UPDATE 2-UAE's biggest lender FAB posts record profit but shares fall|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/first-abu-dhabi-results-idCNL1N2U70B3|access-date=2022-01-28}}</ref> 2025 жылғы сәуірде FAB, Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қоры ADQ және [[International Holding Company]] (IHC) дирхаммен қамтамасыз етілген [[стейблкоин]] шығаруды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Maccioni |first=Federico |date=2025-04-28 |title=Abu Dhabi doubles down on crypto as wealth fund, FAB, IHC join forces for new stablecoin |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/abu-dhabi-sovereign-wealth-fund-teams-up-with-fab-ihc-launch-new-stablecoin-2025-04-28/ |access-date=2026-04-27 |website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nagraj |first=Aarti |title=Abu Dhabi's IHC, ADQ and FAB to launch dirham-backed stablecoin |url=https://www.thenationalnews.com/business/money/2025/04/28/abu-dhabis-ihc-adq-and-fab-to-launch-dirham-backed-stablecoin/ |access-date=2026-04-27 |website=The National |language=en}}</ref> 2025 жылғы тамызда FAB [[Лондон]]дағы жаңа бөлімшесіне, нақтырақ айтқанда [[Мейфэр]] ауданындағы 20 Berkeley Square мекенжайына көшкені хабарланды. FAB 1977 жылы, әлі ''National Bank of Abu Dhabi'' атауымен жұмыс істеген кезде, Ұлыбританияда қызмет бастаған Парсы шығанағы аймағындағы алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Manoj |date=2025-08-01 |title=Abu Dhabi's FAB moves to new branch location in London - after nearly 50 years |url=https://gulfnews.com/business/banking/abu-dhabis-fab-moves-to-new-branch-location-in-london-after-nearly-50-years-1.500219021 |access-date=2026-04-16 |website=Gulf News |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oyo60bpb7iwlpvv1tymq9d2tvh4u8y9 3657093 3657092 2026-09-18T18:14:55Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657093 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> FAB-тың жаңа брендтік бірегейлігін іске қосу барысында NBAD пен FGB банктерінің «Abu Dhabi» және «First» атаулары біріктірілді; ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) атауы екі банктің өңірдегі тамырын көрсетеді. Банк логотипінде F.A.B аббревиатурасын қолданды, сондай-ақ онда өсу мен көшбасшылықты білдіру үшін үлкейтілген «Awwal» («First») брендтік белгісі орналастырылды.<ref name=":4">{{Cite web|title=First Abu Dhabi Bank reveals new brand identity|url=https://www.thenationalnews.com/business/first-abu-dhabi-bank-reveals-new-brand-identity-1.62219|access-date=2019-05-01|website=thenational.ae|date=May 2017|language=en-US}}</ref> 2019 жылы Катар 2017 жылы Катар риалын құнсыздандыру жоспарына қатысы болған үш банкке қарсы сотқа шағым түсірді. Екі банкке — First Abu Dhabi Bank пен Сауд Арабиясының Samba Bank банкіне қарсы талап-арыз Нью-Йоркте, ал Banque Havilland жеке банкіне қарсы талап-арыз Лондонда берілді. 2023 жылы Financial Conduct Authority Banque Havilland банкіне осы жоспарларға қатысқаны үшін 10 млн фунт стерлинг айыппұл салды; жоспарлар Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қорының лауазымды тұлғасына да жіберілген еді.<ref>{{Cite news |last=Szalay |first=Eva |date=2019-04-08 |title=Qatar sues trio of banks over plan to 'attack' financial markets |language=en |work=The Financial Times |url=https://www.ft.com/content/073981ba-5a11-11e9-9dde-7aedca0a081a|access-date=2023-05-22}}</ref><ref>{{Cite news |last=Browning |first=Jonathan |date=2023-05-05 |title=UK Fines and Bans Banque Havilland's Edmund Rowland Over Qatari Plot |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-05-05/uk-fines-and-bans-havilland-s-edmund-rowland-over-qatari-plot|access-date=2023-05-22}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда Хана Әл-Ростамани [[CEO|топтың бас атқарушы директоры]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|last=Bloomberg|date=2021-01-27|title=Abu Dhabi lender FAB names Hana Al Rostamani as first female CEO|url=https://gulfbusiness.com/abu-dhabi-lender-fab-names-al-rostamani-as-first-female-ceo/|access-date=2021-01-27| magazine=[[Gulf Business]] |language=en-US}}</ref> Компанияның мәліметінше, 2021 жылдың соңында оның таза пайдасы 3,4 млрд АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 19%-ға жоғары.<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=UPDATE 2-UAE's biggest lender FAB posts record profit but shares fall|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/first-abu-dhabi-results-idCNL1N2U70B3|access-date=2022-01-28}}</ref> 2025 жылғы сәуірде FAB, Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қоры ADQ және [[International Holding Company]] (IHC) дирхаммен қамтамасыз етілген [[стейблкоин]] шығаруды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Maccioni |first=Federico |date=2025-04-28 |title=Abu Dhabi doubles down on crypto as wealth fund, FAB, IHC join forces for new stablecoin |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/abu-dhabi-sovereign-wealth-fund-teams-up-with-fab-ihc-launch-new-stablecoin-2025-04-28/ |access-date=2026-04-27 |website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nagraj |first=Aarti |title=Abu Dhabi's IHC, ADQ and FAB to launch dirham-backed stablecoin |url=https://www.thenationalnews.com/business/money/2025/04/28/abu-dhabis-ihc-adq-and-fab-to-launch-dirham-backed-stablecoin/ |access-date=2026-04-27 |website=The National |language=en}}</ref> 2025 жылғы тамызда FAB [[Лондон]]дағы жаңа бөлімшесіне, нақтырақ айтқанда [[Мейфэр]] ауданындағы 20 Berkeley Square мекенжайына көшкені хабарланды. FAB 1977 жылы, әлі ''National Bank of Abu Dhabi'' атауымен жұмыс істеген кезде, Ұлыбританияда қызмет бастаған Парсы шығанағы аймағындағы алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Manoj |date=2025-08-01 |title=Abu Dhabi's FAB moves to new branch location in London - after nearly 50 years |url=https://gulfnews.com/business/banking/abu-dhabis-fab-moves-to-new-branch-location-in-london-after-nearly-50-years-1.500219021 |access-date=2026-04-16 |website=Gulf News |language=en}}</ref> 2025 жылғы желтоқсанда FAB Еуропаның активтерді басқару компаниясы [[Amundi]]-мен [[Өзара түсіністік туралы меморандум|өзара түсіністік туралы меморандумға]] (MoU) қол қойды. Келісім [[Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесі]] (GCC) елдеріндегі инвестицияларды басқару қызметтерін кеңейтуге бағытталған.<ref>{{Cite web |last=Maddela |first=Vidyasagar |date=2025-12-09 |title=FAB signs MoU with Amundi to boost investment offerings in GCC |url=https://www.privatebankerinternational.com/news/fab-signs-mou-with-amundi/ |access-date=2026-04-15 |website=Private Banker International |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ecw93u6r2qwogx2xusqe6hud3agcmha 3657094 3657093 2026-09-18T18:16:25Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657094 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> FAB-тың жаңа брендтік бірегейлігін іске қосу барысында NBAD пен FGB банктерінің «Abu Dhabi» және «First» атаулары біріктірілді; ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) атауы екі банктің өңірдегі тамырын көрсетеді. Банк логотипінде F.A.B аббревиатурасын қолданды, сондай-ақ онда өсу мен көшбасшылықты білдіру үшін үлкейтілген «Awwal» («First») брендтік белгісі орналастырылды.<ref name=":4">{{Cite web|title=First Abu Dhabi Bank reveals new brand identity|url=https://www.thenationalnews.com/business/first-abu-dhabi-bank-reveals-new-brand-identity-1.62219|access-date=2019-05-01|website=thenational.ae|date=May 2017|language=en-US}}</ref> 2019 жылы Катар 2017 жылы Катар риалын құнсыздандыру жоспарына қатысы болған үш банкке қарсы сотқа шағым түсірді. Екі банкке — First Abu Dhabi Bank пен Сауд Арабиясының Samba Bank банкіне қарсы талап-арыз Нью-Йоркте, ал Banque Havilland жеке банкіне қарсы талап-арыз Лондонда берілді. 2023 жылы Financial Conduct Authority Banque Havilland банкіне осы жоспарларға қатысқаны үшін 10 млн фунт стерлинг айыппұл салды; жоспарлар Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қорының лауазымды тұлғасына да жіберілген еді.<ref>{{Cite news |last=Szalay |first=Eva |date=2019-04-08 |title=Qatar sues trio of banks over plan to 'attack' financial markets |language=en |work=The Financial Times |url=https://www.ft.com/content/073981ba-5a11-11e9-9dde-7aedca0a081a|access-date=2023-05-22}}</ref><ref>{{Cite news |last=Browning |first=Jonathan |date=2023-05-05 |title=UK Fines and Bans Banque Havilland's Edmund Rowland Over Qatari Plot |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-05-05/uk-fines-and-bans-havilland-s-edmund-rowland-over-qatari-plot|access-date=2023-05-22}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда Хана Әл-Ростамани [[CEO|топтың бас атқарушы директоры]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|last=Bloomberg|date=2021-01-27|title=Abu Dhabi lender FAB names Hana Al Rostamani as first female CEO|url=https://gulfbusiness.com/abu-dhabi-lender-fab-names-al-rostamani-as-first-female-ceo/|access-date=2021-01-27| magazine=[[Gulf Business]] |language=en-US}}</ref> Компанияның мәліметінше, 2021 жылдың соңында оның таза пайдасы 3,4 млрд АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 19%-ға жоғары.<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=UPDATE 2-UAE's biggest lender FAB posts record profit but shares fall|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/first-abu-dhabi-results-idCNL1N2U70B3|access-date=2022-01-28}}</ref> 2025 жылғы сәуірде FAB, Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қоры ADQ және [[International Holding Company]] (IHC) дирхаммен қамтамасыз етілген [[стейблкоин]] шығаруды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Maccioni |first=Federico |date=2025-04-28 |title=Abu Dhabi doubles down on crypto as wealth fund, FAB, IHC join forces for new stablecoin |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/abu-dhabi-sovereign-wealth-fund-teams-up-with-fab-ihc-launch-new-stablecoin-2025-04-28/ |access-date=2026-04-27 |website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nagraj |first=Aarti |title=Abu Dhabi's IHC, ADQ and FAB to launch dirham-backed stablecoin |url=https://www.thenationalnews.com/business/money/2025/04/28/abu-dhabis-ihc-adq-and-fab-to-launch-dirham-backed-stablecoin/ |access-date=2026-04-27 |website=The National |language=en}}</ref> 2025 жылғы тамызда FAB [[Лондон]]дағы жаңа бөлімшесіне, нақтырақ айтқанда [[Мейфэр]] ауданындағы 20 Berkeley Square мекенжайына көшкені хабарланды. FAB 1977 жылы, әлі ''National Bank of Abu Dhabi'' атауымен жұмыс істеген кезде, Ұлыбританияда қызмет бастаған Парсы шығанағы аймағындағы алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Manoj |date=2025-08-01 |title=Abu Dhabi's FAB moves to new branch location in London - after nearly 50 years |url=https://gulfnews.com/business/banking/abu-dhabis-fab-moves-to-new-branch-location-in-london-after-nearly-50-years-1.500219021 |access-date=2026-04-16 |website=Gulf News |language=en}}</ref> 2025 жылғы желтоқсанда FAB Еуропаның активтерді басқару компаниясы [[Amundi]]-мен [[Өзара түсіністік туралы меморандум|өзара түсіністік туралы меморандумға]] (MoU) қол қойды. Келісім [[Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесі]] (GCC) елдеріндегі инвестицияларды басқару қызметтерін кеңейтуге бағытталған.<ref>{{Cite web |last=Maddela |first=Vidyasagar |date=2025-12-09 |title=FAB signs MoU with Amundi to boost investment offerings in GCC |url=https://www.privatebankerinternational.com/news/fab-signs-mou-with-amundi/ |access-date=2026-04-15 |website=Private Banker International |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда FAB GCC елдеріндегі инвестициялық ұсыныстарын кеңейту мақсатында жаһандық активтерді басқару компаниясы [[T. Rowe Price]]-пен стратегиялық серіктестік орнатқанын жариялады. ''T. Rowe Price'' инвестициялық серіктес ретінде әрекет етіп, акциялар, тұрақты кірісті құралдар, баламалы инвестициялар және мультиактивтік стратегиялар бойынша инвестициялық шешімдер ұсынатын болады.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-12 |title=First Abu Dhabi Bank and T. Rowe Price Enter into a Strategic Partnership to Enhance Investment Offering across the GCC |url=https://investingnews.com/first-abu-dhabi-bank-and-t-rowe-price-enter-into-a-strategic-partnership-to-enhance-investment-offering-across-the-gcc/ |access-date=2026-04-16 |website=Investing News Network |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} juc0x0qskq43avrfsou5xxj4m2jnugm 3657095 3657094 2026-09-18T18:17:17Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657095 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> FAB-тың жаңа брендтік бірегейлігін іске қосу барысында NBAD пен FGB банктерінің «Abu Dhabi» және «First» атаулары біріктірілді; ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) атауы екі банктің өңірдегі тамырын көрсетеді. Банк логотипінде F.A.B аббревиатурасын қолданды, сондай-ақ онда өсу мен көшбасшылықты білдіру үшін үлкейтілген «Awwal» («First») брендтік белгісі орналастырылды.<ref name=":4">{{Cite web|title=First Abu Dhabi Bank reveals new brand identity|url=https://www.thenationalnews.com/business/first-abu-dhabi-bank-reveals-new-brand-identity-1.62219|access-date=2019-05-01|website=thenational.ae|date=May 2017|language=en-US}}</ref> 2019 жылы Катар 2017 жылы Катар риалын құнсыздандыру жоспарына қатысы болған үш банкке қарсы сотқа шағым түсірді. Екі банкке — First Abu Dhabi Bank пен Сауд Арабиясының Samba Bank банкіне қарсы талап-арыз Нью-Йоркте, ал Banque Havilland жеке банкіне қарсы талап-арыз Лондонда берілді. 2023 жылы Financial Conduct Authority Banque Havilland банкіне осы жоспарларға қатысқаны үшін 10 млн фунт стерлинг айыппұл салды; жоспарлар Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қорының лауазымды тұлғасына да жіберілген еді.<ref>{{Cite news |last=Szalay |first=Eva |date=2019-04-08 |title=Qatar sues trio of banks over plan to 'attack' financial markets |language=en |work=The Financial Times |url=https://www.ft.com/content/073981ba-5a11-11e9-9dde-7aedca0a081a|access-date=2023-05-22}}</ref><ref>{{Cite news |last=Browning |first=Jonathan |date=2023-05-05 |title=UK Fines and Bans Banque Havilland's Edmund Rowland Over Qatari Plot |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-05-05/uk-fines-and-bans-havilland-s-edmund-rowland-over-qatari-plot|access-date=2023-05-22}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда Хана Әл-Ростамани [[CEO|топтың бас атқарушы директоры]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|last=Bloomberg|date=2021-01-27|title=Abu Dhabi lender FAB names Hana Al Rostamani as first female CEO|url=https://gulfbusiness.com/abu-dhabi-lender-fab-names-al-rostamani-as-first-female-ceo/|access-date=2021-01-27| magazine=[[Gulf Business]] |language=en-US}}</ref> Компанияның мәліметінше, 2021 жылдың соңында оның таза пайдасы 3,4 млрд АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 19%-ға жоғары.<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=UPDATE 2-UAE's biggest lender FAB posts record profit but shares fall|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/first-abu-dhabi-results-idCNL1N2U70B3|access-date=2022-01-28}}</ref> 2025 жылғы сәуірде FAB, Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қоры ADQ және [[International Holding Company]] (IHC) дирхаммен қамтамасыз етілген [[стейблкоин]] шығаруды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Maccioni |first=Federico |date=2025-04-28 |title=Abu Dhabi doubles down on crypto as wealth fund, FAB, IHC join forces for new stablecoin |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/abu-dhabi-sovereign-wealth-fund-teams-up-with-fab-ihc-launch-new-stablecoin-2025-04-28/ |access-date=2026-04-27 |website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nagraj |first=Aarti |title=Abu Dhabi's IHC, ADQ and FAB to launch dirham-backed stablecoin |url=https://www.thenationalnews.com/business/money/2025/04/28/abu-dhabis-ihc-adq-and-fab-to-launch-dirham-backed-stablecoin/ |access-date=2026-04-27 |website=The National |language=en}}</ref> 2025 жылғы тамызда FAB [[Лондон]]дағы жаңа бөлімшесіне, нақтырақ айтқанда [[Мейфэр]] ауданындағы 20 Berkeley Square мекенжайына көшкені хабарланды. FAB 1977 жылы, әлі ''National Bank of Abu Dhabi'' атауымен жұмыс істеген кезде, Ұлыбританияда қызмет бастаған Парсы шығанағы аймағындағы алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Manoj |date=2025-08-01 |title=Abu Dhabi's FAB moves to new branch location in London - after nearly 50 years |url=https://gulfnews.com/business/banking/abu-dhabis-fab-moves-to-new-branch-location-in-london-after-nearly-50-years-1.500219021 |access-date=2026-04-16 |website=Gulf News |language=en}}</ref> 2025 жылғы желтоқсанда FAB Еуропаның активтерді басқару компаниясы [[Amundi]]-мен [[Өзара түсіністік туралы меморандум|өзара түсіністік туралы меморандумға]] (MoU) қол қойды. Келісім [[Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесі]] (GCC) елдеріндегі инвестицияларды басқару қызметтерін кеңейтуге бағытталған.<ref>{{Cite web |last=Maddela |first=Vidyasagar |date=2025-12-09 |title=FAB signs MoU with Amundi to boost investment offerings in GCC |url=https://www.privatebankerinternational.com/news/fab-signs-mou-with-amundi/ |access-date=2026-04-15 |website=Private Banker International |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда FAB GCC елдеріндегі инвестициялық ұсыныстарын кеңейту мақсатында жаһандық активтерді басқару компаниясы [[T. Rowe Price]]-пен стратегиялық серіктестік орнатқанын жариялады. ''T. Rowe Price'' инвестициялық серіктес ретінде әрекет етіп, акциялар, тұрақты кірісті құралдар, баламалы инвестициялар және мультиактивтік стратегиялар бойынша инвестициялық шешімдер ұсынатын болады.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-12 |title=First Abu Dhabi Bank and T. Rowe Price Enter into a Strategic Partnership to Enhance Investment Offering across the GCC |url=https://investingnews.com/first-abu-dhabi-bank-and-t-rowe-price-enter-into-a-strategic-partnership-to-enhance-investment-offering-across-the-gcc/ |access-date=2026-04-16 |website=Investing News Network |language=en}}</ref> == Халықаралық қызметі == * {{Байрақ|Мысыр}}: [[Fabmisr]]. * {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}: 2019 жылы банк [[Сауд Арабиясы]]нда қызметін бастап, халықаралық ауқымда кеңейе бастады.<ref>{{Cite web |date=2026-05-05 |title=First Abu Dhabi Bank Extends Collaboration with Temenos to Modernize Banking in Saudi Arabia |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2026/05/05/3287460/0/en/First-Abu-Dhabi-Bank-Extends-Collaboration-with-Temenos-to-Modernize-Banking-in-Saudi-Arabia.html |website=GlobeNewswire |language=en-us}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} erxojvpe5rj9i167vydag51sr7yd8ob 3657096 3657095 2026-09-18T18:18:30Z 1nter pares 146705 /* Халықаралық қызметі */ 3657096 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> FAB-тың жаңа брендтік бірегейлігін іске қосу барысында NBAD пен FGB банктерінің «Abu Dhabi» және «First» атаулары біріктірілді; ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) атауы екі банктің өңірдегі тамырын көрсетеді. Банк логотипінде F.A.B аббревиатурасын қолданды, сондай-ақ онда өсу мен көшбасшылықты білдіру үшін үлкейтілген «Awwal» («First») брендтік белгісі орналастырылды.<ref name=":4">{{Cite web|title=First Abu Dhabi Bank reveals new brand identity|url=https://www.thenationalnews.com/business/first-abu-dhabi-bank-reveals-new-brand-identity-1.62219|access-date=2019-05-01|website=thenational.ae|date=May 2017|language=en-US}}</ref> 2019 жылы Катар 2017 жылы Катар риалын құнсыздандыру жоспарына қатысы болған үш банкке қарсы сотқа шағым түсірді. Екі банкке — First Abu Dhabi Bank пен Сауд Арабиясының Samba Bank банкіне қарсы талап-арыз Нью-Йоркте, ал Banque Havilland жеке банкіне қарсы талап-арыз Лондонда берілді. 2023 жылы Financial Conduct Authority Banque Havilland банкіне осы жоспарларға қатысқаны үшін 10 млн фунт стерлинг айыппұл салды; жоспарлар Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қорының лауазымды тұлғасына да жіберілген еді.<ref>{{Cite news |last=Szalay |first=Eva |date=2019-04-08 |title=Qatar sues trio of banks over plan to 'attack' financial markets |language=en |work=The Financial Times |url=https://www.ft.com/content/073981ba-5a11-11e9-9dde-7aedca0a081a|access-date=2023-05-22}}</ref><ref>{{Cite news |last=Browning |first=Jonathan |date=2023-05-05 |title=UK Fines and Bans Banque Havilland's Edmund Rowland Over Qatari Plot |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-05-05/uk-fines-and-bans-havilland-s-edmund-rowland-over-qatari-plot|access-date=2023-05-22}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда Хана Әл-Ростамани [[CEO|топтың бас атқарушы директоры]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|last=Bloomberg|date=2021-01-27|title=Abu Dhabi lender FAB names Hana Al Rostamani as first female CEO|url=https://gulfbusiness.com/abu-dhabi-lender-fab-names-al-rostamani-as-first-female-ceo/|access-date=2021-01-27| magazine=[[Gulf Business]] |language=en-US}}</ref> Компанияның мәліметінше, 2021 жылдың соңында оның таза пайдасы 3,4 млрд АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 19%-ға жоғары.<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=UPDATE 2-UAE's biggest lender FAB posts record profit but shares fall|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/first-abu-dhabi-results-idCNL1N2U70B3|access-date=2022-01-28}}</ref> 2025 жылғы сәуірде FAB, Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қоры ADQ және [[International Holding Company]] (IHC) дирхаммен қамтамасыз етілген [[стейблкоин]] шығаруды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Maccioni |first=Federico |date=2025-04-28 |title=Abu Dhabi doubles down on crypto as wealth fund, FAB, IHC join forces for new stablecoin |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/abu-dhabi-sovereign-wealth-fund-teams-up-with-fab-ihc-launch-new-stablecoin-2025-04-28/ |access-date=2026-04-27 |website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nagraj |first=Aarti |title=Abu Dhabi's IHC, ADQ and FAB to launch dirham-backed stablecoin |url=https://www.thenationalnews.com/business/money/2025/04/28/abu-dhabis-ihc-adq-and-fab-to-launch-dirham-backed-stablecoin/ |access-date=2026-04-27 |website=The National |language=en}}</ref> 2025 жылғы тамызда FAB [[Лондон]]дағы жаңа бөлімшесіне, нақтырақ айтқанда [[Мейфэр]] ауданындағы 20 Berkeley Square мекенжайына көшкені хабарланды. FAB 1977 жылы, әлі ''National Bank of Abu Dhabi'' атауымен жұмыс істеген кезде, Ұлыбританияда қызмет бастаған Парсы шығанағы аймағындағы алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Manoj |date=2025-08-01 |title=Abu Dhabi's FAB moves to new branch location in London - after nearly 50 years |url=https://gulfnews.com/business/banking/abu-dhabis-fab-moves-to-new-branch-location-in-london-after-nearly-50-years-1.500219021 |access-date=2026-04-16 |website=Gulf News |language=en}}</ref> 2025 жылғы желтоқсанда FAB Еуропаның активтерді басқару компаниясы [[Amundi]]-мен [[Өзара түсіністік туралы меморандум|өзара түсіністік туралы меморандумға]] (MoU) қол қойды. Келісім [[Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесі]] (GCC) елдеріндегі инвестицияларды басқару қызметтерін кеңейтуге бағытталған.<ref>{{Cite web |last=Maddela |first=Vidyasagar |date=2025-12-09 |title=FAB signs MoU with Amundi to boost investment offerings in GCC |url=https://www.privatebankerinternational.com/news/fab-signs-mou-with-amundi/ |access-date=2026-04-15 |website=Private Banker International |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда FAB GCC елдеріндегі инвестициялық ұсыныстарын кеңейту мақсатында жаһандық активтерді басқару компаниясы [[T. Rowe Price]]-пен стратегиялық серіктестік орнатқанын жариялады. ''T. Rowe Price'' инвестициялық серіктес ретінде әрекет етіп, акциялар, тұрақты кірісті құралдар, баламалы инвестициялар және мультиактивтік стратегиялар бойынша инвестициялық шешімдер ұсынатын болады.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-12 |title=First Abu Dhabi Bank and T. Rowe Price Enter into a Strategic Partnership to Enhance Investment Offering across the GCC |url=https://investingnews.com/first-abu-dhabi-bank-and-t-rowe-price-enter-into-a-strategic-partnership-to-enhance-investment-offering-across-the-gcc/ |access-date=2026-04-16 |website=Investing News Network |language=en}}</ref> == Халықаралық қызметі == * {{Байрақ|Мысыр}}: [[Fabmisr]]. * {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}: 2019 жылы банк [[Сауд Арабиясы]]нда қызметін бастап, халықаралық ауқымда кеңейе бастады.<ref>{{Cite web |date=2026-05-05 |title=First Abu Dhabi Bank Extends Collaboration with Temenos to Modernize Banking in Saudi Arabia |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2026/05/05/3287460/0/en/First-Abu-Dhabi-Bank-Extends-Collaboration-with-Temenos-to-Modernize-Banking-in-Saudi-Arabia.html |website=GlobeNewswire |language=en-us}}</ref> == Мойындаулар == Global Finance журналы FAB-ты БАӘ мен Таяу Шығыстағы ең қауіпсіз банк және БАӘ-дегі ең үздік банк деп таныды.<ref>{{Cite web|url=https://www.gfmag.com/magazine/may-2020/worlds-best-banks-2020-middle-east|title= World's Best Banks 2020: Middle East|website=gfmag.com|date= 13 May 2020|language=en-US|access-date=2020-05-13}}</ref> ''The Banker'' журналының бірінші деңгейлі капитал көлемі бойынша жасалған 2020 жылғы әлемнің 1000 ірі банкі тізімінде FAB БАӘ-де бірінші, Таяу Шығыста екінші және әлем бойынша 85-орынға ие болды; сол тізімде активтер көлемі бойынша банк 109-орынға орналасты.<ref>{{Cite web| url=https://www.thebanker.com/Top-1000|title= Top 1000 World Banks 2020: Top 10 banks by Tier 1 capital: Globally| website=thebanker.com |language=en-US}}</ref> FAB [[Forbes]] журналының әлемдегі 2000 ірі жария компанияның жыл сайынғы рейтингінде БАӘ-де бірінші, араб әлемінде төртінші және әлем бойынша 303-орынға ие болды.<ref>{{Cite web| url=https://www.forbes.com/global2000/#1a6cdf6335d8 | title=GLOBAL 2000 The World's Largest Public Companies | work=[[Forbes]] | language=en-US|access-date=2020-05-13}}</ref> FAB ''Forbes Middle East'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/first-abu-dhabi-bank-fab/ |access-date=2026-05-03 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes Middle East'' журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде жетінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=First Abu Dhabi Bank (FAB) |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/first-abu-dhabi-bank-fab/ |access-date=2026-05-04 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1ts7r2wfz88yp918e06i5ose1qdc8vb 3657097 3657096 2026-09-18T18:19:16Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3657097 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = First Abu Dhabi Bank<br>بنك أبوظبي الأول |логотипі = First Abu Dhabi Bank Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = ADX: FAB |қызметі = |құрылды = [[сәуір]] [[2017 жыл|2017]] |құрушы = |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = Хана Әл Ростамани <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small><br>Шейх [[Тахнун ибн Заид Әл Нахаян]] <small>(төраға)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = 21,11 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |операциялық кіріс = 36,68 млрд [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials"/> |таза табысы = |активтер = 1,4 трлн [[БАӘ дирхамы|дирхам]] (2025)<ref name="FAB Financials">{{Cite web |title=2025 Annual Report -FAB|url=https://www.bankfab.com/-/media/fab-uds/about-fab/investor-relations/reports-and-presentations/quarterly-and-annual-reports/2025/fab-annual-report-2025-en.pdf?view=1}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 7 500 (2025)<ref name="FAB Financials"/> |басшы компания = |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.bankfab.com/ |Ортаққор = }} '''First Abu Dhabi Bank''' (FAB) ({{lang-ar|بنك أبوظبي الأول}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі ең ірі [[банк]]. Ол [[First Gulf Bank]] (FGB) пен [[National Bank of Abu Dhabi]] (NBAD) арасындағы [[Қосылу және жұтылу|бірігу]] нәтижесінде құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/b32bd310-40ec-11e6-9b66-0712b3873ae1|title=Abu Dhabi banks agree $29bn merger to create national champion|newspaper=Financial Times|date=3 July 2016|language=en-US|access-date=2016-07-03|last1=Kerr|first1=Simeon}}</ref> Штаб-пәтері Әбу-Дабидегі Khalifa Business Park іскерлік ауданында орналасқан банк бес құрлықта қызмет етеді: Азия-Тынық мұхиты аймағында (APAC), Еуропада, Америкада, Таяу Шығыс пен Африкада (EAMEA).<ref name=":7">{{Cite web|url= https://www.relbanks.com/asia/uae/first-abu-dhabi-bank|title= First Abu Dhabi Bank (FAB)| website=relbanks.com |language=en-US}}</ref> == Тарихы == ''First Abu Dhabi Bank'' FGB пен [[NBAD Private Bank (Suisse) SA|NBAD]] банктерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 2016 жылғы 3 шілдеде БАӘ-нің екі банкі директорлар кеңестері акционерлерге екі ұйымды біріктіру жөніндегі ұсынысты бірауыздан қолдап дауыс бергенін жариялады.<ref>{{Cite news|last=French|first=David|date=2016-07-03|title=Abu Dhabi merger to create $175 billion banking heavyweight|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-nbad-m-a-fgb-idUKKCN0ZJ06Q}}</ref> Мәмілені екі банктің акционерлері 2016 жылғы 7 желтоқсанда мақұлдады. Мәміле [[Акцияларды айырбастау|акцияларды айырбастау]] арқылы жүзеге асырылды, соның нәтижесінде FGB акционерлері өздеріне тиесілі әрбір FGB акциясы үшін 1,254 NBAD акциясын алды.<ref>{{Cite web|last=Diaa|first=Sarah|date=2016-12-07|title=Shareholders of NBAD, FGB approve merger|url=https://gulfnews.com/business/banking/shareholders-of-nbad-fgb-approve-merger-1.1941936|website=[[Gulf News]]|language=en}}</ref> Бірігу нәтижесінде 2017 жылғы сәуірде БАӘ-дегі ең ірі банк — ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) құрылды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-22|title=Revealed: Top 10 banks in the UAE|url=https://gulfbusiness.com/revealed-top-10-banks-uae-2/|access-date=2021-02-05|website=gulfbusiness.com|language=en-US}}</ref> FAB-тың жаңа брендтік бірегейлігін іске қосу барысында NBAD пен FGB банктерінің «Abu Dhabi» және «First» атаулары біріктірілді; ''First Abu Dhabi Bank'' (FAB) атауы екі банктің өңірдегі тамырын көрсетеді. Банк логотипінде F.A.B аббревиатурасын қолданды, сондай-ақ онда өсу мен көшбасшылықты білдіру үшін үлкейтілген «Awwal» («First») брендтік белгісі орналастырылды.<ref name=":4">{{Cite web|title=First Abu Dhabi Bank reveals new brand identity|url=https://www.thenationalnews.com/business/first-abu-dhabi-bank-reveals-new-brand-identity-1.62219|access-date=2019-05-01|website=thenational.ae|date=May 2017|language=en-US}}</ref> 2019 жылы Катар 2017 жылы Катар риалын құнсыздандыру жоспарына қатысы болған үш банкке қарсы сотқа шағым түсірді. Екі банкке — First Abu Dhabi Bank пен Сауд Арабиясының Samba Bank банкіне қарсы талап-арыз Нью-Йоркте, ал Banque Havilland жеке банкіне қарсы талап-арыз Лондонда берілді. 2023 жылы Financial Conduct Authority Banque Havilland банкіне осы жоспарларға қатысқаны үшін 10 млн фунт стерлинг айыппұл салды; жоспарлар Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қорының лауазымды тұлғасына да жіберілген еді.<ref>{{Cite news |last=Szalay |first=Eva |date=2019-04-08 |title=Qatar sues trio of banks over plan to 'attack' financial markets |language=en |work=The Financial Times |url=https://www.ft.com/content/073981ba-5a11-11e9-9dde-7aedca0a081a|access-date=2023-05-22}}</ref><ref>{{Cite news |last=Browning |first=Jonathan |date=2023-05-05 |title=UK Fines and Bans Banque Havilland's Edmund Rowland Over Qatari Plot |language=en |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-05-05/uk-fines-and-bans-havilland-s-edmund-rowland-over-qatari-plot|access-date=2023-05-22}}</ref> 2021 жылғы қаңтарда Хана Әл-Ростамани [[CEO|топтың бас атқарушы директоры]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|last=Bloomberg|date=2021-01-27|title=Abu Dhabi lender FAB names Hana Al Rostamani as first female CEO|url=https://gulfbusiness.com/abu-dhabi-lender-fab-names-al-rostamani-as-first-female-ceo/|access-date=2021-01-27| magazine=[[Gulf Business]] |language=en-US}}</ref> Компанияның мәліметінше, 2021 жылдың соңында оның таза пайдасы 3,4 млрд АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 19%-ға жоғары.<ref>{{Cite news|date=2022-01-27|title=UPDATE 2-UAE's biggest lender FAB posts record profit but shares fall|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/first-abu-dhabi-results-idCNL1N2U70B3|access-date=2022-01-28}}</ref> 2025 жылғы сәуірде FAB, Әбу-Дабидің мемлекеттік әл-ауқат қоры ADQ және [[International Holding Company]] (IHC) дирхаммен қамтамасыз етілген [[стейблкоин]] шығаруды жоспарлап отырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Maccioni |first=Federico |date=2025-04-28 |title=Abu Dhabi doubles down on crypto as wealth fund, FAB, IHC join forces for new stablecoin |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/abu-dhabi-sovereign-wealth-fund-teams-up-with-fab-ihc-launch-new-stablecoin-2025-04-28/ |access-date=2026-04-27 |website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nagraj |first=Aarti |title=Abu Dhabi's IHC, ADQ and FAB to launch dirham-backed stablecoin |url=https://www.thenationalnews.com/business/money/2025/04/28/abu-dhabis-ihc-adq-and-fab-to-launch-dirham-backed-stablecoin/ |access-date=2026-04-27 |website=The National |language=en}}</ref> 2025 жылғы тамызда FAB [[Лондон]]дағы жаңа бөлімшесіне, нақтырақ айтқанда [[Мейфэр]] ауданындағы 20 Berkeley Square мекенжайына көшкені хабарланды. FAB 1977 жылы, әлі ''National Bank of Abu Dhabi'' атауымен жұмыс істеген кезде, Ұлыбританияда қызмет бастаған Парсы шығанағы аймағындағы алғашқы банк болды.<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Manoj |date=2025-08-01 |title=Abu Dhabi's FAB moves to new branch location in London - after nearly 50 years |url=https://gulfnews.com/business/banking/abu-dhabis-fab-moves-to-new-branch-location-in-london-after-nearly-50-years-1.500219021 |access-date=2026-04-16 |website=Gulf News |language=en}}</ref> 2025 жылғы желтоқсанда FAB Еуропаның активтерді басқару компаниясы [[Amundi]]-мен [[Өзара түсіністік туралы меморандум|өзара түсіністік туралы меморандумға]] (MoU) қол қойды. Келісім [[Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесі]] (GCC) елдеріндегі инвестицияларды басқару қызметтерін кеңейтуге бағытталған.<ref>{{Cite web |last=Maddela |first=Vidyasagar |date=2025-12-09 |title=FAB signs MoU with Amundi to boost investment offerings in GCC |url=https://www.privatebankerinternational.com/news/fab-signs-mou-with-amundi/ |access-date=2026-04-15 |website=Private Banker International |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы қаңтарда FAB GCC елдеріндегі инвестициялық ұсыныстарын кеңейту мақсатында жаһандық активтерді басқару компаниясы [[T. Rowe Price]]-пен стратегиялық серіктестік орнатқанын жариялады. ''T. Rowe Price'' инвестициялық серіктес ретінде әрекет етіп, акциялар, тұрақты кірісті құралдар, баламалы инвестициялар және мультиактивтік стратегиялар бойынша инвестициялық шешімдер ұсынатын болады.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-01-12 |title=First Abu Dhabi Bank and T. Rowe Price Enter into a Strategic Partnership to Enhance Investment Offering across the GCC |url=https://investingnews.com/first-abu-dhabi-bank-and-t-rowe-price-enter-into-a-strategic-partnership-to-enhance-investment-offering-across-the-gcc/ |access-date=2026-04-16 |website=Investing News Network |language=en}}</ref> == Халықаралық қызметі == * {{Байрақ|Мысыр}}: [[Fabmisr]]. * {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}: 2019 жылы банк [[Сауд Арабиясы]]нда қызметін бастап, халықаралық ауқымда кеңейе бастады.<ref>{{Cite web |date=2026-05-05 |title=First Abu Dhabi Bank Extends Collaboration with Temenos to Modernize Banking in Saudi Arabia |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2026/05/05/3287460/0/en/First-Abu-Dhabi-Bank-Extends-Collaboration-with-Temenos-to-Modernize-Banking-in-Saudi-Arabia.html |website=GlobeNewswire |language=en-us}}</ref> == Мойындаулар == Global Finance журналы FAB-ты БАӘ мен Таяу Шығыстағы ең қауіпсіз банк және БАӘ-дегі ең үздік банк деп таныды.<ref>{{Cite web|url=https://www.gfmag.com/magazine/may-2020/worlds-best-banks-2020-middle-east|title= World's Best Banks 2020: Middle East|website=gfmag.com|date= 13 May 2020|language=en-US|access-date=2020-05-13}}</ref> ''The Banker'' журналының бірінші деңгейлі капитал көлемі бойынша жасалған 2020 жылғы әлемнің 1000 ірі банкі тізімінде FAB БАӘ-де бірінші, Таяу Шығыста екінші және әлем бойынша 85-орынға ие болды; сол тізімде активтер көлемі бойынша банк 109-орынға орналасты.<ref>{{Cite web| url=https://www.thebanker.com/Top-1000|title= Top 1000 World Banks 2020: Top 10 banks by Tier 1 capital: Globally| website=thebanker.com |language=en-US}}</ref> FAB [[Forbes]] журналының әлемдегі 2000 ірі жария компанияның жыл сайынғы рейтингінде БАӘ-де бірінші, араб әлемінде төртінші және әлем бойынша 303-орынға ие болды.<ref>{{Cite web| url=https://www.forbes.com/global2000/#1a6cdf6335d8 | title=GLOBAL 2000 The World's Largest Public Companies | work=[[Forbes]] | language=en-US|access-date=2020-05-13}}</ref> FAB ''Forbes Middle East'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/first-abu-dhabi-bank-fab/ |access-date=2026-05-03 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes Middle East'' журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде жетінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=First Abu Dhabi Bank (FAB) |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/first-abu-dhabi-bank-fab/ |access-date=2026-05-04 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2017 жылы құрылған банктер]] [[Санат:2017 жылы құрылған БАӘ компаниялары]] [[Санат:Біріккен Араб Әмірліктері банктері]] [[Санат:Әбу-Даби компаниялары]] [[Санат:Әбу-Даби қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] sgskophm0kkfoy23kf534xsazgbvt29 14 786753 3657098 2026-09-18T18:20:01Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:2017 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:2000 жылдары құрылған банктер]] 3657098 wikitext text/x-wiki [[Санат:2017 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:2000 жылдары құрылған банктер]] m3za60lak6vtn9abpvwkp60uc60z1ab 3657099 3657098 2026-09-18T18:20:13Z 1nter pares 146705 /* */ 3657099 wikitext text/x-wiki [[Санат:2017 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:2010 жылдары құрылған банктер]] k49jk0x36ahyt93gvj4qq9cj521l3b8 0 786754 3657101 2026-09-18T18:30:10Z 1nter pares 146705 100-БАНК! 3657101 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = Head office QNB.JPG |сурет атауы = [[Доха]], [[Катар]] қаласындағы QNB ғимараты |түрі = [[Қоғамдық банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Бүкіл әлем<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{langx|ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> aihx0h6x532o3y67fjjkghgc41vzt9k 3657102 3657101 2026-09-18T18:30:32Z 1nter pares 146705 3657102 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = Head office QNB.JPG |сурет атауы = [[Доха]], [[Катар]] қаласындағы QNB ғимараты |түрі = [[Қоғамдық банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Бүкіл әлем<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{langx|ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rxf72caw1py4pfq6shs6tv81p0msl88 3657103 3657102 2026-09-18T18:30:45Z 1nter pares 146705 /* */ 3657103 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = Head office QNB.JPG |сурет атауы = [[Доха]], [[Катар]] қаласындағы QNB ғимараты |түрі = [[Қоғамдық банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{langx|ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tj83qgjd231g344ebkmi4vv515gwxw3 3657104 3657103 2026-09-18T18:30:59Z 1nter pares 146705 /* */ 3657104 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = Head office QNB.JPG |сурет атауы = [[Доха]], [[Катар]] қаласындағы QNB ғимараты |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{langx|ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r5kycsupkp490ghghtrfbb37xkuopfs 3657105 3657104 2026-09-18T18:31:14Z 1nter pares 146705 /* */ 3657105 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{langx|ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5ew71fa4cb2xy4xs1cbuiboyj08olob 3657106 3657105 2026-09-18T18:31:27Z 1nter pares 146705 /* */ 3657106 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qzmxd2hgxebvv7lmrjxc8s0yo5dbxgw 3657107 3657106 2026-09-18T18:32:40Z 1nter pares 146705 3657107 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} i2cgxmawclu1rwsv3nc2kvm3u5j3tzj 3657108 3657107 2026-09-18T18:32:58Z 1nter pares 146705 3657108 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6sdbg8urhgvjde7qk9wmfbl9yv4p0ji 3657109 3657108 2026-09-18T18:34:30Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657109 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[commercial bank|коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[Indian rupee|үнді рупиясы]] мен [[British pound|британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3f0846f8itbv9jraoogakt81s687pyg 3657110 3657109 2026-09-18T18:36:47Z 1nter pares 146705 3657110 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sq4f3dh4pjgcdg72mdgmttkbae6uidu 3657111 3657110 2026-09-18T18:38:16Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657111 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qtldgfl5l07b6dz2nqphqhw13tlbczb 3657112 3657111 2026-09-18T18:39:11Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657112 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ipwymcr9s8f8ahdqudv40hhwoujryuo 3657113 3657112 2026-09-18T18:40:43Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657113 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 344avslbrvo2nwy34hwmjp7z4oynwv2 3657114 3657113 2026-09-18T18:41:41Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657114 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} p0dfmadvrnmza9ha0qykr7pew48qmkw 3657115 3657114 2026-09-18T18:43:19Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657115 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8tn6wfuy0renophgt1jagcmyp8o1fww 3657116 3657115 2026-09-18T18:44:25Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657116 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1ea2k1uqzbh6vrmkr6vfy8g5zl2plfx 3657117 3657116 2026-09-18T18:45:20Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657117 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5ht27l5cv2ons5sqj8xk270bxl2p732 3657118 3657117 2026-09-18T18:46:17Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657118 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5brpaolypnn8cznoktq4bnpgjlv3epx 3657119 3657118 2026-09-18T18:47:23Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657119 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте банк JPMorgan-ның блокчейнге негізделген Kinexys төлем желісін қолдана бастады.<ref>{{Cite web |last=staff |first=Banking Exchange |date=2025-09-29 |title=QNB Joins JPMorgan's Blockchain Payment Network - Banking Exchange |url=https://www.bankingexchange.com/news-feed/item/10421-qnb-joins-jpmorgan-s-blockchain-payment-network |access-date=2026-08-08 |website=www.bankingexchange.com |language=en-gb}}</ref> 2025 жылғы қазанда QNB өтеу мерзімі бес жыл болатын 1,5 млрд АҚШ доллары көлеміндегі қамтамасыз етілмеген синдикатталған мерзімді несие желісін қайта қаржыландырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2025-10-07 |title=QNB Group secures $1.5 billion syndicated term loan refinancing |url=https://www.qatar-tribune.com/article/197883/business/qnb-group-secures-15-billion-syndicated-term-loan-refinancing |access-date=2026-04-27 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Alkhalifa |first=Mohamed Rashed |date=2025-10-06 |title=QNB Refinanced Its $1.5B Unsecured Syndicated Term Loan Facility |url=https://www.forbesmiddleeast.com/money/banking-finance/qnb-announced-refinancing-of-its-$15b-unsecured-syndicated-term-loan-facility |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> Сол айда банк Мысырда ezbank атты жаңа цифрлық бастамасын іске қосуды мақұлдады. Бұл Мысырдың қаржы секторын дамытудағы маңызды кезең болып, қаржылық инклюзияны арттыру мен цифрлық трансформацияны ілгерілетуге бағытталған жаңа ұлттық стратегияның бір бөлігі саналады.<ref>{{Cite web |last=Mabika |first=Dominique |date=2025-10-09 |title=Egypt: Qatar National Bank gets the green light to launch its digital bank “ezbank” |url=https://www.financialafrik.com/en/2025/10/09/egypt-qatar-national-bank-gets-the-green-light-to-launch-its-digital-bank-ezbank/ |access-date=2026-08-08 |website=Financial Afrik |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1n5b8sx5qjmomc5556o48ajk7egthi2 3657120 3657119 2026-09-18T18:49:09Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657120 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте банк JPMorgan-ның блокчейнге негізделген Kinexys төлем желісін қолдана бастады.<ref>{{Cite web |last=staff |first=Banking Exchange |date=2025-09-29 |title=QNB Joins JPMorgan's Blockchain Payment Network - Banking Exchange |url=https://www.bankingexchange.com/news-feed/item/10421-qnb-joins-jpmorgan-s-blockchain-payment-network |access-date=2026-08-08 |website=www.bankingexchange.com |language=en-gb}}</ref> 2025 жылғы қазанда QNB өтеу мерзімі бес жыл болатын 1,5 млрд АҚШ доллары көлеміндегі қамтамасыз етілмеген синдикатталған мерзімді несие желісін қайта қаржыландырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2025-10-07 |title=QNB Group secures $1.5 billion syndicated term loan refinancing |url=https://www.qatar-tribune.com/article/197883/business/qnb-group-secures-15-billion-syndicated-term-loan-refinancing |access-date=2026-04-27 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Alkhalifa |first=Mohamed Rashed |date=2025-10-06 |title=QNB Refinanced Its $1.5B Unsecured Syndicated Term Loan Facility |url=https://www.forbesmiddleeast.com/money/banking-finance/qnb-announced-refinancing-of-its-$15b-unsecured-syndicated-term-loan-facility |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> Сол айда банк Мысырда ezbank атты жаңа цифрлық бастамасын іске қосуды мақұлдады. Бұл Мысырдың қаржы секторын дамытудағы маңызды кезең болып, қаржылық инклюзияны арттыру мен цифрлық трансформацияны ілгерілетуге бағытталған жаңа ұлттық стратегияның бір бөлігі саналады.<ref>{{Cite web |last=Mabika |first=Dominique |date=2025-10-09 |title=Egypt: Qatar National Bank gets the green light to launch its digital bank “ezbank” |url=https://www.financialafrik.com/en/2025/10/09/egypt-qatar-national-bank-gets-the-green-light-to-launch-its-digital-bank-ezbank/ |access-date=2026-08-08 |website=Financial Afrik |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша QNB неғұрлым орнықты, инклюзивті және төмен көміртекті экономикаға капитал тартуға басымдық берді. Бұл бағыт Qatar National Vision 2030 бағдарламасы және QNB Group 2030 стратегиясымен үйлестірілді.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> QNB басшылығы бұл мақсатқа экономиканы білімге негізделген экономикаға қарай әртараптандыруға ықпал ететін қаржылық және делдалдық қызметтерге қатысу арқылы қол жеткізілетінін мәлімдеді. Банк қаржылық делдал ретіндегі рөлін жалғастырып, ұлттық даму бастамаларына үлес қосуды көздейді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9shmm1cxakx85egcrwiaydz2m0vccd8 3657121 3657120 2026-09-18T18:49:53Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657121 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте банк JPMorgan-ның блокчейнге негізделген Kinexys төлем желісін қолдана бастады.<ref>{{Cite web |last=staff |first=Banking Exchange |date=2025-09-29 |title=QNB Joins JPMorgan's Blockchain Payment Network - Banking Exchange |url=https://www.bankingexchange.com/news-feed/item/10421-qnb-joins-jpmorgan-s-blockchain-payment-network |access-date=2026-08-08 |website=www.bankingexchange.com |language=en-gb}}</ref> 2025 жылғы қазанда QNB өтеу мерзімі бес жыл болатын 1,5 млрд АҚШ доллары көлеміндегі қамтамасыз етілмеген синдикатталған мерзімді несие желісін қайта қаржыландырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2025-10-07 |title=QNB Group secures $1.5 billion syndicated term loan refinancing |url=https://www.qatar-tribune.com/article/197883/business/qnb-group-secures-15-billion-syndicated-term-loan-refinancing |access-date=2026-04-27 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Alkhalifa |first=Mohamed Rashed |date=2025-10-06 |title=QNB Refinanced Its $1.5B Unsecured Syndicated Term Loan Facility |url=https://www.forbesmiddleeast.com/money/banking-finance/qnb-announced-refinancing-of-its-$15b-unsecured-syndicated-term-loan-facility |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> Сол айда банк Мысырда ezbank атты жаңа цифрлық бастамасын іске қосуды мақұлдады. Бұл Мысырдың қаржы секторын дамытудағы маңызды кезең болып, қаржылық инклюзияны арттыру мен цифрлық трансформацияны ілгерілетуге бағытталған жаңа ұлттық стратегияның бір бөлігі саналады.<ref>{{Cite web |last=Mabika |first=Dominique |date=2025-10-09 |title=Egypt: Qatar National Bank gets the green light to launch its digital bank “ezbank” |url=https://www.financialafrik.com/en/2025/10/09/egypt-qatar-national-bank-gets-the-green-light-to-launch-its-digital-bank-ezbank/ |access-date=2026-08-08 |website=Financial Afrik |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша QNB неғұрлым орнықты, инклюзивті және төмен көміртекті экономикаға капитал тартуға басымдық берді. Бұл бағыт Qatar National Vision 2030 бағдарламасы және QNB Group 2030 стратегиясымен үйлестірілді.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> QNB басшылығы бұл мақсатқа экономиканы білімге негізделген экономикаға қарай әртараптандыруға ықпал ететін қаржылық және делдалдық қызметтерге қатысу арқылы қол жеткізілетінін мәлімдеді. Банк қаржылық делдал ретіндегі рөлін жалғастырып, ұлттық даму бастамаларына үлес қосуды көздейді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде QNB-ның еншілес компаниясы QNB Egypt елдегі тұрақты авиациялық отын (SAF) өндіретін кәсіпорынды қаржыландырды.<ref name="anba.com.br">{{Cite web |date=2026-04-29 |title=Qatar takes part in SAF project in Egypt - ANBA News Agency |url=https://anba.com.br/en/qatar-takes-part-in-saf-project-in-egypt/ |access-date=2026-08-08 |language=en}}</ref> Жоба [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]дағы ең ірі SAF бастамасына айналу мақсатында іске асырылуда.<ref name="anba.com.br"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} q9wo6e8osptakdybmvuzy3dffcf7o9t 3657122 3657121 2026-09-18T18:50:57Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657122 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте банк JPMorgan-ның блокчейнге негізделген Kinexys төлем желісін қолдана бастады.<ref>{{Cite web |last=staff |first=Banking Exchange |date=2025-09-29 |title=QNB Joins JPMorgan's Blockchain Payment Network - Banking Exchange |url=https://www.bankingexchange.com/news-feed/item/10421-qnb-joins-jpmorgan-s-blockchain-payment-network |access-date=2026-08-08 |website=www.bankingexchange.com |language=en-gb}}</ref> 2025 жылғы қазанда QNB өтеу мерзімі бес жыл болатын 1,5 млрд АҚШ доллары көлеміндегі қамтамасыз етілмеген синдикатталған мерзімді несие желісін қайта қаржыландырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2025-10-07 |title=QNB Group secures $1.5 billion syndicated term loan refinancing |url=https://www.qatar-tribune.com/article/197883/business/qnb-group-secures-15-billion-syndicated-term-loan-refinancing |access-date=2026-04-27 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Alkhalifa |first=Mohamed Rashed |date=2025-10-06 |title=QNB Refinanced Its $1.5B Unsecured Syndicated Term Loan Facility |url=https://www.forbesmiddleeast.com/money/banking-finance/qnb-announced-refinancing-of-its-$15b-unsecured-syndicated-term-loan-facility |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> Сол айда банк Мысырда ezbank атты жаңа цифрлық бастамасын іске қосуды мақұлдады. Бұл Мысырдың қаржы секторын дамытудағы маңызды кезең болып, қаржылық инклюзияны арттыру мен цифрлық трансформацияны ілгерілетуге бағытталған жаңа ұлттық стратегияның бір бөлігі саналады.<ref>{{Cite web |last=Mabika |first=Dominique |date=2025-10-09 |title=Egypt: Qatar National Bank gets the green light to launch its digital bank “ezbank” |url=https://www.financialafrik.com/en/2025/10/09/egypt-qatar-national-bank-gets-the-green-light-to-launch-its-digital-bank-ezbank/ |access-date=2026-08-08 |website=Financial Afrik |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша QNB неғұрлым орнықты, инклюзивті және төмен көміртекті экономикаға капитал тартуға басымдық берді. Бұл бағыт Qatar National Vision 2030 бағдарламасы және QNB Group 2030 стратегиясымен үйлестірілді.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> QNB басшылығы бұл мақсатқа экономиканы білімге негізделген экономикаға қарай әртараптандыруға ықпал ететін қаржылық және делдалдық қызметтерге қатысу арқылы қол жеткізілетінін мәлімдеді. Банк қаржылық делдал ретіндегі рөлін жалғастырып, ұлттық даму бастамаларына үлес қосуды көздейді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде QNB-ның еншілес компаниясы QNB Egypt елдегі тұрақты авиациялық отын (SAF) өндіретін кәсіпорынды қаржыландырды.<ref name="anba.com.br">{{Cite web |date=2026-04-29 |title=Qatar takes part in SAF project in Egypt - ANBA News Agency |url=https://anba.com.br/en/qatar-takes-part-in-saf-project-in-egypt/ |access-date=2026-08-08 |language=en}}</ref> Жоба [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]дағы ең ірі SAF бастамасына айналу мақсатында іске асырылуда.<ref name="anba.com.br"/> 2026 жылғы мамырда QNB елдегі цифрлық төлемдерді жеделдету және қолма-қол ақшамен жасалатын операцияларға тәуелділікті азайту мақсатында [[Сирия]]да жаңа цифрлық банкинг қызметтерін іске қосты.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank launches digital payment services in Syria |url=https://ibsintelligence.com/ibsi-news/qatar-national-bank-launches-digital-payment-services-in-syria/ |access-date=2026-08-08 |website=IBS Intelligence |language=en-US}}</ref> Сол айда банк жаһандық жалпы инфляция деңгейі 4,4%-ға дейін өседі деп болжады. Бұл Таяу Шығыстағы әскери шиеленістің күшеюінен туындаған энергетикалық күйзеліс аясында болып, қақтығысқа дейінгі үрдістен күрт ауытқуды көрсетті.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2026-05-03 |title=QNB projects global inflation at 4.4% amid energy shock |url=https://www.qatar-tribune.com/article/232029/business/qnb-projects-global-inflation-at-44-amid-energy-shock |access-date=2026-08-08 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4ct62ncxcihbihq2x1uqr8uqdgcysxl 3657123 3657122 2026-09-18T18:52:36Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3657123 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте банк JPMorgan-ның блокчейнге негізделген Kinexys төлем желісін қолдана бастады.<ref>{{Cite web |last=staff |first=Banking Exchange |date=2025-09-29 |title=QNB Joins JPMorgan's Blockchain Payment Network - Banking Exchange |url=https://www.bankingexchange.com/news-feed/item/10421-qnb-joins-jpmorgan-s-blockchain-payment-network |access-date=2026-08-08 |website=www.bankingexchange.com |language=en-gb}}</ref> 2025 жылғы қазанда QNB өтеу мерзімі бес жыл болатын 1,5 млрд АҚШ доллары көлеміндегі қамтамасыз етілмеген синдикатталған мерзімді несие желісін қайта қаржыландырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2025-10-07 |title=QNB Group secures $1.5 billion syndicated term loan refinancing |url=https://www.qatar-tribune.com/article/197883/business/qnb-group-secures-15-billion-syndicated-term-loan-refinancing |access-date=2026-04-27 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Alkhalifa |first=Mohamed Rashed |date=2025-10-06 |title=QNB Refinanced Its $1.5B Unsecured Syndicated Term Loan Facility |url=https://www.forbesmiddleeast.com/money/banking-finance/qnb-announced-refinancing-of-its-$15b-unsecured-syndicated-term-loan-facility |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> Сол айда банк Мысырда ezbank атты жаңа цифрлық бастамасын іске қосуды мақұлдады. Бұл Мысырдың қаржы секторын дамытудағы маңызды кезең болып, қаржылық инклюзияны арттыру мен цифрлық трансформацияны ілгерілетуге бағытталған жаңа ұлттық стратегияның бір бөлігі саналады.<ref>{{Cite web |last=Mabika |first=Dominique |date=2025-10-09 |title=Egypt: Qatar National Bank gets the green light to launch its digital bank “ezbank” |url=https://www.financialafrik.com/en/2025/10/09/egypt-qatar-national-bank-gets-the-green-light-to-launch-its-digital-bank-ezbank/ |access-date=2026-08-08 |website=Financial Afrik |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша QNB неғұрлым орнықты, инклюзивті және төмен көміртекті экономикаға капитал тартуға басымдық берді. Бұл бағыт Qatar National Vision 2030 бағдарламасы және QNB Group 2030 стратегиясымен үйлестірілді.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> QNB басшылығы бұл мақсатқа экономиканы білімге негізделген экономикаға қарай әртараптандыруға ықпал ететін қаржылық және делдалдық қызметтерге қатысу арқылы қол жеткізілетінін мәлімдеді. Банк қаржылық делдал ретіндегі рөлін жалғастырып, ұлттық даму бастамаларына үлес қосуды көздейді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде QNB-ның еншілес компаниясы QNB Egypt елдегі тұрақты авиациялық отын (SAF) өндіретін кәсіпорынды қаржыландырды.<ref name="anba.com.br">{{Cite web |date=2026-04-29 |title=Qatar takes part in SAF project in Egypt - ANBA News Agency |url=https://anba.com.br/en/qatar-takes-part-in-saf-project-in-egypt/ |access-date=2026-08-08 |language=en}}</ref> Жоба [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]дағы ең ірі SAF бастамасына айналу мақсатында іске асырылуда.<ref name="anba.com.br"/> 2026 жылғы мамырда QNB елдегі цифрлық төлемдерді жеделдету және қолма-қол ақшамен жасалатын операцияларға тәуелділікті азайту мақсатында [[Сирия]]да жаңа цифрлық банкинг қызметтерін іске қосты.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank launches digital payment services in Syria |url=https://ibsintelligence.com/ibsi-news/qatar-national-bank-launches-digital-payment-services-in-syria/ |access-date=2026-08-08 |website=IBS Intelligence |language=en-US}}</ref> Сол айда банк жаһандық жалпы инфляция деңгейі 4,4%-ға дейін өседі деп болжады. Бұл Таяу Шығыстағы әскери шиеленістің күшеюінен туындаған энергетикалық күйзеліс аясында болып, қақтығысқа дейінгі үрдістен күрт ауытқуды көрсетті.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2026-05-03 |title=QNB projects global inflation at 4.4% amid energy shock |url=https://www.qatar-tribune.com/article/232029/business/qnb-projects-global-inflation-at-44-amid-energy-shock |access-date=2026-08-08 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> == Қызметі == === Қызметкерлері === 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша Qatar National Bank қызметкерлерінің саны 8 183 адамды құрады, бұл 2023 жылғы 5 746 қызметкермен салыстырғанда өскен.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref> === Әйелдердің жұмыспен қамтылуы === 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша әйелдер банк қызметкерлерінің 48%-ын құрады, сондай-ақ кемсітушілікке қарсы саясаттар енгізілді.<ref>{{Cite web |last=Crowney |first=Paul |date=2025-05-21 |title=Middle East’s best bank for diversity and inclusion 2025: Qatar National Bank |url=https://www.euromoney.com/article/e8t4l9il8igcs0880c880o4co/awards/awards-for-excellence/middle-easts-best-bank-for-diversity-and-inclusion-2025-qatar-national-bank/ |access-date=2026-08-08 |website=Euromoney |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ksc5wvkxf9wdoraajgei2mttx0b5vmw 3657124 3657123 2026-09-18T18:52:49Z 1nter pares 146705 3657124 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте банк JPMorgan-ның блокчейнге негізделген Kinexys төлем желісін қолдана бастады.<ref>{{Cite web |last=staff |first=Banking Exchange |date=2025-09-29 |title=QNB Joins JPMorgan's Blockchain Payment Network - Banking Exchange |url=https://www.bankingexchange.com/news-feed/item/10421-qnb-joins-jpmorgan-s-blockchain-payment-network |access-date=2026-08-08 |website=www.bankingexchange.com |language=en-gb}}</ref> 2025 жылғы қазанда QNB өтеу мерзімі бес жыл болатын 1,5 млрд АҚШ доллары көлеміндегі қамтамасыз етілмеген синдикатталған мерзімді несие желісін қайта қаржыландырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2025-10-07 |title=QNB Group secures $1.5 billion syndicated term loan refinancing |url=https://www.qatar-tribune.com/article/197883/business/qnb-group-secures-15-billion-syndicated-term-loan-refinancing |access-date=2026-04-27 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Alkhalifa |first=Mohamed Rashed |date=2025-10-06 |title=QNB Refinanced Its $1.5B Unsecured Syndicated Term Loan Facility |url=https://www.forbesmiddleeast.com/money/banking-finance/qnb-announced-refinancing-of-its-$15b-unsecured-syndicated-term-loan-facility |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> Сол айда банк Мысырда ezbank атты жаңа цифрлық бастамасын іске қосуды мақұлдады. Бұл Мысырдың қаржы секторын дамытудағы маңызды кезең болып, қаржылық инклюзияны арттыру мен цифрлық трансформацияны ілгерілетуге бағытталған жаңа ұлттық стратегияның бір бөлігі саналады.<ref>{{Cite web |last=Mabika |first=Dominique |date=2025-10-09 |title=Egypt: Qatar National Bank gets the green light to launch its digital bank “ezbank” |url=https://www.financialafrik.com/en/2025/10/09/egypt-qatar-national-bank-gets-the-green-light-to-launch-its-digital-bank-ezbank/ |access-date=2026-08-08 |website=Financial Afrik |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша QNB неғұрлым орнықты, инклюзивті және төмен көміртекті экономикаға капитал тартуға басымдық берді. Бұл бағыт Qatar National Vision 2030 бағдарламасы және QNB Group 2030 стратегиясымен үйлестірілді.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> QNB басшылығы бұл мақсатқа экономиканы білімге негізделген экономикаға қарай әртараптандыруға ықпал ететін қаржылық және делдалдық қызметтерге қатысу арқылы қол жеткізілетінін мәлімдеді. Банк қаржылық делдал ретіндегі рөлін жалғастырып, ұлттық даму бастамаларына үлес қосуды көздейді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде QNB-ның еншілес компаниясы QNB Egypt елдегі тұрақты авиациялық отын (SAF) өндіретін кәсіпорынды қаржыландырды.<ref name="anba.com.br">{{Cite web |date=2026-04-29 |title=Qatar takes part in SAF project in Egypt - ANBA News Agency |url=https://anba.com.br/en/qatar-takes-part-in-saf-project-in-egypt/ |access-date=2026-08-08 |language=en}}</ref> Жоба [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]дағы ең ірі SAF бастамасына айналу мақсатында іске асырылуда.<ref name="anba.com.br"/> 2026 жылғы мамырда QNB елдегі цифрлық төлемдерді жеделдету және қолма-қол ақшамен жасалатын операцияларға тәуелділікті азайту мақсатында [[Сирия]]да жаңа цифрлық банкинг қызметтерін іске қосты.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank launches digital payment services in Syria |url=https://ibsintelligence.com/ibsi-news/qatar-national-bank-launches-digital-payment-services-in-syria/ |access-date=2026-08-08 |website=IBS Intelligence |language=en-US}}</ref> Сол айда банк жаһандық жалпы инфляция деңгейі 4,4%-ға дейін өседі деп болжады. Бұл Таяу Шығыстағы әскери шиеленістің күшеюінен туындаған энергетикалық күйзеліс аясында болып, қақтығысқа дейінгі үрдістен күрт ауытқуды көрсетті.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2026-05-03 |title=QNB projects global inflation at 4.4% amid energy shock |url=https://www.qatar-tribune.com/article/232029/business/qnb-projects-global-inflation-at-44-amid-energy-shock |access-date=2026-08-08 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> == Қызметі == === Қызметкерлері === 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша Qatar National Bank қызметкерлерінің саны 8 183 адамды құрады, бұл 2023 жылғы 5 746 қызметкермен салыстырғанда өскен.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref> === Әйелдердің жұмыспен қамтылуы === 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша әйелдер банк қызметкерлерінің 48%-ын құрады, сондай-ақ кемсітушілікке қарсы саясаттар енгізілді.<ref>{{Cite web |last=Crowney |first=Paul |date=2025-05-21 |title=Middle East’s best bank for diversity and inclusion 2025: Qatar National Bank |url=https://www.euromoney.com/article/e8t4l9il8igcs0880c880o4co/awards/awards-for-excellence/middle-easts-best-bank-for-diversity-and-inclusion-2025-qatar-national-bank/ |access-date=2026-08-08 |website=Euromoney |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ost0by09ed98yj17n7x10fjemcoh3q0 3657125 3657124 2026-09-18T18:54:08Z 1nter pares 146705 /* Қызметі */ 3657125 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте банк JPMorgan-ның блокчейнге негізделген Kinexys төлем желісін қолдана бастады.<ref>{{Cite web |last=staff |first=Banking Exchange |date=2025-09-29 |title=QNB Joins JPMorgan's Blockchain Payment Network - Banking Exchange |url=https://www.bankingexchange.com/news-feed/item/10421-qnb-joins-jpmorgan-s-blockchain-payment-network |access-date=2026-08-08 |website=www.bankingexchange.com |language=en-gb}}</ref> 2025 жылғы қазанда QNB өтеу мерзімі бес жыл болатын 1,5 млрд АҚШ доллары көлеміндегі қамтамасыз етілмеген синдикатталған мерзімді несие желісін қайта қаржыландырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2025-10-07 |title=QNB Group secures $1.5 billion syndicated term loan refinancing |url=https://www.qatar-tribune.com/article/197883/business/qnb-group-secures-15-billion-syndicated-term-loan-refinancing |access-date=2026-04-27 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Alkhalifa |first=Mohamed Rashed |date=2025-10-06 |title=QNB Refinanced Its $1.5B Unsecured Syndicated Term Loan Facility |url=https://www.forbesmiddleeast.com/money/banking-finance/qnb-announced-refinancing-of-its-$15b-unsecured-syndicated-term-loan-facility |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> Сол айда банк Мысырда ezbank атты жаңа цифрлық бастамасын іске қосуды мақұлдады. Бұл Мысырдың қаржы секторын дамытудағы маңызды кезең болып, қаржылық инклюзияны арттыру мен цифрлық трансформацияны ілгерілетуге бағытталған жаңа ұлттық стратегияның бір бөлігі саналады.<ref>{{Cite web |last=Mabika |first=Dominique |date=2025-10-09 |title=Egypt: Qatar National Bank gets the green light to launch its digital bank “ezbank” |url=https://www.financialafrik.com/en/2025/10/09/egypt-qatar-national-bank-gets-the-green-light-to-launch-its-digital-bank-ezbank/ |access-date=2026-08-08 |website=Financial Afrik |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша QNB неғұрлым орнықты, инклюзивті және төмен көміртекті экономикаға капитал тартуға басымдық берді. Бұл бағыт Qatar National Vision 2030 бағдарламасы және QNB Group 2030 стратегиясымен үйлестірілді.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> QNB басшылығы бұл мақсатқа экономиканы білімге негізделген экономикаға қарай әртараптандыруға ықпал ететін қаржылық және делдалдық қызметтерге қатысу арқылы қол жеткізілетінін мәлімдеді. Банк қаржылық делдал ретіндегі рөлін жалғастырып, ұлттық даму бастамаларына үлес қосуды көздейді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде QNB-ның еншілес компаниясы QNB Egypt елдегі тұрақты авиациялық отын (SAF) өндіретін кәсіпорынды қаржыландырды.<ref name="anba.com.br">{{Cite web |date=2026-04-29 |title=Qatar takes part in SAF project in Egypt - ANBA News Agency |url=https://anba.com.br/en/qatar-takes-part-in-saf-project-in-egypt/ |access-date=2026-08-08 |language=en}}</ref> Жоба [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]дағы ең ірі SAF бастамасына айналу мақсатында іске асырылуда.<ref name="anba.com.br"/> 2026 жылғы мамырда QNB елдегі цифрлық төлемдерді жеделдету және қолма-қол ақшамен жасалатын операцияларға тәуелділікті азайту мақсатында [[Сирия]]да жаңа цифрлық банкинг қызметтерін іске қосты.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank launches digital payment services in Syria |url=https://ibsintelligence.com/ibsi-news/qatar-national-bank-launches-digital-payment-services-in-syria/ |access-date=2026-08-08 |website=IBS Intelligence |language=en-US}}</ref> Сол айда банк жаһандық жалпы инфляция деңгейі 4,4%-ға дейін өседі деп болжады. Бұл Таяу Шығыстағы әскери шиеленістің күшеюінен туындаған энергетикалық күйзеліс аясында болып, қақтығысқа дейінгі үрдістен күрт ауытқуды көрсетті.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2026-05-03 |title=QNB projects global inflation at 4.4% amid energy shock |url=https://www.qatar-tribune.com/article/232029/business/qnb-projects-global-inflation-at-44-amid-energy-shock |access-date=2026-08-08 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> == Қызметі == === Қызметкерлері === 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша Qatar National Bank қызметкерлерінің саны 8 183 адамды құрады, бұл 2023 жылғы 5 746 қызметкермен салыстырғанда өскен.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref> === Әйелдердің жұмыспен қамтылуы === 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша әйелдер банк қызметкерлерінің 48%-ын құрады, сондай-ақ кемсітушілікке қарсы саясаттар енгізілді.<ref>{{Cite web |last=Crowney |first=Paul |date=2025-05-21 |title=Middle East’s best bank for diversity and inclusion 2025: Qatar National Bank |url=https://www.euromoney.com/article/e8t4l9il8igcs0880c880o4co/awards/awards-for-excellence/middle-easts-best-bank-for-diversity-and-inclusion-2025-qatar-national-bank/ |access-date=2026-08-08 |website=Euromoney |language=en}}</ref> == Халықаралық қызметі == Банктің халықаралық кеңею жоспарлары [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]ға, сондай-ақ [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]ның қарқынды дамып келе жатқан экономикаларына бағытталған. Халықаралық кеңею стратегиясына сәйкес банктің шетелдік бөлімшелері арасында [[Лондон]], [[Париж]], [[Сингапур]] және [[Гонконг]]тағы қызметі айтарлықтай өсіп келеді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> === Африка === * {{Байрақ|Мысыр}}: [[QNB Egypt]] * {{Байрақ|Того}}: [[Ecobank Group]], 20% үлесі<ref>{{Cite web |date=2025-08-25 |title=Why QNB is not divesting its stake in Ecobank - Africa Business+ |url=https://www.africabusinessplus.com/en/826665/why-qnb-is-hesitating-to-exit-ecobank-stake/ |website=Africa Business Plus |language=en}}</ref> * {{Байрақ|Тунис}}: [[QNB Tunisia]] === Азия === * {{Байрақ|Индонезия}}: QNB Indonesia * {{Байрақ|Ирак}}: Mansour Bank, 52,4% үлесі<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Mansour Bank is newly rated B- with Stable Outlook from Fitch Ratings |url=https://www.qatar-tribune.com/article/126825/business/mansour-bank-is-newly-rated-b-with-stable-outlook-from-fitch-ratings |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> * {{Байрақ|Иордания}}: Housing Bank for Trade and Finance, 28,3% үлесі<ref>{{Cite web |date=2021-01-25 |title=QNB Acquires Additional Stake in Housing Bank for Trade and Finance in Jordan |url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=0040-qnb-acquires-additional-stake-in-housing-bank-for-trade-and-finance-in-jordan&date=25/01/2021 |website=[[Qatar News Agency]]}}</ref> * {{Байрақ|Сирия}}: [[QNB Syria]] * {{Байрақ|Оман}}: QNB Oman * {{Байрақ|Түркия}}: [[QNB Turkey]] * {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}: Commercial Bank International, 40% үлесі == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ly9rl2mqc6unxell7nc1d2tuxwxn7wb 3657126 3657125 2026-09-18T18:55:14Z 1nter pares 146705 3657126 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте банк JPMorgan-ның блокчейнге негізделген Kinexys төлем желісін қолдана бастады.<ref>{{Cite web |last=staff |first=Banking Exchange |date=2025-09-29 |title=QNB Joins JPMorgan's Blockchain Payment Network - Banking Exchange |url=https://www.bankingexchange.com/news-feed/item/10421-qnb-joins-jpmorgan-s-blockchain-payment-network |access-date=2026-08-08 |website=www.bankingexchange.com |language=en-gb}}</ref> 2025 жылғы қазанда QNB өтеу мерзімі бес жыл болатын 1,5 млрд АҚШ доллары көлеміндегі қамтамасыз етілмеген синдикатталған мерзімді несие желісін қайта қаржыландырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2025-10-07 |title=QNB Group secures $1.5 billion syndicated term loan refinancing |url=https://www.qatar-tribune.com/article/197883/business/qnb-group-secures-15-billion-syndicated-term-loan-refinancing |access-date=2026-04-27 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Alkhalifa |first=Mohamed Rashed |date=2025-10-06 |title=QNB Refinanced Its $1.5B Unsecured Syndicated Term Loan Facility |url=https://www.forbesmiddleeast.com/money/banking-finance/qnb-announced-refinancing-of-its-$15b-unsecured-syndicated-term-loan-facility |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> Сол айда банк Мысырда ezbank атты жаңа цифрлық бастамасын іске қосуды мақұлдады. Бұл Мысырдың қаржы секторын дамытудағы маңызды кезең болып, қаржылық инклюзияны арттыру мен цифрлық трансформацияны ілгерілетуге бағытталған жаңа ұлттық стратегияның бір бөлігі саналады.<ref>{{Cite web |last=Mabika |first=Dominique |date=2025-10-09 |title=Egypt: Qatar National Bank gets the green light to launch its digital bank “ezbank” |url=https://www.financialafrik.com/en/2025/10/09/egypt-qatar-national-bank-gets-the-green-light-to-launch-its-digital-bank-ezbank/ |access-date=2026-08-08 |website=Financial Afrik |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша QNB неғұрлым орнықты, инклюзивті және төмен көміртекті экономикаға капитал тартуға басымдық берді. Бұл бағыт Qatar National Vision 2030 бағдарламасы және QNB Group 2030 стратегиясымен үйлестірілді.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> QNB басшылығы бұл мақсатқа экономиканы білімге негізделген экономикаға қарай әртараптандыруға ықпал ететін қаржылық және делдалдық қызметтерге қатысу арқылы қол жеткізілетінін мәлімдеді. Банк қаржылық делдал ретіндегі рөлін жалғастырып, ұлттық даму бастамаларына үлес қосуды көздейді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде QNB-ның еншілес компаниясы QNB Egypt елдегі тұрақты авиациялық отын (SAF) өндіретін кәсіпорынды қаржыландырды.<ref name="anba.com.br">{{Cite web |date=2026-04-29 |title=Qatar takes part in SAF project in Egypt - ANBA News Agency |url=https://anba.com.br/en/qatar-takes-part-in-saf-project-in-egypt/ |access-date=2026-08-08 |language=en}}</ref> Жоба [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]дағы ең ірі SAF бастамасына айналу мақсатында іске асырылуда.<ref name="anba.com.br"/> 2026 жылғы мамырда QNB елдегі цифрлық төлемдерді жеделдету және қолма-қол ақшамен жасалатын операцияларға тәуелділікті азайту мақсатында [[Сирия]]да жаңа цифрлық банкинг қызметтерін іске қосты.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank launches digital payment services in Syria |url=https://ibsintelligence.com/ibsi-news/qatar-national-bank-launches-digital-payment-services-in-syria/ |access-date=2026-08-08 |website=IBS Intelligence |language=en-US}}</ref> Сол айда банк жаһандық жалпы инфляция деңгейі 4,4%-ға дейін өседі деп болжады. Бұл Таяу Шығыстағы әскери шиеленістің күшеюінен туындаған энергетикалық күйзеліс аясында болып, қақтығысқа дейінгі үрдістен күрт ауытқуды көрсетті.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2026-05-03 |title=QNB projects global inflation at 4.4% amid energy shock |url=https://www.qatar-tribune.com/article/232029/business/qnb-projects-global-inflation-at-44-amid-energy-shock |access-date=2026-08-08 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> == Қызметі == === Қызметкерлері === 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша Qatar National Bank қызметкерлерінің саны 8 183 адамды құрады, бұл 2023 жылғы 5 746 қызметкермен салыстырғанда өскен.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref> === Әйелдердің жұмыспен қамтылуы === 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша әйелдер банк қызметкерлерінің 48%-ын құрады, сондай-ақ кемсітушілікке қарсы саясаттар енгізілді.<ref>{{Cite web |last=Crowney |first=Paul |date=2025-05-21 |title=Middle East’s best bank for diversity and inclusion 2025: Qatar National Bank |url=https://www.euromoney.com/article/e8t4l9il8igcs0880c880o4co/awards/awards-for-excellence/middle-easts-best-bank-for-diversity-and-inclusion-2025-qatar-national-bank/ |access-date=2026-08-08 |website=Euromoney |language=en}}</ref> == Халықаралық қызметі == Банктің халықаралық кеңею жоспарлары [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]ға, сондай-ақ [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]ның қарқынды дамып келе жатқан экономикаларына бағытталған. Халықаралық кеңею стратегиясына сәйкес банктің шетелдік бөлімшелері арасында [[Лондон]], [[Париж]], [[Сингапур]] және [[Гонконг]]тағы қызметі айтарлықтай өсіп келеді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> === Африка === * {{Байрақ|Мысыр}}: [[QNB Egypt]] * {{Байрақ|Того}}: [[Ecobank Group]], 20% үлесі<ref>{{Cite web |date=2025-08-25 |title=Why QNB is not divesting its stake in Ecobank - Africa Business+ |url=https://www.africabusinessplus.com/en/826665/why-qnb-is-hesitating-to-exit-ecobank-stake/ |website=Africa Business Plus |language=en}}</ref> * {{Байрақ|Тунис}}: [[QNB Tunisia]] === Азия === * {{Байрақ|Индонезия}}: QNB Indonesia * {{Байрақ|Ирак}}: Mansour Bank, 52,4% үлесі<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Mansour Bank is newly rated B- with Stable Outlook from Fitch Ratings |url=https://www.qatar-tribune.com/article/126825/business/mansour-bank-is-newly-rated-b-with-stable-outlook-from-fitch-ratings |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> * {{Байрақ|Иордания}}: Housing Bank for Trade and Finance, 28,3% үлесі<ref>{{Cite web |date=2021-01-25 |title=QNB Acquires Additional Stake in Housing Bank for Trade and Finance in Jordan |url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=0040-qnb-acquires-additional-stake-in-housing-bank-for-trade-and-finance-in-jordan&date=25/01/2021 |website=[[Qatar News Agency]]}}</ref> * {{Байрақ|Сирия}}: [[QNB Syria]] * {{Байрақ|Оман}}: QNB Oman * {{Байрақ|Түркия}}: [[QNB Turkey]] * {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}: Commercial Bank International, 40% үлесі == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9tin8l1g497ubgqft4mlid05x1wua0o 3657128 3657126 2026-09-18T18:55:40Z 1nter pares 146705 /* Азия */ 3657128 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте банк JPMorgan-ның блокчейнге негізделген Kinexys төлем желісін қолдана бастады.<ref>{{Cite web |last=staff |first=Banking Exchange |date=2025-09-29 |title=QNB Joins JPMorgan's Blockchain Payment Network - Banking Exchange |url=https://www.bankingexchange.com/news-feed/item/10421-qnb-joins-jpmorgan-s-blockchain-payment-network |access-date=2026-08-08 |website=www.bankingexchange.com |language=en-gb}}</ref> 2025 жылғы қазанда QNB өтеу мерзімі бес жыл болатын 1,5 млрд АҚШ доллары көлеміндегі қамтамасыз етілмеген синдикатталған мерзімді несие желісін қайта қаржыландырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2025-10-07 |title=QNB Group secures $1.5 billion syndicated term loan refinancing |url=https://www.qatar-tribune.com/article/197883/business/qnb-group-secures-15-billion-syndicated-term-loan-refinancing |access-date=2026-04-27 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Alkhalifa |first=Mohamed Rashed |date=2025-10-06 |title=QNB Refinanced Its $1.5B Unsecured Syndicated Term Loan Facility |url=https://www.forbesmiddleeast.com/money/banking-finance/qnb-announced-refinancing-of-its-$15b-unsecured-syndicated-term-loan-facility |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> Сол айда банк Мысырда ezbank атты жаңа цифрлық бастамасын іске қосуды мақұлдады. Бұл Мысырдың қаржы секторын дамытудағы маңызды кезең болып, қаржылық инклюзияны арттыру мен цифрлық трансформацияны ілгерілетуге бағытталған жаңа ұлттық стратегияның бір бөлігі саналады.<ref>{{Cite web |last=Mabika |first=Dominique |date=2025-10-09 |title=Egypt: Qatar National Bank gets the green light to launch its digital bank “ezbank” |url=https://www.financialafrik.com/en/2025/10/09/egypt-qatar-national-bank-gets-the-green-light-to-launch-its-digital-bank-ezbank/ |access-date=2026-08-08 |website=Financial Afrik |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша QNB неғұрлым орнықты, инклюзивті және төмен көміртекті экономикаға капитал тартуға басымдық берді. Бұл бағыт Qatar National Vision 2030 бағдарламасы және QNB Group 2030 стратегиясымен үйлестірілді.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> QNB басшылығы бұл мақсатқа экономиканы білімге негізделген экономикаға қарай әртараптандыруға ықпал ететін қаржылық және делдалдық қызметтерге қатысу арқылы қол жеткізілетінін мәлімдеді. Банк қаржылық делдал ретіндегі рөлін жалғастырып, ұлттық даму бастамаларына үлес қосуды көздейді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде QNB-ның еншілес компаниясы QNB Egypt елдегі тұрақты авиациялық отын (SAF) өндіретін кәсіпорынды қаржыландырды.<ref name="anba.com.br">{{Cite web |date=2026-04-29 |title=Qatar takes part in SAF project in Egypt - ANBA News Agency |url=https://anba.com.br/en/qatar-takes-part-in-saf-project-in-egypt/ |access-date=2026-08-08 |language=en}}</ref> Жоба [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]дағы ең ірі SAF бастамасына айналу мақсатында іске асырылуда.<ref name="anba.com.br"/> 2026 жылғы мамырда QNB елдегі цифрлық төлемдерді жеделдету және қолма-қол ақшамен жасалатын операцияларға тәуелділікті азайту мақсатында [[Сирия]]да жаңа цифрлық банкинг қызметтерін іске қосты.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank launches digital payment services in Syria |url=https://ibsintelligence.com/ibsi-news/qatar-national-bank-launches-digital-payment-services-in-syria/ |access-date=2026-08-08 |website=IBS Intelligence |language=en-US}}</ref> Сол айда банк жаһандық жалпы инфляция деңгейі 4,4%-ға дейін өседі деп болжады. Бұл Таяу Шығыстағы әскери шиеленістің күшеюінен туындаған энергетикалық күйзеліс аясында болып, қақтығысқа дейінгі үрдістен күрт ауытқуды көрсетті.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2026-05-03 |title=QNB projects global inflation at 4.4% amid energy shock |url=https://www.qatar-tribune.com/article/232029/business/qnb-projects-global-inflation-at-44-amid-energy-shock |access-date=2026-08-08 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> == Қызметі == === Қызметкерлері === 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша Qatar National Bank қызметкерлерінің саны 8 183 адамды құрады, бұл 2023 жылғы 5 746 қызметкермен салыстырғанда өскен.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref> === Әйелдердің жұмыспен қамтылуы === 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша әйелдер банк қызметкерлерінің 48%-ын құрады, сондай-ақ кемсітушілікке қарсы саясаттар енгізілді.<ref>{{Cite web |last=Crowney |first=Paul |date=2025-05-21 |title=Middle East’s best bank for diversity and inclusion 2025: Qatar National Bank |url=https://www.euromoney.com/article/e8t4l9il8igcs0880c880o4co/awards/awards-for-excellence/middle-easts-best-bank-for-diversity-and-inclusion-2025-qatar-national-bank/ |access-date=2026-08-08 |website=Euromoney |language=en}}</ref> == Халықаралық қызметі == Банктің халықаралық кеңею жоспарлары [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]ға, сондай-ақ [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]ның қарқынды дамып келе жатқан экономикаларына бағытталған. Халықаралық кеңею стратегиясына сәйкес банктің шетелдік бөлімшелері арасында [[Лондон]], [[Париж]], [[Сингапур]] және [[Гонконг]]тағы қызметі айтарлықтай өсіп келеді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> === Африка === * {{Байрақ|Мысыр}}: [[QNB Egypt]] * {{Байрақ|Того}}: [[Ecobank Group]], 20% үлесі<ref>{{Cite web |date=2025-08-25 |title=Why QNB is not divesting its stake in Ecobank - Africa Business+ |url=https://www.africabusinessplus.com/en/826665/why-qnb-is-hesitating-to-exit-ecobank-stake/ |website=Africa Business Plus |language=en}}</ref> * {{Байрақ|Тунис}}: [[QNB Tunisia]] === Азия === * {{Байрақ|Индонезия}}: QNB Indonesia * {{Байрақ|Ирак}}: Mansour Bank, 52,4% үлесі<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Mansour Bank is newly rated B- with Stable Outlook from Fitch Ratings |url=https://www.qatar-tribune.com/article/126825/business/mansour-bank-is-newly-rated-b-with-stable-outlook-from-fitch-ratings |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> * {{Байрақ|Иордания}}: Housing Bank for Trade and Finance, 28,3% үлесі<ref>{{Cite web |date=2021-01-25 |title=QNB Acquires Additional Stake in Housing Bank for Trade and Finance in Jordan |url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=0040-qnb-acquires-additional-stake-in-housing-bank-for-trade-and-finance-in-jordan&date=25/01/2021 |website=[[Qatar News Agency]]}}</ref> * {{Байрақ|Сирия}}: [[QNB Syria]] * {{Байрақ|Оман}}: QNB Oman * {{Байрақ|Түркия}}: [[QNB Turkey]] * {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}: Commercial Bank International, 40% үлесі == Марапаттары == * Жыл сайынғы Global Sustainable Financial Awards аясында Таяу Шығыстағы тұрақты қаржыландыру саласындағы ең үздік банк атанды. * 2026 жылғы ақпанда топ Таяу Шығыстағы тұрақтылық облигациялары бойынша ең үздік банк марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> * QNB сондай-ақ Таяу Шығыстағы жасыл облигациялар бойынша ең үздік банк және әлеуметтік облигациялар бойынша ең үздік банк марапаттарына ие болды; бұл марапаттардың барлығы жыл сайынғы Global Sustainable Financial Awards аясында табысталды. * QNB [[Катар]]дағы тұрақты қаржыландыру саласындағы ең үздік банк атанды.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> * 2025 жылы Euromoney Private Banking Awards марапаттау рәсімінде QNB ең үздік жекеменшік банк марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |last=Euromoney |date=2025-03-28 |title=Private banking awards national winners 2025: Qatar |url=https://www.euromoney.com/article/2egmbfxhdvd7fee7vndog/awards/private-banking-awards/private-banking-awards-national-winners-2025-qatar/ |access-date=2026-08-08 |website=Euromoney |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pctym5ou1vereo4hvbx8j0spk5b808l 3657129 3657128 2026-09-18T18:56:26Z 1nter pares 146705 /* Марапаттары */ 3657129 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте банк JPMorgan-ның блокчейнге негізделген Kinexys төлем желісін қолдана бастады.<ref>{{Cite web |last=staff |first=Banking Exchange |date=2025-09-29 |title=QNB Joins JPMorgan's Blockchain Payment Network - Banking Exchange |url=https://www.bankingexchange.com/news-feed/item/10421-qnb-joins-jpmorgan-s-blockchain-payment-network |access-date=2026-08-08 |website=www.bankingexchange.com |language=en-gb}}</ref> 2025 жылғы қазанда QNB өтеу мерзімі бес жыл болатын 1,5 млрд АҚШ доллары көлеміндегі қамтамасыз етілмеген синдикатталған мерзімді несие желісін қайта қаржыландырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2025-10-07 |title=QNB Group secures $1.5 billion syndicated term loan refinancing |url=https://www.qatar-tribune.com/article/197883/business/qnb-group-secures-15-billion-syndicated-term-loan-refinancing |access-date=2026-04-27 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Alkhalifa |first=Mohamed Rashed |date=2025-10-06 |title=QNB Refinanced Its $1.5B Unsecured Syndicated Term Loan Facility |url=https://www.forbesmiddleeast.com/money/banking-finance/qnb-announced-refinancing-of-its-$15b-unsecured-syndicated-term-loan-facility |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> Сол айда банк Мысырда ezbank атты жаңа цифрлық бастамасын іске қосуды мақұлдады. Бұл Мысырдың қаржы секторын дамытудағы маңызды кезең болып, қаржылық инклюзияны арттыру мен цифрлық трансформацияны ілгерілетуге бағытталған жаңа ұлттық стратегияның бір бөлігі саналады.<ref>{{Cite web |last=Mabika |first=Dominique |date=2025-10-09 |title=Egypt: Qatar National Bank gets the green light to launch its digital bank “ezbank” |url=https://www.financialafrik.com/en/2025/10/09/egypt-qatar-national-bank-gets-the-green-light-to-launch-its-digital-bank-ezbank/ |access-date=2026-08-08 |website=Financial Afrik |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша QNB неғұрлым орнықты, инклюзивті және төмен көміртекті экономикаға капитал тартуға басымдық берді. Бұл бағыт Qatar National Vision 2030 бағдарламасы және QNB Group 2030 стратегиясымен үйлестірілді.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> QNB басшылығы бұл мақсатқа экономиканы білімге негізделген экономикаға қарай әртараптандыруға ықпал ететін қаржылық және делдалдық қызметтерге қатысу арқылы қол жеткізілетінін мәлімдеді. Банк қаржылық делдал ретіндегі рөлін жалғастырып, ұлттық даму бастамаларына үлес қосуды көздейді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде QNB-ның еншілес компаниясы QNB Egypt елдегі тұрақты авиациялық отын (SAF) өндіретін кәсіпорынды қаржыландырды.<ref name="anba.com.br">{{Cite web |date=2026-04-29 |title=Qatar takes part in SAF project in Egypt - ANBA News Agency |url=https://anba.com.br/en/qatar-takes-part-in-saf-project-in-egypt/ |access-date=2026-08-08 |language=en}}</ref> Жоба [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]дағы ең ірі SAF бастамасына айналу мақсатында іске асырылуда.<ref name="anba.com.br"/> 2026 жылғы мамырда QNB елдегі цифрлық төлемдерді жеделдету және қолма-қол ақшамен жасалатын операцияларға тәуелділікті азайту мақсатында [[Сирия]]да жаңа цифрлық банкинг қызметтерін іске қосты.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank launches digital payment services in Syria |url=https://ibsintelligence.com/ibsi-news/qatar-national-bank-launches-digital-payment-services-in-syria/ |access-date=2026-08-08 |website=IBS Intelligence |language=en-US}}</ref> Сол айда банк жаһандық жалпы инфляция деңгейі 4,4%-ға дейін өседі деп болжады. Бұл Таяу Шығыстағы әскери шиеленістің күшеюінен туындаған энергетикалық күйзеліс аясында болып, қақтығысқа дейінгі үрдістен күрт ауытқуды көрсетті.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2026-05-03 |title=QNB projects global inflation at 4.4% amid energy shock |url=https://www.qatar-tribune.com/article/232029/business/qnb-projects-global-inflation-at-44-amid-energy-shock |access-date=2026-08-08 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> == Қызметі == === Қызметкерлері === 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша Qatar National Bank қызметкерлерінің саны 8 183 адамды құрады, бұл 2023 жылғы 5 746 қызметкермен салыстырғанда өскен.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref> === Әйелдердің жұмыспен қамтылуы === 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша әйелдер банк қызметкерлерінің 48%-ын құрады, сондай-ақ кемсітушілікке қарсы саясаттар енгізілді.<ref>{{Cite web |last=Crowney |first=Paul |date=2025-05-21 |title=Middle East’s best bank for diversity and inclusion 2025: Qatar National Bank |url=https://www.euromoney.com/article/e8t4l9il8igcs0880c880o4co/awards/awards-for-excellence/middle-easts-best-bank-for-diversity-and-inclusion-2025-qatar-national-bank/ |access-date=2026-08-08 |website=Euromoney |language=en}}</ref> == Халықаралық қызметі == Банктің халықаралық кеңею жоспарлары [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]ға, сондай-ақ [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]ның қарқынды дамып келе жатқан экономикаларына бағытталған. Халықаралық кеңею стратегиясына сәйкес банктің шетелдік бөлімшелері арасында [[Лондон]], [[Париж]], [[Сингапур]] және [[Гонконг]]тағы қызметі айтарлықтай өсіп келеді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> === Африка === * {{Байрақ|Мысыр}}: [[QNB Egypt]] * {{Байрақ|Того}}: [[Ecobank Group]], 20% үлесі<ref>{{Cite web |date=2025-08-25 |title=Why QNB is not divesting its stake in Ecobank - Africa Business+ |url=https://www.africabusinessplus.com/en/826665/why-qnb-is-hesitating-to-exit-ecobank-stake/ |website=Africa Business Plus |language=en}}</ref> * {{Байрақ|Тунис}}: [[QNB Tunisia]] === Азия === * {{Байрақ|Индонезия}}: QNB Indonesia * {{Байрақ|Ирак}}: Mansour Bank, 52,4% үлесі<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Mansour Bank is newly rated B- with Stable Outlook from Fitch Ratings |url=https://www.qatar-tribune.com/article/126825/business/mansour-bank-is-newly-rated-b-with-stable-outlook-from-fitch-ratings |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> * {{Байрақ|Иордания}}: Housing Bank for Trade and Finance, 28,3% үлесі<ref>{{Cite web |date=2021-01-25 |title=QNB Acquires Additional Stake in Housing Bank for Trade and Finance in Jordan |url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=0040-qnb-acquires-additional-stake-in-housing-bank-for-trade-and-finance-in-jordan&date=25/01/2021 |website=[[Qatar News Agency]]}}</ref> * {{Байрақ|Сирия}}: [[QNB Syria]] * {{Байрақ|Оман}}: QNB Oman * {{Байрақ|Түркия}}: [[QNB Turkey]] * {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}: Commercial Bank International, 40% үлесі == Марапаттары == * Жыл сайынғы Global Sustainable Financial Awards аясында Таяу Шығыстағы тұрақты қаржыландыру саласындағы ең үздік банк атанды. * 2026 жылғы ақпанда топ Таяу Шығыстағы тұрақтылық облигациялары бойынша ең үздік банк марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> * QNB сондай-ақ Таяу Шығыстағы жасыл облигациялар бойынша ең үздік банк және әлеуметтік облигациялар бойынша ең үздік банк марапаттарына ие болды; бұл марапаттардың барлығы жыл сайынғы Global Sustainable Financial Awards аясында табысталды. * QNB [[Катар]]дағы тұрақты қаржыландыру саласындағы ең үздік банк атанды.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> * 2025 жылы Euromoney Private Banking Awards марапаттау рәсімінде QNB ең үздік жекеменшік банк марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |last=Euromoney |date=2025-03-28 |title=Private banking awards national winners 2025: Qatar |url=https://www.euromoney.com/article/2egmbfxhdvd7fee7vndog/awards/private-banking-awards/private-banking-awards-national-winners-2025-qatar/ |access-date=2026-08-08 |website=Euromoney |language=en}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Ірі банктер тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cbo2d759q76lxyurbdea5z18i14xad9 3657130 3657129 2026-09-18T18:57:08Z 1nter pares 146705 3657130 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Qatar National Bank |логотипі = QNB Logo.svg |суреті = |сурет атауы = |түрі = [[Мемлекеттік Банк]] |биржадағы листингі = Qatar Stock Exchange: QNBK |қызметі = Әлем бойынша<ref name="qnbabout">{{cite web|url=http://www.qnb.com/cs/Satellite/QNBQatar/en_QA/enAboutQNB|title=About QNB|publisher=Qatar National Bank|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрылды = [[6 маусым]] [[1964 жыл|1964]] (Qatar National Bank ретінде)<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/companies/qatar-national-bank/|title=Qatar National Bank|work=Forbes|access-date=6 July 2015}}</ref> |құрушы = |орналасуы = [[Доха]], [[Катар]] |басты адамдары = Әли бин Ахмед Әл-Кувари <small>([[төраға]])</small><br>Абдулла Мүбәрак Әл-Халифа <small>(топтың бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Банк ісі]] |өнімі = [[Қаржылық қызмет]]тер |меншікті капиталы = [[АҚШ доллары|USD]] 34,14 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |айналым = [[АҚШ доллары|USD]] 4,75 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |операциялық кіріс = [[АҚШ доллары|USD]] 12,25 млрд (2025)<ref name=AR2025/> |таза табысы = |активтер = [[АҚШ доллары|USD]] 380 млрд (2025)<ref name="AR2025">{{cite web|url= https://www.qnb.com/sites/qnb/qnbqatar/document/en/enAnnualReport2025|title=Financial Results For The Year Ended 31 December 2025|work=QNB Group}}</ref> |капитализация = |қызметкерлер саны = 31 500 (2025)<ref name=AR2025/> |басшы компания = [[Qatar Investment Authority]] (50%) |бағынатын еншілес компаниялар = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = http://www.qnb.com/ |Ортаққор = }} '''Qatar National Bank Q.P.S.C.''' ('''QNB Group''') ({{lang-ar|بنك قطر الوطني}}) — штаб-пәтері Катардың [[Доха]] қаласында орналасқан катарлық көпұлтты [[коммерциялық банк]]. Ол 1964 жылы құрылды. Банктің меншік үлесі [[Qatar Investment Authority]] мен жеке акционерлер арасында тең бөлінген.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=فروع بنك قطر الوطني QNB فى قطر |url=https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |access-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110203250/https://www.khalij.info/2016/12/QNB-branches-in-qater.html |archive-date=10 November 2020 }}</ref> 2025 жылғы наурыздағы жағдай бойынша QNB Group Азия, Африка және Еуропадағы 28-ден астам елді қамтыды, 900-ге жуық бөлімшеде 31 000 қызметкер жұмыс істеді және 36 млн [[Transaction account|ағымдағы шотқа]] қызмет көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихы == QNB 1964 жылғы 6 маусымда елдегі жергілікті меншік иелеріне тиесілі алғашқы [[коммерциялық банк]] ретінде құрылды. Алғашқы жылы банкте 35 қызметкер жұмыс істеді, ал оның штаб-пәтері бастапқыда Катар астанасы [[Доха]]дағы мемлекеттік ғимаратта орналасты.<ref name="gulftimes">{{cite web|url=http://www.gulf-times.com/Mobile/Eco.-Bus.%20News/256/details/395552/50-years-of-national-pride|title=50 years of national pride|publisher=Gulf Times|date=9 June 2014|access-date=6 July 2015}}</ref> Сол кезде айналымда [[үнді рупиясы]] мен [[британ фунты]] болды. Ғасыр бойы Катар халқының саны өсе түскен сайын, QNB елдің басқа аймақтарында да бөлімшелер аша бастады.<ref name="gulftimes"/> 1974 жылы Дохадан тыс алғашқы бөлімшелер [[Әл-Хор]] мен [[Месаид]] қалаларында ашылды. 1988 жылы банк Дохадағы бөлімшелеріне алғашқы [[банкомат]]тарын орнатты, ал келесі жылы клиенттеріне VISA карталарын ұсына бастады.<ref name="gulftimes"/> 2013 жылы QNB [[Шанхай]]да бөлімше ашты.<ref name=":13">{{Cite book |last=Zhang |first=Chuchu |title=China's Changing Role in the Middle East: Filling a Power Vacuum? |date=2025 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-032-76275-3 |series=Changing Dynamics in Asia-Middle East Relations series |location=Abingdon, Oxon; New York, NY |pages=185}}</ref> 2013 жылы QNB [[Société Générale]]-ден Мысырдың сол кездегі жекеменшік сектордағы ең ірі банкі — [[National Société Générale Bank]]-ті сатып алып, оның атауын [[QNB Al Ahli]] деп өзгертті.<ref>{{cite web |website=QNB |title=QNB Shareholder's History |access-date={{date|2024-12-19}} |url=https://www.qnbalahli.com/sites/qnb/qnbegypt/page/en/enqnbalahlishareholdershistory.html}}</ref> 2015 жылға қарай оның Катарда 76 бөлімшесі болды.<ref name="gulftimes"/> 2016 жылы QNB [[National Bank of Greece]] банкінен [[Ыстанбұл]]да орналасқан [[Finansbank]] банкін сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2015-12-22 |title=Qatar National Bank to Pay $2.94 Billion for Turkish Bank |url=http://www.wsj.com/articles/qatar-national-bank-to-pay-2-94-billion-for-turkish-bank-1450765133 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> 2017 жылғы жағдай бойынша QNB Bank QNB Indonesia банкінің 82,59% үлесіне иелік етті.<ref>{{cite news|url=https://www.thejakartapost.com/academia/2017/06/22/how-embargo-affects-qatar-investment-in-indonesia.html|title=How embargo affects Qatar investment in Indonesia|newspaper=The Jakarta Post|access-date=27 December 2018}}</ref> 2024 жылы QNB өзінің негізгі шетелдік нарықтарының екеуінде брендтік бірегейлігін біріздендіріп, Мысырдағы Al Ahli және Түркиядағы Finansbank брендтерін кезең-кезеңімен қолданыстан шығара бастады.<ref>{{cite web |website=PR Newswire |date={{date|2024/10/14}} |url=https://www.prnewswire.com/apac/news-releases/qnb-unifies-its-brand-to-enhance-global-presence-302274578.html#:~:text=The%20rebranding%20will%20see%20QNB,banking%20experience%20to%20its%20customers. |title=QNB Unifies Its Brand to Enhance Global Presence}}</ref> 2024 жылғы қыркүйекте QNB Doha Bank және Masraf Al Rayan Bank банктерімен бірге Ooredoo Group компаниясының деректер орталықтары мен жасанды интеллект бизнесін кеңейтуге бағытталған 549 млн АҚШ доллары көлеміндегі қаржыландыру мәмілесіне қатысты.<ref>{{Cite web |last=Malin |first=Carrington |date=2024-09-24 |title=Ooredoo secures $549 million finance to build out MENA AI infrastructure |url=https://www.middleeastainews.com/p/ooredoo-secures-549-million-financing |access-date=2026-04-27 |website=www.middleeastainews.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Samra |date=2024-09-24 |title=Qatar-Based Ooredoo Group Secures $549.3M From QNB, Doha Bank To Accelerate Data Center Expansion |url=https://www.forbesmiddleeast.com/innovation/technology/qatar-based-ooredoo-group-secures-$5493m-from-qnb-doha-bank-to-accelerate-data-center-expansion |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> QNB [[Forbes]] Middle East журналының 2025 жылғы ең ірі 100 листингтік компания тізімінде үшінші орынға ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Top 100 Listed Companies 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/qnb-group-2/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> Сондай-ақ ол ''Forbes'' журналының 2025 жылғы ең құнды 30 банк тізімінде төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=30 Most Valuable Banks 2025 |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/30-most-valuable-banks-2025/qnb-group/ |access-date=2026-04-27 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref><ref name=":1" /> 2025 жылы банк [[Үндістан]]дағы [[GIFT City]] аумағында бөлімше ашты.<ref>{{Cite web |title=QNB becomes the first bank in Middle East & Africa to open a branch in India's GIFT City |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/qnb-becomes-the-first-bank-in-middle-east--africa-to-open-a-branch-in-indias-gift-city-302447761.html |access-date=2026-08-08 |website=www.prnewswire.com |language=en}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте банк JPMorgan-ның блокчейнге негізделген Kinexys төлем желісін қолдана бастады.<ref>{{Cite web |last=staff |first=Banking Exchange |date=2025-09-29 |title=QNB Joins JPMorgan's Blockchain Payment Network - Banking Exchange |url=https://www.bankingexchange.com/news-feed/item/10421-qnb-joins-jpmorgan-s-blockchain-payment-network |access-date=2026-08-08 |website=www.bankingexchange.com |language=en-gb}}</ref> 2025 жылғы қазанда QNB өтеу мерзімі бес жыл болатын 1,5 млрд АҚШ доллары көлеміндегі қамтамасыз етілмеген синдикатталған мерзімді несие желісін қайта қаржыландырғанын жариялады.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2025-10-07 |title=QNB Group secures $1.5 billion syndicated term loan refinancing |url=https://www.qatar-tribune.com/article/197883/business/qnb-group-secures-15-billion-syndicated-term-loan-refinancing |access-date=2026-04-27 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Alkhalifa |first=Mohamed Rashed |date=2025-10-06 |title=QNB Refinanced Its $1.5B Unsecured Syndicated Term Loan Facility |url=https://www.forbesmiddleeast.com/money/banking-finance/qnb-announced-refinancing-of-its-$15b-unsecured-syndicated-term-loan-facility |access-date=2026-04-27 |website=Forbes ME |language=en-US}}</ref> Сол айда банк Мысырда ezbank атты жаңа цифрлық бастамасын іске қосуды мақұлдады. Бұл Мысырдың қаржы секторын дамытудағы маңызды кезең болып, қаржылық инклюзияны арттыру мен цифрлық трансформацияны ілгерілетуге бағытталған жаңа ұлттық стратегияның бір бөлігі саналады.<ref>{{Cite web |last=Mabika |first=Dominique |date=2025-10-09 |title=Egypt: Qatar National Bank gets the green light to launch its digital bank “ezbank” |url=https://www.financialafrik.com/en/2025/10/09/egypt-qatar-national-bank-gets-the-green-light-to-launch-its-digital-bank-ezbank/ |access-date=2026-08-08 |website=Financial Afrik |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпандағы жағдай бойынша QNB неғұрлым орнықты, инклюзивті және төмен көміртекті экономикаға капитал тартуға басымдық берді. Бұл бағыт Qatar National Vision 2030 бағдарламасы және QNB Group 2030 стратегиясымен үйлестірілді.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> QNB басшылығы бұл мақсатқа экономиканы білімге негізделген экономикаға қарай әртараптандыруға ықпал ететін қаржылық және делдалдық қызметтерге қатысу арқылы қол жеткізілетінін мәлімдеді. Банк қаржылық делдал ретіндегі рөлін жалғастырып, ұлттық даму бастамаларына үлес қосуды көздейді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы сәуірде QNB-ның еншілес компаниясы QNB Egypt елдегі тұрақты авиациялық отын (SAF) өндіретін кәсіпорынды қаржыландырды.<ref name="anba.com.br">{{Cite web |date=2026-04-29 |title=Qatar takes part in SAF project in Egypt - ANBA News Agency |url=https://anba.com.br/en/qatar-takes-part-in-saf-project-in-egypt/ |access-date=2026-08-08 |language=en}}</ref> Жоба [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]дағы ең ірі SAF бастамасына айналу мақсатында іске асырылуда.<ref name="anba.com.br"/> 2026 жылғы мамырда QNB елдегі цифрлық төлемдерді жеделдету және қолма-қол ақшамен жасалатын операцияларға тәуелділікті азайту мақсатында [[Сирия]]да жаңа цифрлық банкинг қызметтерін іске қосты.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank launches digital payment services in Syria |url=https://ibsintelligence.com/ibsi-news/qatar-national-bank-launches-digital-payment-services-in-syria/ |access-date=2026-08-08 |website=IBS Intelligence |language=en-US}}</ref> Сол айда банк жаһандық жалпы инфляция деңгейі 4,4%-ға дейін өседі деп болжады. Бұл Таяу Шығыстағы әскери шиеленістің күшеюінен туындаған энергетикалық күйзеліс аясында болып, қақтығысқа дейінгі үрдістен күрт ауытқуды көрсетті.<ref>{{Cite web |last=Tribune |first=Qatar |date=2026-05-03 |title=QNB projects global inflation at 4.4% amid energy shock |url=https://www.qatar-tribune.com/article/232029/business/qnb-projects-global-inflation-at-44-amid-energy-shock |access-date=2026-08-08 |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> == Қызметі == === Қызметкерлері === 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша Qatar National Bank қызметкерлерінің саны 8 183 адамды құрады, бұл 2023 жылғы 5 746 қызметкермен салыстырғанда өскен.<ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatar National Bank SAE Number of Employees 2026 {{!}} Employee Count & Headcount Data |url=https://www.reveliolabs.com/companies/qatar-national-bank-sae/employees |access-date=2026-08-08 |website=Revelio Labs |language=en}}</ref> === Әйелдердің жұмыспен қамтылуы === 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша әйелдер банк қызметкерлерінің 48%-ын құрады, сондай-ақ кемсітушілікке қарсы саясаттар енгізілді.<ref>{{Cite web |last=Crowney |first=Paul |date=2025-05-21 |title=Middle East’s best bank for diversity and inclusion 2025: Qatar National Bank |url=https://www.euromoney.com/article/e8t4l9il8igcs0880c880o4co/awards/awards-for-excellence/middle-easts-best-bank-for-diversity-and-inclusion-2025-qatar-national-bank/ |access-date=2026-08-08 |website=Euromoney |language=en}}</ref> == Халықаралық қызметі == Банктің халықаралық кеңею жоспарлары [[Таяу Шығыс]] пен [[Африка]]ға, сондай-ақ [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]ның қарқынды дамып келе жатқан экономикаларына бағытталған. Халықаралық кеңею стратегиясына сәйкес банктің шетелдік бөлімшелері арасында [[Лондон]], [[Париж]], [[Сингапур]] және [[Гонконг]]тағы қызметі айтарлықтай өсіп келеді.<ref>{{Cite web |last=Bridges |date=2023-12-19 |title=QNB Group: Bolstering regional growth, propelling Qatar National Vision 2030 |url=https://sms-bridges.com/qnb-group-bolstering-regional-growth-propelling-qatar-national-vision-2030/ |access-date=2026-08-08 |website=Bridges Magazine |language=en-US}}</ref> === Африка === * {{Байрақ|Мысыр}}: [[QNB Egypt]] * {{Байрақ|Того}}: [[Ecobank Group]], 20% үлесі<ref>{{Cite web |date=2025-08-25 |title=Why QNB is not divesting its stake in Ecobank - Africa Business+ |url=https://www.africabusinessplus.com/en/826665/why-qnb-is-hesitating-to-exit-ecobank-stake/ |website=Africa Business Plus |language=en}}</ref> * {{Байрақ|Тунис}}: [[QNB Tunisia]] === Азия === * {{Байрақ|Индонезия}}: QNB Indonesia * {{Байрақ|Ирак}}: Mansour Bank, 52,4% үлесі<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Mansour Bank is newly rated B- with Stable Outlook from Fitch Ratings |url=https://www.qatar-tribune.com/article/126825/business/mansour-bank-is-newly-rated-b-with-stable-outlook-from-fitch-ratings |website=Qatar Tribune |language=en}}</ref> * {{Байрақ|Иордания}}: Housing Bank for Trade and Finance, 28,3% үлесі<ref>{{Cite web |date=2021-01-25 |title=QNB Acquires Additional Stake in Housing Bank for Trade and Finance in Jordan |url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=0040-qnb-acquires-additional-stake-in-housing-bank-for-trade-and-finance-in-jordan&date=25/01/2021 |website=[[Qatar News Agency]]}}</ref> * {{Байрақ|Сирия}}: [[QNB Syria]] * {{Байрақ|Оман}}: QNB Oman * {{Байрақ|Түркия}}: [[QNB Turkey]] * {{Байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}: Commercial Bank International, 40% үлесі == Марапаттары == * Жыл сайынғы Global Sustainable Financial Awards аясында Таяу Шығыстағы тұрақты қаржыландыру саласындағы ең үздік банк атанды. * 2026 жылғы ақпанда топ Таяу Шығыстағы тұрақтылық облигациялары бойынша ең үздік банк марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> * QNB сондай-ақ Таяу Шығыстағы жасыл облигациялар бойынша ең үздік банк және әлеуметтік облигациялар бойынша ең үздік банк марапаттарына ие болды; бұл марапаттардың барлығы жыл сайынғы Global Sustainable Financial Awards аясында табысталды. * QNB [[Катар]]дағы тұрақты қаржыландыру саласындағы ең үздік банк атанды.<ref>{{Cite web |last=Doha |date=2026-02-24 |title=QNB Group earns five accolades at the 2026 Sustainable Finance Awards |url=https://www.gulf-times.com/article/721233/business/qnb-group-earns-five-accolades-at-the-2026-sustainable-finance-awards |access-date=2026-08-08 |website=Gulf Times |language=en}}</ref> * 2025 жылы Euromoney Private Banking Awards марапаттау рәсімінде QNB ең үздік жекеменшік банк марапатына ие болды.<ref>{{Cite web |last=Euromoney |date=2025-03-28 |title=Private banking awards national winners 2025: Qatar |url=https://www.euromoney.com/article/2egmbfxhdvd7fee7vndog/awards/private-banking-awards/private-banking-awards-national-winners-2025-qatar/ |access-date=2026-08-08 |website=Euromoney |language=en}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Ірі банктер тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:QNB Group]] [[Санат:Катар банктері]] [[Санат:1964 жылы құрылған банктер]] [[Санат:1964 жылы Катарда құрылғандар]] [[Санат:Катар брендтері]] [[Санат:Доха компаниялары]] [[Санат:Штаб-пәтері Катарда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Катар қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] m60o65nsk6010biox9l92fjabn9sr5j 14 786755 3657131 2026-09-18T18:59:05Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Катар банктері]] [[Санат:Катар брендтері]] [[Санат:Доха компаниялары]] [[Санат:Штаб-пәтері Катарда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Катар қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] 3657131 wikitext text/x-wiki [[Санат:Катар банктері]] [[Санат:Катар брендтері]] [[Санат:Доха компаниялары]] [[Санат:Штаб-пәтері Катарда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Катар қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] k5a90wokoezmcd47dfpp76pjt9sxjoo 14 786756 3657133 2026-09-18T19:02:33Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Катардағы банк ісі]] [[Санат:Катар қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша Азия банктері]] 3657133 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Катардағы банк ісі]] [[Санат:Катар қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Елдер бойынша Азия банктері]] 2lr3jw48xu6jv8u2f93msn7rj624sg6 14 786757 3657134 2026-09-18T19:04:05Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1964 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1960 жылдары құрылған банктер]] 3657134 wikitext text/x-wiki [[Санат:1964 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1960 жылдары құрылған банктер]] srfwm2jeso8wj8lgngmkpfexensykph 0 786758 3657135 2026-09-18T19:05:35Z Вилюс М 183627 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала}} '''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' (1949 жылы туған, Алматы облысы) — кеңестік және қазақстандық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).<ref>«Каталог новых по... 3657135 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' (1949 жылы туған, Алматы облысы) — кеңестік және қазақстандық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).<ref>«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1</ref> == Өмірбаяны == 1949 жылы Алматы облысында дүниеге келген. 1968 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтаған. Оқу барысында М. Қалимов пен М. Кисамединов сияқты шеберлерден тәлім алды. 1968–1980 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде оқытушы болып еңбек етті. 1980–1986 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы қызметін атқарды. == Шығармашылығы == Суретші портрет, пейзаж және тақырыптық картина жанрларында жұмыс істейді. Бейнелеу өнерінде кескіндеме, графика және кітап иллюстрациясы бағыттарын қатар дамытқан. == Марапаттары мен атақтары == * Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері * КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978) lybu8gj7jsuxe5olgv51wbheefmv10q 3657139 3657135 2026-09-18T19:09:40Z Вилюс М 183627 3657139 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} [[Сурет:Ақанаев Амандос Әтібекұлы 1949.jpg|нобай|'''Ақанаев Амандос Әтібекұлы''']] '''Амандос Әтібекұлы Ақанаев''' (1949 жылы туған, Алматы облысы) — кеңестік және қазақстандық кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978).<ref>«Каталог новых поступлений. 2011-2015. Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств им. семьи Невзоровых» — ISBN 978-601-7850-08-1</ref> == Өмірбаяны == 1949 жылы Алматы облысында дүниеге келген. 1968 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтаған. Оқу барысында М. Қалимов пен М. Кисамединов сияқты шеберлерден тәлім алды. 1968–1980 жылдары Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде оқытушы болып еңбек етті. 1980–1986 жылдары Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы қызметін атқарды. == Шығармашылығы == Суретші портрет, пейзаж және тақырыптық картина жанрларында жұмыс істейді. Бейнелеу өнерінде кескіндеме, графика және кітап иллюстрациясы бағыттарын қатар дамытқан. == Марапаттары мен атақтары == * Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері * КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1978) == Суретші туындылары == <gallery> Сурет:Ақанев А.Ә. Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Тасжарған бұтасы. Кенеп, майлы бояу. 1985''' Сурет:Ақанаев А.Ә. Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Өнертанушылар. Кенеп, майлы бояу. 1985''' Сурет:Ақанаев А.Ә. Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985.jpg|'''Монша. Кенеп, майлы бояу. 1985''' </gallery> == Дереккөздер == rrzw8bzbnj8qs2uoebtjlzrrz1dwau8 0 786760 3657147 2026-09-18T19:27:41Z Вилюс М 183627 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала}} [[Сурет:Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg|сүрмелі|'''Антоненко Петр Кузьмич''']] '''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). Ұлы Отан соғысының және Жеңіс ше... 3657147 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} [[Сурет:Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg|сүрмелі|'''Антоненко Петр Кузьмич''']] '''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы.<ref>Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель   ISBN: 9965-9382-0-2</ref> == Өмірбаяны == 1921 жылы Шығыс Қазақстан облысының Боран ауылында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысына қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан. 1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген. Еңбек жолы: * 1949 жылдан бастап Алматы қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген. * 1955 жылы Қарағанды қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан. * 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған. 1985 жылы қайтыс болған. == Шығармашылығы == 1948 жылдан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында: * Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері (Мәскеу, Алматы, 1957). Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген. == Марапаттары мен атақтары == * КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959) == Суретші туындылары == [[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']] == Дереккөздер == 95804j5n2rx91fkv2rpiurvaijtk9h4 3657163 3657147 2026-09-18T19:59:13Z Casserium 68287 Casserium [[Антоненко Петр Кузьмич]] бетін [[Пётр Кузьмич Антоненко]] бетіне жылжытты 3657147 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} [[Сурет:Антоненко Петр Кузьмич 1921-1985.jpg|сүрмелі|'''Антоненко Петр Кузьмич''']] '''Пётр Кузьмич Антоненко''' (1921–1985) — кеңестік кескіндемеші, график, киножарнама суретшісі. КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959). Ұлы Отан соғысының және Жеңіс шеруінің қатысушысы.<ref>Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель   ISBN: 9965-9382-0-2</ref> == Өмірбаяны == 1921 жылы Шығыс Қазақстан облысының Боран ауылында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысына қатысып, Жеңіс шеруіне қатысқан. 1949 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген. Еңбек жолы: * 1949 жылдан бастап Алматы қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларда жұмыс істеген. * 1955 жылы Қарағанды қаласындағы көркем шығармашылық шеберханаларға ауысқан. * 1956–1977 жылдары Қарағандыда Көркемсурет кеңесінің мүшесі және көркем шығармашылық шеберханалардың бас суретшісі қызметін атқарған. 1985 жылы қайтыс болған. == Шығармашылығы == 1948 жылдан бастап облыстық, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге белсенді қатысқан. Олардың қатарында: * Ұлы Қазан социалистік революциясының 40 жылдығына арналған республикалық және бүкілодақтық көркемсурет көрмелері (Мәскеу, Алматы, 1957). Суретші портрет, қалалық пейзаж және тақырыптық картина жанрларында, сондай-ақ киножарнама мен графика саласында жұмыс істеген. == Марапаттары мен атақтары == * КСРО Суретшілер одағының мүшесі (1959) == Суретші туындылары == [[Сурет:Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100..jpg|ортаға|нобай|'''Мыс қорытушы Журавлевтің портреті. 1970. Кенеп, майлы бояу; 159,5х100.''']] == Дереккөздер == 95804j5n2rx91fkv2rpiurvaijtk9h4 0 786762 3657152 2026-09-18T19:41:27Z Вилюс М 183627 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала}} [[Сурет:Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg|нобай|357x357 нүкте|Ахметжанов Қалиолла Санатұлы ]] '''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' (1949 жылы туған, Целиноград облысы) — қазақстандық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағын... 3657152 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} [[Сурет:Ахметжанов Қалиолла Санатұлы 1949.jpg|нобай|357x357 нүкте|Ахметжанов Қалиолла Санатұлы ]] '''Қалиолла Санатұлы Ахметжанов''' (1949 жылы туған, Целиноград облысы) — қазақстандық кескіндемеші, этнограф-семиолог. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984).<ref>Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель   ISBN: 9965-9382-0-2</ref> == Өмірбаяны == 1949 жылы Целиноград (қазіргі Ақмола) облысында дүниеге келген. Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген. 1977 жылы И. Е. Репин атындағы Ленинград мемлекеттік кескіндеме, мүсін және сәулет институтын тәмамдаған. == Шығармашылығы == Суретші кескіндеме жанрында жұмыс істейді. Еңбектері тарихи, этнографиялық тақырыптар мен қазақ халқының дәстүрлі қару-жарағын зерттеуге бағытталған. == Марапаттары мен атақтары == * Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1984) == Суретші туындылары == [[Сурет:Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89.jpg|ортаға|нобай|265x265 нүкте|'''Шымырлаған діріл. 1983. Кенеп, майлы бояу; 89,5х89''']] == Дереккөздер == 6c06kn0ivgco4v2m3ns085gzhvhx6k1 0 786766 3657162 2026-09-18T19:58:44Z Casserium 68287 Casserium [[АУБАКИРОВА АНАР ДӘУЛЕТБЕКОВНА]] бетін [[Анар Дәулетбековна Аубакирова]] бетіне жылжытты 3657162 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Анар Дәулетбековна Аубакирова]] 60tud27gqxrh63tki5vj8298h88usxn 0 786767 3657164 2026-09-18T19:59:14Z Casserium 68287 Casserium [[Антоненко Петр Кузьмич]] бетін [[Пётр Кузьмич Антоненко]] бетіне жылжытты 3657164 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Пётр Кузьмич Антоненко]] mujj7ozxqywoea9q3sz1pc9js1p2hku 0 786768 3657166 2026-09-18T19:59:40Z Casserium 68287 Casserium [[Аманжолов Мағауя Аманжолұлы]] бетін [[Мағауя Аманжолұлы Аманжолов]] бетіне жылжытты 3657166 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Мағауя Аманжолұлы Аманжолов]] 90p248sef2bjljngcjkzgus2lqt3zh0 0 786775 3657180 2026-09-18T20:23:55Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: '''Hot R&B/Hip-Hop Songs''' ({{tr-en|Ыстық ритм-энд-блюз/хип-хоп әндері}}) — америкалық ''[[Billboard]]'' журналы жариялайтын [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы ең танымал [[заманауи ритм-энд-блюз]] және [[хип-хоп]] әндерінің апта сайынғы [[хит-парад]]ы.<ref name="Whitburn1">{{кітап|авторы=Джоэл Уи... 3657180 wikitext text/x-wiki '''Hot R&B/Hip-Hop Songs''' ({{tr-en|Ыстық ритм-энд-блюз/хип-хоп әндері}}) — америкалық ''[[Billboard]]'' журналы жариялайтын [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы ең танымал [[заманауи ритм-энд-блюз]] және [[хип-хоп]] әндерінің апта сайынғы [[хит-парад]]ы.<ref name="Whitburn1">{{кітап|авторы=[[Джоэл Уитберн|Whitburn, J.]]|тақырыбы=Top R&B/Hip-Hop Singles: 1942-1995|сілтеме=https://archive.org/details/joelwhitburnstopr00whit|жыл=1996|баспасы=Record Research|isbn=0-89820-115-2|тілі=en}}</ref><ref name="whitburnr&b2006">{{кітап|авторы=Whitburn Joel.|тақырыбы=Top R&B/Hip-Hop Singles: 1942-2004|жыл=2006|орны=|баспасы=Record Research|беттері=|барлық беті=818|isbn=0898201608|тілі=en}}</ref><ref name="whitburnr&b2017">{{кітап|авторы=Whitburn Joel.|тақырыбы=Top R&B Singles 1942-2016|жыл=2017|сілтеме=https://www.recordresearch.com/rnb/top_rnb_singles_1942_2016.php|орны={{iw|Меномони-Фоллс|Menomonee Falls|en|Menomonee Falls, Wisconsin}}, [[Висконсин|WI, U.S.A.]]|баспасы=Record Research|барлық беті=696|тілі=en|мұрағат-күні=2018-11-03|мұрағат-сілтемесі=https://web.archive.org/web/20181103210312/https://www.recordresearch.com/rnb/top_rnb_singles_1942_2016.php}}<!-- from its first "Harlem Hit Parade" chart of October 24, 1942, right through the "Hot R&B/Hip-Hop Songs" chart of August 27, 2016.--></ref> [[Чарт]] өз тарихын [[1942 жыл]]дан бастайды және [[мегаполис]]тердегі [[поп-музыка]]ның жетістігін бақылайды. Хит-парадта бірнеше рет үстемдік еткен стильдер ([[джаз]], [[ритм-энд-блюз]], [[рок-н-ролл]], [[соул]] және [[фанк]]) [[заманауи ритм-энд-блюз]] бен хип-хопқа ауысты. Хит-парадқа [[заманауи қалалық музыка]] жанрында апта сайын ең көп радиоротация жинаған, сондай-ақ музыкалық дүкендерде сатылған тректер мен синглдердің саны бойынша ең танымал [[ритм-энд-блюз]] және [[хип-хоп]] әндері кіреді. == Тарихы == Чарттың ресми атаулары:<ref name="Whitburn12">{{кітап|авторы=[[Уитберн, Джоэл|Whitburn, J.]]|тақырыбы=Top R&B/Hip-Hop Singles: 1942-1995|сілтеме=https://archive.org/details/joelwhitburnstopr00whit|жыл=1996|баспасы=Record Research|isbn=0-89820-115-2}}</ref> {| class="wikitable" !Басталуы !Соңы !Чарт атауы |- |Қазан 1942 |Ақпан 1945 |''The Harlem Hit Parade'' |- |Ақпан 1945 |Маусым 1949 |''Race Records'' |- |Маусым 1949 |Қазан 1958 |''Rhythm & Blues Records''* |- |Қазан 1958 |Қараша 1963 |''Hot R&B Sides'' |- |Қараша 1963 |Қаңтар 1965 |** |- |Қаңтар 1965 |Тамыз 1969 |''Hot Rhythm & Blues Singles'' |- |Тамыз 1969 |Шілде 1973 |''Best Selling Soul Singles'' |- |Шілде 1973 |Маусым 1982 |''Hot Soul Singles'' |- |Маусым 1982 |Қазан 1990 |''Hot Black Singles'' |- |Қазан 1990 |1998 |''Hot R&B Singles'' |- |1998 |2005 |''Hot R&B/Hip-Hop Singles & Tracks'' |- |2005 |— |''Hot R&B/Hip-Hop Songs'' |- |} <nowiki>*</nowiki> — [[1948 жыл|1948]] және [[1955 жыл]]дар аралығында Best Sellers ([[Бестселлер]]лер) және Juke Box Plays (Радиостанциялар хиттері) атты жеке чарттар болды. [[1955 жыл]]ы ротациялар санына негізделген үшінші — Jockeys Chart ([[Ди-джей|Диджей]]лер чарты) пайда болды. Бұл үш чарт [[1958 жыл]]дың [[қазан]] айында біртұтас [[R&B]] чартына біріктірілді. <nowiki>**</nowiki> — [[1963 жыл]]дың [[30 қараша]]сынан [[1965 жыл]]дың [[23 қаңтар]]ына дейін R&B чарты болған жоқ. ''Billboard'' журналы [[Motown]] дыбыс жазу компаниясының гүлденуіне және оның [[Афроамерикалықтар|афроамерикалық]] тыңдаушылар аудиториясына бағытталуына байланысты бұл чарттың енді қажеті жоқ деп шешіп, оны [[1963 жыл]]дың соңында алып тастады. [[1965 жыл]]ы чарт қайта қалпына келтірілді. Чарттың атауы Hot R&B/Hip-Hop Singles & Tracks болып өзгертілді, мұнда [[Hot 100]] хит-парадына ұқсас, тек радиоротацияға арналған тректер (альбомдық тректер) 1998 жылы чартқа кіре алды. Billboard 2005 жылы чарт атауын '''Hot R&B/Hip-Hop Songs''' деп өзгертті. == Чарт рекордтары және басқа да фактілер == Арета Франклин мен Стиви Уандер [[R&B]] чартында ең көп № 1 хитке ие — сәйкесінше 20 және 19 хит. 2019 жылы хит-парадтың шыңында 20 апта бойы тұрған «[[Old Town Road]]<nowiki/>» хиті ([[Билли Рэй Сайрус]]тың қатысуымен [[Lil Nas X]] орындауында) абсолютті рекорд орнатты. Оған дейін ұзақ уақыт бойы чарттың бірінші сатысында ең көп апта өткізген — 18 апта — [[Джо Лиггинс]]тің 1945 жылғы «The Honeydripper» әні мен [[Луис Джорден|Луис Джордан]]ның 1946 жылғы «Choo Choo Ch’Boogie» әні болды. Жаңа әндердің ішінде бірінші орында ең ұзақ уақыт — он бес апта — әнші [[Мэри Джей Блайдж]]дың «Be Without You» әні тұрды. Бұл рекордтан кейін чарт шыңында он төрт апта бойы тұрған екі ән келеді: [[1998 жыл]]ы әнші [[Дебора Кокс]]тың «Nobody’s Supposed To Be Here» әні және [[2005 жыл]]ы [[Мэрайя Кэри]]дің «[[We Belong Together]]<nowiki/>» әні.<ref name="whitburnr&b">{{кітап|авторы=[[Джоэл Уитберн|Whitburn, J.]]|тақырыбы=Top R&B/Hip-Hop Singles: 1942-2004|сілтеме=https://archive.org/details/joelwhitburnstopr00whit|жыл=2004|баспасы=Record Research|isbn=0-89820-115-2}}</ref> === № 1 сатыдағы апталар саны бойынша синглдер === 20 апта * «[[Old Town Road|Old Town Road»]] (2019) — [[Билли Рэй Сайрус]]тың қатысуымен [[Lil Nas X]]<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/r-b-hip-hop-songs/2019-04-20|title=Hot R&B/Hip-Hop Songs: April 20, 2019|lang=en|magazine=Billboard|date=2013-01-02|access-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424103825/https://www.billboard.com/charts/r-b-hip-hop-songs/2019-04-20|archive-date=2019-04-24|url-status=live}}</ref> 18 апта * «[[The Honeydripper]] (Parts 1 & 2)» (1945) — {{iw|Joe Liggins}} пен His Honeydrippers<ref name="whitburnr&b" /> * «[[Choo Choo Ch'Boogie|Choo Choo Ch'Boogie»]] (1946) — [[Луис Джорден|Луи Джордан]] мен оның {{iw|Tympany Five}}<ref name="whitburnr&b" /> e құрамы * «[[One Dance|One Dance»]] (2016) — [[Wizkid]] мен [[Kyla (British singer)|Kyla]] қатысуымен [[Дрейк (рэпер)|Дрейк]]<ref>{{cite web|title=Summer '16: Drake's 'One Dance' Set Record for Most Weeks Atop Hot R&B/Hip-Hop Songs, Won Song of the Summer Honors & More|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7502853/summer-16-drake-one-dance-record-most-weeks-atop-hot-r-and-b-hip-hop-chart|website=billboard.com|publisher=Billboard Music|date=2016-09-08|lang=en|access-date=2018-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524203332/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7502853/summer-16-drake-one-dance-record-most-weeks-atop-hot-r-and-b-hip-hop-chart|archive-date=2018-05-24|url-status=live}}</ref> * «[[Industry Baby|Industry Baby»]] (2021—2022) — [[Джек Харлоу]] қатысуымен [[Lil Nas X]] 17 апта * «[[Ain't Nobody Here but Us Chickens|Ain't Nobody Here but Us Chickens»]] (1947) — [[Луис Джорден|Луи Джордан]] мен оның Tympany Five<ref name="whitburnr&b" /> 16 апта * «[[Hey! Ba-Ba-Re-Bop|Hey! Ba-Ba-Re-Bop»]] (1946) — [[Лайонел Хэмптон]] мен оның Оркестр<ref name="whitburnr&b" /> * «[[Blurred Lines|Blurred Lines»]] (2013) — [[T.I.]] мен [[Фаррелл Уильямс|Фаррел Уильямс]] қатысуымен [[Робин Тик]]<ref name="Blurred breaks record Sept 13">{{cite magazine|last=Ramirez|first=Rauly|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/5733206/robin-thickes-blurred-lines-breaks-record-atop-hot-rbhip-hop|title=Robin Thicke's 'Blurred Lines' Breaks Record Atop Hot R&B/Hip-Hop Songs|lang=en|magazine=Billboard|date=2013-09-09|access-date=2016-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515121056/http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/5733206/robin-thickes-blurred-lines-breaks-record-atop-hot-rbhip-hop|archive-date=2016-05-15|url-status=live}}</ref> 15 апта * «[[Trouble Blues|Trouble Blues»]] (1949) — [[Чарльз Браун]] триосы<ref name="whitburnr&b" /> * «[[Be Without You|Be Without You»]] (2006) — [[Мэри Джей Блайдж]]<ref name="Blurred breaks record Sept 13" /> === Hot R&B/Hip-Hop чартында ең көп № 1 хитке ие болған орындаушылар === 1958 жылдың қазан айынан бастап.<ref name="BB_CBT-08.05">{{Cite web|title=Chart Beat Thursday: Sugarland, Avenged Sevenfold, Usher|url=http://www.billboard.com/column/chartbeat/chart-beat-thursday-sugarland-avenged-sevenfold-1004107840.story#/column/chartbeat/chart-beat-thursday-sugarland-avenged-sevenfold-1004107840.story|access-date=2010-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922080643/http://www.billboard.com/column/chartbeat/chart-beat-thursday-sugarland-avenged-sevenfold-1004107840.story#/column/chartbeat/chart-beat-thursday-sugarland-avenged-sevenfold-1004107840.story|archive-date=2010-09-22|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" !Синглдер саны !Орындаушысы !Сілтеме |- |<center>23</center> |[[Дрейк (рэпер)|Дрейк]] |<ref name="drake chart history">{{cite web|title=Drake Chart History Hot R&B/Hip-Hop Songs|url=https://www.billboard.com/artist/drake/chart-history/bsi/|website=Billboard|access-date=2022-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419053049/https://www.billboard.com/music/drake/chart-history/r-b-hip-hop-songs|archive-date=2019-04-19|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" |<center>20</center> |[[Арета Франклин]] |<ref name="Drake's 'Nice For What' Scores">{{cite web|last=Anderson|first=Trevor|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8357953/drake-nice-for-what-rap-airplay-chart-highest-debut|title=Drake's 'Nice For What' Scores Highest Debut Ever on Rap Airplay Chart|lang=en|work=Billboard|date=2018-04-20|access-date=2018-04-22|archive-date=2018-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420215105/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8357953/drake-nice-for-what-rap-airplay-chart-highest-debut|url-status=live}}</ref>|<ref name="Aretha Franklin chart history">{{cite web |title=Aretha Franklin Chart History Hot R&B/Hip-Hop Songs |lang=en |url=https://www.billboard.com/artist/aretha-franklin/chart-history/bsi/ |website=Billboard |access-date=2021-10-14 |archive-date=2022-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418200252/https://www.billboard.com/artist/aretha-franklin/chart-history/bsi/ |url-status=live }}</ref> |- |[[Стиви Уандер]] |<ref name="Drake's 'Nice For What' Scores" /><ref name="Stevie Wonder chart history">{{cite web|title=Stevie Wonder Chart History Hot R&B/Hip-Hop Songs|url=https://www.billboard.com/artist/stevie-wonder/chart-history/bsi/|website=Billboard|lang=en|access-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418200249/https://www.billboard.com/artist/stevie-wonder/chart-history/bsi/|archive-date=2022-04-18|url-status=live}}</ref> |- |<center>17</center> |[[Джеймс Браун]] |<ref name="Drake's 'Nice For What' Scores" /><ref name="James Brown chart history">{{cite web|title=James Brown Chart History Hot R&B/Hip-Hop Songs|url=https://www.billboard.com/artist/james-brown/chart-history/bsi/|website=Billboard|lang=en|access-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418200254/https://www.billboard.com/artist/james-brown/chart-history/bsi/|archive-date=2022-04-18|url-status=live}}</ref> |- |<center>16</center> |[[Джанет Джексон]] |<ref name="Janet Jackson chart history">{{cite web|title=Janet Jackson Chart History Hot R&B/Hip-Hop Songs|url=https://www.billboard.com/artist/janet-jackson/chart-history/bsi/|website=Billboard|lang=en|access-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111163157/https://www.billboard.com/artist/janet-jackson/chart-history/bsi/|archive-date=2022-01-11|url-status=live}}</ref> |- |<center>15</center> |[[The Temptations]] |<ref name="The Temptations chart history">{{cite web|title=The Temptations Chart History Hot R&B/Hip-Hop Songs|url=https://www.billboard.com/artist/the-temptations/chart-history/bsi/|website=Billboard|lang=en|access-date=2021-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418200251/https://www.billboard.com/artist/the-temptations/chart-history/bsi/|archive-date=2022-04-18|url-status=live}}</ref> |- |} Чарттың ерте тарихын есепке алғанда (1958 жылдың қазан айына дейін) үшінші орынды [[Луис Джорден|Луис Джордан]] иеленеді — оның еншісінде 18 [[чарттоппер]] бар, ал одан кейінгі орындарда: : 7. [[Марвин Гей]] — 13 : 7. [[Майкл Джексон]] — 13 : 9. [[Ашер (әнші)|Ашер]] — 12<ref name="BB_CBT-08.05" /> : 10. [[Ар Келли]] — 11 : 11. [[Мэрайя Кэри]] — 10 : 11. [[The O'Jays]] — 10 : 11. [[Gladys Knight & the Pips]] — 10 : 11. [[Kool & the Gang]] — 10 === ''Hot R&B/Hip-Hop'' чартының үздік ондығына (Top-10) ең көп хит енгізген орындаушылар === {| class="wikitable" !Синглдер саны !Орындаушысы !Сілтеме |- |<center>98</center> |[[Дрейк (рэпер)|Дрейк]] |<ref name="drake chart history" /> |- |<center>57</center> |[[Джеймс Браун]] |<ref name="toptens20180630">{{cite news|last1=Anderson|first1=Trevor|title=Drake Extends Record Top 10 Total on Hot R&B/Hip-Hop Songs Chart With 'I'm Upset'|lang=en|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8463412/drake-im-upset-total-hip-hop-songs-top-10-record-scorpion|work=Billboard|date=2018-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629204800/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8463412/drake-im-upset-total-hip-hop-songs-top-10-record-scorpion|archive-date=2018-06-29|url-status=live|access-date=2020-01-02}}</ref> |} === ''Hot R&B/Hip-Hop'' чартының үздік қырықтығына (Top-40) ең көп хит енгізген орындаушылар === {| class="wikitable" !Синглдер саны !Орындаушысы !Сілтеме |- |<center>156</center> |[[Дрейк (рэпер)|Дрейк]] |<ref name="West_20180616">{{cite news|last1=Anderson|first1=Trevor|title=Kanye West Passes Aretha Franklin's Top 40 Total on Hot R&B/Hip-Hop Songs|lang=en|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8461085/kanye-west-ye-aretha-franklin-top-40-total-hot-rb-hip-hop-songs-chart|access-date=2018-06-15|work=billboard.com|publisher=Billboard Music|date=2018-06-14|archive-date=2018-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702002638/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8461085/kanye-west-ye-aretha-franklin-top-40-total-hot-rb-hip-hop-songs-chart}}</ref> |- |<center>98</center> |[[Лил Уэйн]] |<ref name="West_20180616" /> |- |<center>96</center> |[[Jay-Z]] |<ref name="West_20180616" /> |- |<center>91</center> |[[Джеймс Браун]] |<ref name="West_20180616" /> |- |<center>81</center> |[[Канье Уэст]] |<ref name="West_20180616" /> |} === Чартта ең көп апта бойы тұрған әндер === * 75 апта: «[[Be Without You|Be Without You»]] — [[Мэри Джей Блайдж]] (2005)<ref>[http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/singles/3083208 archive.ph<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * 74 апта: «[[God In Me|God In Me»]] — [[Mary Mary]] (2009)<ref>[http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/singles/3119136 archive.ph<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * 73 апта: «On the Ocean» — [[K'Jon]] (2009)<ref>{{cite web|title=Hot R&B/Hip-Hop Songs : Feb 20, 2010 – (Weeks on chart) &#124; Billboard Chart Archive|url=http://www.billboard.com/charts/2010-02-20/r-b-hip-hop-songs?order=timeon|publisher=Billboard.com|date=2010-02-20|lang=en|access-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140703083807/http://www.billboard.com/charts/2010-02-20/r-b-hip-hop-songs?order=timeon|archive-date=2014-07-03|url-status=live}}</ref> * 71 апта: :: «[[You Make Me Wanna...|You Make Me Wanna...»]] — [[Ашер (әнші)|Ашер]]<ref>[http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/singles/3032436]{{dead link|date=November 2013}}</ref> (1997) :: «[[There Goes My Baby (Ашер әні)|There Goes My Baby»]] — [[Ашер (әнші)|Ашер]] (2010) * 70 апта: «[[Step in the Name of Love|Step in the Name of Love»]] — [[R. Kelly]] (2003)<ref>[http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/chart-search-results/singles/3054147 archive.ph<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> == Bubbling Under R&B/Hip-Hop Singles == The Bubbling Under R&B/Hip-Hop Singles<ref>{{cite web|title=Bubbling Under R&B/Hip-Hop|lang=en|url=http://www.billboard.com/biz/charts/bubbling-under-r-and-b-hip-hop-singles|website=Billboard.com|publisher=Billboard.com|access-date=2017-03-23|archive-date=2017-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317194817/http://www.billboard.com/biz/charts/bubbling-under-r-and-b-hip-hop-singles|url-status=live}}</ref> — негізгі Hot R&B/Hip-Hop чартының қарсаңында тұрған (кіруге жақын) әндерден тұратын 25 орындық хит-парад. Bubbling Under R&B/Hip-Hop Singles чартын Hot R&B/Hip-Hop Songs хит-парадындағы 51—75 позициялардың баламасы ретінде қарастыруға болады, бірақ оған бұрын негізгі чартқа ешқашан енбеген композициялар ғана кіре алады. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Hot R&B/Hip-Hop Songs чартындағы № 1 хиттердің тізімі|№ 1 R&B хиттерінің тізімі (АҚШ-та)]] [[АҚШ-та 2022 жылы № 1 болған R&B синглдерінің тізімі|(2022 жылы)]] * [[Ритм-н-блюз]] * [[Хип-хоп|Хип-хоп музыка]] * [[Hot R&B/Hip-Hop Airplay]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?f=Hot+R%26B%2FHip-Hop+Songs&pageNumber=Top+1-10&g=Singles Current Hot R&B/Hip-Hop Singles & Tracks — Top 50 positions] * [https://web.archive.org/web/20090418114126/http://kcb.org.ua/ KCB — In Da House] [[Санат:Billboard чарттары]] [[Санат:Urban чарттары]] qxa4ex6ke4sa4hgpc7275bwr74n2gz0 0 786777 3657189 2026-09-18T22:03:11Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Журнал |атауы = Cashbox |шынайы атауы = {{lang-en|Cashbox}}<br>{{lang-en|Cash box}} |логотипі = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[музыкалық индустрия]] |мерзімділік = апталық |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |... 3657189 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Cashbox |шынайы атауы = {{lang-en|Cashbox}}<br>{{lang-en|Cash box}} |логотипі = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[музыкалық индустрия]] |мерзімділік = апталық |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = |ел = АҚШ |орны = |баспашы = |тарихы = |құрылғаны = 1942 жылдың шілдесінен 1996 жылдың 16 қарашасына дейін (түпнұсқа журнал)<br>2006 жылдан бастап (қайта жаңғыртылған интернет-нұсқасы) |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = 0008-7289 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|http://cashboxmagazine.com}} |ортаққор = }} '''''Cashbox''''' (немесе '''''Cash Box''''', айтылуы: ''Кэшбокс'') — 1942 жылдың шілдесінен 1996 жылдың 16 қарашасына дейін шыққан және 2006 жылы қайта іске қосылған [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] апталық журнал. Ол АҚШ-тағы әндердің танымалдылық чарттарын жариялаған журналдардың бірі болды.<ref name="Farley2011">{{кітап|тақырыбы=Soul of the Man: Bobby "Blue" Bland|сілтеме=https://books.google.com/books?id=TTtp27sjB7YC&pg=PA273&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=[[Университетская пресса Миссисипи|Univ. Press of Mississippi]]|isbn=978-1-60473-920-6|беттері=273—|тілі=|авторы=Charles Farley|күн=7|ай=2|жыл=2011}}</ref><ref name="Smith2013">{{кітап|тақырыбы=The George Strait Handbook - Everything you need to know about George Strait|сілтеме=https://books.google.com/books?id=05QKBwAAQBAJ&pg=PA232&dq=Cashbox+1942|баспасы=Emereo Publishing|isbn=978-1-4885-0581-2|беттері=232—|тілі=en|авторы=Emily Smith|күн=3|ай=5|жыл=2013}}</ref> Бұл басылым Америка Құрама Штаттарының негізгі музыкалық журналдарының бірі ретінде саналды<ref name="Richardson2014">{{кітап|тақырыбы=jukebox 206 Success Secrets - 206 Most Asked Questions On jukebox - What You Need To Know|сілтеме=https://books.google.com/books?id=lW0IBwAAQBAJ&pg=PT53&dq=%22Record+World%22+%22Music+Vendor%22|баспасы=Emereo Publishing|isbn=978-1-4885-9962-0|беттері=53—|тілі=en|авторы=Evelyn Richardson|күн=28|ай=9|жыл=2014}}</ref> және ''[[Billboard]]'' және ''[[Record World]]'' басылымдарымен бірге елдің музыка индустриясындағы үш апталық кәсіби журналдың біріне айналды.<ref name="Farley2011" /><ref name="Patoski2008">{{кітап|тақырыбы=Willie Nelson: An Epic Life|сілтеме=https://books.google.com/books?id=1To7AQAAQBAJ&pg=PT84|баспасы=[[Little, Brown and Company|Little, Brown]]|isbn=978-0-316-03198-1|беттері=84—|тілі=|авторы=Joe Nick Patoski|күн=21|ай=4|жыл=2008}}</ref> == Тарихы == Журнал 1942 жылы монетамен жұмыс істейтін<ref name="Broven2009">{{кітап|тақырыбы=Record Makers and Breakers: Voices of the Independent Rock 'n' Roll Pioneers|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Y3zdJ66VAOQC&pg=PA522&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=[[баспасы Иллинойсского университета|University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-09401-9|беттері=522—|тілі=en|авторы=John Broven|күн=26|ай=2|жыл=2009}}</ref><ref name="Farley2011" /><ref name="Clemons2014">{{кітап|тақырыбы=George Strait 259 Success Facts - Everything you need to know about George Strait|сілтеме=https://books.google.com/books?id=lAoIBwAAQBAJ&pg=PT143&dq=Cashbox+1942|баспасы=Emereo Publishing|isbn=978-1-4885-8237-0|беттері=143—|тілі=en|авторы=Susan Clemons|күн=31|ай=5|жыл=2014}}</ref><ref name="Smith2013" /> джукбокстар мен осы саланың индустриясына арналған апта сайынғы басылым ретінде негізделді.<ref name="(editor)Press2006">{{кітап|тақырыбы=Heritage Music and Entertainment Dallas Signature Auction Catalog #634|сілтеме=https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=Heritage Capital Corporation|isbn=978-1-59967-081-2|беттері=6—|тілі=en|авторы=Gary Dowell, Isaiah Evans, Kim Jones, James L. Halperin (editor); Ivy Press|күн=1|ай=8|жыл=2006|archivedate=2022-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407160659/https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942}}</ref> 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басындағы жағдай бойынша АҚШ-тың музыка индустриясында әндердің танымалдылық чарттарын жариялайтын үш негізгі басылым болды: ''[[Billboard]]'' (1894 жылдан бастап жарияланады), ''Cash Box'' (1942 жылдан 1996 жылға дейін жарияланды) және ''[[Record World|Music Vendor]]'' (1946 жылдан 1982 жылға дейін жарияланды; 1964 жылы атауы Record World болып өзгертілді). Үшеуі де көптеген түрлі чарттарды жариялады. Мысалы, ''Billboard'' сияқты, ''Cash Box'' журналы да танымал урбанизацияланған афроамерикалық орындаушылар үшін бөлек чарт шығарды (бұл чарт «Билбордта» әртүрлі кезеңдерде «Rhythm & Blues», «R&B», «Soul», «Black», «Hip-Hop» деп аталды) (бірақ «Билбордта» 1963 жылдың 30 қарашасынан 1965 жылдың 23 қаңтарына дейінгі аралықта [[R&B]] чарты танымал музыканың басқа түрлерімен бір ортақ чартқа біріктірілген кезең болды). Танымалдылықты есептеу әдістері де уақыт өте келе барлық үш басылымда аздап өзгеріп отырды.<ref name="Farley2011" /> ''Cash Box'' журналы 1996 жылы чарт нәтижелерін бұрмалағаны<ref name="Broven2009" /><ref name="Farley2011" /><ref name="Clemons2014" /><ref name="Smith2013" /> және кісі өлтірді деген айыптауларға байланысты туындаған жанжалдан кейін жабылды.<ref name="(editor)Press20062">{{кітап|тақырыбы=Heritage Music and Entertainment Dallas Signature Auction Catalog #634|сілтеме=https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=Heritage Capital Corporation|isbn=978-1-59967-081-2|беттері=6—|тілі=en|авторы=Gary Dowell, Isaiah Evans, Kim Jones, James L. Halperin (editor); Ivy Press|күн=1|ай=8|жыл=2006|archivedate=2022-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407160659/https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942}}</ref> == Қайта өрлеуі == 2006 жылы ''Cash Box'' журналы марқұм президент әрі түпнұсқа басылымның баспагері Джордж Альберттің отбасының келісімімен және олармен ынтымақтастықта онлайн ''Cashbox Magazine'' ретінде қайта қалпына келтірілді. Cashbox кейде арнайы баспа басылымдарын да шығарып тұрады.{{anchor|Digital Radio Tracker}} 2015 жылдың сәуіріндегі жағдай бойынша Cashbox Magazine журналы келесі музыкалық чарттарды қосты: Roots Music, Bluegrass Singles, Bluegrass Gospel Singles, Beach Music Top 40, Roadhouse Blues and Boogie Top 40, Country Christian Top 100 Singles және Southern Gospel Singles. Онлайн-журнал сондай-ақ 2015 жылдың 1 наурызында музыканың барлық жанрларын қамтитын Look Ahead Charts чарттарын қайта іске қосты. Cashbox Top 100 тізімі Top 200-ге дейін кеңейтілді. Негізгі Cashbox чарттарына арналған барлық чарт деректерін Digital Radio Tracker компаниясы ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Official website|http://cashboxmagazine.com/}} * {{Cite web|url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box-Magazine.htm|title=Cashbox archive|access-date=2021-04-27|website=worldradiohistory.com|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308154355/https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box-Magazine.htm|archive-date=2021-03-08}} * [https://web.archive.org/web/20150325072143/http://cashboxmagazine.com/Archives.html Басылымдар мұрағаты] * [https://web.archive.org/web/20130607135634/http://www.sos.sc.gov/index.asp?n=18&p=4&s=18&corporateid=452806 Cash Box Magazine, Inc. компаниясының профилі] Солтүстік Каролина Мемлекеттік хатшысының сайтында * [https://digitalarchive.wm.edu/handle/10288/16817 Басылымдар мұрағаты] The W&M Digital Archive сайтында [[Санат:АҚШ музыкалық журналдары]] [[Санат:1942 жылы пайда болған басылымдар]] [[Санат:АҚШ музыкалық чарттары]] l8r4wgtxzko3c760qkwdun48kxh2oz1 3657190 3657189 2026-09-18T22:03:20Z ShadZ01 56180 ShadZ01 [[Cashbox (magazine)]] бетін [[Cashbox]] бетіне жылжытты 3657189 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Cashbox |шынайы атауы = {{lang-en|Cashbox}}<br>{{lang-en|Cash box}} |логотипі = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[музыкалық индустрия]] |мерзімділік = апталық |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = |ел = АҚШ |орны = |баспашы = |тарихы = |құрылғаны = 1942 жылдың шілдесінен 1996 жылдың 16 қарашасына дейін (түпнұсқа журнал)<br>2006 жылдан бастап (қайта жаңғыртылған интернет-нұсқасы) |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = 0008-7289 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|http://cashboxmagazine.com}} |ортаққор = }} '''''Cashbox''''' (немесе '''''Cash Box''''', айтылуы: ''Кэшбокс'') — 1942 жылдың шілдесінен 1996 жылдың 16 қарашасына дейін шыққан және 2006 жылы қайта іске қосылған [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] апталық журнал. Ол АҚШ-тағы әндердің танымалдылық чарттарын жариялаған журналдардың бірі болды.<ref name="Farley2011">{{кітап|тақырыбы=Soul of the Man: Bobby "Blue" Bland|сілтеме=https://books.google.com/books?id=TTtp27sjB7YC&pg=PA273&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=[[Университетская пресса Миссисипи|Univ. Press of Mississippi]]|isbn=978-1-60473-920-6|беттері=273—|тілі=|авторы=Charles Farley|күн=7|ай=2|жыл=2011}}</ref><ref name="Smith2013">{{кітап|тақырыбы=The George Strait Handbook - Everything you need to know about George Strait|сілтеме=https://books.google.com/books?id=05QKBwAAQBAJ&pg=PA232&dq=Cashbox+1942|баспасы=Emereo Publishing|isbn=978-1-4885-0581-2|беттері=232—|тілі=en|авторы=Emily Smith|күн=3|ай=5|жыл=2013}}</ref> Бұл басылым Америка Құрама Штаттарының негізгі музыкалық журналдарының бірі ретінде саналды<ref name="Richardson2014">{{кітап|тақырыбы=jukebox 206 Success Secrets - 206 Most Asked Questions On jukebox - What You Need To Know|сілтеме=https://books.google.com/books?id=lW0IBwAAQBAJ&pg=PT53&dq=%22Record+World%22+%22Music+Vendor%22|баспасы=Emereo Publishing|isbn=978-1-4885-9962-0|беттері=53—|тілі=en|авторы=Evelyn Richardson|күн=28|ай=9|жыл=2014}}</ref> және ''[[Billboard]]'' және ''[[Record World]]'' басылымдарымен бірге елдің музыка индустриясындағы үш апталық кәсіби журналдың біріне айналды.<ref name="Farley2011" /><ref name="Patoski2008">{{кітап|тақырыбы=Willie Nelson: An Epic Life|сілтеме=https://books.google.com/books?id=1To7AQAAQBAJ&pg=PT84|баспасы=[[Little, Brown and Company|Little, Brown]]|isbn=978-0-316-03198-1|беттері=84—|тілі=|авторы=Joe Nick Patoski|күн=21|ай=4|жыл=2008}}</ref> == Тарихы == Журнал 1942 жылы монетамен жұмыс істейтін<ref name="Broven2009">{{кітап|тақырыбы=Record Makers and Breakers: Voices of the Independent Rock 'n' Roll Pioneers|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Y3zdJ66VAOQC&pg=PA522&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=[[баспасы Иллинойсского университета|University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-09401-9|беттері=522—|тілі=en|авторы=John Broven|күн=26|ай=2|жыл=2009}}</ref><ref name="Farley2011" /><ref name="Clemons2014">{{кітап|тақырыбы=George Strait 259 Success Facts - Everything you need to know about George Strait|сілтеме=https://books.google.com/books?id=lAoIBwAAQBAJ&pg=PT143&dq=Cashbox+1942|баспасы=Emereo Publishing|isbn=978-1-4885-8237-0|беттері=143—|тілі=en|авторы=Susan Clemons|күн=31|ай=5|жыл=2014}}</ref><ref name="Smith2013" /> джукбокстар мен осы саланың индустриясына арналған апта сайынғы басылым ретінде негізделді.<ref name="(editor)Press2006">{{кітап|тақырыбы=Heritage Music and Entertainment Dallas Signature Auction Catalog #634|сілтеме=https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=Heritage Capital Corporation|isbn=978-1-59967-081-2|беттері=6—|тілі=en|авторы=Gary Dowell, Isaiah Evans, Kim Jones, James L. Halperin (editor); Ivy Press|күн=1|ай=8|жыл=2006|archivedate=2022-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407160659/https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942}}</ref> 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басындағы жағдай бойынша АҚШ-тың музыка индустриясында әндердің танымалдылық чарттарын жариялайтын үш негізгі басылым болды: ''[[Billboard]]'' (1894 жылдан бастап жарияланады), ''Cash Box'' (1942 жылдан 1996 жылға дейін жарияланды) және ''[[Record World|Music Vendor]]'' (1946 жылдан 1982 жылға дейін жарияланды; 1964 жылы атауы Record World болып өзгертілді). Үшеуі де көптеген түрлі чарттарды жариялады. Мысалы, ''Billboard'' сияқты, ''Cash Box'' журналы да танымал урбанизацияланған афроамерикалық орындаушылар үшін бөлек чарт шығарды (бұл чарт «Билбордта» әртүрлі кезеңдерде «Rhythm & Blues», «R&B», «Soul», «Black», «Hip-Hop» деп аталды) (бірақ «Билбордта» 1963 жылдың 30 қарашасынан 1965 жылдың 23 қаңтарына дейінгі аралықта [[R&B]] чарты танымал музыканың басқа түрлерімен бір ортақ чартқа біріктірілген кезең болды). Танымалдылықты есептеу әдістері де уақыт өте келе барлық үш басылымда аздап өзгеріп отырды.<ref name="Farley2011" /> ''Cash Box'' журналы 1996 жылы чарт нәтижелерін бұрмалағаны<ref name="Broven2009" /><ref name="Farley2011" /><ref name="Clemons2014" /><ref name="Smith2013" /> және кісі өлтірді деген айыптауларға байланысты туындаған жанжалдан кейін жабылды.<ref name="(editor)Press20062">{{кітап|тақырыбы=Heritage Music and Entertainment Dallas Signature Auction Catalog #634|сілтеме=https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=Heritage Capital Corporation|isbn=978-1-59967-081-2|беттері=6—|тілі=en|авторы=Gary Dowell, Isaiah Evans, Kim Jones, James L. Halperin (editor); Ivy Press|күн=1|ай=8|жыл=2006|archivedate=2022-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407160659/https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942}}</ref> == Қайта өрлеуі == 2006 жылы ''Cash Box'' журналы марқұм президент әрі түпнұсқа басылымның баспагері Джордж Альберттің отбасының келісімімен және олармен ынтымақтастықта онлайн ''Cashbox Magazine'' ретінде қайта қалпына келтірілді. Cashbox кейде арнайы баспа басылымдарын да шығарып тұрады.{{anchor|Digital Radio Tracker}} 2015 жылдың сәуіріндегі жағдай бойынша Cashbox Magazine журналы келесі музыкалық чарттарды қосты: Roots Music, Bluegrass Singles, Bluegrass Gospel Singles, Beach Music Top 40, Roadhouse Blues and Boogie Top 40, Country Christian Top 100 Singles және Southern Gospel Singles. Онлайн-журнал сондай-ақ 2015 жылдың 1 наурызында музыканың барлық жанрларын қамтитын Look Ahead Charts чарттарын қайта іске қосты. Cashbox Top 100 тізімі Top 200-ге дейін кеңейтілді. Негізгі Cashbox чарттарына арналған барлық чарт деректерін Digital Radio Tracker компаниясы ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Official website|http://cashboxmagazine.com/}} * {{Cite web|url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box-Magazine.htm|title=Cashbox archive|access-date=2021-04-27|website=worldradiohistory.com|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308154355/https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box-Magazine.htm|archive-date=2021-03-08}} * [https://web.archive.org/web/20150325072143/http://cashboxmagazine.com/Archives.html Басылымдар мұрағаты] * [https://web.archive.org/web/20130607135634/http://www.sos.sc.gov/index.asp?n=18&p=4&s=18&corporateid=452806 Cash Box Magazine, Inc. компаниясының профилі] Солтүстік Каролина Мемлекеттік хатшысының сайтында * [https://digitalarchive.wm.edu/handle/10288/16817 Басылымдар мұрағаты] The W&M Digital Archive сайтында [[Санат:АҚШ музыкалық журналдары]] [[Санат:1942 жылы пайда болған басылымдар]] [[Санат:АҚШ музыкалық чарттары]] l8r4wgtxzko3c760qkwdun48kxh2oz1 3657192 3657190 2026-09-18T22:05:18Z ShadZ01 56180 3657192 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Cashbox |шынайы атауы = {{lang-en|Cashbox}}<br>{{lang-en|Cash box}} |логотипі = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[музыкалық индустрия]] |мерзімділік = апталық |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = |ел = АҚШ |орны = |баспашы = |тарихы = |құрылғаны = 1942 жылдың шілдесінен 1996 жылдың 16 қарашасына дейін (түпнұсқа журнал)<br>2006 жылдан бастап (қайта жаңғыртылған интернет-нұсқасы) |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = 0008-7289 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|http://cashboxmagazine.com}} |ортаққор = }} '''''Cashbox''''' (немесе '''''Cash Box''''', айтылуы: ''Кэшбокс'') — 1942 жылдың шілдесінен 1996 жылдың 16 қарашасына дейін шыққан және 2006 жылы қайта іске қосылған [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] апталық журнал. Ол АҚШ-тағы әндердің танымалдылық чарттарын жариялаған журналдардың бірі болды.<ref name="Farley2011">{{кітап|тақырыбы=Soul of the Man: Bobby "Blue" Bland|сілтеме=https://books.google.com/books?id=TTtp27sjB7YC&pg=PA273&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=[[Миссисипи университетінің баспасөзі|Univ. Press of Mississippi]]|isbn=978-1-60473-920-6|беттері=273—|тілі=|авторы=Charles Farley|күн=7|ай=2|жыл=2011}}</ref><ref name="Smith2013">{{кітап|тақырыбы=The George Strait Handbook - Everything you need to know about George Strait|сілтеме=https://books.google.com/books?id=05QKBwAAQBAJ&pg=PA232&dq=Cashbox+1942|баспасы=Emereo Publishing|isbn=978-1-4885-0581-2|беттері=232—|тілі=en|авторы=Emily Smith|күн=3|ай=5|жыл=2013}}</ref> Бұл басылым Америка Құрама Штаттарының негізгі музыкалық журналдарының бірі ретінде саналды<ref name="Richardson2014">{{кітап|тақырыбы=jukebox 206 Success Secrets - 206 Most Asked Questions On jukebox - What You Need To Know|сілтеме=https://books.google.com/books?id=lW0IBwAAQBAJ&pg=PT53&dq=%22Record+World%22+%22Music+Vendor%22|баспасы=Emereo Publishing|isbn=978-1-4885-9962-0|беттері=53—|тілі=en|авторы=Evelyn Richardson|күн=28|ай=9|жыл=2014}}</ref> және ''[[Billboard]]'' және ''[[Record World]]'' басылымдарымен бірге елдің музыка индустриясындағы үш апталық кәсіби журналдың біріне айналды.<ref name="Farley2011" /><ref name="Patoski2008">{{кітап|тақырыбы=Willie Nelson: An Epic Life|сілтеме=https://books.google.com/books?id=1To7AQAAQBAJ&pg=PT84|баспасы=[[Little, Brown and Company|Little, Brown]]|isbn=978-0-316-03198-1|беттері=84—|тілі=|авторы=Joe Nick Patoski|күн=21|ай=4|жыл=2008}}</ref> == Тарихы == Журнал 1942 жылы монетамен жұмыс істейтін<ref name="Broven2009">{{кітап|тақырыбы=Record Makers and Breakers: Voices of the Independent Rock 'n' Roll Pioneers|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Y3zdJ66VAOQC&pg=PA522&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=[[баспасы Иллинойсского университета|University of Illinois Press]]|isbn=978-0-252-09401-9|беттері=522—|тілі=en|авторы=John Broven|күн=26|ай=2|жыл=2009}}</ref><ref name="Farley2011" /><ref name="Clemons2014">{{кітап|тақырыбы=George Strait 259 Success Facts - Everything you need to know about George Strait|сілтеме=https://books.google.com/books?id=lAoIBwAAQBAJ&pg=PT143&dq=Cashbox+1942|баспасы=Emereo Publishing|isbn=978-1-4885-8237-0|беттері=143—|тілі=en|авторы=Susan Clemons|күн=31|ай=5|жыл=2014}}</ref><ref name="Smith2013" /> джукбокстар мен осы саланың индустриясына арналған апта сайынғы басылым ретінде негізделді.<ref name="(editor)Press2006">{{кітап|тақырыбы=Heritage Music and Entertainment Dallas Signature Auction Catalog #634|сілтеме=https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=Heritage Capital Corporation|isbn=978-1-59967-081-2|беттері=6—|тілі=en|авторы=Gary Dowell, Isaiah Evans, Kim Jones, James L. Halperin (editor); Ivy Press|күн=1|ай=8|жыл=2006|archivedate=2022-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407160659/https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942}}</ref> 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басындағы жағдай бойынша АҚШ-тың музыка индустриясында әндердің танымалдылық чарттарын жариялайтын үш негізгі басылым болды: ''[[Billboard]]'' (1894 жылдан бастап жарияланады), ''Cash Box'' (1942 жылдан 1996 жылға дейін жарияланды) және ''[[Record World|Music Vendor]]'' (1946 жылдан 1982 жылға дейін жарияланды; 1964 жылы атауы Record World болып өзгертілді). Үшеуі де көптеген түрлі чарттарды жариялады. Мысалы, ''Billboard'' сияқты, ''Cash Box'' журналы да танымал урбанизацияланған афроамерикалық орындаушылар үшін бөлек чарт шығарды (бұл чарт «Билбордта» әртүрлі кезеңдерде «Rhythm & Blues», «R&B», «Soul», «Black», «Hip-Hop» деп аталды) (бірақ «Билбордта» 1963 жылдың 30 қарашасынан 1965 жылдың 23 қаңтарына дейінгі аралықта [[R&B]] чарты танымал музыканың басқа түрлерімен бір ортақ чартқа біріктірілген кезең болды). Танымалдылықты есептеу әдістері де уақыт өте келе барлық үш басылымда аздап өзгеріп отырды.<ref name="Farley2011" /> ''Cash Box'' журналы 1996 жылы чарт нәтижелерін бұрмалағаны<ref name="Broven2009" /><ref name="Farley2011" /><ref name="Clemons2014" /><ref name="Smith2013" /> және кісі өлтірді деген айыптауларға байланысты туындаған жанжалдан кейін жабылды.<ref name="(editor)Press20062">{{кітап|тақырыбы=Heritage Music and Entertainment Dallas Signature Auction Catalog #634|сілтеме=https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942|баспасы=Heritage Capital Corporation|isbn=978-1-59967-081-2|беттері=6—|тілі=en|авторы=Gary Dowell, Isaiah Evans, Kim Jones, James L. Halperin (editor); Ivy Press|күн=1|ай=8|жыл=2006|archivedate=2022-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407160659/https://books.google.com/books?id=9OULdq5clMEC&pg=PA6&dq=%22Cash+Box%22+1942}}</ref> == Қайта өрлеуі == 2006 жылы ''Cash Box'' журналы марқұм президент әрі түпнұсқа басылымның баспагері Джордж Альберттің отбасының келісімімен және олармен ынтымақтастықта онлайн ''Cashbox Magazine'' ретінде қайта қалпына келтірілді. Cashbox кейде арнайы баспа басылымдарын да шығарып тұрады.{{anchor|Digital Radio Tracker}} 2015 жылдың сәуіріндегі жағдай бойынша Cashbox Magazine журналы келесі музыкалық чарттарды қосты: Roots Music, Bluegrass Singles, Bluegrass Gospel Singles, Beach Music Top 40, Roadhouse Blues and Boogie Top 40, Country Christian Top 100 Singles және Southern Gospel Singles. Онлайн-журнал сондай-ақ 2015 жылдың 1 наурызында музыканың барлық жанрларын қамтитын Look Ahead Charts чарттарын қайта іске қосты. Cashbox Top 100 тізімі Top 200-ге дейін кеңейтілді. Негізгі Cashbox чарттарына арналған барлық чарт деректерін Digital Radio Tracker компаниясы ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Official website|http://cashboxmagazine.com/}} * {{Cite web|url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box-Magazine.htm|title=Cashbox archive|access-date=2021-04-27|website=worldradiohistory.com|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308154355/https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box-Magazine.htm|archive-date=2021-03-08}} * [https://web.archive.org/web/20150325072143/http://cashboxmagazine.com/Archives.html Басылымдар мұрағаты] * [https://web.archive.org/web/20130607135634/http://www.sos.sc.gov/index.asp?n=18&p=4&s=18&corporateid=452806 Cash Box Magazine, Inc. компаниясының профилі] Солтүстік Каролина Мемлекеттік хатшысының сайтында * [https://digitalarchive.wm.edu/handle/10288/16817 Басылымдар мұрағаты] The W&M Digital Archive сайтында [[Санат:АҚШ музыкалық журналдары]] [[Санат:1942 жылы пайда болған басылымдар]] [[Санат:АҚШ музыкалық чарттары]] e15319btq58jcadlehzqghbl8cmewb2 0 786778 3657191 2026-09-18T22:03:20Z ShadZ01 56180 ShadZ01 [[Cashbox (magazine)]] бетін [[Cashbox]] бетіне жылжытты 3657191 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Cashbox]] 6k3j9oks8jh1p76tio5vlxz6mk4uvhf 0 786779 3657194 2026-09-18T22:25:09Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: '''''Radio & Records''''' ('''''R&R''''') — радио және музыка индустриясы үшін жаңалықтар мен радиохабарлар туралы ақпарат тарататын америкалық салалық журнал. 1973 жылдан 2006 жылға дейін, VNU Media басылымды сатып алып, оны Billboard Radio Monitor-мен біріктіру арқылы R&R атауымен қайта іске қо... 3657194 wikitext text/x-wiki '''''Radio & Records''''' ('''''R&R''''') — радио және музыка индустриясы үшін жаңалықтар мен радиохабарлар туралы ақпарат тарататын америкалық салалық журнал. 1973 жылдан 2006 жылға дейін, VNU Media басылымды сатып алып, оны Billboard Radio Monitor-мен біріктіру арқылы R&R атауымен қайта іске қосқанға дейін, ол тәуелсіз медиа болды. Жаңа форматтағы басылым 2009 жылға дейін шығып тұрды.<ref>{{cite news|last=Sweetland|first=Phil|title=Arts, Briefly; Brooks Back on Top|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E7DC1230F935A15751C1A9639C8B63|newspaper=The New York Times|date=2005-12-26|archive-date=2016-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604145810/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E7DC1230F935A15751C1A9639C8B63|access-date=2022-03-10|lang=en}}</ref> == Тарихы == Компания 1973 жылы құрылды және өзінің алғашқы нөмірін сол жылдың 5 қазанында жарыққа шығарды. Құрылтайшылардың қатарында Боб Уилсон мен [[Роберт Кардашьян]] болды. Басылым апта сайынғы баспа нұсқасы, сондай-ақ екі жылда бір рет шығатын анықтамалық түрінде жарияланып тұрды. Оның апта сайынғы бағандары мен мақалалары радиохабарларға негізделген нақты форматтағы чарттарға қосымша ретінде, әр бағыт бойынша радиоиндустрия өкілдерін ақпараттандыру мен оқытуға арналды. Уақыт өте келе бұл чарттар АҚШ қалаларындағы радиоэфирді бақылайтын Mediabase жүйесінің деректерімен толтырыла бастады.<ref>{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1994-07-06/news/mn-12500_1_robert-kardashian/2|title=Kardashian-Simpson Bond Stands Test of Time, Trouble|work=latimes|access-date=2022-03-10|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013032311/http://articles.latimes.com/1994-07-06/news/mn-12500_1_robert-kardashian/2|url-status=live}}</ref><ref name="Chicago Tribune 1993">{{cite news|last=Kening|first=Dan|title=Radio & Records Isn't Just Statistics; It's an Industry Bible|url=https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/24308349.html?dids=24308349:24308349&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jul+13%2C+1993&author=Dan+Kening.&pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&desc=RADIO+%26+RECORDS+ISN'T+JUST+STATISTICS%3B+IT'S+AN+INDUSTRY+BIBLE&pqatl=google|access-date=2012-12-20|newspaper=Chicago Tribune|date=1993-07-13|url-status=dead}}</ref> 2006 жылдың 6 шілдесінде ''[[Billboard]]'' мен ''[[Billboard Radio Monitor]]'' журналдарының иесі [[VNU Business Media]] компаниясы «Radio & Records» басылымын сатып алатынын жариялады, ал 1 тамызда басылым Billboard Information Group брендімен жаңа иесінің бақылауына өтті. 2006 жылдың 12 шілдесінде VNU компаниясы Radio & Records пен Billboard Radio Monitor басылымдарының R&R деген ортақ атаумен бір басылымға біріктірілетінін жариялады. Жаңадан жариялана бастаған R&R чарттары Nielsen BDS деректеріне негізделді.<ref>{{cite news|last=Leeds|first=Jeff|title=Song Tracker Finds a New Way to 'Publish' Its Charts|url=https://www.nytimes.com/2006/10/02/business/media/02mediabase.html?_r=0&adxnnl=1&adxnnlx=1356012974-fWXFzaamOC4n6hJpD2fALQ|newspaper=The New York Times|date=2006-10-02|archive-date=2022-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310201212/https://www.nytimes.com/2006/10/02/business/media/02mediabase.html?_r=0&adxnnl=1&adxnnlx=1356012974-fWXFzaamOC4n6hJpD2fALQ|access-date=2022-03-10}}</ref> Billboard Radio Monitor және R&R дербес кәсіби басылымдар ретінде шығуын тоқтатты: Monitor өзінің соңғы нөмірін 13 жылдық жұмысынан кейін 2006 жылдың 14 шілдесінде шығарды, ал R&R өзінің тәуелсіз басылым ретіндегі 33 жылдық тарихын 2006 жылдың 4 тамызындағы нөмірімен аяқтады. Екі басылым да жеке медиа ретінде қызметін тоқтатты: Monitor өзінің соңғы нөмірін 2006 жылдың 14 шілдесінде (13 жыл жұмыс істегеннен кейін) шығарса, R&R — 2006 жылдың 4 тамызында шығарды. 2000 жылы Radio & Records Альфредо Алонсодан Radio Y Musica және [[Radio y Musica Convention]] атты апта сайынғы кәсіби басылымдарды сатып алып, испан тілді музыка бизнесіне қадам басты. 2009 жылдың 3 маусымында R&R басшылығы 5 маусымдағы нөмір жарық көргеннен кейін өз қызметін дереу тоқтататынын хабарлады.<ref>{{cite web|last=Dardis|first=Ken|title=Radio & Records Demise Emphasizes Radio Industry Dilemma|url=http://www.audiographics.com/agd/060409-1.htm|work=audiographics.com|access-date=2012-12-20|date=2009-06-04|archive-date=2014-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423015220/http://www.audiographics.com/agd/060409-1.htm|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:VNU Business Media басылымдары]] [[Санат:АҚШ музыкалық журналдары]] [[Санат:Апталық журналдар]] [[Санат:Жабылған АҚШ журналдары]] [[Санат:Billboard]] 8ryyk2rcdk8ywdhlccfrn5srsj0ayfb 0 786780 3657198 2026-09-18T23:41:10Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Сайлау | сайлау атауы = Швециядағы парламент сайлауы (2026) | ел = Швеция | сайлау күні = 13 қыркүйек 2026 | алдыңғы сайлау = Швециядағы парламент сайлауы (2022) | алдыңғы сайлау жылы = 2022 | келесі сайлау = Швециядағы парламент сайлауы (2030) | келесі сайлау жылы = 2030 | қосым... 3657198 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | сайлау атауы = Швециядағы парламент сайлауы (2026) | ел = Швеция | сайлау күні = 13 қыркүйек 2026 | алдыңғы сайлау = Швециядағы парламент сайлауы (2022) | алдыңғы сайлау жылы = 2022 | келесі сайлау = Швециядағы парламент сайлауы (2030) | келесі сайлау жылы = 2030 | қосымша = [[Риксдаг]]тағы 349 орын<br>Көпшілік үшін 175 орын қажет | тіркелген = 8051355 | сайлаушылар = 6829278 | қатысқандар = 84.82 | сурет1 = Magdalena Andersson Gothenburg 2026-04-10 02 (cropped).jpg | түс1 = #ed1b34 | басшы1 = [[Магдалена Андерссон]] | партия1 = [[Швеция Социал-демократиялық жұмысшы партиясы]] | алдыңғы пайыз1 = 30.3 | алдыңғы орын1 = 107 | орын1 = 99 | дауыс1 = {{сан|1889465}} | пайыз1 = 28.0 | сурет2 = Ulf Kristersson June 2025 (cropped2).jpg | түс2 = #52bcec | басшы2 = [[Ульф Кристерссон]] | партия2 = [[Қоңыржай коалициялық партиясы]] | коалиция2 = «[[Тидё келісімі|Тидё]]» | алдыңғы пайыз2 = 19.1 | алдыңғы орын2 = 68 | орын2 = 70 | дауыс2 = {{сан|1336810}} | пайыз2 = 19.8 | сурет3 = Jimmie Åkessons vårtal på Långholmen i Stockholm 2024 11.jpg | түс3 = #fedf09 | басшы3 = [[Йимми Окессон]] | партия3 = «[[Швед демократтары]]» | коалиция3 = «[[Тидё келісімі|Тидё]]» | алдыңғы пайыз3 = 20.5 | алдыңғы орын3 = 73 | орын3 = 62 | дауыс3 = {{сан|1176840}} | пайыз3 = 17.5 | сурет4 = Nooshi Dadgostar Almedalen 2026 02.jpg | түс4 = #b00000 | басшы4 = [[Нуши Дадгостар]] | партия4 = [[Солшыл партия (Швеция)|Солшыл партия]] | алдыңғы пайыз4 = 6.8 | алдыңғы орын4 = 24 | орын4 = 30 | дауыс4 = {{сан|565614}} | пайыз4 = 8.4 | сурет5 = ElisabethTR2.jpg | түс5 = #013220 | басшы5 = [[Элизабет Танд Рингквист]] | партия5 = [[Орталық партия (Швеция)|Орталық партия]] | алдыңғы пайыз5 = 6.7 | алдыңғы орын5 = 24 | орын5 = 25 | дауыс5 = {{сан|474548}} | пайыз5 = 7.0 | сурет6 =Competitiveness Council Roundtable (Internal Market & Industry) (Ebba Busch cropped).jpg | түс6 = #2D338E | басшы6 = [[Эбба Буш]] | партия6 = «[[Христиан-демократтар (Швеция)|Христиан-демократтар]]» | коалиция6 = «[[Тидё келісімі|Тидё]]» | алдыңғы пайыз6 = 5.3 | алдыңғы орын6 = 19 | орын6 = 22 | дауыс6 = {{сан|415870}} | пайыз6 = 6.2 | сурет7 =Amanda Lind - 2019 (48176996067) (cropped).jpg | түс7 = #2B912C | басшы7 = [[Аманда Линд]] мен [[Даниэль Хеллден]] | партия7 = [[Жасылдар партиясы (Швеция)|Жасылдар партиясы]] | алдыңғы пайыз7 = 5.1 | алдыңғы орын7 = 18 | орын7 = 22 | дауыс7 = {{сан|413091}} | пайыз7 = 6.1 | сурет8 = Simona Mohamsson 2026 (cropped).jpg | түс8 = #006AB3 | басшы8 = [[Симон Мохамссон]] | партия8 = «[[Либералдар (Швеция)|Либералдар]]» | алдыңғы пайыз8 = 5.3 | алдыңғы орын8 = 16 | орын8 = 19 | дауыс8 = {{сан|359850}} | пайыз8 = 4.6 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = Riksdagsvalet 2026.svg | қарта шарты1 = | диаграмма атауы = | диаграмма = 2026 Swedish general election seat results.svg | шарт1 = | шарт2 = | ізашар = [[Ульф Кристерссон]] | ізашар партия = [[Қоңыржай коалициялық партиясы]] | соңы = [[Швеция үкімет басшыларының тізімі|Швеция премьер-министрі]] | ізбасар = | ізбасар партия = | сайт = }} '''Швециядағы парламенттік сайлау''' 2026 жылғы 13 қыркүйекте дәстүрлі түрде аймақтық және [[Швеция коммуналары|муниципалды]] сайлаулармен бір күнде өтті. Бірпалаталы парламенттегі ([[риксдаг]]тағы) 349 орын бөліске салынады. Дауыстарды түпкілікті санау 17 қыркүйекте өтті. 50 359 дауыс айырмашылығымен [[Магдалена Андерссон]]ның басшылығындағы [[Швецияның Социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Социал-демократиялық жұмысшы партиясы]] бастаған оппозициялық солшыл-орталық блок жеңіске жетті. «Қызыл-жасылдар» партиялары 49,6 % дауыс жинап, 176 мандат алды, ал «[[Тидё келісімі|Тидё партиялары]]<nowiki/>» — 48,8 % дауыс пен 173 мандатқа ие болды. Көп ұзамай Швеция премьер-министрі [[Ульф Кристерссон]] риксдаг спикері [[Андреас Норлен]]ге өзін атқаратын лауазымынан босату туралы ресми хат жолдады.<ref name="ulf">{{Cite web|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/uppgifter-ulf-kristersson-vantas-avga-som-statsminister|title=Ulf Kristersson avgår som statsminister|lang=sv|website=[[SVT Nyheter]]|date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260917/shvetsiya-2118259236.html|title=Премьер Швеции подал в отставку|date=2026-09-17|publisher=[[РИА Новости]]}}</ref> Келесі қадамдар:<ref>{{Cite web|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/senaste-nytt-om-val-2026?inlagg=bbfc8feef7515392811e20a1f558fd56|title=Valet 2026 – senaste nytt om svensk politik|lang=sv|website=[[SVT Nyheter]]|date=2026-09-17}}</ref> * Риксдагтың қазіргі (кетіп бара жатқан) спикері жаңа үкіметті кім құратыны туралы партиялармен алдын ала консультациялар жүргізеді. * 19—20 қыркүйектегі демалыс күндері: Сайлаудың түпкілікті нәтижелері жарияланады деп күтілуде. * 28 қыркүйек: Риксдагтың жаңа құрамы жұмысқа кірісіп, спикерді сайлайды деп күтілуде. * 29 қыркүйек: Спикер [[Швеция үкімет басшыларының тізімі|премьер-министр]]дің кандидатурасын тек осы күннен ерте емес уақытта ұсына алады. * Жаңадан сайланған риксдаг премьер-министрдің кандидатурасы бойынша дауыс беру өткізеді. Егер мүшелердің жартысынан көбі қарсы дауыс берсе, спикер премьер-министр лауазымына жаңа үміткер іздеу процесін бастайды. == Сайлау нәтижелері == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=6|[[Сурет:2026 Swedish general election seat results.svg|center|350x350px]] |- !align=left colspan=2| Партиясы ! Дауыстар саны ! % ! Алынған орындар ! +/- |- |bgcolor=#ED1B34| ||align=left|[[Швеция Социал-демократиялық жұмысшы партиясы]]|| {{сан|1889465}} || 28,0 || 99 || -8 {{құлдырау}} |- |bgcolor=#019CDB| ||align=left|[[Қоңыржай коалициялық партиясы]]|| {{сан|1336810}} || 19,8 || 70 || +2 {{өсім}} |- |bgcolor=#FEDF09| ||align=left|«[[Швед демократтары]]»|| {{сан|1176840}} || 17,5 || 62 || -11 {{құлдырау}} |- |bgcolor=#B00000| ||align=left|[[Солшыл партия (Швеция)|Солшыл партия]]|| {{сан|565614}} || 8,4 || 30 || +6 {{өсім}} |- |bgcolor=#124838| ||align=left| [[Орталық партия (Швеция)|Орталық партия]]|| {{сан|474548}} || 7,0 || 25 || +1 {{өсім}} |- |bgcolor=#005EA1| ||align=left| «[[Христиан-демократтар (Швеция)|Христиан-демократтар]]»|| {{сан|415870}} || 6,2 || 22 || +3 {{өсім}} |- |bgcolor=#2B912C| ||align=left| [[Жасылдар партиясы (Швеция)|Жасылдар партиясы]]|| {{сан|413097}} || 6,1 || 22 || +4 {{өсім}} |- |bgcolor=#006AB3| ||align=left| «[[Либералдар (Швеция)|Либералдар]]»|| {{сан|359845}} || 5,3 || 19 || +3 {{өсім}} |- |bgcolor=gray| ||align=left| Басқа партиялар || {{сан|106540}} || 1,6 || 0 || ±0 {{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|'''Барлығы'''||''' '''||'''100,0'''||'''349'''|| |- | colspan=8| |- |align=left colspan=2|Бос бюллетендер|| {{сан|57646}} || || || |- |align=left colspan=2|Тіркелмеген партияларға берілген дауыстар|| 2665 || || || |- |align=left colspan=2|Басқа да жарамсыз бюллетендер|| {{сан|33406}} || || || |- |align=left colspan=2|Барлық жарамсыз бюллетендер|| {{сан|93717}} || 1,4 || || |- |align=left colspan=2|'''Бюллетендердің жалпы саны'''||''' {{сан|6829346}} '''||'''100,0'''|| || |- |align=left colspan=2|Сайлаушылардың келуі || {{сан|8051355}} || 84,8 || || +0,6 % {{өсім}} |} rw4g6nhfmcpk0tte5q32opsig1m1vbx 3657199 3657198 2026-09-18T23:42:51Z ShadZ01 56180 /* Сайлау нәтижелері */ 3657199 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | сайлау атауы = Швециядағы парламент сайлауы (2026) | ел = Швеция | сайлау күні = 13 қыркүйек 2026 | алдыңғы сайлау = Швециядағы парламент сайлауы (2022) | алдыңғы сайлау жылы = 2022 | келесі сайлау = Швециядағы парламент сайлауы (2030) | келесі сайлау жылы = 2030 | қосымша = [[Риксдаг]]тағы 349 орын<br>Көпшілік үшін 175 орын қажет | тіркелген = 8051355 | сайлаушылар = 6829278 | қатысқандар = 84.82 | сурет1 = Magdalena Andersson Gothenburg 2026-04-10 02 (cropped).jpg | түс1 = #ed1b34 | басшы1 = [[Магдалена Андерссон]] | партия1 = [[Швеция Социал-демократиялық жұмысшы партиясы]] | алдыңғы пайыз1 = 30.3 | алдыңғы орын1 = 107 | орын1 = 99 | дауыс1 = {{сан|1889465}} | пайыз1 = 28.0 | сурет2 = Ulf Kristersson June 2025 (cropped2).jpg | түс2 = #52bcec | басшы2 = [[Ульф Кристерссон]] | партия2 = [[Қоңыржай коалициялық партиясы]] | коалиция2 = «[[Тидё келісімі|Тидё]]» | алдыңғы пайыз2 = 19.1 | алдыңғы орын2 = 68 | орын2 = 70 | дауыс2 = {{сан|1336810}} | пайыз2 = 19.8 | сурет3 = Jimmie Åkessons vårtal på Långholmen i Stockholm 2024 11.jpg | түс3 = #fedf09 | басшы3 = [[Йимми Окессон]] | партия3 = «[[Швед демократтары]]» | коалиция3 = «[[Тидё келісімі|Тидё]]» | алдыңғы пайыз3 = 20.5 | алдыңғы орын3 = 73 | орын3 = 62 | дауыс3 = {{сан|1176840}} | пайыз3 = 17.5 | сурет4 = Nooshi Dadgostar Almedalen 2026 02.jpg | түс4 = #b00000 | басшы4 = [[Нуши Дадгостар]] | партия4 = [[Солшыл партия (Швеция)|Солшыл партия]] | алдыңғы пайыз4 = 6.8 | алдыңғы орын4 = 24 | орын4 = 30 | дауыс4 = {{сан|565614}} | пайыз4 = 8.4 | сурет5 = ElisabethTR2.jpg | түс5 = #013220 | басшы5 = [[Элизабет Танд Рингквист]] | партия5 = [[Орталық партия (Швеция)|Орталық партия]] | алдыңғы пайыз5 = 6.7 | алдыңғы орын5 = 24 | орын5 = 25 | дауыс5 = {{сан|474548}} | пайыз5 = 7.0 | сурет6 =Competitiveness Council Roundtable (Internal Market & Industry) (Ebba Busch cropped).jpg | түс6 = #2D338E | басшы6 = [[Эбба Буш]] | партия6 = «[[Христиан-демократтар (Швеция)|Христиан-демократтар]]» | коалиция6 = «[[Тидё келісімі|Тидё]]» | алдыңғы пайыз6 = 5.3 | алдыңғы орын6 = 19 | орын6 = 22 | дауыс6 = {{сан|415870}} | пайыз6 = 6.2 | сурет7 =Amanda Lind - 2019 (48176996067) (cropped).jpg | түс7 = #2B912C | басшы7 = [[Аманда Линд]] мен [[Даниэль Хеллден]] | партия7 = [[Жасылдар партиясы (Швеция)|Жасылдар партиясы]] | алдыңғы пайыз7 = 5.1 | алдыңғы орын7 = 18 | орын7 = 22 | дауыс7 = {{сан|413091}} | пайыз7 = 6.1 | сурет8 = Simona Mohamsson 2026 (cropped).jpg | түс8 = #006AB3 | басшы8 = [[Симон Мохамссон]] | партия8 = «[[Либералдар (Швеция)|Либералдар]]» | алдыңғы пайыз8 = 5.3 | алдыңғы орын8 = 16 | орын8 = 19 | дауыс8 = {{сан|359850}} | пайыз8 = 4.6 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = Riksdagsvalet 2026.svg | қарта шарты1 = | диаграмма атауы = | диаграмма = 2026 Swedish general election seat results.svg | шарт1 = | шарт2 = | ізашар = [[Ульф Кристерссон]] | ізашар партия = [[Қоңыржай коалициялық партиясы]] | соңы = [[Швеция үкімет басшыларының тізімі|Швеция премьер-министрі]] | ізбасар = | ізбасар партия = | сайт = }} '''Швециядағы парламенттік сайлау''' 2026 жылғы 13 қыркүйекте дәстүрлі түрде аймақтық және [[Швеция коммуналары|муниципалды]] сайлаулармен бір күнде өтті. Бірпалаталы парламенттегі ([[риксдаг]]тағы) 349 орын бөліске салынады. Дауыстарды түпкілікті санау 17 қыркүйекте өтті. 50 359 дауыс айырмашылығымен [[Магдалена Андерссон]]ның басшылығындағы [[Швецияның Социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Социал-демократиялық жұмысшы партиясы]] бастаған оппозициялық солшыл-орталық блок жеңіске жетті. «Қызыл-жасылдар» партиялары 49,6 % дауыс жинап, 176 мандат алды, ал «[[Тидё келісімі|Тидё партиялары]]<nowiki/>» — 48,8 % дауыс пен 173 мандатқа ие болды. Көп ұзамай Швеция премьер-министрі [[Ульф Кристерссон]] риксдаг спикері [[Андреас Норлен]]ге өзін атқаратын лауазымынан босату туралы ресми хат жолдады.<ref name="ulf">{{Cite web|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/uppgifter-ulf-kristersson-vantas-avga-som-statsminister|title=Ulf Kristersson avgår som statsminister|lang=sv|website=[[SVT Nyheter]]|date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260917/shvetsiya-2118259236.html|title=Премьер Швеции подал в отставку|date=2026-09-17|publisher=[[РИА Новости]]}}</ref> Келесі қадамдар:<ref>{{Cite web|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/senaste-nytt-om-val-2026?inlagg=bbfc8feef7515392811e20a1f558fd56|title=Valet 2026 – senaste nytt om svensk politik|lang=sv|website=[[SVT Nyheter]]|date=2026-09-17}}</ref> * Риксдагтың қазіргі (кетіп бара жатқан) спикері жаңа үкіметті кім құратыны туралы партиялармен алдын ала консультациялар жүргізеді. * 19—20 қыркүйектегі демалыс күндері: Сайлаудың түпкілікті нәтижелері жарияланады деп күтілуде. * 28 қыркүйек: Риксдагтың жаңа құрамы жұмысқа кірісіп, спикерді сайлайды деп күтілуде. * 29 қыркүйек: Спикер [[Швеция үкімет басшыларының тізімі|премьер-министр]]дің кандидатурасын тек осы күннен ерте емес уақытта ұсына алады. * Жаңадан сайланған риксдаг премьер-министрдің кандидатурасы бойынша дауыс беру өткізеді. Егер мүшелердің жартысынан көбі қарсы дауыс берсе, спикер премьер-министр лауазымына жаңа үміткер іздеу процесін бастайды. == Сайлау нәтижелері == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=6|[[Сурет:2026 Swedish general election seat results.svg|center|350x350px]] |- !align=left colspan=2| Партиясы ! Дауыстар саны ! % ! Алынған орындар ! +/- |- |bgcolor=#ED1B34| ||align=left|[[Швеция Социал-демократиялық жұмысшы партиясы]]|| {{сан|1889465}} || 28,0 || 99 || -8 {{құлдырау}} |- |bgcolor=#019CDB| ||align=left|[[Қоңыржай коалициялық партиясы]]|| {{сан|1336810}} || 19,8 || 70 || +2 {{өсім}} |- |bgcolor=#FEDF09| ||align=left|«[[Швед демократтары]]»|| {{сан|1176840}} || 17,5 || 62 || -11 {{құлдырау}} |- |bgcolor=#B00000| ||align=left|[[Солшыл партия (Швеция)|Солшыл партия]]|| {{сан|565614}} || 8,4 || 30 || +6 {{өсім}} |- |bgcolor=#124838| ||align=left| [[Орталық партия (Швеция)|Орталық партия]]|| {{сан|474548}} || 7,0 || 25 || +1 {{өсім}} |- |bgcolor=#005EA1| ||align=left| «[[Христиан-демократтар (Швеция)|Христиан-демократтар]]»|| {{сан|415870}} || 6,2 || 22 || +3 {{өсім}} |- |bgcolor=#2B912C| ||align=left| [[Жасылдар партиясы (Швеция)|Жасылдар партиясы]]|| {{сан|413097}} || 6,1 || 22 || +4 {{өсім}} |- |bgcolor=#006AB3| ||align=left| «[[Либералдар (Швеция)|Либералдар]]»|| {{сан|359845}} || 5,3 || 19 || +3 {{өсім}} |- |bgcolor=gray| ||align=left| Басқа партиялар || {{сан|106540}} || 1,6 || 0 || ±0 {{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|'''Барлығы'''||''' '''||'''100,0'''||'''349'''|| |- | colspan=8| |- |align=left colspan=2|Бос бюллетендер|| {{сан|57646}} || || || |- |align=left colspan=2|Тіркелмеген партияларға берілген дауыстар|| 2665 || || || |- |align=left colspan=2|Басқа да жарамсыз бюллетендер|| {{сан|33406}} || || || |- |align=left colspan=2|Барлық жарамсыз бюллетендер|| {{сан|93717}} || 1,4 || || |- |align=left colspan=2|'''Бюллетендердің жалпы саны'''||''' {{сан|6829346}} '''||'''100,0'''|| || |- |align=left colspan=2|Сайлаушылардың келуі || {{сан|8051355}} || 84,8 || || +0,6 % {{өсім}} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Cite web|url=https://resultat.val.se/val2026/RD?r=P|title=Preliminärt valresultat 2026|lang=sv|website=Valmyndigheten}} [[Санат:2026 жылғы Швеция]] [[Санат:Швециядағы парламенттік сайлаулар]] [[Санат:2026 жылғы Еуропадағы сайлаулар|Швеция]] ayy7l3lmpaxsjhuvrtws6i8a1ofwon3 3657200 3657199 2026-09-18T23:44:27Z ShadZ01 56180 3657200 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | сайлау атауы = Швециядағы парламент сайлауы (2026) | ел = Швеция | сайлау күні = 13 қыркүйек 2026 | алдыңғы сайлау = Швециядағы парламент сайлауы (2022) | алдыңғы сайлау жылы = 2022 | келесі сайлау = Швециядағы парламент сайлауы (2030) | келесі сайлау жылы = 2030 | қосымша = [[Риксдаг]]тағы 349 орын<br>Көпшілік үшін 175 орын қажет | тіркелген = 8051355 | сайлаушылар = 6829278 | қатысқандар = 84.82 | сурет1 = Magdalena Andersson Gothenburg 2026-04-10 02 (cropped).jpg | түс1 = #ed1b34 | басшы1 = [[Магдалена Андерссон]] | партия1 = [[Швеция Социал-демократиялық жұмысшы партиясы]] | алдыңғы пайыз1 = 30.3 | алдыңғы орын1 = 107 | орын1 = 99 | дауыс1 = {{сан|1889465}} | пайыз1 = 28.0 | сурет2 = Ulf Kristersson June 2025 (cropped2).jpg | түс2 = #52bcec | басшы2 = [[Ульф Кристерссон]] | партия2 = [[Қоңыржай коалициялық партиясы]] | коалиция2 = «[[Тидё келісімі|Тидё]]» | алдыңғы пайыз2 = 19.1 | алдыңғы орын2 = 68 | орын2 = 70 | дауыс2 = {{сан|1336810}} | пайыз2 = 19.8 | сурет3 = Jimmie Åkessons vårtal på Långholmen i Stockholm 2024 11.jpg | түс3 = #fedf09 | басшы3 = [[Йимми Окессон]] | партия3 = «[[Швед демократтары]]» | коалиция3 = «[[Тидё келісімі|Тидё]]» | алдыңғы пайыз3 = 20.5 | алдыңғы орын3 = 73 | орын3 = 62 | дауыс3 = {{сан|1176840}} | пайыз3 = 17.5 | сурет4 = Nooshi Dadgostar Almedalen 2026 02.jpg | түс4 = #b00000 | басшы4 = [[Нуши Дадгостар]] | партия4 = [[Солшыл партия (Швеция)|Солшыл партия]] | алдыңғы пайыз4 = 6.8 | алдыңғы орын4 = 24 | орын4 = 30 | дауыс4 = {{сан|565614}} | пайыз4 = 8.4 | сурет5 = ElisabethTR2.jpg | түс5 = #013220 | басшы5 = [[Элизабет Танд Рингквист]] | партия5 = [[Орталық партия (Швеция)|Орталық партия]] | алдыңғы пайыз5 = 6.7 | алдыңғы орын5 = 24 | орын5 = 25 | дауыс5 = {{сан|474548}} | пайыз5 = 7.0 | сурет6 =Competitiveness Council Roundtable (Internal Market & Industry) (Ebba Busch cropped).jpg | түс6 = #2D338E | басшы6 = [[Эбба Буш]] | партия6 = «[[Христиан-демократтар (Швеция)|Христиан-демократтар]]» | коалиция6 = «[[Тидё келісімі|Тидё]]» | алдыңғы пайыз6 = 5.3 | алдыңғы орын6 = 19 | орын6 = 22 | дауыс6 = {{сан|415870}} | пайыз6 = 6.2 | сурет7 =Amanda Lind - 2019 (48176996067) (cropped).jpg | түс7 = #2B912C | басшы7 = [[Аманда Линд]] мен [[Даниэль Хеллден]] | партия7 = [[Жасылдар партиясы (Швеция)|Жасылдар партиясы]] | алдыңғы пайыз7 = 5.1 | алдыңғы орын7 = 18 | орын7 = 22 | дауыс7 = {{сан|413091}} | пайыз7 = 6.1 | сурет8 = Simona Mohamsson 2026 (cropped).jpg | түс8 = #006AB3 | басшы8 = [[Симон Мохамссон]] | партия8 = «[[Либералдар (Швеция)|Либералдар]]» | алдыңғы пайыз8 = 5.3 | алдыңғы орын8 = 16 | орын8 = 19 | дауыс8 = {{сан|359850}} | пайыз8 = 4.6 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = Riksdagsvalet 2026.svg | қарта шарты1 = | диаграмма атауы = Орындарды заң шығарушы орган бойынша бөлу | диаграмма = 2026 Swedish general election seat results.svg | шарт1 = | шарт2 = | ізашар = [[Ульф Кристерссон]] | ізашар партия = [[Қоңыржай коалициялық партиясы]] | соңы = [[Швеция үкімет басшыларының тізімі|Швеция премьер-министрі]] | ізбасар = | ізбасар партия = | сайт = }} '''Швециядағы парламенттік сайлау''' 2026 жылғы 13 қыркүйекте дәстүрлі түрде аймақтық және [[Швеция коммуналары|муниципалды]] сайлаулармен бір күнде өтті. Бірпалаталы парламенттегі ([[риксдаг]]тағы) 349 орын бөліске салынады. Дауыстарды түпкілікті санау 17 қыркүйекте өтті. 50 359 дауыс айырмашылығымен [[Магдалена Андерссон]]ның басшылығындағы [[Швецияның Социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Социал-демократиялық жұмысшы партиясы]] бастаған оппозициялық солшыл-орталық блок жеңіске жетті. «Қызыл-жасылдар» партиялары 49,6 % дауыс жинап, 176 мандат алды, ал «[[Тидё келісімі|Тидё партиялары]]<nowiki/>» — 48,8 % дауыс пен 173 мандатқа ие болды. Көп ұзамай Швеция премьер-министрі [[Ульф Кристерссон]] риксдаг спикері [[Андреас Норлен]]ге өзін атқаратын лауазымынан босату туралы ресми хат жолдады.<ref name="ulf">{{Cite web|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/uppgifter-ulf-kristersson-vantas-avga-som-statsminister|title=Ulf Kristersson avgår som statsminister|lang=sv|website=[[SVT Nyheter]]|date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260917/shvetsiya-2118259236.html|title=Премьер Швеции подал в отставку|date=2026-09-17|publisher=[[РИА Новости]]}}</ref> Келесі қадамдар:<ref>{{Cite web|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/senaste-nytt-om-val-2026?inlagg=bbfc8feef7515392811e20a1f558fd56|title=Valet 2026 – senaste nytt om svensk politik|lang=sv|website=[[SVT Nyheter]]|date=2026-09-17}}</ref> * Риксдагтың қазіргі (кетіп бара жатқан) спикері жаңа үкіметті кім құратыны туралы партиялармен алдын ала консультациялар жүргізеді. * 19—20 қыркүйектегі демалыс күндері: Сайлаудың түпкілікті нәтижелері жарияланады деп күтілуде. * 28 қыркүйек: Риксдагтың жаңа құрамы жұмысқа кірісіп, спикерді сайлайды деп күтілуде. * 29 қыркүйек: Спикер [[Швеция үкімет басшыларының тізімі|премьер-министр]]дің кандидатурасын тек осы күннен ерте емес уақытта ұсына алады. * Жаңадан сайланған риксдаг премьер-министрдің кандидатурасы бойынша дауыс беру өткізеді. Егер мүшелердің жартысынан көбі қарсы дауыс берсе, спикер премьер-министр лауазымына жаңа үміткер іздеу процесін бастайды. == Сайлау нәтижелері == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=6|[[Сурет:2026 Swedish general election seat results.svg|center|350x350px]] |- !align=left colspan=2| Партиясы ! Дауыстар саны ! % ! Алынған орындар ! +/- |- |bgcolor=#ED1B34| ||align=left|[[Швеция Социал-демократиялық жұмысшы партиясы]]|| {{сан|1889465}} || 28,0 || 99 || -8 {{құлдырау}} |- |bgcolor=#019CDB| ||align=left|[[Қоңыржай коалициялық партиясы]]|| {{сан|1336810}} || 19,8 || 70 || +2 {{өсім}} |- |bgcolor=#FEDF09| ||align=left|«[[Швед демократтары]]»|| {{сан|1176840}} || 17,5 || 62 || -11 {{құлдырау}} |- |bgcolor=#B00000| ||align=left|[[Солшыл партия (Швеция)|Солшыл партия]]|| {{сан|565614}} || 8,4 || 30 || +6 {{өсім}} |- |bgcolor=#124838| ||align=left| [[Орталық партия (Швеция)|Орталық партия]]|| {{сан|474548}} || 7,0 || 25 || +1 {{өсім}} |- |bgcolor=#005EA1| ||align=left| «[[Христиан-демократтар (Швеция)|Христиан-демократтар]]»|| {{сан|415870}} || 6,2 || 22 || +3 {{өсім}} |- |bgcolor=#2B912C| ||align=left| [[Жасылдар партиясы (Швеция)|Жасылдар партиясы]]|| {{сан|413097}} || 6,1 || 22 || +4 {{өсім}} |- |bgcolor=#006AB3| ||align=left| «[[Либералдар (Швеция)|Либералдар]]»|| {{сан|359845}} || 5,3 || 19 || +3 {{өсім}} |- |bgcolor=gray| ||align=left| Басқа партиялар || {{сан|106540}} || 1,6 || 0 || ±0 {{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|'''Барлығы'''||''' '''||'''100,0'''||'''349'''|| |- | colspan=8| |- |align=left colspan=2|Бос бюллетендер|| {{сан|57646}} || || || |- |align=left colspan=2|Тіркелмеген партияларға берілген дауыстар|| 2665 || || || |- |align=left colspan=2|Басқа да жарамсыз бюллетендер|| {{сан|33406}} || || || |- |align=left colspan=2|Барлық жарамсыз бюллетендер|| {{сан|93717}} || 1,4 || || |- |align=left colspan=2|'''Бюллетендердің жалпы саны'''||''' {{сан|6829346}} '''||'''100,0'''|| || |- |align=left colspan=2|Сайлаушылардың келуі || {{сан|8051355}} || 84,8 || || +0,6 % {{өсім}} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Cite web|url=https://resultat.val.se/val2026/RD?r=P|title=Preliminärt valresultat 2026|lang=sv|website=Valmyndigheten}} [[Санат:2026 жылғы Швеция]] [[Санат:Швециядағы парламенттік сайлаулар]] [[Санат:2026 жылғы Еуропадағы сайлаулар|Швеция]] cb5xrvjobgx6udv1dsoguaqslcngjrc 10 786781 3657205 2026-09-19T01:37:27Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: <includeonly><templatestyles src="Үлгі:Дәйексөз_басы/styles.css" />{{#ifexpr: {{NAMESPACE}NUMBER}} mod 2 = 0 and {{NAMESPACE}NUMBER}} != 4 and {{NAMESPACE}NUMBER}} != 104 | <nowiki /><!-- Үлгі мақалалардағы тізімдердің ішінде қолданылған жағдайларды түзету. Талқылау кеңістігінде шаблон шегіністермен қолданылады, сондықтан артық ж... 3657205 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Үлгі:Дәйексөз_басы/styles.css" />{{#ifexpr: {{NAMESPACE}NUMBER}} mod 2 = 0 and {{NAMESPACE}NUMBER}} != 4 and {{NAMESPACE}NUMBER}} != 104 | <nowiki /><!-- Үлгі мақалалардағы тізімдердің ішінде қолданылған жағдайларды түзету. Талқылау кеңістігінде шаблон шегіністермен қолданылады, сондықтан артық жол ауысулары безендіруді бұзуы мүмкін. --> <nowiki /> }}{{#if: {{{дереккөз|{{{1|}}}}}} | <p class="ts-Дәйексөз_басы-source"><cite>{{{дереккөз|{{{1|}}}}}}</cite>:</p> }}<blockquote class="ts-Дәйексөз_басы-quote">{{#ifexpr: {{NAMESPACE}NUMBER}} mod 2 = 0 and {{NAMESPACE}NUMBER}} != 4 and {{NAMESPACE}NUMBER}} != 104 | <nowiki /><!-- Абзацтардың жоғалып кетуін түзету. Талқылау кеңістігінде шаблон шегіністермен қолданылады, сондықтан артық жол ауысулары безендіруді бұзуы мүмкін. --> <nowiki /> }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> lnbynzcki1uovqydab0yorle4u7c8xc 3657209 3657205 2026-09-19T01:48:31Z ShadZ01 56180 3657209 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Үлгі:Дәйексөз_басы/styles.css" />{{#ifexpr: {{NAMESPACENUMBER}} mod 2 = 0 and {{NAMESPACENUMBER}} != 4 and {{NAMESPACENUMBER}} != 104 | <nowiki /><!-- Шаблон мақалалардағы тізімдердің ішінде қолданылған жағдайларды түзету. Талқылау кеңістігінде шаблон шегіністермен қолданылады, сондықтан артық жол ауысулары безендіруді бұзуы мүмкін. --> <nowiki /> }}{{#if: {{{дереккөз|{{{1|}}}}}} | <p class="ts-Начало_цитаты-source"><cite>{{{дереккөз|{{{1|}}}}}}</cite>:</p> }}<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">{{#ifexpr: {{NAMESPACENUMBER}} mod 2 = 0 and {{NAMESPACENUMBER}} != 4 and {{NAMESPACENUMBER}} != 104 | <nowiki /><!-- Абзацтардың жоғалып кетуін түзету. Талқылау кеңістігінде шаблон шегіністермен қолданылады, сондықтан артық жол ауысулары безендіруді бұзуы мүмкін. --> <nowiki /> }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> cwlm3m2kkx7miaoln4r1neijva7bc8v 10 786782 3657206 2026-09-19T01:39:10Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: .ts-Дәйексөз_басы-source { margin: 1em 0 0 5%; } .ts-Дәйексөз_басы-quote .ts-oq { margin: 0 -32px -8px; } body.skin-minerva .ts-Дәйексөз_басы-quote .ts-oq { margin-left: 0; } .ts-Дәйексөз_басы-quote .ts-oq .ts-oq-header.ts-oq-header, .ts-Дәйексөз_басы-quote .ts-oq .ts-oq-content { padding-left: 32px; padding-right: 1.052632em; } .ts-Дәйексөз_басы-quote .ts-oq .ts-oq-content { padding: 8px... 3657206 sanitized-css text/css .ts-Дәйексөз_басы-source { margin: 1em 0 0 5%; } .ts-Дәйексөз_басы-quote .ts-oq { margin: 0 -32px -8px; } body.skin-minerva .ts-Дәйексөз_басы-quote .ts-oq { margin-left: 0; } .ts-Дәйексөз_басы-quote .ts-oq .ts-oq-header.ts-oq-header, .ts-Дәйексөз_басы-quote .ts-oq .ts-oq-content { padding-left: 32px; padding-right: 1.052632em; } .ts-Дәйексөз_басы-quote .ts-oq .ts-oq-content { padding: 8px 32px; } .reference-text .ts-Дәйексөз_басы-quote { margin: 0; } /* [[Категория:Үлгілер:CSS ішкі беттері]] */ qbdj0rz9cfv369yltk7tklxw858ax98 10 786783 3657207 2026-09-19T01:42:48Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: <includeonly>{{#if: {{{дереккөз|{{{1|}}}}}} | <templatestyles src="Үлгі:Дәйексөз_соңы/styles.css" /><div class="ts-Дәйексөз_соңы-source">— <cite>{{{дереккөз|{{{1|}}}}}}</cite></div> }}</blockquote></includeonly><noinclude>{{doc|Дәйексөз басы/doc}}</noinclude> 3657207 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if: {{{дереккөз|{{{1|}}}}}} | <templatestyles src="Үлгі:Дәйексөз_соңы/styles.css" /><div class="ts-Дәйексөз_соңы-source">— <cite>{{{дереккөз|{{{1|}}}}}}</cite></div> }}</blockquote></includeonly><noinclude>{{doc|Дәйексөз басы/doc}}</noinclude> saym16tff6g5jb8z4bwf8lmyyhnz7zn 10 786784 3657208 2026-09-19T01:43:53Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: .ts-Дәйексөз_соңы-source { margin: 1em 2em 0 0; text-align: right; } /* [[Санат:Үлгілер:CSS бетшелері]] */ 3657208 sanitized-css text/css .ts-Дәйексөз_соңы-source { margin: 1em 2em 0 0; text-align: right; } /* [[Санат:Үлгілер:CSS бетшелері]] */ bearpsroub6swn2b5xcyd64octoauol 0 786785 3657212 2026-09-19T02:13:20Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Сингл | Атауы = Purple Rain | Тыс = Prince and The Revolution – Purple Rain (сингл).jpg | Орындаушы = [[Принс|Prince]] & [[The Revolution]] | Альбом = [[Purple Rain]] | Шығарылған = 26 қыркүйек 1984 | Формат = [[Грампластинка|7"]], [[Грампластинка|12"]] | Б жағы = «God» |... 3657212 wikitext text/x-wiki {{Сингл | Атауы = Purple Rain | Тыс = Prince and The Revolution – Purple Rain (сингл).jpg | Орындаушы = [[Принс|Prince]] & [[The Revolution]] | Альбом = [[Purple Rain]] | Шығарылған = 26 қыркүйек 1984 | Формат = [[Грампластинка|7"]], [[Грампластинка|12"]] | Б жағы = «God» | Жазылған = 3 тамыз 1983 (негізгі трек тікелей эфирде); тамыз–қыркүйек 1983 (дыбыс қабаттау) | Жанр = {{flatlist| * [[Рок-музыка|рок]]<ref>{{cite magazine|author=Tim Slowikowski|url=https://www.popmatters.com/feature/93997-a-track-by-track-rundown-of-purple-rain/P5/|title=A Track-by-Track Rundown of 'Purple Rain'|lang=en|magazine=[[PopMatters]]|date=2009-05-31|access-date=2016-07-02|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019111800/http://www.popmatters.com/feature/93997-a-track-by-track-rundown-of-purple-rain/P5/}}</ref> * [[госпел]]<ref>{{cite web|author=Kenneth Partridge|url=https://www.billboard.com/articles/review/6128806/prince-purple-rain-at-30-classic-track-by-track-album-review|title=Prince’s 'Purple Rain' at 30: Classic Track-by-Track Album Review|lang=en|work=[[Billboard]]|date=2014-06-24|access-date=2016-07-02|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509084434/https://www.billboard.com/articles/review/6128806/prince-purple-rain-at-30-classic-track-by-track-album-review}}</ref> * [[соул]]<ref>{{cite web|author=Chris Jones|url=https://www.bbc.co.uk/music/reviews/6qxm/|title=Prince — ''Purple Rain'' Review|lang=en|publisher=[[BBC]]|access-date=2016-07-02|archive-date=2021-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316142818/https://www.bbc.co.uk/music/reviews/6qxm/}}</ref> }} | Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | Композиторы = [[Принс]] | Өлең авторы = [[Принс]] | Ұзақтығы = 8:41 <small>(альбомдық; 12")</small><br>4:05 <small>(7")</small> | Лейблі = [[Warner Records|Warner Bros.]] | Продюсері = [[Принс]] | Чарттар = | Шолулар = * ''[[Smash Hits (журнал)|Smash Hits]]'' ► бағасыз<ref name="SmashHitsReview">{{статья|автор=Vici MacDonald|ссылка=https://worldradiohistory.com/UK/Smash-Hits/1984/Smash-Hits-1984-09-27.pdf|заглавие=Prince — «Purple Rain» review|язык=en|издание=[[Smash Hits (журнал)|Smash Hits]]|тип=magazine|год=1984|месяц=9|день=27|том=6|номер=19|страницы=23|место=[[Питерборо (Англия)|Peterborough]]|издательство=EMAP National Publications, Ltd.|issn=0260-3004|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515031049/https://worldradiohistory.com/UK/Smash-Hits/1984/Smash-Hits-1984-09-27.pdf|archive-date=2023-05-15}}</ref> | Алдыңғы = [[Let’s Go Crazy]] | Алд_жыл = 1984 | Жыл = 1984 | Келесі = [[I Would Die 4 U]] | Кел_жыл = 1984 | Басқа = }} '''«Purple Rain»''' ({{tr-en|Күлгін жаңбыр}}) — америкалық әнші әрі музыкант [[Принс]] пен [[The Revolution]] тобының аттас фильмге («[[Күлгін жаңбыр]]<nowiki/>») саундтрек болып табылатын ''[[Purple Rain]]'' альбомындағы басты композициясы. Бұл альбомнан 1984 жылғы 26 қыркүйекте шыққан екінші сингл. [[Рок-музыка|Рок]], [[Поп-музыка|поп]], [[госпел]] және [[Симфониялық оркестр|оркестрлік музыка]]ның қосындысы болып табылатын бұл композиция Принстің ең таңдаулы туындыларының бірі болып саналады. Сол жылы сингл АҚШ-та [[Алтын ескертпе|алтын мәртебе]]ге ие болды;<ref>[https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?artist=%22Purple+Rain%22 RIAA’s Gold & Platinum Program searchable database]</ref> «''Rolling Stone'' журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән» тізімінде композиция 144-орында тұр<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/prince-and-the-revolution-purple-rain-20110526|title=Rolling Stone: 500 Greatest Songs of All Time|access-date=2017-09-29|archive-date=2018-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061844/https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/prince-and-the-revolution-purple-rain-20110526}}</ref> (2024 жылғы тізімде 18-орынға ауыстырылды), ''[[Q (журнал)|Q]]'' журналының «100 Greatest Guitar Tracks Ever!» тізімінде — 40-орында.<ref>{{Cite web|url=http://www.rocklistmusic.co.uk/qlistspage3.htm|title=Q: 100 Greatest Guitar Tracks Ever!|access-date=2015-10-02|archive-date=2016-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605073408/http://www.rocklistmusic.co.uk/qlistspage3.htm}}</ref> [[Pitchfork]] музыкалық интернет-журналы «Purple Rain» туындысын «1980 жылдардың ең үздік әні» деп атады.<ref>[http://mblog.su/purple-rain-v-ispolnenii-prince-nazvan-luchshim-singlom-1980-h-po-versii-pitchfork/ Purple Rain в исполнении Prince назван лучшим синглом 1980-х по версии Pitchfork] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004081552/http://mblog.su/purple-rain-v-ispolnenii-prince-nazvan-luchshim-singlom-1980-h-po-versii-pitchfork/|date=2015-10-04}}</ref> Бұдан бөлек, Принс пен The Revolution тобының орындауындағы «Purple Rain» әні [[Рок-н-ролл даңқ залы]] құрастырған ''500 Songs That Shaped Rock and Roll'' тізіміне кіреді.<ref>{{cite web|url=https://rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|title=Experience The Music: One Hit Wonders and The Songs That Shaped Rock and Roll|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-05-14|language=en|archive-date=2016-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624025328/http://www.rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|url-status=dead}}</ref> == Жазылуы == Ән 1983 жылғы 3 тамызда [[Миннеаполис]]тегі Minnesota Dance Theatre театрында өткен қайырымдылық концерті кезінде жазылды. City Pages газеті [[The Revolution|Prince & The Revolution]] тобының 70 минуттық өнер көрсетуін «Принстің ең әсерлі әрі жанды концерті» деп атады, ал топтың барабаншысы Бобби Зи «бұл біз ойнаған ең үздік концерттердің бірі екені сөзсіз» деді.{{sfn|dmsr|2003|pp=153—155}} Сол түн The Revolution тобының жаңа 19 жастағы гитаристі Венди Мелвойннің дебюті болды. Концертті Дэвид Ривкин [[Record Plant]] компаниясының мобильді студиясының көмегімен жазып алды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mixonline.com/news/profiles/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain/366056|title=Classic Tracks: Prince and the Revolution’s «Purple Rain»|lang=en|access-date=2015-10-03|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428090234/http://www.mixonline.com/news/profiles/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain/366056}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mixonline.com/recording/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain-366056|title=https://www.mixonline.com/recording/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain-366056|author=Дэйли, Дэн|website=Mix Online|date=2009-01-01|publisher=|lang=en|access-date=2018-12-23|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224023831/https://www.mixonline.com/recording/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain-366056}}</ref> Концерттегі үш ән фильмнің саундтрегіне негіз болды, олар: («Purple Rain», «[[I Would Die 4 U]]<nowiki/>» және «Baby I’m a Star». 1983 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Принс [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]тегі [[Sunset Sound]] студиясында дыбыс қабаттау жұмыстарын жүргізіп, вокалды қайта жазды. «Күлгін жаңбыр» әнінен гитара солосы мен қосымша шумақ алынып тасталып, нәтижесінде әннің ұзақтығы 11 минуттан 8 минутқа дейін қысқарды.{{sfn|dmsr|2003|pp=153—155}} Алынып тасталған шумақта ақша туралы айтылған болатын, сондықтан әннің эмоционалды әсерін сақтап қалу үшін ол кесіп тасталды деген пікір бар. Принстің вокалдық диапазоны төменгі F3 нотасынан жоғарғы A5 нотасына дейін жетеді.<ref>{{Cite web|url=http://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtd.asp?ppn=MN0072691#product-wrap|title=musicnotes.com: Purple Rain|lang=en|access-date=2015-10-03|archive-date=2016-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425153703/http://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtd.asp?ppn=MN0072691#product-wrap}}</ref> {{дәйексөз басы}} Күлгін жаңбыр — бұл аспандағы қан. Көк + қызыл = күлгін. Бұл өте әдемі және бұл дүниенің соңы сияқты — тек Құдайға немесе жақын адамға деген махаббат қана сізді күлгін жаңбырдан аман-есен өткізе алады. {{дәйексөз соңы|дереккөз=Принс<ref>{{Cite web|url=https://saltmag.ru/culture/people/1376-6-premij-gremmi-20-potseluev-s-madonnoj-i-britni-11-prokolov-kristina-agilera-v-tsifrah/|title=И жизнь, и слёзы, и попкорн: песни из фильмов, под которые можно поплакать|lang=ru|access-date=2022-01-26|archive-date=2022-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126094247/https://saltmag.ru/culture/people/1376-6-premij-gremmi-20-potseluev-s-madonnoj-i-britni-11-prokolov-kristina-agilera-v-tsifrah/}}</ref>}}«Ән аяқталғаннан кейін Принс американдық [[Journey]] рок-тобының музыканты Джонатан Кейнге телефон соғып, туындыны тыңдап көруін өтінді. Себебі ол бұл әннің Кейн авторлығымен сол кезде чарттарда тұрған «Faithfully» композициясына ұқсас болып қалуы мүмкіндігіне алаңдаған еді. Кейн әндердің тек төрт аккорды ғана сәйкес келетініне сендіріп, Принсті тыныштандырды». == Концерттік өнер көрсетулері == «Күлгін жаңбыр» — Принстің концерттік бағдарламаларының басты сәні болып табылады. Ол 1984 жылдан бастап дерлік әрбір концерттік турда орындалды (Принс бүркеншік ат алып, өзінің ескі хиттерінен қашқақтаған кезеңді қоспағанда). 2007 жылғы [[XLI Супербоул]] ойынында Принс шақырылған орындаушы болды; концерттік сетті аяқтаған «Күлгін жаңбыр» әнін орындау кезінде нөсер жаңбыр жауып, ол сахнаның күлгін түсті жарықшамымен үйлесіп, әнге өзіндік ерекше антураж берді.<ref>{{Cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/how-princes-super-bowl-performance-legacy-changed-the-game/|title=How Prince’s Super Bowl performance changed the game|lang=en|access-date=2018-11-18|archive-date=2018-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119010831/https://www.cbsnews.com/news/how-princes-super-bowl-performance-legacy-changed-the-game/}}</ref><ref>{{Youtube|a_czx0hWPlI|Let’s Watch Prince’s Super Bowl Halftime Show, The Best We’ve Ever Seen|logo=1}}</ref> Сондай-ақ Принс «Күлгін жаңбыр» әнін 2004 жылғы «[[Грэмми]]<nowiki/>» марапатында ([[Бейонсе]]мен бірге попурридің бөлігі ретінде) және 2006 жылғы «[[Brit Awards]]<nowiki/>» марапатында орындаған болатын. == Композициялар тізімі == '''7"''' # «Purple Rain» <small>(edit)</small> — 4:02 # «God» — 3:59 '''12"''' # «Purple Rain» — 8:45 # «God» — 3:59 '''12" <small>(британдық басылым)</small>''' # «Purple Rain» <small>(ұзартылған нұсқа)</small> — 7:05 # «God (Love Theme from ''Purple Rain'')» <small>(инструментал)</small> — 7:54 # «God» — 3:59 == Чарттары == {| class="wikitable" !Страна !Чарт !Позиция |- |{{Байрақ|Аустралия}} |[[ARIA Charts]]<ref name="hit"/> |align="center"|41 |- |{{Байрақ|Аустрия}} |[[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы|IFPI]]<ref name="hit">{{Cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Prince+%26+The+Revolution&titel=Purple+Rain&cat=s|title=Prince & The Revolution — «Purple Rain»|access-date=2015-10-03|archive-date=2016-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417041455/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Prince+%26+The+Revolution&titel=Purple+Rain&cat=s}}</ref> |align="center"|4 |- |{{Байрақ|Бельгия|Валлония}} |[[Ultratop]]<ref name="hit"/> |align="center"|1 |- |{{Байрақ|Германия}} |[[Media Control Charts]]<ref name="hit"/> |align="center"|5 |- |{{Байрақ|Нидерланд}} |[[Mega Top 100]]<ref name="hit"/> |align="center"|1 |- |{{Байрақ|Жаңа Зеландия}} |[[Жаңа Зеландияның дыбыс жазу индустриясы қауымдастығы|RIANZ]]<ref name="hit"/> |align="center"|16 |- |{{Байрақ|Норвегия}} |[[VG-lista]]<ref name="hit"/> |align="center"|5 |- |{{Байрақ|АҚШ}} |[[Billboard Hot 100]]<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/purple-rain-mw0000382324/awards|title=allmusic.com: Prince & the Revolution — Purple Rain — Awards|lang=en|access-date=2015-10-03|archive-date=2015-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006194208/http://www.allmusic.com/album/purple-rain-mw0000382324/awards}}</ref> |align="center"|2 |- |{{Байрақ|Франция}} |[[Syndicat National de l’Édition Phonographique]]<ref name="hit"/> |align="center"|12 |- |{{Байрақ|Швейцария}} |[[Schweizer Hitparade]]<ref name="hit"/> |align="center"|5 |- |} == Қосымша фактілер == [[Брайан Адамс]], [[Род Стюарт]] және [[Стинг]]тің орындауындағы, 1993 жылғы «[[Үш мушкетер (фильм, 1993)|Үш мушкетер]]<nowiki/>» фильмінің саундтрегіне енген «All For Love» әнінің «Күлгін жаңбыр» әнімен белгілі бір дәрежеде ұқсастығы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Per Nilsen|тақырыбы=Dance Music Sex Romance: Prince: The First Decade|баспасы=SAF Publishing Ltd|орны=|жыл=2003|isbn=978-0946719648|ref=dmsr}} == Сыртқы сілтемелер == * {{discogs master|id=26913|name=«Purple Rain»}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі әндер]] [[Санат:Warner Bros. Records синглдары]] [[Санат:АҚШ әндері]] [[Санат:Прогрессивті рок композициялары]] [[Санат:Dutch Single Top 100 чартында көш бастаған әндер]] [[Санат:Кинофильм әндері]] [[Санат:Принс жазған әндер]] [[Санат:Top Singles (Франция) чартында көш бастаған әндер]] [[Санат:Nederlandse Top 40 чартында көш бастаған әндер]] [[Санат:Поп-балладалар]] [[Санат:Рок-балладалар]] [[Санат:Принс продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Принс әндері]] 07drishagz71kiyepn8093phr2g9uoo 3657227 3657212 2026-09-19T05:12:21Z Marksscheider 183882 3657227 wikitext text/x-wiki {{Сингл | Атауы = Purple Rain | Тыс = Prince and The Revolution – Purple Rain (сингл).jpg | Орындаушы = [[Принс|Prince]] & [[The Revolution]] | Альбом = [[Purple Rain]] | Шығарылған = 26 қыркүйек 1984 | Формат = [[Грампластинка|7"]], [[Грампластинка|12"]] | Б жағы = «God» | Жазылған = 3 тамыз 1983 (негізгі трек тікелей эфирде); тамыз–қыркүйек 1983 (дыбыс қабаттау) | Жанр = {{flatlist| * [[Рок-музыка|рок]]<ref>{{cite magazine|author=Tim Slowikowski|url=https://www.popmatters.com/feature/93997-a-track-by-track-rundown-of-purple-rain/P5/|title=A Track-by-Track Rundown of 'Purple Rain'|lang=en|magazine=[[PopMatters]]|date=2009-05-31|access-date=2016-07-02|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019111800/http://www.popmatters.com/feature/93997-a-track-by-track-rundown-of-purple-rain/P5/}}</ref> * [[госпел]]<ref>{{cite web|author=Kenneth Partridge|url=https://www.billboard.com/articles/review/6128806/prince-purple-rain-at-30-classic-track-by-track-album-review|title=Prince’s 'Purple Rain' at 30: Classic Track-by-Track Album Review|lang=en|work=[[Billboard]]|date=2014-06-24|access-date=2016-07-02|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509084434/https://www.billboard.com/articles/review/6128806/prince-purple-rain-at-30-classic-track-by-track-album-review}}</ref> * [[соул]]<ref>{{cite web|author=Chris Jones|url=https://www.bbc.co.uk/music/reviews/6qxm/|title=Prince — ''Purple Rain'' Review|lang=en|publisher=[[BBC]]|access-date=2016-07-02|archive-date=2021-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316142818/https://www.bbc.co.uk/music/reviews/6qxm/}}</ref> }} | Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | Композиторы = [[Принс]] | Өлең авторы = [[Принс]] | Ұзақтығы = 8:41 <small>(альбомдық; 12")</small><br>4:05 <small>(7")</small> | Лейблі = [[Warner Records|Warner Bros.]] | Продюсері = [[Принс]] | Чарттар = | Шолулар = * ''[[Smash Hits (журнал)|Smash Hits]]'' ► бағасыз<ref name="SmashHitsReview">{{статья|автор=Vici MacDonald|ссылка=https://worldradiohistory.com/UK/Smash-Hits/1984/Smash-Hits-1984-09-27.pdf|заглавие=Prince — «Purple Rain» review|язык=en|издание=[[Smash Hits (журнал)|Smash Hits]]|тип=magazine|год=1984|месяц=9|день=27|том=6|номер=19|страницы=23|место=[[Питерборо (Англия)|Peterborough]]|издательство=EMAP National Publications, Ltd.|issn=0260-3004|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515031049/https://worldradiohistory.com/UK/Smash-Hits/1984/Smash-Hits-1984-09-27.pdf|archive-date=2023-05-15}}</ref> | Алдыңғы = [[Let’s Go Crazy]] | Алд_жыл = 1984 | Жыл = 1984 | Келесі = [[I Would Die 4 U]] | Кел_жыл = 1984 | Басқа = }} '''«Purple Rain»''' ({{tr-en|Күлгін жаңбыр}}) — америкалық әнші әрі музыкант [[Принс]] пен [[The Revolution]] тобының аттас фильмге («[[Күлгін жаңбыр]]<nowiki/>») саундтрек болып табылатын ''[[Purple Rain]]'' альбомындағы басты композициясы. Бұл альбомнан 1984 жылғы 26 қыркүйекте шыққан екінші сингл. [[Рок-музыка|Рок]], [[Поп-музыка|поп]], [[госпел]] және [[Симфониялық оркестр|оркестрлік музыка]]ның қосындысы болып табылатын бұл композиция Принстің ең таңдаулы туындыларының бірі болып саналады. Сол жылы сингл АҚШ-та [[Алтын ескертпе|алтын мәртебе]]ге ие болды;<ref>[https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?artist=%22Purple+Rain%22 RIAA’s Gold & Platinum Program searchable database]</ref> «''Rolling Stone'' журналының нұсқасы бойынша барлық уақыттағы ең ұлы 500 ән» тізімінде композиция 144-орында тұр<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/prince-and-the-revolution-purple-rain-20110526|title=Rolling Stone: 500 Greatest Songs of All Time|access-date=2017-09-29|archive-date=2018-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061844/https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/prince-and-the-revolution-purple-rain-20110526}}</ref> (2024 жылғы тізімде 18-орынға ауыстырылды), ''[[Q (журнал)|Q]]'' журналының «100 Greatest Guitar Tracks Ever!» тізімінде — 40-орында.<ref>{{Cite web|url=http://www.rocklistmusic.co.uk/qlistspage3.htm|title=Q: 100 Greatest Guitar Tracks Ever!|access-date=2015-10-02|archive-date=2016-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605073408/http://www.rocklistmusic.co.uk/qlistspage3.htm}}</ref> [[Pitchfork]] музыкалық интернет-журналы «Purple Rain» туындысын «1980 жылдардың ең үздік әні» деп атады.<ref>[http://mblog.su/purple-rain-v-ispolnenii-prince-nazvan-luchshim-singlom-1980-h-po-versii-pitchfork/ Purple Rain в исполнении Prince назван лучшим синглом 1980-х по версии Pitchfork] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004081552/http://mblog.su/purple-rain-v-ispolnenii-prince-nazvan-luchshim-singlom-1980-h-po-versii-pitchfork/|date=2015-10-04}}</ref> Бұдан бөлек, Принс пен The Revolution тобының орындауындағы «Purple Rain» әні [[Рок-н-ролл даңқ залы]] құрастырған ''500 Songs That Shaped Rock and Roll'' тізіміне кіреді.<ref>{{cite web|url=https://rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|title=Experience The Music: One Hit Wonders and The Songs That Shaped Rock and Roll|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-05-14|language=en|archive-date=2016-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624025328/http://www.rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|url-status=dead}}</ref> == Жазылуы == Ән 1983 жылғы 3 тамызда [[Миннеаполис]]тегі Minnesota Dance Theatre театрында өткен қайырымдылық концерті кезінде жазылды. City Pages газеті [[The Revolution|Prince & The Revolution]] тобының 70 минуттық өнер көрсетуін «Принстің ең әсерлі әрі жанды концерті» деп атады, ал топтың барабаншысы Бобби Зи «бұл біз ойнаған ең үздік концерттердің бірі екені сөзсіз» деді.{{sfn|dmsr|2003|pp=153—155}} Сол түн The Revolution тобының жаңа 19 жастағы гитаристі Венди Мелвойннің дебюті болды. Концертті Дэвид Ривкин [[Record Plant]] компаниясының мобильді студиясының көмегімен жазып алды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mixonline.com/news/profiles/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain/366056|title=Classic Tracks: Prince and the Revolution’s «Purple Rain»|lang=en|access-date=2015-10-03|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428090234/http://www.mixonline.com/news/profiles/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain/366056}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mixonline.com/recording/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain-366056|title=https://www.mixonline.com/recording/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain-366056|author=Дэйли, Дэн|website=Mix Online|date=2009-01-01|publisher=|lang=en|access-date=2018-12-23|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224023831/https://www.mixonline.com/recording/classic-tracks-prince-and-revolutions-purple-rain-366056}}</ref> Концерттегі үш ән фильмнің саундтрегіне негіз болды, олар: («Purple Rain», «[[I Would Die 4 U]]<nowiki/>» және «Baby I’m a Star». 1983 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Принс [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]]тегі [[Sunset Sound]] студиясында дыбыс қабаттау жұмыстарын жүргізіп, вокалды қайта жазды. «Күлгін жаңбыр» әнінен гитара солосы мен қосымша шумақ алынып тасталып, нәтижесінде әннің ұзақтығы 11 минуттан 8 минутқа дейін қысқарды.{{sfn|dmsr|2003|pp=153—155}} Алынып тасталған шумақта ақша туралы айтылған болатын, сондықтан әннің эмоционалды әсерін сақтап қалу үшін ол кесіп тасталды деген пікір бар. Принстің вокалдық диапазоны төменгі F3 нотасынан жоғарғы A5 нотасына дейін жетеді.<ref>{{Cite web|url=http://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtd.asp?ppn=MN0072691#product-wrap|title=musicnotes.com: Purple Rain|lang=en|access-date=2015-10-03|archive-date=2016-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425153703/http://www.musicnotes.com/sheetmusic/mtd.asp?ppn=MN0072691#product-wrap}}</ref> {{дәйексөз басы}} Күлгін жаңбыр — бұл аспандағы қан. Көк + қызыл = күлгін. Бұл өте әдемі және бұл дүниенің соңы сияқты — тек Құдайға немесе жақын адамға деген махаббат қана сізді күлгін жаңбырдан аман-есен өткізе алады. {{дәйексөз соңы|дереккөз=Принс<ref>{{Cite web|url=https://saltmag.ru/culture/people/1376-6-premij-gremmi-20-potseluev-s-madonnoj-i-britni-11-prokolov-kristina-agilera-v-tsifrah/|title=И жизнь, и слёзы, и попкорн: песни из фильмов, под которые можно поплакать|lang=ru|access-date=2022-01-26|archive-date=2022-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126094247/https://saltmag.ru/culture/people/1376-6-premij-gremmi-20-potseluev-s-madonnoj-i-britni-11-prokolov-kristina-agilera-v-tsifrah/}}</ref>}}«Ән аяқталғаннан кейін Принс американдық [[Journey]] рок-тобының музыканты Джонатан Кейнге телефон соғып, туындыны тыңдап көруін өтінді. Себебі ол бұл әннің Кейн авторлығымен сол кезде чарттарда тұрған «Faithfully» композициясына ұқсас болып қалуы мүмкіндігіне алаңдаған еді. Кейн әндердің тек төрт аккорды ғана сәйкес келетініне сендіріп, Принсті тыныштандырды». == Концерттік өнер көрсетулері == «Күлгін жаңбыр» — Принстің концерттік бағдарламаларының басты сәні болып табылады. Ол 1984 жылдан бастап дерлік әрбір концерттік турда орындалды (Принс бүркеншік ат алып, өзінің ескі хиттерінен қашқақтаған кезеңді қоспағанда). 2007 жылғы [[XLI Супербоул]] ойынында Принс шақырылған орындаушы болды; концерттік сетті аяқтаған «Күлгін жаңбыр» әнін орындау кезінде нөсер жаңбыр жауып, ол сахнаның күлгін түсті жарықшамымен үйлесіп, әнге өзіндік ерекше антураж берді.<ref>{{Cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/how-princes-super-bowl-performance-legacy-changed-the-game/|title=How Prince’s Super Bowl performance changed the game|lang=en|access-date=2018-11-18|archive-date=2018-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119010831/https://www.cbsnews.com/news/how-princes-super-bowl-performance-legacy-changed-the-game/}}</ref><ref>{{Youtube|a_czx0hWPlI|Let’s Watch Prince’s Super Bowl Halftime Show, The Best We’ve Ever Seen|logo=1}}</ref> Сондай-ақ Принс «Күлгін жаңбыр» әнін 2004 жылғы «[[Грэмми]]<nowiki/>» марапатында ([[Бейонсе]]мен бірге попурридің бөлігі ретінде) және 2006 жылғы «[[Brit Awards]]<nowiki/>» марапатында орындаған болатын. == Композициялар тізімі == '''7"''' # «Purple Rain» <small>(edit)</small> — 4:02 # «God» — 3:59 '''12"''' # «Purple Rain» — 8:45 # «God» — 3:59 '''12" <small>(британдық басылым)</small>''' # «Purple Rain» <small>(ұзартылған нұсқа)</small> — 7:05 # «God (Love Theme from ''Purple Rain'')» <small>(инструментал)</small> — 7:54 # «God» — 3:59 == Чарттары == {| class="wikitable" !Страна !Чарт !Позиция |- |{{Байрақ|Аустралия}} |[[ARIA Charts]]<ref name="hit"/> |align="center"|41 |- |{{Байрақ|Аустрия}} |[[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы|IFPI]]<ref name="hit">{{Cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Prince+%26+The+Revolution&titel=Purple+Rain&cat=s|title=Prince & The Revolution — «Purple Rain»|access-date=2015-10-03|archive-date=2016-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417041455/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Prince+%26+The+Revolution&titel=Purple+Rain&cat=s}}</ref> |align="center"|4 |- |{{Байрақ|Бельгия|Валлония}} |[[Ultratop]]<ref name="hit"/> |align="center"|1 |- |{{Байрақ|Германия}} |[[Media Control Charts]]<ref name="hit"/> |align="center"|5 |- |{{Байрақ|Нидерланд}} |[[Mega Top 100]]<ref name="hit"/> |align="center"|1 |- |{{Байрақ|Жаңа Зеландия}} |[[Recorded Music NZ|RIANZ]]<ref name="hit"/> |align="center"|16 |- |{{Байрақ|Норвегия}} |[[VG-lista]]<ref name="hit"/> |align="center"|5 |- |{{Байрақ|АҚШ}} |[[Billboard Hot 100]]<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/purple-rain-mw0000382324/awards|title=allmusic.com: Prince & the Revolution — Purple Rain — Awards|lang=en|access-date=2015-10-03|archive-date=2015-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006194208/http://www.allmusic.com/album/purple-rain-mw0000382324/awards}}</ref> |align="center"|2 |- |{{Байрақ|Франция}} |[[Syndicat National de l’Édition Phonographique]]<ref name="hit"/> |align="center"|12 |- |{{Байрақ|Швейцария}} |[[Schweizer Hitparade]]<ref name="hit"/> |align="center"|5 |- |} == Қосымша фактілер == [[Брайан Адамс]], [[Род Стюарт]] және [[Стинг]]тің орындауындағы, 1993 жылғы «[[Үш мушкетер (фильм, 1993)|Үш мушкетер]]<nowiki/>» фильмінің саундтрегіне енген «All For Love» әнінің «Күлгін жаңбыр» әнімен белгілі бір дәрежеде ұқсастығы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=Per Nilsen|тақырыбы=Dance Music Sex Romance: Prince: The First Decade|баспасы=SAF Publishing Ltd|орны=|жыл=2003|isbn=978-0946719648|ref=dmsr}} == Сыртқы сілтемелер == * {{discogs master|id=26913|name=«Purple Rain»}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі әндер]] [[Санат:Warner Bros. Records синглдары]] [[Санат:АҚШ әндері]] [[Санат:Прогрессивті рок композициялары]] [[Санат:Dutch Single Top 100 чартында көш бастаған әндер]] [[Санат:Кинофильм әндері]] [[Санат:Принс жазған әндер]] [[Санат:Top Singles (Франция) чартында көш бастаған әндер]] [[Санат:Nederlandse Top 40 чартында көш бастаған әндер]] [[Санат:Поп-балладалар]] [[Санат:Рок-балладалар]] [[Санат:Принс продюсерлік еткен әндер]] [[Санат:Принс әндері]] 7q8vvboi4cwvmojw66gll803p9cikqw 0 786786 3657217 2026-09-19T03:58:40Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = Күлгін жаңбыр |Шынайы атауы = {{lang-en|Purple Rain}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Музыкалық фильм|музыкалық]], [[Драма (жанр)|драма]] |Режиссёрі = [[Альберт Магноли]] |Продюсері = Роберт Кавалло, Стивен Фа... 3657217 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Күлгін жаңбыр |Шынайы атауы = {{lang-en|Purple Rain}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Музыкалық фильм|музыкалық]], [[Драма (жанр)|драма]] |Режиссёрі = [[Альберт Магноли]] |Продюсері = Роберт Кавалло, Стивен Фарноли, Джозеф Руффало |Сазгері = [[Принс]], Мишель Коломбье |Қоюшы суретші = |Негізі = |Сценарийші = Альберт Магноли, Уильям Блинн |Актерлер = [[Принс]]<br>{{ref-ru}}Аполлония Котеро<br>Моррис Дэй<br>Джером Benton<br>Джилл Джонс |Операторы = Дональд Торин |Компания = Purple Films, Warner Bros. |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = 7,2 млн $ |Түсім = 68 392 977 $ |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[1984 жылғы кино|1984]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Граффити көпірі]] |imdb_id = 0087957 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Күлгін жаңбыр»''' ({{Lang-en|Purple Rain}}) — [[1984 жыл]]ғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] [[Драма (жанр)|драмалық фильм]]. Оны режиссер [[Альберт Магноли]] [[Уильям Блинн]]мен бірлесіп жазған өз сценарийі бойынша түсірген. Фильмде басты рөлді әнші әрі музыкант [[Принс]] сомдады, бұл оның кинодағы дебюті болды. Фильм арнайы оған және оның музыкасына лайықталып түсірілген, сондықтан Принс онда өзінің әндерімен сахнада бірнеше рет өнер көрсетеді.<ref name="rockhall-bio">{{cite web|url=https://rockhall.com/inductees/prince/bio/|title=Prince Biography|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-03-22|archive-date=2016-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329002447/http://www.rockhall.com/inductees/prince/bio/|url-status=live|language=en}}</ref> Фильмдегі музыкамен бірге Принстің ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді.<ref name="rockhall-bio" /> 2019 жылы [[Ұлттық фильмдер тізілімі]]не енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|title=The Library of Congress has announced that Prince's iconic, breakthrough film Purple Rain has been added to the National Film Registry. #PurpleRainpic.twitter.com/glTLOQnoUW|author=Prince|date=2019-01-01|publisher=@prince|lang=en|access-date=2019-12-13|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213221811/https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Фильм сюжетінің негізіне Принстің өз [[Ғұмырнамалық фильм|өмірбаян]]ы алынған, дегенмен ол айтарлықтай еркін өңделген. Оқиғалар [[Миннеаполис]]тегі First Avenue & 7th Street Entry клубында өтеді, бұл жерде Принс нақты өмірде де көп араласқан болатын. Сюжетке оның The Kid деп аталатын кейіпкерінің бірнеше сахналық өнер көрсетулері біріктірілген (фильмге арналған әндерді Принстің өзі жазған). Басты кейіпкер [[The Revolution]] сүйемелдеуші тобымен бірге өнер көрсетеді, ал {{Iw|Morris Day|Моррис Дэй|en|Morris Day}} есімді басты антагонист — The Time тобымен бірге шығады.<ref name="rockhall-bio" /> == Қабылдануы == Фильм прокатта 68 миллион доллар жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|title=Purple Rain|website=Box Office Mojo|access-date=2022-07-14|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601041704/https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|url-status=live}}</ref> Фильммен бірге ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді, ол коммерциялық тұрғыдан өте табысты болып қана қоймай, Принске «[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Музыкалық фильмге арналған үздік саундтрек]]<nowiki/>» номинациясында «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығын алып келді.<ref name="rockhall-bio" /> Бұдан бөлек, фильм екі [[Алтын таңқурай|«Алтын таңқурай» сыйлығы]]<nowiki/>на ұсынылды: «Ең нашар жаңа жұлдыз» номинациясы бойынша марапатқа [[Аполлония Котеро]], ал «Ең нашар түпнұсқа ән» номинациясында «[[Sex Shooter]]<nowiki/>» әні ұсынылды.<ref>{{кітап|тақырыбы=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywood's Worst|сілтеме=https://archive.org/details/officialrazziemo0000wils|жыл=2005|басылым=[[Grand Central Publishing]]|isbn=0-446-69334-0|тілі=en|авторы=Wilson, John}}</ref> == Сиквелі == 1990 жылы экранға «[[Граффити көпірі]]<nowiki/>» фильмі шықты, оны «Күлгін жаңбырдың» сиквелі деп санауға болады. == Рөлдерде == * [[Принс]] * Аполлония Котеро * Моррис Дэй * Ольга Карлатос — анасы * [[Кларенс Уильямс III]] — әкесі * Джером Бентон * Чарльз Хантсберри — Чик * Джилл Джонс * Билли Спаркс * Дез Дикерсон * Джеймс Френч — Кэйбл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == '''Газеттер мен журналдардағы жарияланымдар''': * {{мақала|авторы=[[Элвис Митчелл]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/9/mode/2up|тақырыбы=Rain Maker|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=10|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} * {{мақала|авторы=[[Майкл Срагов]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/1977/mode/1up|тақырыбы=Prince’s Dirty-Minded Melodrama|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=1, 11–12|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} [[Санат:Принс]] [[Санат:1984 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Үздік музыка үшін «Оскар» сыйлығын алған фильмдер]] [[Санат:Ұлттық фильмдер тізілімі]] b64jr16u0ly9j3du29ter2dw1gh227e 3657218 3657217 2026-09-19T04:04:44Z ShadZ01 56180 3657218 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Күлгін жаңбыр |Шынайы атауы = {{lang-en|Purple Rain}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Музыкалық фильм|музыкалық]], [[Драма (жанр)|драма]] |Режиссёрі = [[Альберт Магноли]] |Продюсері = Роберт Кавалло, Стивен Фарноли, Джозеф Руффало |Сазгері = [[Принс]], Мишель Коломбье |Қоюшы суретші = |Негізі = |Сценарийші = Альберт Магноли, Уильям Блинн |Актерлер = [[Принс]]<br>{{ref-ru}}Аполлония Котеро<br>Моррис Дэй<br>Джером Benton<br>Джилл Джонс |Операторы = Дональд Торин |Компания = Purple Films, Warner Bros. |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = 7,2 млн $ |Түсім = 68 392 977 $ |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[1984 жылғы кино|1984]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Граффити көпірі]] |imdb_id = 0087957 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Күлгін жаңбыр»''' ({{Lang-en|Purple Rain}}) — [[1984 жыл кинода|1984 жыл]]ғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] [[Драма (жанр)|драмалық фильм]]. Оны режиссер [[Альберт Магноли]] [[Уильям Блинн]]мен бірлесіп жазған өз сценарийі бойынша түсірген. Фильмде басты рөлді әнші әрі музыкант [[Принс]] сомдады, бұл оның кинодағы дебюті болды. Фильм арнайы оған және оның музыкасына лайықталып түсірілген, сондықтан Принс онда өзінің әндерімен сахнада бірнеше рет өнер көрсетеді.<ref name="rockhall-bio">{{cite web|url=https://rockhall.com/inductees/prince/bio/|title=Prince Biography|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-03-22|archive-date=2016-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329002447/http://www.rockhall.com/inductees/prince/bio/|url-status=live|language=en}}</ref> Фильмдегі музыкамен бірге Принстің ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді.<ref name="rockhall-bio" /> 2019 жылы [[Ұлттық фильмдер тізілімі]]не енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|title=The Library of Congress has announced that Prince's iconic, breakthrough film Purple Rain has been added to the National Film Registry. #PurpleRainpic.twitter.com/glTLOQnoUW|author=Prince|date=2019-01-01|publisher=@prince|lang=en|access-date=2019-12-13|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213221811/https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Фильм сюжетінің негізіне Принстің өз [[Ғұмырнамалық фильм|өмірбаян]]ы алынған, дегенмен ол айтарлықтай еркін өңделген. Оқиғалар [[Миннеаполис]]тегі First Avenue & 7th Street Entry клубында өтеді, бұл жерде Принс нақты өмірде де көп араласқан болатын. Сюжетке оның The Kid деп аталатын кейіпкерінің бірнеше сахналық өнер көрсетулері біріктірілген (фильмге арналған әндерді Принстің өзі жазған). Басты кейіпкер [[The Revolution]] сүйемелдеуші тобымен бірге өнер көрсетеді, ал {{Iw|Morris Day|Моррис Дэй|en|Morris Day}} есімді басты антагонист — The Time тобымен бірге шығады.<ref name="rockhall-bio" /> == Қабылдануы == Фильм прокатта 68 миллион доллар жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|title=Purple Rain|website=Box Office Mojo|access-date=2022-07-14|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601041704/https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|url-status=live}}</ref> Фильммен бірге ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді, ол коммерциялық тұрғыдан өте табысты болып қана қоймай, Принске «[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Музыкалық фильмге арналған үздік саундтрек]]<nowiki/>» номинациясында «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығын алып келді.<ref name="rockhall-bio" /> Бұдан бөлек, фильм екі [[Алтын таңқурай|«Алтын таңқурай» сыйлығы]]<nowiki/>на ұсынылды: «Ең нашар жаңа жұлдыз» номинациясы бойынша марапатқа [[Аполлония Котеро]], ал «Ең нашар түпнұсқа ән» номинациясында «[[Sex Shooter]]<nowiki/>» әні ұсынылды.<ref>{{кітап|тақырыбы=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywood's Worst|сілтеме=https://archive.org/details/officialrazziemo0000wils|жыл=2005|басылым=[[Grand Central Publishing]]|isbn=0-446-69334-0|тілі=en|авторы=Wilson, John}}</ref> == Сиквелі == 1990 жылы экранға «[[Граффити көпірі]]<nowiki/>» фильмі шықты, оны «Күлгін жаңбырдың» сиквелі деп санауға болады. == Рөлдерде == * [[Принс]] * Аполлония Котеро * Моррис Дэй * Ольга Карлатос — анасы * [[Кларенс Уильямс III]] — әкесі * Джером Бентон * Чарльз Хантсберри — Чик * Джилл Джонс * Билли Спаркс * Дез Дикерсон * Джеймс Френч — Кэйбл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == '''Газеттер мен журналдардағы жарияланымдар''': * {{мақала|авторы=[[Элвис Митчелл]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/9/mode/2up|тақырыбы=Rain Maker|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=10|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} * {{мақала|авторы=[[Майкл Срагов]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/1977/mode/1up|тақырыбы=Prince’s Dirty-Minded Melodrama|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=1, 11–12|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} [[Санат:Принс]] [[Санат:1984 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Үздік музыка үшін «Оскар» сыйлығын алған фильмдер]] [[Санат:Ұлттық фильмдер тізілімі]] tkz82rmfkrgp7bmcuz3wk0a9tq8n0db 3657219 3657218 2026-09-19T04:05:05Z ShadZ01 56180 3657219 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Күлгін жаңбыр |Шынайы атауы = {{lang-en|Purple Rain}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Музыкалық фильм|музыкалық]], [[Драма (жанр)|драма]] |Режиссёрі = [[Альберт Магноли]] |Продюсері = Роберт Кавалло, Стивен Фарноли, Джозеф Руффало |Сазгері = [[Принс]], Мишель Коломбье |Қоюшы суретші = |Негізі = |Сценарийші = Альберт Магноли, Уильям Блинн |Актерлер = [[Принс]]<br>{{ref-ru}}Аполлония Котеро<br>Моррис Дэй<br>Джером Benton<br>Джилл Джонс |Операторы = Дональд Торин |Компания = Purple Films, Warner Bros. |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = 7,2 млн $ |Түсім = 68 392 977 $ |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[1984 жыл кинода|1984]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Граффити көпірі]] |imdb_id = 0087957 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Күлгін жаңбыр»''' ({{Lang-en|Purple Rain}}) — [[1984 жыл кинода|1984 жыл]]ғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] [[Драма (жанр)|драмалық фильм]]. Оны режиссер [[Альберт Магноли]] [[Уильям Блинн]]мен бірлесіп жазған өз сценарийі бойынша түсірген. Фильмде басты рөлді әнші әрі музыкант [[Принс]] сомдады, бұл оның кинодағы дебюті болды. Фильм арнайы оған және оның музыкасына лайықталып түсірілген, сондықтан Принс онда өзінің әндерімен сахнада бірнеше рет өнер көрсетеді.<ref name="rockhall-bio">{{cite web|url=https://rockhall.com/inductees/prince/bio/|title=Prince Biography|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-03-22|archive-date=2016-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329002447/http://www.rockhall.com/inductees/prince/bio/|url-status=live|language=en}}</ref> Фильмдегі музыкамен бірге Принстің ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді.<ref name="rockhall-bio" /> 2019 жылы [[Ұлттық фильмдер тізілімі]]не енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|title=The Library of Congress has announced that Prince's iconic, breakthrough film Purple Rain has been added to the National Film Registry. #PurpleRainpic.twitter.com/glTLOQnoUW|author=Prince|date=2019-01-01|publisher=@prince|lang=en|access-date=2019-12-13|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213221811/https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Фильм сюжетінің негізіне Принстің өз [[Ғұмырнамалық фильм|өмірбаян]]ы алынған, дегенмен ол айтарлықтай еркін өңделген. Оқиғалар [[Миннеаполис]]тегі First Avenue & 7th Street Entry клубында өтеді, бұл жерде Принс нақты өмірде де көп араласқан болатын. Сюжетке оның The Kid деп аталатын кейіпкерінің бірнеше сахналық өнер көрсетулері біріктірілген (фильмге арналған әндерді Принстің өзі жазған). Басты кейіпкер [[The Revolution]] сүйемелдеуші тобымен бірге өнер көрсетеді, ал {{Iw|Morris Day|Моррис Дэй|en|Morris Day}} есімді басты антагонист — The Time тобымен бірге шығады.<ref name="rockhall-bio" /> == Қабылдануы == Фильм прокатта 68 миллион доллар жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|title=Purple Rain|website=Box Office Mojo|access-date=2022-07-14|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601041704/https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|url-status=live}}</ref> Фильммен бірге ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді, ол коммерциялық тұрғыдан өте табысты болып қана қоймай, Принске «[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Музыкалық фильмге арналған үздік саундтрек]]<nowiki/>» номинациясында «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығын алып келді.<ref name="rockhall-bio" /> Бұдан бөлек, фильм екі [[Алтын таңқурай|«Алтын таңқурай» сыйлығы]]<nowiki/>на ұсынылды: «Ең нашар жаңа жұлдыз» номинациясы бойынша марапатқа [[Аполлония Котеро]], ал «Ең нашар түпнұсқа ән» номинациясында «[[Sex Shooter]]<nowiki/>» әні ұсынылды.<ref>{{кітап|тақырыбы=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywood's Worst|сілтеме=https://archive.org/details/officialrazziemo0000wils|жыл=2005|басылым=[[Grand Central Publishing]]|isbn=0-446-69334-0|тілі=en|авторы=Wilson, John}}</ref> == Сиквелі == 1990 жылы экранға «[[Граффити көпірі]]<nowiki/>» фильмі шықты, оны «Күлгін жаңбырдың» сиквелі деп санауға болады. == Рөлдерде == * [[Принс]] * Аполлония Котеро * Моррис Дэй * Ольга Карлатос — анасы * [[Кларенс Уильямс III]] — әкесі * Джером Бентон * Чарльз Хантсберри — Чик * Джилл Джонс * Билли Спаркс * Дез Дикерсон * Джеймс Френч — Кэйбл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == '''Газеттер мен журналдардағы жарияланымдар''': * {{мақала|авторы=[[Элвис Митчелл]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/9/mode/2up|тақырыбы=Rain Maker|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=10|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} * {{мақала|авторы=[[Майкл Срагов]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/1977/mode/1up|тақырыбы=Prince’s Dirty-Minded Melodrama|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=1, 11–12|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} [[Санат:Принс]] [[Санат:1984 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Үздік музыка үшін «Оскар» сыйлығын алған фильмдер]] [[Санат:Ұлттық фильмдер тізілімі]] k6azxc0r9xwwa0b9imb9hl0m1vclizb 3657220 3657219 2026-09-19T04:05:24Z ShadZ01 56180 3657220 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Күлгін жаңбыр |Шынайы атауы = {{lang-en|Purple Rain}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Музыкалық фильм|музыкалық]], [[Драма (жанр)|драма]] |Режиссёрі = [[Альберт Магноли]] |Продюсері = Роберт Кавалло, Стивен Фарноли, Джозеф Руффало |Сазгері = [[Принс]], Мишель Коломбье |Қоюшы суретші = |Негізі = |Сценарийші = Альберт Магноли, Уильям Блинн |Актерлер = [[Принс]]<br>Аполлония Котеро<br>Моррис Дэй<br>Джером Benton<br>Джилл Джонс |Операторы = Дональд Торин |Компания = Purple Films, Warner Bros. |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = 7,2 млн $ |Түсім = 68 392 977 $ |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[1984 жыл кинода|1984]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Граффити көпірі]] |imdb_id = 0087957 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Күлгін жаңбыр»''' ({{Lang-en|Purple Rain}}) — [[1984 жыл кинода|1984 жыл]]ғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] [[Драма (жанр)|драмалық фильм]]. Оны режиссер [[Альберт Магноли]] [[Уильям Блинн]]мен бірлесіп жазған өз сценарийі бойынша түсірген. Фильмде басты рөлді әнші әрі музыкант [[Принс]] сомдады, бұл оның кинодағы дебюті болды. Фильм арнайы оған және оның музыкасына лайықталып түсірілген, сондықтан Принс онда өзінің әндерімен сахнада бірнеше рет өнер көрсетеді.<ref name="rockhall-bio">{{cite web|url=https://rockhall.com/inductees/prince/bio/|title=Prince Biography|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-03-22|archive-date=2016-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329002447/http://www.rockhall.com/inductees/prince/bio/|url-status=live|language=en}}</ref> Фильмдегі музыкамен бірге Принстің ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді.<ref name="rockhall-bio" /> 2019 жылы [[Ұлттық фильмдер тізілімі]]не енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|title=The Library of Congress has announced that Prince's iconic, breakthrough film Purple Rain has been added to the National Film Registry. #PurpleRainpic.twitter.com/glTLOQnoUW|author=Prince|date=2019-01-01|publisher=@prince|lang=en|access-date=2019-12-13|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213221811/https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Фильм сюжетінің негізіне Принстің өз [[Ғұмырнамалық фильм|өмірбаян]]ы алынған, дегенмен ол айтарлықтай еркін өңделген. Оқиғалар [[Миннеаполис]]тегі First Avenue & 7th Street Entry клубында өтеді, бұл жерде Принс нақты өмірде де көп араласқан болатын. Сюжетке оның The Kid деп аталатын кейіпкерінің бірнеше сахналық өнер көрсетулері біріктірілген (фильмге арналған әндерді Принстің өзі жазған). Басты кейіпкер [[The Revolution]] сүйемелдеуші тобымен бірге өнер көрсетеді, ал {{Iw|Morris Day|Моррис Дэй|en|Morris Day}} есімді басты антагонист — The Time тобымен бірге шығады.<ref name="rockhall-bio" /> == Қабылдануы == Фильм прокатта 68 миллион доллар жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|title=Purple Rain|website=Box Office Mojo|access-date=2022-07-14|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601041704/https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|url-status=live}}</ref> Фильммен бірге ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді, ол коммерциялық тұрғыдан өте табысты болып қана қоймай, Принске «[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Музыкалық фильмге арналған үздік саундтрек]]<nowiki/>» номинациясында «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығын алып келді.<ref name="rockhall-bio" /> Бұдан бөлек, фильм екі [[Алтын таңқурай|«Алтын таңқурай» сыйлығы]]<nowiki/>на ұсынылды: «Ең нашар жаңа жұлдыз» номинациясы бойынша марапатқа [[Аполлония Котеро]], ал «Ең нашар түпнұсқа ән» номинациясында «[[Sex Shooter]]<nowiki/>» әні ұсынылды.<ref>{{кітап|тақырыбы=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywood's Worst|сілтеме=https://archive.org/details/officialrazziemo0000wils|жыл=2005|басылым=[[Grand Central Publishing]]|isbn=0-446-69334-0|тілі=en|авторы=Wilson, John}}</ref> == Сиквелі == 1990 жылы экранға «[[Граффити көпірі]]<nowiki/>» фильмі шықты, оны «Күлгін жаңбырдың» сиквелі деп санауға болады. == Рөлдерде == * [[Принс]] * Аполлония Котеро * Моррис Дэй * Ольга Карлатос — анасы * [[Кларенс Уильямс III]] — әкесі * Джером Бентон * Чарльз Хантсберри — Чик * Джилл Джонс * Билли Спаркс * Дез Дикерсон * Джеймс Френч — Кэйбл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == '''Газеттер мен журналдардағы жарияланымдар''': * {{мақала|авторы=[[Элвис Митчелл]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/9/mode/2up|тақырыбы=Rain Maker|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=10|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} * {{мақала|авторы=[[Майкл Срагов]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/1977/mode/1up|тақырыбы=Prince’s Dirty-Minded Melodrama|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=1, 11–12|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} [[Санат:Принс]] [[Санат:1984 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Үздік музыка үшін «Оскар» сыйлығын алған фильмдер]] [[Санат:Ұлттық фильмдер тізілімі]] 166k9o8zpa200byb4uk7przmojq8tnd 3657224 3657220 2026-09-19T05:06:24Z ShadZ01 56180 3657224 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Күлгін жаңбыр |Шынайы атауы = {{lang-en|Purple Rain}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Музыкалық фильм|музыкалық]], [[Драма (жанр)|драма]] |Режиссёрі = [[Альберт Магноли]] |Продюсері = Роберт Кавалло, Стивен Фарноли, Джозеф Руффало |Сазгері = [[Принс]], Мишель Коломбье |Қоюшы суретші = |Негізі = |Сценарийші = Альберт Магноли, Уильям Блинн |Актерлер = {{Unbulleted list | [[Принс]] | Аполлония Котеро | Моррис Дэй< | Джером Бентон | Джилл Джонс }} |Операторы = Дональд Торин |Компания = Purple Films, Warner Bros. |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = 7,2 млн $ |Түсім = 68 392 977 $ |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[1984 жыл кинода|1984]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Граффити көпірі]] |imdb_id = 0087957 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Күлгін жаңбыр»''' ({{Lang-en|Purple Rain}}) — [[1984 жыл кинода|1984 жыл]]ғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] [[Драма (жанр)|драмалық фильм]]. Оны режиссер [[Альберт Магноли]] [[Уильям Блинн]]мен бірлесіп жазған өз сценарийі бойынша түсірген. Фильмде басты рөлді әнші әрі музыкант [[Принс]] сомдады, бұл оның кинодағы дебюті болды. Фильм арнайы оған және оның музыкасына лайықталып түсірілген, сондықтан Принс онда өзінің әндерімен сахнада бірнеше рет өнер көрсетеді.<ref name="rockhall-bio">{{cite web|url=https://rockhall.com/inductees/prince/bio/|title=Prince Biography|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-03-22|archive-date=2016-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329002447/http://www.rockhall.com/inductees/prince/bio/|url-status=live|language=en}}</ref> Фильмдегі музыкамен бірге Принстің ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді.<ref name="rockhall-bio" /> 2019 жылы [[Ұлттық фильмдер тізілімі]]не енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|title=The Library of Congress has announced that Prince's iconic, breakthrough film Purple Rain has been added to the National Film Registry. #PurpleRainpic.twitter.com/glTLOQnoUW|author=Prince|date=2019-01-01|publisher=@prince|lang=en|access-date=2019-12-13|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213221811/https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Фильм сюжетінің негізіне Принстің өз [[Ғұмырнамалық фильм|өмірбаян]]ы алынған, дегенмен ол айтарлықтай еркін өңделген. Оқиғалар [[Миннеаполис]]тегі First Avenue & 7th Street Entry клубында өтеді, бұл жерде Принс нақты өмірде де көп араласқан болатын. Сюжетке оның The Kid деп аталатын кейіпкерінің бірнеше сахналық өнер көрсетулері біріктірілген (фильмге арналған әндерді Принстің өзі жазған). Басты кейіпкер [[The Revolution]] сүйемелдеуші тобымен бірге өнер көрсетеді, ал {{Iw|Morris Day|Моррис Дэй|en|Morris Day}} есімді басты антагонист — The Time тобымен бірге шығады.<ref name="rockhall-bio" /> == Қабылдануы == Фильм прокатта 68 миллион доллар жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|title=Purple Rain|website=Box Office Mojo|access-date=2022-07-14|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601041704/https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|url-status=live}}</ref> Фильммен бірге ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді, ол коммерциялық тұрғыдан өте табысты болып қана қоймай, Принске «[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Музыкалық фильмге арналған үздік саундтрек]]<nowiki/>» номинациясында «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығын алып келді.<ref name="rockhall-bio" /> Бұдан бөлек, фильм екі [[Алтын таңқурай|«Алтын таңқурай» сыйлығы]]<nowiki/>на ұсынылды: «Ең нашар жаңа жұлдыз» номинациясы бойынша марапатқа [[Аполлония Котеро]], ал «Ең нашар түпнұсқа ән» номинациясында «[[Sex Shooter]]<nowiki/>» әні ұсынылды.<ref>{{кітап|тақырыбы=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywood's Worst|сілтеме=https://archive.org/details/officialrazziemo0000wils|жыл=2005|басылым=[[Grand Central Publishing]]|isbn=0-446-69334-0|тілі=en|авторы=Wilson, John}}</ref> == Сиквелі == 1990 жылы экранға «[[Граффити көпірі]]<nowiki/>» фильмі шықты, оны «Күлгін жаңбырдың» сиквелі деп санауға болады. == Рөлдерде == * [[Принс]] * Аполлония Котеро * Моррис Дэй * Ольга Карлатос — анасы * [[Кларенс Уильямс III]] — әкесі * Джером Бентон * Чарльз Хантсберри — Чик * Джилл Джонс * Билли Спаркс * Дез Дикерсон * Джеймс Френч — Кэйбл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == '''Газеттер мен журналдардағы жарияланымдар''': * {{мақала|авторы=[[Элвис Митчелл]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/9/mode/2up|тақырыбы=Rain Maker|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=10|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} * {{мақала|авторы=[[Майкл Срагов]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/1977/mode/1up|тақырыбы=Prince’s Dirty-Minded Melodrama|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=1, 11–12|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} [[Санат:Принс]] [[Санат:1984 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Үздік музыка үшін «Оскар» сыйлығын алған фильмдер]] [[Санат:Ұлттық фильмдер тізілімі]] hjl0vbkd18scxhxx0z9w23bkfpjx9in 3657226 3657224 2026-09-19T05:07:30Z ShadZ01 56180 3657226 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Күлгін жаңбыр |Шынайы атауы = {{lang-en|Purple Rain}} |Суреті = Purple Rain poster.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Музыкалық фильм|музыкалық]], [[Драма (жанр)|драма]] |Режиссёрі = [[Альберт Магноли]] |Продюсері = Роберт Кавалло, Стивен Фарноли, Джозеф Руффало |Сазгері = [[Принс]], Мишель Коломбье |Қоюшы суретші = |Негізі = |Сценарийші = Альберт Магноли, Уильям Блинн |Актерлер = {{Unbulleted list | [[Принс]] | Аполлония Котеро | Моррис Дэй< | Джером Бентон | Джилл Джонс }} |Операторы = Дональд Торин |Компания = Purple Films, Warner Bros. |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = 7,2 млн $ |Түсім = 68 392 977 $ |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[1984 жыл кинода|1984]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Граффити көпірі]] |imdb_id = 0087957 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Күлгін жаңбыр»''' ({{Lang-en|Purple Rain}}) — [[1984 жыл кинода|1984 жыл]]ғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] [[Драма (жанр)|драмалық фильм]]. Оны режиссер [[Альберт Магноли]] [[Уильям Блинн]]мен бірлесіп жазған өз сценарийі бойынша түсірген. Фильмде басты рөлді әнші әрі музыкант [[Принс]] сомдады, бұл оның кинодағы дебюті болды. Фильм арнайы оған және оның музыкасына лайықталып түсірілген, сондықтан Принс онда өзінің әндерімен сахнада бірнеше рет өнер көрсетеді.<ref name="rockhall-bio">{{cite web|url=https://rockhall.com/inductees/prince/bio/|title=Prince Biography|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-03-22|archive-date=2016-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329002447/http://www.rockhall.com/inductees/prince/bio/|url-status=live|language=en}}</ref> Фильмдегі музыкамен бірге Принстің ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді.<ref name="rockhall-bio" /> 2019 жылы [[Ұлттық фильмдер тізілімі]]не енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|title=The Library of Congress has announced that Prince's iconic, breakthrough film Purple Rain has been added to the National Film Registry. #PurpleRainpic.twitter.com/glTLOQnoUW|author=Prince|date=2019-01-01|publisher=@prince|lang=en|access-date=2019-12-13|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213221811/https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Фильм сюжетінің негізіне Принстің өз [[Ғұмырнамалық фильм|өмірбаян]]ы алынған, дегенмен ол айтарлықтай еркін өңделген. Оқиғалар [[Миннеаполис]]тегі First Avenue & 7th Street Entry клубында өтеді, бұл жерде Принс нақты өмірде де көп араласқан болатын. Сюжетке оның The Kid деп аталатын кейіпкерінің бірнеше сахналық өнер көрсетулері біріктірілген (фильмге арналған әндерді Принстің өзі жазған). Басты кейіпкер [[The Revolution]] сүйемелдеуші тобымен бірге өнер көрсетеді, ал {{Iw|Morris Day|Моррис Дэй|en|Morris Day}} есімді басты антагонист — The Time тобымен бірге шығады.<ref name="rockhall-bio" /> == Қабылдануы == Фильм прокатта 68 миллион доллар жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|title=Purple Rain|website=Box Office Mojo|access-date=2022-07-14|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601041704/https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|url-status=live}}</ref> Фильммен бірге ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді, ол коммерциялық тұрғыдан өте табысты болып қана қоймай, Принске «[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Музыкалық фильмге арналған үздік саундтрек]]<nowiki/>» номинациясында «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығын алып келді.<ref name="rockhall-bio" /> Бұдан бөлек, фильм екі [[Алтын таңқурай|«Алтын таңқурай» сыйлығы]]<nowiki/>на ұсынылды: «Ең нашар жаңа жұлдыз» номинациясы бойынша марапатқа [[Аполлония Котеро]], ал «Ең нашар түпнұсқа ән» номинациясында «[[Sex Shooter]]<nowiki/>» әні ұсынылды.<ref>{{кітап|тақырыбы=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywood's Worst|сілтеме=https://archive.org/details/officialrazziemo0000wils|жыл=2005|басылым=[[Grand Central Publishing]]|isbn=0-446-69334-0|тілі=en|авторы=Wilson, John}}</ref> == Сиквелі == 1990 жылы экранға «[[Граффити көпірі]]<nowiki/>» фильмі шықты, оны «Күлгін жаңбырдың» сиквелі деп санауға болады. == Рөлдерде == * [[Принс]] * Аполлония Котеро * Моррис Дэй * Ольга Карлатос — анасы * [[Кларенс Уильямс III]] — әкесі * Джером Бентон * Чарльз Хантсберри — Чик * Джилл Джонс * Билли Спаркс * Дез Дикерсон * Джеймс Френч — Кэйбл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == '''Газеттер мен журналдардағы жарияланымдар''': * {{мақала|авторы=[[Элвис Митчелл]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/9/mode/2up|тақырыбы=Rain Maker|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=10|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} * {{мақала|авторы=[[Майкл Срагов]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/1977/mode/1up|тақырыбы=Prince’s Dirty-Minded Melodrama|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=1, 11–12|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} [[Санат:Принс]] [[Санат:1984 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Үздік музыка үшін «Оскар» сыйлығын алған фильмдер]] [[Санат:Ұлттық фильмдер тізілімі]] pmemroy95h6raqvs72ba2hg5gvou0qr 3657228 3657226 2026-09-19T05:14:57Z Marksscheider 183882 3657228 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Күлгін жаңбыр |Шынайы атауы = {{lang-en|Purple Rain}} |Суреті = Purple Rain poster.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Музыкалық фильм|музыкалық]], [[Драма (жанр)|драма]] |Режиссёрі = [[Альберт Магноли]] |Продюсері = Роберт Кавалло, Стивен Фарноли, Джозеф Руффало |Сазгері = [[Принс]], Мишель Коломбье |Қоюшы суретші = |Негізі = |Сценарийші = Альберт Магноли, Уильям Блинн |Актерлер = {{Unbulleted list | [[Принс]] | Аполлония Котеро | Моррис Дэй< | Джером Бентон | Джилл Джонс }} |Операторы = Дональд Торин |Компания = Purple Films, Warner Bros. |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = 7,2 млн $ |Түсім = 68 392 977 $ |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[1984 жыл кинода|1984]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Граффити көпірі]] |imdb_id = 0087957 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Күлгін жаңбыр»''' ({{Lang-en|Purple Rain}}) — [[1984 жыл кинода|1984 жыл]]ғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] [[Драма (жанр)|драмалық фильм]]. Оны режиссер [[Альберт Магноли]] [[Уильям Блинн]]мен бірлесіп жазған өз сценарийі бойынша түсірген. Фильмде басты рөлді әнші әрі музыкант [[Принс]] сомдады, бұл оның кинодағы дебюті болды. Фильм арнайы оған және оның музыкасына лайықталып түсірілген, сондықтан Принс онда өзінің әндерімен сахнада бірнеше рет өнер көрсетеді.<ref name="rockhall-bio">{{cite web|url=https://rockhall.com/inductees/prince/bio/|title=Prince Biography|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-03-22|archive-date=2016-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329002447/http://www.rockhall.com/inductees/prince/bio/|url-status=live|language=en}}</ref> Фильмдегі музыкамен бірге Принстің ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді.<ref name="rockhall-bio" /> 2019 жылы [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|title=The Library of Congress has announced that Prince's iconic, breakthrough film Purple Rain has been added to the National Film Registry. #PurpleRainpic.twitter.com/glTLOQnoUW|author=Prince|date=2019-01-01|publisher=@prince|lang=en|access-date=2019-12-13|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213221811/https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Фильм сюжетінің негізіне Принстің өз [[Ғұмырнамалық фильм|өмірбаян]]ы алынған, дегенмен ол айтарлықтай еркін өңделген. Оқиғалар [[Миннеаполис]]тегі First Avenue & 7th Street Entry клубында өтеді, бұл жерде Принс нақты өмірде де көп араласқан болатын. Сюжетке оның The Kid деп аталатын кейіпкерінің бірнеше сахналық өнер көрсетулері біріктірілген (фильмге арналған әндерді Принстің өзі жазған). Басты кейіпкер [[The Revolution]] сүйемелдеуші тобымен бірге өнер көрсетеді, ал {{Iw|Morris Day|Моррис Дэй|en|Morris Day}} есімді басты антагонист — The Time тобымен бірге шығады.<ref name="rockhall-bio" /> == Қабылдануы == Фильм прокатта 68 миллион доллар жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|title=Purple Rain|website=Box Office Mojo|access-date=2022-07-14|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601041704/https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|url-status=live}}</ref> Фильммен бірге ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді, ол коммерциялық тұрғыдан өте табысты болып қана қоймай, Принске «[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Музыкалық фильмге арналған үздік саундтрек]]<nowiki/>» номинациясында «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығын алып келді.<ref name="rockhall-bio" /> Бұдан бөлек, фильм екі [[Алтын таңқурай|«Алтын таңқурай» сыйлығы]]<nowiki/>на ұсынылды: «Ең нашар жаңа жұлдыз» номинациясы бойынша марапатқа [[Аполлония Котеро]], ал «Ең нашар түпнұсқа ән» номинациясында «[[Sex Shooter]]<nowiki/>» әні ұсынылды.<ref>{{кітап|тақырыбы=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywood's Worst|сілтеме=https://archive.org/details/officialrazziemo0000wils|жыл=2005|басылым=[[Grand Central Publishing]]|isbn=0-446-69334-0|тілі=en|авторы=Wilson, John}}</ref> == Сиквелі == 1990 жылы экранға «[[Граффити көпірі]]<nowiki/>» фильмі шықты, оны «Күлгін жаңбырдың» сиквелі деп санауға болады. == Рөлдерде == * [[Принс]] * Аполлония Котеро * Моррис Дэй * Ольга Карлатос — анасы * [[Кларенс Уильямс III]] — әкесі * Джером Бентон * Чарльз Хантсберри — Чик * Джилл Джонс * Билли Спаркс * Дез Дикерсон * Джеймс Френч — Кэйбл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == '''Газеттер мен журналдардағы жарияланымдар''': * {{мақала|авторы=[[Элвис Митчелл]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/9/mode/2up|тақырыбы=Rain Maker|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=10|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} * {{мақала|авторы=[[Майкл Срагов]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/1977/mode/1up|тақырыбы=Prince’s Dirty-Minded Melodrama|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=1, 11–12|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} [[Санат:Принс]] [[Санат:1984 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Үздік музыка үшін «Оскар» сыйлығын алған фильмдер]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] oxwomrqhe485ljq1swmgzzy97mdi2z8 3657233 3657228 2026-09-19T05:35:38Z ShadZ01 56180 3657233 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Күлгін жаңбыр |Шынайы атауы = {{lang-en|Purple Rain}} |Суреті = Purple Rain (film).jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[Музыкалық фильм|музыкалық]], [[Драма (жанр)|драма]] |Режиссёрі = [[Альберт Магноли]] |Продюсері = Роберт Кавалло, Стивен Фарноли, Джозеф Руффало |Сазгері = [[Принс]], Мишель Коломбье |Қоюшы суретші = |Негізі = |Сценарийші = Альберт Магноли, Уильям Блинн |Актерлер = {{Unbulleted list | [[Принс]] | Аполлония Котеро | Моррис Дэй< | Джером Бентон | Джилл Джонс }} |Операторы = Дональд Торин |Компания = Purple Films, Warner Bros. |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = 7,2 млн $ |Түсім = 68 392 977 $ |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = [[1984 жыл кинода|1984]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Граффити көпірі]] |imdb_id = 0087957 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Күлгін жаңбыр»''' ({{Lang-en|Purple Rain}}) — [[1984 жыл кинода|1984 жыл]]ғы [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] [[Драма (жанр)|драмалық фильм]]. Оны режиссер [[Альберт Магноли]] [[Уильям Блинн]]мен бірлесіп жазған өз сценарийі бойынша түсірген. Фильмде басты рөлді әнші әрі музыкант [[Принс]] сомдады, бұл оның кинодағы дебюті болды. Фильм арнайы оған және оның музыкасына лайықталып түсірілген, сондықтан Принс онда өзінің әндерімен сахнада бірнеше рет өнер көрсетеді.<ref name="rockhall-bio">{{cite web|url=https://rockhall.com/inductees/prince/bio/|title=Prince Biography|publisher=[[The Rock and Roll Hall of Fame and Museum]]|access-date=2016-03-22|archive-date=2016-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329002447/http://www.rockhall.com/inductees/prince/bio/|url-status=live|language=en}}</ref> Фильмдегі музыкамен бірге Принстің ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді.<ref name="rockhall-bio" /> 2019 жылы [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізілді.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|title=The Library of Congress has announced that Prince's iconic, breakthrough film Purple Rain has been added to the National Film Registry. #PurpleRainpic.twitter.com/glTLOQnoUW|author=Prince|date=2019-01-01|publisher=@prince|lang=en|access-date=2019-12-13|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213221811/https://twitter.com/prince/status/1205577704952778752|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == Фильм сюжетінің негізіне Принстің өз [[Ғұмырнамалық фильм|өмірбаян]]ы алынған, дегенмен ол айтарлықтай еркін өңделген. Оқиғалар [[Миннеаполис]]тегі First Avenue & 7th Street Entry клубында өтеді, бұл жерде Принс нақты өмірде де көп араласқан болатын. Сюжетке оның The Kid деп аталатын кейіпкерінің бірнеше сахналық өнер көрсетулері біріктірілген (фильмге арналған әндерді Принстің өзі жазған). Басты кейіпкер [[The Revolution]] сүйемелдеуші тобымен бірге өнер көрсетеді, ал {{Iw|Morris Day|Моррис Дэй|en|Morris Day}} есімді басты антагонист — The Time тобымен бірге шығады.<ref name="rockhall-bio" /> == Қабылдануы == Фильм прокатта 68 миллион доллар жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|title=Purple Rain|website=Box Office Mojo|access-date=2022-07-14|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601041704/https://www.boxofficemojo.com/release/rl1533707777/weekend/|url-status=live}}</ref> Фильммен бірге ''[[Purple Rain]]'' саундтрек-альбомы жарық көрді, ол коммерциялық тұрғыдан өте табысты болып қана қоймай, Принске «[[Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығы|Музыкалық фильмге арналған үздік саундтрек]]<nowiki/>» номинациясында «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>» сыйлығын алып келді.<ref name="rockhall-bio" /> Бұдан бөлек, фильм екі [[Алтын таңқурай|«Алтын таңқурай» сыйлығы]]<nowiki/>на ұсынылды: «Ең нашар жаңа жұлдыз» номинациясы бойынша марапатқа [[Аполлония Котеро]], ал «Ең нашар түпнұсқа ән» номинациясында «[[Sex Shooter]]<nowiki/>» әні ұсынылды.<ref>{{кітап|тақырыбы=The Official Razzie Movie Guide: Enjoying the Best of Hollywood's Worst|сілтеме=https://archive.org/details/officialrazziemo0000wils|жыл=2005|басылым=[[Grand Central Publishing]]|isbn=0-446-69334-0|тілі=en|авторы=Wilson, John}}</ref> == Сиквелі == 1990 жылы экранға «[[Граффити көпірі]]<nowiki/>» фильмі шықты, оны «Күлгін жаңбырдың» сиквелі деп санауға болады. == Рөлдерде == * [[Принс]] * Аполлония Котеро * Моррис Дэй * Ольга Карлатос — анасы * [[Кларенс Уильямс III]] — әкесі * Джером Бентон * Чарльз Хантсберри — Чик * Джилл Джонс * Билли Спаркс * Дез Дикерсон * Джеймс Френч — Кэйбл == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == '''Газеттер мен журналдардағы жарияланымдар''': * {{мақала|авторы=[[Элвис Митчелл]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/9/mode/2up|тақырыбы=Rain Maker|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=10|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} * {{мақала|авторы=[[Майкл Срагов]]|сілтеме=https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1984-07-31_13_31/page/1977/mode/1up|тақырыбы=Prince’s Dirty-Minded Melodrama|тілі=en|басылым=''The Boston Phoenix''|түрі=газет|жыл=1984|ай=7|күні=31|томы=13|нөмірі=31|беттері=1, 11–12|орны=Boston|баспасы=Boston Phoenix Inc.|issn=0163-3015}} [[Санат:Принс]] [[Санат:1984 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Үздік музыка үшін «Оскар» сыйлығын алған фильмдер]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] h9skh0tcpiazt1i3iuhvuanfjkax7y4 0 786787 3657229 2026-09-19T05:16:07Z Marksscheider 183882 «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3657229 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Рок-н-ролл даңқ залы]] 87h6rsxhlgle771ct0wq61cc4l8sg3g 0 786788 3657230 2026-09-19T05:18:48Z Marksscheider 183882 «[[Alternative Airplay]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3657230 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Alternative Airplay]] n60ge2yyrhvbqv7cjt3pukt7dcxheel 0 786789 3657231 2026-09-19T05:19:11Z Marksscheider 183882 «[[Alternative Airplay]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3657231 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Alternative Airplay]] n60ge2yyrhvbqv7cjt3pukt7dcxheel 0 786790 3657232 2026-09-19T05:21:19Z Marksscheider 183882 «[[Meteora (альбом)]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3657232 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Meteora (альбом)]] brojxjkrn8pvrv4lc1xb0n9p891ikd5 0 786791 3657234 2026-09-19T05:44:35Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: '''IFPI Greece''' — [[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы]]ның (IFPI) грек филиалы болып табылады және ол Грекиядағы ресми чарттарды жасақтаушы мен дыбыс жазбаларының сатылымын [[Музыкалық туындыларды сертификаттау|сертификаттаушы]] негізгі орган қызмет... 3657234 wikitext text/x-wiki '''IFPI Greece''' — [[Халықаралық фонографиялық индустрия федерациясы]]ның (IFPI) грек филиалы болып табылады және ол Грекиядағы ресми чарттарды жасақтаушы мен дыбыс жазбаларының сатылымын [[Музыкалық туындыларды сертификаттау|сертификаттаушы]] негізгі орган қызметін атқарады. Бұл қауымдастық 75 альбомнан тұратын сатылым чартын (Top 75 album sales chart) жасақтап, жариялап отырады. IFPI Greece ұйымының ел ішіндегі ресми атауы — «Ένωση Ελλήνων Παραγωγών Ηχογραφημάτων» (ΕΕΠΗ)<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.gr/structure/greekunion.htm|script-title=el:Ελληνική Ένωση|publisher=ifpi.gr|language=el|access-date=2009-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091115072130/http://www.ifpi.gr/structure/greekunion.htm|archive-date=2009-11-15|title=IFPI Greece}}</ref> (Грек фонограмма продюсерлерінің қауымдастығы). Соған қарамастан, қауымдастық көбінесе «IFPI Greece» атауымен белгілі және бренд ретінде де осы атаумен танымал. == Сертификаттаулар == === Қазіргі сертификаттау деңгейлері === 2021 жылғы жағдай бойынша, IFPI Greece сертификаттарды немесе «марапаттарды» тек цифрлық синглдер үшін ғана береді. Марапаттар стриминтер санына негізделеді, ал iTunes жүктеулері белгіленбеген қатынас бойынша стримингтерге түрлендіріледі. Марапат деңгейлері: Алтын үшін 1 000 000 стриминг, Платина үшін 2 000 000 стриминг және Гауһар үшін 10 000 000 стриминг.Бұл марапаттар 2021 жылдың 4-ші аптасынан бастап тізімге енгізіле бастады. === Өткен сертификаттау деңгейлері === IFPI Greece 2013 жылдың қарашасына дейін «Top 75 Albums» чартында сертификаттау марапаттарын жариялап тұрды.<ref>{{cite web |title=IFPI Charts - Top-75 Albums Sales Chart - Εβδομάδα: 46/2013 |url=http://www.ifpi.gr/charts_el.html |website=www.ifpi.gr |access-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130151145/http://www.ifpi.gr/charts_el.html |archive-date=2013-11-30}}</ref> Оған дейін альбомдар үшін марапат деңгейлері келесідей болды. Отандық репертуар үшін: {| class="wikitable" !Жылдар !Алтын !Платина |- |align="left"|1990 жылға дейін<ref>{{cite news|url=http://trans.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_qsite2_1_08/08/2008_243476|title=Η αγορά των cd κλυδωνίζεται|last=Sikka|first=Iota|date=2008-08-08|newspaper=[[Kathimerini]]|language=el|access-date=2009-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716055057/http://trans.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_qsite2_1_08/08/2008_243476|archive-date=2011-07-16|url-status=dead}}</ref> |align="center"|50 000 |align="center"|100 000 |- |- |align="left"|1990&ndash;1997<ref>{{cite news|url=http://wwk.kathimerini.gr/kath/7days/1998/04/26041998.pdf|title=Aπ τις 33 στρ ές στα CD (1997)|last=Dragoumanos|first=Petros|date=1998-04-26|newspaper=[[Kathimerini]]|pages=6|language=el|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006001950/http://wwk.kathimerini.gr/kath/7days/1998/04/26041998.pdf|archive-date=2011-10-06|url-status=dead|access-date=2009-11-09}}</ref> |align="center"|30 000 |align="center"|60 000 |- |- |align="left"|1997&ndash;09/2002 |align="center"|25 000 |align="center"|50 000 |- |align="left"|09/2002&ndash;09/2006<ref>{{cite news|url=http://www.ekathimerini.com/4dcgi/_w_articles_civ_1_10/01/2003_25078|title=Artists reach lower for gold and platinum|last=Sykka|first=Iota|date=2003-01-10|newspaper=[[Kathimerini]]|access-date=2009-11-09}}</ref> |align="center"|20 000 |align="center"|40 000 |- |align="left"|09/2006&ndash;07/2008 |align="center"|15 000 |align="center"|30 000 |- |align="left"|07/2008&ndash;2020<ref name=09levels>{{cite web|url=http://www.ifpi.org/content/library/international-award-levels.pdf |title=International Certification Award levels |date=September 2009 |publisher=ifpi.org |access-date=2009-11-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726171640/http://www.ifpi.org/content/library/international-award-levels.pdf |archive-date=2011-07-26 }}</ref> |align="center"|6 000 |align="center"|12 000 |- |} Шетелдік репертуар үшін: {| class="wikitable" !Жылдар !Алтын !Платина |- |align="left"|1997&ndash;09/2002<ref>{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=fA8EAAAAMBAJ&q=Greece&pg=PA48|title=Greek acts boost local market|last=Develegas|first=Cosmas|date=May 24, 1997|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=2010-10-12}}</ref> |align="center"|15 000 |align="center"|30 000 |- |align="left"|09/2002&ndash;09/2006 |align="center"|10 000 |align="center"|20 000 |- |align="left"|09/2006&ndash;06/2007<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.org/content/library/Certification%20Awards%20Full%20List%20-%20OCTOBER%2007.pdf|title=Certification Award Levels|work=IFPI|access-date=2012-08-13|archive-date=2008-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080227030349/http://www.ifpi.org/content/library/Certification%20Awards%20Full%20List%20-%20OCTOBER%2007.pdf|url-status=dead}}</ref> |align="center"|7 500 |align="center"|15 000 |- |align="left"|06/2007&ndash;07/2008<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.org/content/library/certification-award-levels.pdf |title=Certification Award Levels |work=IFPI |access-date=2012-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927131740/http://www.ifpi.org/content/library/certification-award-levels.pdf |archive-date=2009-09-27 }}</ref> |align="center"|5 000 |align="center"|10 000 |- |align="left"|07/2008&ndash;2020<ref name=09levels/> |align="center"|3 000 |align="center"|6 000 |- |} 1997 жылға дейін шетелдік репертуардың сатылым шектері отандық репертуармен бірдей болды. ==== Синглдер ==== Синглдерді марапаттау шаралары 2008 жылы «Top 50 Singles» чарты жабылғанға дейін қолданыста болды. Марапат деңгейлері: Алтын үшін 3 000 және Платина үшін 6 000 көшірме.<ref name=09levels/> 2007 жылдың маусымына дейін бұл шекті көрсеткіштер сәйкесінше 7 500 және 15 000 көшірмені құрады.{{cn|date=March 2021}} ==== DVD ==== DVD марапаттары 2008 жылы «Top 20 DVD/Video» чарты жабылғанға дейін берілді. Марапат деңгейлері: Алтын үшін 3 000 және Платина үшін 6 000 көшірме.<ref name=09levels/> 2008 жылдың шілдесіне дейін бұл шекті көрсеткіштер сәйкесінше 5 000 және 10 000 көшірмені құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Музыкалық индустрия қауымдастықтары]] jrwpt6wymp6vvlfjsybek8k1h341dlh 6 786792 3657235 2026-09-19T05:52:41Z ShadZ01 56180 {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = «Күлгін жаңбыр» фильмінің постері | қайнары = https://www.imdb.com/title/tt0087957/mediaviewer/rm591142913/ | жасалған уақыты = 1984 | авторы = [[Warner Bros. Pictures]] }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Күлгін жаңбыр | мақсаты = # Бұл кескін фильмнің мәтіндік сипаттамасы арқылы жеткізу мүмкін емес визуалды стилистикасы туралы айқын түсінік береді және онсыз фильм туралы мақала толық болып саналмайды. # Бұл кескін... 3657235 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = «Күлгін жаңбыр» фильмінің постері | қайнары = https://www.imdb.com/title/tt0087957/mediaviewer/rm591142913/ | жасалған уақыты = 1984 | авторы = [[Warner Bros. Pictures]] }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Күлгін жаңбыр | мақсаты = # Бұл кескін фильмнің мәтіндік сипаттамасы арқылы жеткізу мүмкін емес визуалды стилистикасы туралы айқын түсінік береді және онсыз фильм туралы мақала толық болып саналмайды. # Бұл кескін авторлық құқық иелерінің кескінді түпнұсқа басып шығарылған түрінде сатудан пайда алу мүмкіндігін шектемейді. Кескіннің ажыратымдылығы түпнұсқамен салыстырғанда бірнеше есе азайтылған, сондықтан бұл кескінді басып шығару сапасы жағынан түпнұсқамен бәсекелесе алмайды. # Кескін құқық иеленуші тарапынан фильмді жарнамалау мақсатында кеңінен тарату үшін арнайы жасалған. Кескінді пайдалану [[Уикипедия:Адал қолданудың шарттары|Уикипедияда қабылданған адал пайдалану критерийлері]]не сәйкес келеді. Кескін сонымен қатар басқа да көптеген сайттарда қолданылуда. | алмастыру = {{non-free poster}} | басқа = жоқ }} == Лицензиялау == 0bp7ok48p3ve4bm7oojwerwn0ikrzuc 0 786793 3657238 2026-09-19T05:57:49Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/153522587|Лейпцигский университет]]» бетінен аударылып түзілді 3657238 wikitext text/x-wiki '''Лейпциг университеті''' ({{Lang-de|Universität Leipzig}}) — Гейдельберг университетінен кейінгі қазіргі [[Германия]] аумағындағы екінші ең көне университет. Лейпцигтен бұрын құрылған Кельн, Эрфурт және Вюрцбург университеттерінің қызметі уақытша тоқтатылып, кейін қайта ашылды. 2007—2008 оқу жылының қысқы семестрінде университетте 26 978 студент оқыды. Университетте 8579 адам жұмыс істейді. Лейпциг университеті — қаладағы ең ірі жоғары оқу орны. Университет еуропалық университеттер қауымдастығының — Утрехт желісінің мүшесі. == Әңгіме == 1409 жылы [[Прага|Прагадағы]] [[Карлов университеті|Карлов университетінде]] [[Гусшілер|гусшілер қозғалысынан]] туындаған тәртіпсіздіктердің нәтижесінде мыңға жуық неміс мұғалімдері мен студенттері сол кездегі Мейссен маркгравтығының сауда орталығы Лейпцигке көшіп, сол жердегі гуманитарлық ғылымдар факультетінің жұмысын қайта бастады. [[Файл:Merkelunileipzigdr.jpg|солға|нобай|275x275 нүкте| [[Ангела Меркель]] Лейпциг университетінің құрметті докторы атағын алу рәсімінде]] Қала дереу факультетке ''Петерштрасседе'' ғимарат берді. Фридрих I Жауынгер және Вильгельм II Дәулетті билеушілер университетті күтіп ұстауға жылына 500 гульден және екі оқу ғимаратын салуға қаражат бөлді. 1409 жылы 2 желтоқсанда университеттің сайланған ректоры, [[Теология|теолог]] Иоганнес Отто фон Мюнстерберг оның жарғысын оқыды. 1415 жылы медицина факультеті, ал 1446 жылы заң факультеті құрылды. 1543 жылы Альбертина университетінің кітапханасы құрылды. Университетте төрт қауымдастық болды: саксон, мейсен, франк (кейінірек бавар) және поляк. Университет сайлаушылар берген жерлерден өз кірісін алды. [[Файл:5_Mark_Sachsen_500_Jahre_Uni_Leipzig.jpg|нобай|150x150 нүкте| Құрылғанына 500 жыл толуына орай шығарылған монетаның сырт жағы]] 1757–1758 жылдары Сэмюэл Теодор Келмальц университеттің медициналық факультетінің деканы болды. 1748 жылы ол сонымен қатар Университеттің Ұлы Герцогтар колледжінің мүшесі болды. XIX ғасырдың соңында университет жер телімінен басқа, қалада жалпы құны 18,5 миллион марка болатын 50-ге дейін жер учаскесіне иелік етті. XIX ғасырдағы университет кітапханасында 438 000 том және 4000 қолжазба болды. [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] кезінде Лейпциг университетіне [[Карл Маркс|Карл Маркстің]] есімі берілді. 1909 жылы университеттің 500 жылдығына орай 2 және 5 маркалы тиындар тиісінше 125 000 және 50 000 тиражбен соғылды. Монеталардың бет жағында Саксонияның сайлаушысы , университет ашылған әскери Фридрих және 1909 жылы билік құрған III Фридрих Август бейнеленген . == Оқытушылары ==   Факультет құрамының тізімі * теологтар: ** [[Густав Баур]], ** [[Людвиг Фридрих Отто Баумгартен-Крузиус]], ** [[Теодор Бригер]], ** [[Христиан Фридрих Ильген]] ** [[Қанис]], ** [[Аутард]], ** [[Константин Тишендорф]], ** [[Натан Содерблом]]; * заңгерлер: ** [[Биндинг]], ** [[Фридберг]], ** [[Мюллер]], ** [[Штоббе]], ** [[Бернхард Виндшайд]], ** [[Адольф Вах]], ** [[Христиан-Готтлиб Гауболд]] ** [[Пауль Кошакер]]; * дәрігерлер: ** [[Брауне, Кристиан Вильгельм|Христиан Вильгельм Брауне]], ** [[Август Фридрих Вальтер|Августин Фридрих Вальтер,]] ** [[Коччиус]], ** [[Карл Креде]], ** [[Вильгельм Гис]], ** [[Христиан Готтлиб Людвиг]], ** [[Бенно Шмидт]], ** [[Тирш]], ** [[Даниэль Готтлиб Мориц Шребер]], ** [[Адольф фон Штрюмпель]] * тарихшылар: ** [[Вильгельм Ваксмут]], ** [[Вальтер Марков]], ** [[Георг Фойгт]], ** [[Карл фон Норден]], ** [[Вильгельм Моренбрехер]], * экономист [[Вильгельм Рошер]]; * философтар: ** [[Мориц Вильгельм Дробиш]], ** [[Вильгельм Вундт]], ** [[Рудольф Сейдель]], ** [[Густав Теодор Фехнер]]; * математиктер: ** [[Феликс Клейн]]; * физиктер: ** [[Карл Фридрих Александр]], ** [[Вильгельм Готтлиб Ганкель]], ** [[Фридрих Хунд]], ** [[Питер Джозеф Вильгельм Дебай]], ** [[Вернер Карл Гейзенберг]], ** [[Густав Людвиг Герц]], ** [[Август Зеебек]]; * химиктер: ** [[Томас Барт]], ** [[Густав Генрих Видеман]], ** [[Кристоф Хирцель]], ** [[Вильгельм Фридрих Оствальд]]; * астрономдар: ** [[Гейнрих Брунс]], ** [[Цельнер]]; * филологтар: ** [[Джордж Курциус]], ** [[Фридрих Август Экштейн]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Экштейн, Фридрих-Август}}</ref>, ** [[Людвиг Ланге]], ** [[Тамыз Лескин]], ** [[Юстус Герман Липсиус]], ** [[Иоганнес Минквиц]] ** [[Отто Риббек]]; ** [[Эдуард Сиверс]]; ** [[Франц Делицш]]; ** [[Теодор Моммсен]]. * археолог [[Иоганнес Овербек]], * шығыстанушылар: ** [[Людольф Крель]]; ** [[Флеймер]], ** [[Август Эдуард Эркес]]; * германистер: ** [[Вильгельм Брауне]] ** [[Рудольф Гильдебранд]], ** [[Царнкке]], * романтанушы [[Эберт]], * славянтанушы [[Август Лескиен]], * египеттанушы [[Георг Эберс]]; * үндігерман ғалымдары ** [[Вальтер Порциг]], ** [[Эрнст Виндиш]]; * зоолог [[Люккарт]]; * ботаниктер: ** [[Пол Амман]], ** [[Август Квиринус Ривин]], ** [[Август Шенк]]; * минералог [[Фердинанд Циркель]], * геолог [[Герман Креднер]]; * географтар: ** [[Фридрих Ратцель]], ** [[Фердинанд фон Рихтхофен]]. == Танымал студенттер == <templatestyles src="Шаблон:Скрытый блок/styles.css" /> Оқушылар тізімі * [[Карл Густав Акерман]] (1820–1901) — неміс саясаткері. * [[Фридрих Август фон Аммон]] (1799–1861) — неміс офтальмологы. * [[Генрих Иоганн Иммануэль Аншютц]] — неміс-австриялық актер. * [[Александр Иванович Базаров]] (1845–1907) — орыс химигі. * [[Феликс Блох]] (1905–1983) — швейцар физигі, Нобель сыйлығының лауреаты. * [[Георг Бредиг]] (1868–1944) — неміс физик химигі. * [[Брокгауз, Генрих (өнер тарихшысы)|Генрих Брокгаус]] — неміс жазушысы және өнертанушы. * [[Рихард Вагнер]] (1813–1883) — неміс композиторы. * [[Кристиан Фридрих Самуэль Ганеман]] (1755–1843) — гомеопатияның негізін салушы. * [[Арнольд Гелен]] (1904–1976) — неміс философы және әлеуметтанушысы. * [[Ганс-Дитрих Геншер]] (1927 ж.т.) — неміс мемлекет қайраткері. * [[Трауготт Гербер]] (1710–1743) — neміс дәрігері, ботанигі және зерттеушісі. * [[Георгий Юлианович Геровский]] (1886–1959) — Карпат-орыс тіл маманы. * [[Иоганн Вольфганг Гёте]] (1749–1832) — неміс ақыны. * [[Алексей Александрович Гвоздев]] (1887–1939) — орыс кеңес театрының ғалымы. * [[Фемистокл Глюк]] (1853–1942) — неміс хирургі және профессоры. * [[Иоганн Готфрид фон Диссельдорф]] (1668–1745) — Данцигтің ғалымы, бургомистрі және бургравы. * [[Эдуард Зиверс]] (1850–1932) — неміс филологы. * [[Карл Генрих Фердинанд Синтенис]] (1806–1867) — неміс филологы және педагогы. * [[Яромер Хендрих Имиш]] (1819–1897) — мәдениеттанушы. * [[Фриц Йоде]] (1887–1970) — неміс музыкатанушысы және педагогы. * [[Эрих Кестнер]] (1899–1974) — неміс жазушысы және сценарист. * [[Феликс Клейн]] (1849–1925) — неміс математигі. * [[Эмиль Крепелин]] (1856–1926) — неміс психиатры. * [[Готфрид Вильгельм Лейбниц]] (1646–1716) — неміс философы және математигі. * [[Готхольд Эфраим Лессинг]] (1729–1781) — неміс драматургі. * [[Карл Либкнехт]] (1871–1919) — неміс саясаткері, Германия Коммунистік партиясының (KPD) негізін қалаушылардың бірі. * [[Вирджил Маджару]] (1887–1940) — румын экономисі, әлеуметтанушысы, журналисі және саясаткері. * [[Ангела Меркель]] (1954 жылы туған) — неміс саясаткері, Германияның Федералдық канцлері. * [[Иоганн Генрих Михаэлис]] (1668–1738) — филолог; кейінірек өзі білім алған оқу орнында сабақ берген. * [[Теодор Моммзен]] (1817–1903) — неміс тарихшысы, филологы және заңгері. * [[Томас Мюнцер]] (1490–1525) — неміс уағызшысы және реформаторы. * [[Вальтер Ниман]] (1876–1953) — неміс музыкатанушысы және музыка сыншысы. * [[Фридрих Ницше]] (1844–1900) — неміс философы. * [[Новалис]] (1772–1801) — неміс жазушысы. * [[Мартин Нот]] (1902–1968) — библия зерттеушісі. * [[Михаил Михайлович Пришвин]] (1873–1954) — орыс кеңес жазушысы. * [[Самуэль фон Пуфендорф]] (1632–1694) — неміс заңгері, философы және тарихшысы. * [[Александр Николаевич Радищев]] (1749–1802) — орыс жазушысы, философы және ақыны. * [[Генрих Готтлиб Людвиг Рейхенбах]] (1793–1879) — неміс биологы. * [[Фердинанд де Соссюр]] (1857–1913) — швейцариялық тілші-ғалым. * [[Эдвард Теллер]] (1908–2003) — америкалық физик. * [[Отто Цур Штрассен]] (1869–1961) — неміс зоологы. * [[Лазэр Шэйняну]] (1859–1934) — румын филологы және тілші-ғалымы. * [[Роберт Шуман]] (1810–1856) — неміс композиторыและ пианисі. * [[Беньямин Хайдеке]] (1763–1811) — пастор, ағартушы, публицист және баспагер. * [[Вильгельм Хомберг]] (1652–1715) — неміс табиғат зерттеушісі. * [[Иван-Андрей Унгебауэр]] (1781 жылы қайтыс болған) — орыс сарай дәрігері және Жеті жылдық соғыс кезіндегі әскери дәрігер. * [[Альфред Филиппсон]] (1864–1953) — неміс географы және геологы. * [[Эрнст Юнгер]] (1895–1998) — неміс жазушысы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090826201949/http://www.uni-leipzig.de/welt/ru/index.html Ресми веб-сайт] * [https://research.uni-leipzig.de/catalogus-professorum-lipsiensium/ Professorenkatalog der Universität Leipzig]. * [https://research.uni-leipzig.de/agintern/CPL/index.html Professoren der Universität Leipzig 1945–1993]. * [https://ojs.uclouvain.be/index.php/RETE/article/view/74593 Scholars and Literati at the University of Leipzig (1409–1800)]{{In lang|en}}. * [https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bsz:15-qucosa-110164 Journal Universität Leipzig]. [[Санат:Pages with unreviewed translations]] nnxodr98t5w7xabw86syaoir3vi5i28 3657239 3657238 2026-09-19T05:58:11Z Nurkhan 13652 /* Танымал студенттер */ 3657239 wikitext text/x-wiki '''Лейпциг университеті''' ({{Lang-de|Universität Leipzig}}) — Гейдельберг университетінен кейінгі қазіргі [[Германия]] аумағындағы екінші ең көне университет. Лейпцигтен бұрын құрылған Кельн, Эрфурт және Вюрцбург университеттерінің қызметі уақытша тоқтатылып, кейін қайта ашылды. 2007—2008 оқу жылының қысқы семестрінде университетте 26 978 студент оқыды. Университетте 8579 адам жұмыс істейді. Лейпциг университеті — қаладағы ең ірі жоғары оқу орны. Университет еуропалық университеттер қауымдастығының — Утрехт желісінің мүшесі. == Әңгіме == 1409 жылы [[Прага|Прагадағы]] [[Карлов университеті|Карлов университетінде]] [[Гусшілер|гусшілер қозғалысынан]] туындаған тәртіпсіздіктердің нәтижесінде мыңға жуық неміс мұғалімдері мен студенттері сол кездегі Мейссен маркгравтығының сауда орталығы Лейпцигке көшіп, сол жердегі гуманитарлық ғылымдар факультетінің жұмысын қайта бастады. [[Файл:Merkelunileipzigdr.jpg|солға|нобай|275x275 нүкте| [[Ангела Меркель]] Лейпциг университетінің құрметті докторы атағын алу рәсімінде]] Қала дереу факультетке ''Петерштрасседе'' ғимарат берді. Фридрих I Жауынгер және Вильгельм II Дәулетті билеушілер университетті күтіп ұстауға жылына 500 гульден және екі оқу ғимаратын салуға қаражат бөлді. 1409 жылы 2 желтоқсанда университеттің сайланған ректоры, [[Теология|теолог]] Иоганнес Отто фон Мюнстерберг оның жарғысын оқыды. 1415 жылы медицина факультеті, ал 1446 жылы заң факультеті құрылды. 1543 жылы Альбертина университетінің кітапханасы құрылды. Университетте төрт қауымдастық болды: саксон, мейсен, франк (кейінірек бавар) және поляк. Университет сайлаушылар берген жерлерден өз кірісін алды. [[Файл:5_Mark_Sachsen_500_Jahre_Uni_Leipzig.jpg|нобай|150x150 нүкте| Құрылғанына 500 жыл толуына орай шығарылған монетаның сырт жағы]] 1757–1758 жылдары Сэмюэл Теодор Келмальц университеттің медициналық факультетінің деканы болды. 1748 жылы ол сонымен қатар Университеттің Ұлы Герцогтар колледжінің мүшесі болды. XIX ғасырдың соңында университет жер телімінен басқа, қалада жалпы құны 18,5 миллион марка болатын 50-ге дейін жер учаскесіне иелік етті. XIX ғасырдағы университет кітапханасында 438 000 том және 4000 қолжазба болды. [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] кезінде Лейпциг университетіне [[Карл Маркс|Карл Маркстің]] есімі берілді. 1909 жылы университеттің 500 жылдығына орай 2 және 5 маркалы тиындар тиісінше 125 000 және 50 000 тиражбен соғылды. Монеталардың бет жағында Саксонияның сайлаушысы , университет ашылған әскери Фридрих және 1909 жылы билік құрған III Фридрих Август бейнеленген . == Оқытушылары ==   Факультет құрамының тізімі * теологтар: ** [[Густав Баур]], ** [[Людвиг Фридрих Отто Баумгартен-Крузиус]], ** [[Теодор Бригер]], ** [[Христиан Фридрих Ильген]] ** [[Қанис]], ** [[Аутард]], ** [[Константин Тишендорф]], ** [[Натан Содерблом]]; * заңгерлер: ** [[Биндинг]], ** [[Фридберг]], ** [[Мюллер]], ** [[Штоббе]], ** [[Бернхард Виндшайд]], ** [[Адольф Вах]], ** [[Христиан-Готтлиб Гауболд]] ** [[Пауль Кошакер]]; * дәрігерлер: ** [[Брауне, Кристиан Вильгельм|Христиан Вильгельм Брауне]], ** [[Август Фридрих Вальтер|Августин Фридрих Вальтер,]] ** [[Коччиус]], ** [[Карл Креде]], ** [[Вильгельм Гис]], ** [[Христиан Готтлиб Людвиг]], ** [[Бенно Шмидт]], ** [[Тирш]], ** [[Даниэль Готтлиб Мориц Шребер]], ** [[Адольф фон Штрюмпель]] * тарихшылар: ** [[Вильгельм Ваксмут]], ** [[Вальтер Марков]], ** [[Георг Фойгт]], ** [[Карл фон Норден]], ** [[Вильгельм Моренбрехер]], * экономист [[Вильгельм Рошер]]; * философтар: ** [[Мориц Вильгельм Дробиш]], ** [[Вильгельм Вундт]], ** [[Рудольф Сейдель]], ** [[Густав Теодор Фехнер]]; * математиктер: ** [[Феликс Клейн]]; * физиктер: ** [[Карл Фридрих Александр]], ** [[Вильгельм Готтлиб Ганкель]], ** [[Фридрих Хунд]], ** [[Питер Джозеф Вильгельм Дебай]], ** [[Вернер Карл Гейзенберг]], ** [[Густав Людвиг Герц]], ** [[Август Зеебек]]; * химиктер: ** [[Томас Барт]], ** [[Густав Генрих Видеман]], ** [[Кристоф Хирцель]], ** [[Вильгельм Фридрих Оствальд]]; * астрономдар: ** [[Гейнрих Брунс]], ** [[Цельнер]]; * филологтар: ** [[Джордж Курциус]], ** [[Фридрих Август Экштейн]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Экштейн, Фридрих-Август}}</ref>, ** [[Людвиг Ланге]], ** [[Тамыз Лескин]], ** [[Юстус Герман Липсиус]], ** [[Иоганнес Минквиц]] ** [[Отто Риббек]]; ** [[Эдуард Сиверс]]; ** [[Франц Делицш]]; ** [[Теодор Моммсен]]. * археолог [[Иоганнес Овербек]], * шығыстанушылар: ** [[Людольф Крель]]; ** [[Флеймер]], ** [[Август Эдуард Эркес]]; * германистер: ** [[Вильгельм Брауне]] ** [[Рудольф Гильдебранд]], ** [[Царнкке]], * романтанушы [[Эберт]], * славянтанушы [[Август Лескиен]], * египеттанушы [[Георг Эберс]]; * үндігерман ғалымдары ** [[Вальтер Порциг]], ** [[Эрнст Виндиш]]; * зоолог [[Люккарт]]; * ботаниктер: ** [[Пол Амман]], ** [[Август Квиринус Ривин]], ** [[Август Шенк]]; * минералог [[Фердинанд Циркель]], * геолог [[Герман Креднер]]; * географтар: ** [[Фридрих Ратцель]], ** [[Фердинанд фон Рихтхофен]]. == Танымал студенттер == Оқушылар тізімі * [[Карл Густав Акерман]] (1820–1901) — неміс саясаткері. * [[Фридрих Август фон Аммон]] (1799–1861) — неміс офтальмологы. * [[Генрих Иоганн Иммануэль Аншютц]] — неміс-австриялық актер. * [[Александр Иванович Базаров]] (1845–1907) — орыс химигі. * [[Феликс Блох]] (1905–1983) — швейцар физигі, Нобель сыйлығының лауреаты. * [[Георг Бредиг]] (1868–1944) — неміс физик химигі. * [[Брокгауз, Генрих (өнер тарихшысы)|Генрих Брокгаус]] — неміс жазушысы және өнертанушы. * [[Рихард Вагнер]] (1813–1883) — неміс композиторы. * [[Кристиан Фридрих Самуэль Ганеман]] (1755–1843) — гомеопатияның негізін салушы. * [[Арнольд Гелен]] (1904–1976) — неміс философы және әлеуметтанушысы. * [[Ганс-Дитрих Геншер]] (1927 ж.т.) — неміс мемлекет қайраткері. * [[Трауготт Гербер]] (1710–1743) — neміс дәрігері, ботанигі және зерттеушісі. * [[Георгий Юлианович Геровский]] (1886–1959) — Карпат-орыс тіл маманы. * [[Иоганн Вольфганг Гёте]] (1749–1832) — неміс ақыны. * [[Алексей Александрович Гвоздев]] (1887–1939) — орыс кеңес театрының ғалымы. * [[Фемистокл Глюк]] (1853–1942) — неміс хирургі және профессоры. * [[Иоганн Готфрид фон Диссельдорф]] (1668–1745) — Данцигтің ғалымы, бургомистрі және бургравы. * [[Эдуард Зиверс]] (1850–1932) — неміс филологы. * [[Карл Генрих Фердинанд Синтенис]] (1806–1867) — неміс филологы және педагогы. * [[Яромер Хендрих Имиш]] (1819–1897) — мәдениеттанушы. * [[Фриц Йоде]] (1887–1970) — неміс музыкатанушысы және педагогы. * [[Эрих Кестнер]] (1899–1974) — неміс жазушысы және сценарист. * [[Феликс Клейн]] (1849–1925) — неміс математигі. * [[Эмиль Крепелин]] (1856–1926) — неміс психиатры. * [[Готфрид Вильгельм Лейбниц]] (1646–1716) — неміс философы және математигі. * [[Готхольд Эфраим Лессинг]] (1729–1781) — неміс драматургі. * [[Карл Либкнехт]] (1871–1919) — неміс саясаткері, Германия Коммунистік партиясының (KPD) негізін қалаушылардың бірі. * [[Вирджил Маджару]] (1887–1940) — румын экономисі, әлеуметтанушысы, журналисі және саясаткері. * [[Ангела Меркель]] (1954 жылы туған) — неміс саясаткері, Германияның Федералдық канцлері. * [[Иоганн Генрих Михаэлис]] (1668–1738) — филолог; кейінірек өзі білім алған оқу орнында сабақ берген. * [[Теодор Моммзен]] (1817–1903) — неміс тарихшысы, филологы және заңгері. * [[Томас Мюнцер]] (1490–1525) — неміс уағызшысы және реформаторы. * [[Вальтер Ниман]] (1876–1953) — неміс музыкатанушысы және музыка сыншысы. * [[Фридрих Ницше]] (1844–1900) — неміс философы. * [[Новалис]] (1772–1801) — неміс жазушысы. * [[Мартин Нот]] (1902–1968) — библия зерттеушісі. * [[Михаил Михайлович Пришвин]] (1873–1954) — орыс кеңес жазушысы. * [[Самуэль фон Пуфендорф]] (1632–1694) — неміс заңгері, философы және тарихшысы. * [[Александр Николаевич Радищев]] (1749–1802) — орыс жазушысы, философы және ақыны. * [[Генрих Готтлиб Людвиг Рейхенбах]] (1793–1879) — неміс биологы. * [[Фердинанд де Соссюр]] (1857–1913) — швейцариялық тілші-ғалым. * [[Эдвард Теллер]] (1908–2003) — америкалық физик. * [[Отто Цур Штрассен]] (1869–1961) — неміс зоологы. * [[Лазэр Шэйняну]] (1859–1934) — румын филологы және тілші-ғалымы. * [[Роберт Шуман]] (1810–1856) — неміс композиторыและ пианисі. * [[Беньямин Хайдеке]] (1763–1811) — пастор, ағартушы, публицист және баспагер. * [[Вильгельм Хомберг]] (1652–1715) — неміс табиғат зерттеушісі. * [[Иван-Андрей Унгебауэр]] (1781 жылы қайтыс болған) — орыс сарай дәрігері және Жеті жылдық соғыс кезіндегі әскери дәрігер. * [[Альфред Филиппсон]] (1864–1953) — неміс географы және геологы. * [[Эрнст Юнгер]] (1895–1998) — неміс жазушысы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090826201949/http://www.uni-leipzig.de/welt/ru/index.html Ресми веб-сайт] * [https://research.uni-leipzig.de/catalogus-professorum-lipsiensium/ Professorenkatalog der Universität Leipzig]. * [https://research.uni-leipzig.de/agintern/CPL/index.html Professoren der Universität Leipzig 1945–1993]. * [https://ojs.uclouvain.be/index.php/RETE/article/view/74593 Scholars and Literati at the University of Leipzig (1409–1800)]{{In lang|en}}. * [https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bsz:15-qucosa-110164 Journal Universität Leipzig]. [[Санат:Pages with unreviewed translations]] tl2xy4uwtpxt13hcfc2cv957zmt9jdm 3657240 3657239 2026-09-19T05:59:08Z Nurkhan 13652 3657240 wikitext text/x-wiki '''Лейпциг университеті''' ({{Lang-de|Universität Leipzig}}) — Гейдельберг университетінен кейінгі қазіргі [[Германия]] аумағындағы екінші ең көне университет. Лейпцигтен бұрын құрылған Кельн, Эрфурт және Вюрцбург университеттерінің қызметі уақытша тоқтатылып, кейін қайта ашылды. 2007—2008 оқу жылының қысқы семестрінде университетте 26 978 студент оқыды. Университетте 8579 адам жұмыс істейді. Лейпциг университеті — қаладағы ең ірі жоғары оқу орны. Университет еуропалық университеттер қауымдастығының — Утрехт желісінің мүшесі. == Тарих == 1409 жылы [[Прага|Прагадағы]] [[Карлов университеті|Карлов университетінде]] [[Гусшілер|гусшілер қозғалысынан]] туындаған тәртіпсіздіктердің нәтижесінде мыңға жуық неміс мұғалімдері мен студенттері сол кездегі Мейссен маркгравтығының сауда орталығы Лейпцигке көшіп, сол жердегі гуманитарлық ғылымдар факультетінің жұмысын қайта бастады. [[Файл:Merkelunileipzigdr.jpg|солға|нобай|275x275 нүкте| [[Ангела Меркель]] Лейпциг университетінің құрметті докторы атағын алу рәсімінде]] Қала дереу факультетке ''Петерштрасседе'' ғимарат берді. Фридрих I Жауынгер және Вильгельм II Дәулетті билеушілер университетті күтіп ұстауға жылына 500 гульден және екі оқу ғимаратын салуға қаражат бөлді. 1409 жылы 2 желтоқсанда университеттің сайланған ректоры, [[Теология|теолог]] Иоганнес Отто фон Мюнстерберг оның жарғысын оқыды. 1415 жылы медицина факультеті, ал 1446 жылы заң факультеті құрылды. 1543 жылы Альбертина университетінің кітапханасы құрылды. Университетте төрт қауымдастық болды: саксон, мейсен, франк (кейінірек бавар) және поляк. Университет сайлаушылар берген жерлерден өз кірісін алды. [[Файл:5_Mark_Sachsen_500_Jahre_Uni_Leipzig.jpg|нобай|150x150 нүкте| Құрылғанына 500 жыл толуына орай шығарылған монетаның сырт жағы]] 1757–1758 жылдары Сэмюэл Теодор Келмальц университеттің медициналық факультетінің деканы болды. 1748 жылы ол сонымен қатар Университеттің Ұлы Герцогтар колледжінің мүшесі болды. XIX ғасырдың соңында университет жер телімінен басқа, қалада жалпы құны 18,5 миллион марка болатын 50-ге дейін жер учаскесіне иелік етті. XIX ғасырдағы университет кітапханасында 438 000 том және 4000 қолжазба болды. [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] кезінде Лейпциг университетіне [[Карл Маркс|Карл Маркстің]] есімі берілді. 1909 жылы университеттің 500 жылдығына орай 2 және 5 маркалы тиындар тиісінше 125 000 және 50 000 тиражбен соғылды. Монеталардың бет жағында Саксонияның сайлаушысы , университет ашылған әскери Фридрих және 1909 жылы билік құрған III Фридрих Август бейнеленген . == Оқытушылары == Факультет құрамының тізімі * теологтар: ** [[Густав Баур]], ** [[Людвиг Фридрих Отто Баумгартен-Крузиус]], ** [[Теодор Бригер]], ** [[Христиан Фридрих Ильген]] ** [[Қанис]], ** [[Аутард]], ** [[Константин Тишендорф]], ** [[Натан Содерблом]]; * заңгерлер: ** [[Биндинг]], ** [[Фридберг]], ** [[Мюллер]], ** [[Штоббе]], ** [[Бернхард Виндшайд]], ** [[Адольф Вах]], ** [[Христиан-Готтлиб Гауболд]] ** [[Пауль Кошакер]]; * дәрігерлер: ** [[Брауне, Кристиан Вильгельм|Христиан Вильгельм Брауне]], ** [[Август Фридрих Вальтер|Августин Фридрих Вальтер,]] ** [[Коччиус]], ** [[Карл Креде]], ** [[Вильгельм Гис]], ** [[Христиан Готтлиб Людвиг]], ** [[Бенно Шмидт]], ** [[Тирш]], ** [[Даниэль Готтлиб Мориц Шребер]], ** [[Адольф фон Штрюмпель]] * тарихшылар: ** [[Вильгельм Ваксмут]], ** [[Вальтер Марков]], ** [[Георг Фойгт]], ** [[Карл фон Норден]], ** [[Вильгельм Моренбрехер]], * экономист [[Вильгельм Рошер]]; * философтар: ** [[Мориц Вильгельм Дробиш]], ** [[Вильгельм Вундт]], ** [[Рудольф Сейдель]], ** [[Густав Теодор Фехнер]]; * математиктер: ** [[Феликс Клейн]]; * физиктер: ** [[Карл Фридрих Александр]], ** [[Вильгельм Готтлиб Ганкель]], ** [[Фридрих Хунд]], ** [[Питер Джозеф Вильгельм Дебай]], ** [[Вернер Карл Гейзенберг]], ** [[Густав Людвиг Герц]], ** [[Август Зеебек]]; * химиктер: ** [[Томас Барт]], ** [[Густав Генрих Видеман]], ** [[Кристоф Хирцель]], ** [[Вильгельм Фридрих Оствальд]]; * астрономдар: ** [[Гейнрих Брунс]], ** [[Цельнер]]; * филологтар: ** [[Джордж Курциус]], ** [[Фридрих Август Экштейн]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Экштейн, Фридрих-Август}}</ref>, ** [[Людвиг Ланге]], ** [[Тамыз Лескин]], ** [[Юстус Герман Липсиус]], ** [[Иоганнес Минквиц]] ** [[Отто Риббек]]; ** [[Эдуард Сиверс]]; ** [[Франц Делицш]]; ** [[Теодор Моммсен]]. * археолог [[Иоганнес Овербек]], * шығыстанушылар: ** [[Людольф Крель]]; ** [[Флеймер]], ** [[Август Эдуард Эркес]]; * германистер: ** [[Вильгельм Брауне]] ** [[Рудольф Гильдебранд]], ** [[Царнкке]], * романтанушы [[Эберт]], * славянтанушы [[Август Лескиен]], * египеттанушы [[Георг Эберс]]; * үндігерман ғалымдары ** [[Вальтер Порциг]], ** [[Эрнст Виндиш]]; * зоолог [[Люккарт]]; * ботаниктер: ** [[Пол Амман]], ** [[Август Квиринус Ривин]], ** [[Август Шенк]]; * минералог [[Фердинанд Циркель]], * геолог [[Герман Креднер]]; * географтар: ** [[Фридрих Ратцель]], ** [[Фердинанд фон Рихтхофен]]. == Танымал студенттер == Оқушылар тізімі * [[Карл Густав Акерман]] (1820–1901) — неміс саясаткері. * [[Фридрих Август фон Аммон]] (1799–1861) — неміс офтальмологы. * [[Генрих Иоганн Иммануэль Аншютц]] — неміс-австриялық актер. * [[Александр Иванович Базаров]] (1845–1907) — орыс химигі. * [[Феликс Блох]] (1905–1983) — швейцар физигі, Нобель сыйлығының лауреаты. * [[Георг Бредиг]] (1868–1944) — неміс физик химигі. * [[Брокгауз, Генрих (өнер тарихшысы)|Генрих Брокгаус]] — неміс жазушысы және өнертанушы. * [[Рихард Вагнер]] (1813–1883) — неміс композиторы. * [[Кристиан Фридрих Самуэль Ганеман]] (1755–1843) — гомеопатияның негізін салушы. * [[Арнольд Гелен]] (1904–1976) — неміс философы және әлеуметтанушысы. * [[Ганс-Дитрих Геншер]] (1927 ж.т.) — неміс мемлекет қайраткері. * [[Трауготт Гербер]] (1710–1743) — neміс дәрігері, ботанигі және зерттеушісі. * [[Георгий Юлианович Геровский]] (1886–1959) — Карпат-орыс тіл маманы. * [[Иоганн Вольфганг Гёте]] (1749–1832) — неміс ақыны. * [[Алексей Александрович Гвоздев]] (1887–1939) — орыс кеңес театрының ғалымы. * [[Фемистокл Глюк]] (1853–1942) — неміс хирургі және профессоры. * [[Иоганн Готфрид фон Диссельдорф]] (1668–1745) — Данцигтің ғалымы, бургомистрі және бургравы. * [[Эдуард Зиверс]] (1850–1932) — неміс филологы. * [[Карл Генрих Фердинанд Синтенис]] (1806–1867) — неміс филологы және педагогы. * [[Яромер Хендрих Имиш]] (1819–1897) — мәдениеттанушы. * [[Фриц Йоде]] (1887–1970) — неміс музыкатанушысы және педагогы. * [[Эрих Кестнер]] (1899–1974) — неміс жазушысы және сценарист. * [[Феликс Клейн]] (1849–1925) — неміс математигі. * [[Эмиль Крепелин]] (1856–1926) — неміс психиатры. * [[Готфрид Вильгельм Лейбниц]] (1646–1716) — неміс философы және математигі. * [[Готхольд Эфраим Лессинг]] (1729–1781) — неміс драматургі. * [[Карл Либкнехт]] (1871–1919) — неміс саясаткері, Германия Коммунистік партиясының (KPD) негізін қалаушылардың бірі. * [[Вирджил Маджару]] (1887–1940) — румын экономисі, әлеуметтанушысы, журналисі және саясаткері. * [[Ангела Меркель]] (1954 жылы туған) — неміс саясаткері, Германияның Федералдық канцлері. * [[Иоганн Генрих Михаэлис]] (1668–1738) — филолог; кейінірек өзі білім алған оқу орнында сабақ берген. * [[Теодор Моммзен]] (1817–1903) — неміс тарихшысы, филологы және заңгері. * [[Томас Мюнцер]] (1490–1525) — неміс уағызшысы және реформаторы. * [[Вальтер Ниман]] (1876–1953) — неміс музыкатанушысы және музыка сыншысы. * [[Фридрих Ницше]] (1844–1900) — неміс философы. * [[Новалис]] (1772–1801) — неміс жазушысы. * [[Мартин Нот]] (1902–1968) — библия зерттеушісі. * [[Михаил Михайлович Пришвин]] (1873–1954) — орыс кеңес жазушысы. * [[Самуэль фон Пуфендорф]] (1632–1694) — неміс заңгері, философы және тарихшысы. * [[Александр Николаевич Радищев]] (1749–1802) — орыс жазушысы, философы және ақыны. * [[Генрих Готтлиб Людвиг Рейхенбах]] (1793–1879) — неміс биологы. * [[Фердинанд де Соссюр]] (1857–1913) — швейцариялық тілші-ғалым. * [[Эдвард Теллер]] (1908–2003) — америкалық физик. * [[Отто Цур Штрассен]] (1869–1961) — неміс зоологы. * [[Лазэр Шэйняну]] (1859–1934) — румын филологы және тілші-ғалымы. * [[Роберт Шуман]] (1810–1856) — неміс композиторыและ пианисі. * [[Беньямин Хайдеке]] (1763–1811) — пастор, ағартушы, публицист және баспагер. * [[Вильгельм Хомберг]] (1652–1715) — неміс табиғат зерттеушісі. * [[Иван-Андрей Унгебауэр]] (1781 жылы қайтыс болған) — орыс сарай дәрігері және Жеті жылдық соғыс кезіндегі әскери дәрігер. * [[Альфред Филиппсон]] (1864–1953) — неміс географы және геологы. * [[Эрнст Юнгер]] (1895–1998) — неміс жазушысы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090826201949/http://www.uni-leipzig.de/welt/ru/index.html Ресми веб-сайт] * [https://research.uni-leipzig.de/catalogus-professorum-lipsiensium/ Professorenkatalog der Universität Leipzig]. * [https://research.uni-leipzig.de/agintern/CPL/index.html Professoren der Universität Leipzig 1945–1993]. * [https://ojs.uclouvain.be/index.php/RETE/article/view/74593 Scholars and Literati at the University of Leipzig (1409–1800)]{{In lang|en}}. * [https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bsz:15-qucosa-110164 Journal Universität Leipzig]. plvln41xnffgwviwg85rek6umym0bwm 3657301 3657240 2026-09-19T09:05:16Z Nurkhan 13652 3657301 wikitext text/x-wiki '''Лейпциг университеті''' ({{Lang-de|Universität Leipzig}}) — Гейдельберг университетінен кейінгі қазіргі [[Германия]] аумағындағы екінші ең көне университет. Лейпцигтен бұрын құрылған Кельн, Эрфурт және Вюрцбург университеттерінің қызметі уақытша тоқтатылып, кейін қайта ашылды. 2007—2008 оқу жылының қысқы семестрінде университетте 26 978 студент оқыды. Университетте 8579 адам жұмыс істейді. Лейпциг университеті — қаладағы ең ірі жоғары оқу орны. Университет еуропалық университеттер қауымдастығының — Утрехт желісінің мүшесі. == Тарих == 1409 жылы [[Прага|Прагадағы]] [[Карлов университеті|Карлов университетінде]] [[Гусшілер|гусшілер қозғалысынан]] туындаған тәртіпсіздіктердің нәтижесінде мыңға жуық неміс мұғалімдері мен студенттері сол кездегі Мейссен маркгравтығының сауда орталығы Лейпцигке көшіп, сол жердегі гуманитарлық ғылымдар факультетінің жұмысын қайта бастады. [[Сурет:Merkelunileipzigdr.jpg|солға|нобай|275x275 нүкте| [[Ангела Меркель]] Лейпциг университетінің құрметті докторы атағын алу рәсімінде]] Қала дереу факультетке ''Петерштрасседе'' ғимарат берді. Фридрих I Жауынгер және Вильгельм II Дәулетті билеушілер университетті күтіп ұстауға жылына 500 гульден және екі оқу ғимаратын салуға қаражат бөлді. 1409 жылы 2 желтоқсанда университеттің сайланған ректоры, [[Теология|теолог]] Иоганнес Отто фон Мюнстерберг оның жарғысын оқыды. 1415 жылы медицина факультеті, ал 1446 жылы заң факультеті құрылды. 1543 жылы Альбертина университетінің кітапханасы құрылды. Университетте төрт қауымдастық болды: саксон, мейсен, франк (кейінірек бавар) және поляк. Университет сайлаушылар берген жерлерден өз кірісін алды. [[Сурет:5_Mark_Sachsen_500_Jahre_Uni_Leipzig.jpg|нобай|150x150 нүкте| Құрылғанына 500 жыл толуына орай шығарылған монетаның сырт жағы]] 1757–1758 жылдары Сэмюэл Теодор Келмальц университеттің медициналық факультетінің деканы болды. 1748 жылы ол сонымен қатар Университеттің Ұлы Герцогтар колледжінің мүшесі болды. XIX ғасырдың соңында университет жер телімінен басқа, қалада жалпы құны 18,5 миллион марка болатын 50-ге дейін жер учаскесіне иелік етті. XIX ғасырдағы университет кітапханасында 438 000 том және 4000 қолжазба болды. [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] кезінде Лейпциг университетіне [[Карл Маркс|Карл Маркстің]] есімі берілді. 1909 жылы университеттің 500 жылдығына орай 2 және 5 маркалы тиындар тиісінше 125 000 және 50 000 тиражбен соғылды. Монеталардың бет жағында Саксонияның сайлаушысы , университет ашылған әскери Фридрих және 1909 жылы билік құрған III Фридрих Август бейнеленген . == Оқытушылары == Факультет құрамының тізімі * теологтар: ** [[Густав Баур]], ** [[Людвиг Фридрих Отто Баумгартен-Крузиус]], ** [[Теодор Бригер]], ** [[Христиан Фридрих Ильген]] ** [[Қанис]], ** [[Аутард]], ** [[Константин Тишендорф]], ** [[Натан Содерблом]]; * заңгерлер: ** [[Биндинг]], ** [[Фридберг]], ** [[Мюллер]], ** [[Штоббе]], ** [[Бернхард Виндшайд]], ** [[Адольф Вах]], ** [[Христиан-Готтлиб Гауболд]] ** [[Пауль Кошакер]]; * дәрігерлер: ** [[Брауне, Кристиан Вильгельм|Христиан Вильгельм Брауне]], ** [[Август Фридрих Вальтер|Августин Фридрих Вальтер,]] ** [[Коччиус]], ** [[Карл Креде]], ** [[Вильгельм Гис]], ** [[Христиан Готтлиб Людвиг]], ** [[Бенно Шмидт]], ** [[Тирш]], ** [[Даниэль Готтлиб Мориц Шребер]], ** [[Адольф фон Штрюмпель]] * тарихшылар: ** [[Вильгельм Ваксмут]], ** [[Вальтер Марков]], ** [[Георг Фойгт]], ** [[Карл фон Норден]], ** [[Вильгельм Моренбрехер]], * экономист [[Вильгельм Рошер]]; * философтар: ** [[Мориц Вильгельм Дробиш]], ** [[Вильгельм Вундт]], ** [[Рудольф Сейдель]], ** [[Густав Теодор Фехнер]]; * математиктер: ** [[Феликс Клейн]]; * физиктер: ** [[Карл Фридрих Александр]], ** [[Вильгельм Готтлиб Ганкель]], ** [[Фридрих Хунд]], ** [[Питер Джозеф Вильгельм Дебай]], ** [[Вернер Карл Гейзенберг]], ** [[Густав Людвиг Герц]], ** [[Август Зеебек]]; * химиктер: ** [[Томас Барт]], ** [[Густав Генрих Видеман]], ** [[Кристоф Хирцель]], ** [[Вильгельм Фридрих Оствальд]]; * астрономдар: ** [[Гейнрих Брунс]], ** [[Цельнер]]; * филологтар: ** [[Джордж Курциус]], ** [[Фридрих Август Экштейн]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Экштейн, Фридрих-Август}}</ref>, ** [[Людвиг Ланге]], ** [[Тамыз Лескин]], ** [[Юстус Герман Липсиус]], ** [[Иоганнес Минквиц]] ** [[Отто Риббек]]; ** [[Эдуард Сиверс]]; ** [[Франц Делицш]]; ** [[Теодор Моммсен]]. * археолог [[Иоганнес Овербек]], * шығыстанушылар: ** [[Людольф Крель]]; ** [[Флеймер]], ** [[Август Эдуард Эркес]]; * германистер: ** [[Вильгельм Брауне]] ** [[Рудольф Гильдебранд]], ** [[Царнкке]], * романтанушы [[Эберт]], * славянтанушы [[Август Лескиен]], * египеттанушы [[Георг Эберс]]; * үндігерман ғалымдары ** [[Вальтер Порциг]], ** [[Эрнст Виндиш]]; * зоолог [[Люккарт]]; * ботаниктер: ** [[Пол Амман]], ** [[Август Квиринус Ривин]], ** [[Август Шенк]]; * минералог [[Фердинанд Циркель]], * геолог [[Герман Креднер]]; * географтар: ** [[Фридрих Ратцель]], ** [[Фердинанд фон Рихтхофен]]. == Танымал студенттер == Оқушылар тізімі * [[Карл Густав Акерман]] (1820–1901) — неміс саясаткері. * [[Фридрих Август фон Аммон]] (1799–1861) — неміс офтальмологы. * [[Генрих Иоганн Иммануэль Аншютц]] — неміс-австриялық актер. * [[Александр Иванович Базаров]] (1845–1907) — орыс химигі. * [[Феликс Блох]] (1905–1983) — швейцар физигі, Нобель сыйлығының лауреаты. * [[Георг Бредиг]] (1868–1944) — неміс физик химигі. * [[Брокгауз, Генрих (өнер тарихшысы)|Генрих Брокгаус]] — неміс жазушысы және өнертанушы. * [[Рихард Вагнер]] (1813–1883) — неміс композиторы. * [[Кристиан Фридрих Самуэль Ганеман]] (1755–1843) — гомеопатияның негізін салушы. * [[Арнольд Гелен]] (1904–1976) — неміс философы және әлеуметтанушысы. * [[Ганс-Дитрих Геншер]] (1927 ж.т.) — неміс мемлекет қайраткері. * [[Трауготт Гербер]] (1710–1743) — neміс дәрігері, ботанигі және зерттеушісі. * [[Георгий Юлианович Геровский]] (1886–1959) — Карпат-орыс тіл маманы. * [[Иоганн Вольфганг Гёте]] (1749–1832) — неміс ақыны. * [[Алексей Александрович Гвоздев]] (1887–1939) — орыс кеңес театрының ғалымы. * [[Фемистокл Глюк]] (1853–1942) — неміс хирургі және профессоры. * [[Иоганн Готфрид фон Диссельдорф]] (1668–1745) — Данцигтің ғалымы, бургомистрі және бургравы. * [[Эдуард Зиверс]] (1850–1932) — неміс филологы. * [[Карл Генрих Фердинанд Синтенис]] (1806–1867) — неміс филологы және педагогы. * [[Яромер Хендрих Имиш]] (1819–1897) — мәдениеттанушы. * [[Фриц Йоде]] (1887–1970) — неміс музыкатанушысы және педагогы. * [[Эрих Кестнер]] (1899–1974) — неміс жазушысы және сценарист. * [[Феликс Клейн]] (1849–1925) — неміс математигі. * [[Эмиль Крепелин]] (1856–1926) — неміс психиатры. * [[Готфрид Вильгельм Лейбниц]] (1646–1716) — неміс философы және математигі. * [[Готхольд Эфраим Лессинг]] (1729–1781) — неміс драматургі. * [[Карл Либкнехт]] (1871–1919) — неміс саясаткері, Германия Коммунистік партиясының (KPD) негізін қалаушылардың бірі. * [[Вирджил Маджару]] (1887–1940) — румын экономисі, әлеуметтанушысы, журналисі және саясаткері. * [[Ангела Меркель]] (1954 жылы туған) — неміс саясаткері, Германияның Федералдық канцлері. * [[Иоганн Генрих Михаэлис]] (1668–1738) — филолог; кейінірек өзі білім алған оқу орнында сабақ берген. * [[Теодор Моммзен]] (1817–1903) — неміс тарихшысы, филологы және заңгері. * [[Томас Мюнцер]] (1490–1525) — неміс уағызшысы және реформаторы. * [[Вальтер Ниман]] (1876–1953) — неміс музыкатанушысы және музыка сыншысы. * [[Фридрих Ницше]] (1844–1900) — неміс философы. * [[Новалис]] (1772–1801) — неміс жазушысы. * [[Мартин Нот]] (1902–1968) — библия зерттеушісі. * [[Михаил Михайлович Пришвин]] (1873–1954) — орыс кеңес жазушысы. * [[Самуэль фон Пуфендорф]] (1632–1694) — неміс заңгері, философы және тарихшысы. * [[Александр Николаевич Радищев]] (1749–1802) — орыс жазушысы, философы және ақыны. * [[Генрих Готтлиб Людвиг Рейхенбах]] (1793–1879) — неміс биологы. * [[Фердинанд де Соссюр]] (1857–1913) — швейцариялық тілші-ғалым. * [[Эдвард Теллер]] (1908–2003) — америкалық физик. * [[Отто Цур Штрассен]] (1869–1961) — неміс зоологы. * [[Лазэр Шэйняну]] (1859–1934) — румын филологы және тілші-ғалымы. * [[Роберт Шуман]] (1810–1856) — неміс композиторыและ пианисі. * [[Беньямин Хайдеке]] (1763–1811) — пастор, ағартушы, публицист және баспагер. * [[Вильгельм Хомберг]] (1652–1715) — неміс табиғат зерттеушісі. * [[Иван-Андрей Унгебауэр]] (1781 жылы қайтыс болған) — орыс сарай дәрігері және Жеті жылдық соғыс кезіндегі әскери дәрігер. * [[Альфред Филиппсон]] (1864–1953) — неміс географы және геологы. * [[Эрнст Юнгер]] (1895–1998) — неміс жазушысы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090826201949/http://www.uni-leipzig.de/welt/ru/index.html Ресми веб-сайт] * [https://research.uni-leipzig.de/catalogus-professorum-lipsiensium/ Professorenkatalog der Universität Leipzig]. * [https://research.uni-leipzig.de/agintern/CPL/index.html Professoren der Universität Leipzig 1945–1993]. * [https://ojs.uclouvain.be/index.php/RETE/article/view/74593 Scholars and Literati at the University of Leipzig (1409–1800)]{{In lang|en}}. * [https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bsz:15-qucosa-110164 Journal Universität Leipzig]. cnm70d9xid37rx7ki4eiq8o7wxr6t3f 3657302 3657301 2026-09-19T09:09:33Z Nurkhan 13652 /* Оқытушылары */ 3657302 wikitext text/x-wiki '''Лейпциг университеті''' ({{Lang-de|Universität Leipzig}}) — Гейдельберг университетінен кейінгі қазіргі [[Германия]] аумағындағы екінші ең көне университет. Лейпцигтен бұрын құрылған Кельн, Эрфурт және Вюрцбург университеттерінің қызметі уақытша тоқтатылып, кейін қайта ашылды. 2007—2008 оқу жылының қысқы семестрінде университетте 26 978 студент оқыды. Университетте 8579 адам жұмыс істейді. Лейпциг университеті — қаладағы ең ірі жоғары оқу орны. Университет еуропалық университеттер қауымдастығының — Утрехт желісінің мүшесі. == Тарих == 1409 жылы [[Прага|Прагадағы]] [[Карлов университеті|Карлов университетінде]] [[Гусшілер|гусшілер қозғалысынан]] туындаған тәртіпсіздіктердің нәтижесінде мыңға жуық неміс мұғалімдері мен студенттері сол кездегі Мейссен маркгравтығының сауда орталығы Лейпцигке көшіп, сол жердегі гуманитарлық ғылымдар факультетінің жұмысын қайта бастады. [[Сурет:Merkelunileipzigdr.jpg|солға|нобай|275x275 нүкте| [[Ангела Меркель]] Лейпциг университетінің құрметті докторы атағын алу рәсімінде]] Қала дереу факультетке ''Петерштрасседе'' ғимарат берді. Фридрих I Жауынгер және Вильгельм II Дәулетті билеушілер университетті күтіп ұстауға жылына 500 гульден және екі оқу ғимаратын салуға қаражат бөлді. 1409 жылы 2 желтоқсанда университеттің сайланған ректоры, [[Теология|теолог]] Иоганнес Отто фон Мюнстерберг оның жарғысын оқыды. 1415 жылы медицина факультеті, ал 1446 жылы заң факультеті құрылды. 1543 жылы Альбертина университетінің кітапханасы құрылды. Университетте төрт қауымдастық болды: саксон, мейсен, франк (кейінірек бавар) және поляк. Университет сайлаушылар берген жерлерден өз кірісін алды. [[Сурет:5_Mark_Sachsen_500_Jahre_Uni_Leipzig.jpg|нобай|150x150 нүкте| Құрылғанына 500 жыл толуына орай шығарылған монетаның сырт жағы]] 1757–1758 жылдары Сэмюэл Теодор Келмальц университеттің медициналық факультетінің деканы болды. 1748 жылы ол сонымен қатар Университеттің Ұлы Герцогтар колледжінің мүшесі болды. XIX ғасырдың соңында университет жер телімінен басқа, қалада жалпы құны 18,5 миллион марка болатын 50-ге дейін жер учаскесіне иелік етті. XIX ғасырдағы университет кітапханасында 438 000 том және 4000 қолжазба болды. [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] кезінде Лейпциг университетіне [[Карл Маркс|Карл Маркстің]] есімі берілді. 1909 жылы университеттің 500 жылдығына орай 2 және 5 маркалы тиындар тиісінше 125 000 және 50 000 тиражбен соғылды. Монеталардың бет жағында Саксонияның сайлаушысы , университет ашылған әскери Фридрих және 1909 жылы билік құрған III Фридрих Август бейнеленген . == Оқытушылары == {{Жасырын блоктың басы|Оқытушылар тізімі}} {{бағандар|3}} * теологтар: ** [[Густав Баур]], ** [[Людвиг Фридрих Отто Баумгартен-Крузиус]], ** [[Теодор Бригер]], ** [[Христиан Фридрих Ильген]] ** [[Қанис]], ** [[Аутард]], ** [[Константин Тишендорф]], ** [[Натан Содерблом]]; * заңгерлер: ** [[Биндинг]], ** [[Фридберг]], ** [[Мюллер]], ** [[Штоббе]], ** [[Бернхард Виндшайд]], ** [[Адольф Вах]], ** [[Христиан-Готтлиб Гауболд]] ** [[Пауль Кошакер]]; * дәрігерлер: ** [[Брауне, Кристиан Вильгельм|Христиан Вильгельм Брауне]], ** [[Август Фридрих Вальтер|Августин Фридрих Вальтер,]] ** [[Коччиус]], ** [[Карл Креде]], ** [[Вильгельм Гис]], ** [[Христиан Готтлиб Людвиг]], ** [[Бенно Шмидт]], ** [[Тирш]], ** [[Даниэль Готтлиб Мориц Шребер]], ** [[Адольф фон Штрюмпель]] * тарихшылар: ** [[Вильгельм Ваксмут]], ** [[Вальтер Марков]], ** [[Георг Фойгт]], ** [[Карл фон Норден]], ** [[Вильгельм Моренбрехер]], * экономист [[Вильгельм Рошер]]; * философтар: ** [[Мориц Вильгельм Дробиш]], ** [[Вильгельм Вундт]], ** [[Рудольф Сейдель]], ** [[Густав Теодор Фехнер]]; * математиктер: ** [[Феликс Клейн]]; * физиктер: ** [[Карл Фридрих Александр]], ** [[Вильгельм Готтлиб Ганкель]], ** [[Фридрих Хунд]], ** [[Питер Джозеф Вильгельм Дебай]], ** [[Вернер Карл Гейзенберг]], ** [[Густав Людвиг Герц]], ** [[Август Зеебек]]; * химиктер: ** [[Томас Барт]], ** [[Густав Генрих Видеман]], ** [[Кристоф Хирцель]], ** [[Вильгельм Фридрих Оствальд]]; * астрономдар: ** [[Гейнрих Брунс]], ** [[Цельнер]]; * филологтар: ** [[Джордж Курциус]], ** [[Фридрих Август Экштейн]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Экштейн, Фридрих-Август}}</ref>, ** [[Людвиг Ланге]], ** [[Тамыз Лескин]], ** [[Юстус Герман Липсиус]], ** [[Иоганнес Минквиц]] ** [[Отто Риббек]]; ** [[Эдуард Сиверс]]; ** [[Франц Делицш]]; ** [[Теодор Моммсен]]. * археолог [[Иоганнес Овербек]], * шығыстанушылар: ** [[Людольф Крель]]; ** [[Флеймер]], ** [[Август Эдуард Эркес]]; * германистер: ** [[Вильгельм Брауне]] ** [[Рудольф Гильдебранд]], ** [[Царнкке]], * романтанушы [[Эберт]], * славянтанушы [[Август Лескиен]], * египеттанушы [[Георг Эберс]]; * үндігерман ғалымдары ** [[Вальтер Порциг]], ** [[Эрнст Виндиш]]; * зоолог [[Люккарт]]; * ботаниктер: ** [[Пол Амман]], ** [[Август Квиринус Ривин]], ** [[Август Шенк]]; * минералог [[Фердинанд Циркель]], * геолог [[Герман Креднер]]; * географтар: ** [[Фридрих Ратцель]], ** [[Фердинанд фон Рихтхофен]]. {{Жасырын блоктың соңы}} == Танымал студенттер == Оқушылар тізімі * [[Карл Густав Акерман]] (1820–1901) — неміс саясаткері. * [[Фридрих Август фон Аммон]] (1799–1861) — неміс офтальмологы. * [[Генрих Иоганн Иммануэль Аншютц]] — неміс-австриялық актер. * [[Александр Иванович Базаров]] (1845–1907) — орыс химигі. * [[Феликс Блох]] (1905–1983) — швейцар физигі, Нобель сыйлығының лауреаты. * [[Георг Бредиг]] (1868–1944) — неміс физик химигі. * [[Брокгауз, Генрих (өнер тарихшысы)|Генрих Брокгаус]] — неміс жазушысы және өнертанушы. * [[Рихард Вагнер]] (1813–1883) — неміс композиторы. * [[Кристиан Фридрих Самуэль Ганеман]] (1755–1843) — гомеопатияның негізін салушы. * [[Арнольд Гелен]] (1904–1976) — неміс философы және әлеуметтанушысы. * [[Ганс-Дитрих Геншер]] (1927 ж.т.) — неміс мемлекет қайраткері. * [[Трауготт Гербер]] (1710–1743) — neміс дәрігері, ботанигі және зерттеушісі. * [[Георгий Юлианович Геровский]] (1886–1959) — Карпат-орыс тіл маманы. * [[Иоганн Вольфганг Гёте]] (1749–1832) — неміс ақыны. * [[Алексей Александрович Гвоздев]] (1887–1939) — орыс кеңес театрының ғалымы. * [[Фемистокл Глюк]] (1853–1942) — неміс хирургі және профессоры. * [[Иоганн Готфрид фон Диссельдорф]] (1668–1745) — Данцигтің ғалымы, бургомистрі және бургравы. * [[Эдуард Зиверс]] (1850–1932) — неміс филологы. * [[Карл Генрих Фердинанд Синтенис]] (1806–1867) — неміс филологы және педагогы. * [[Яромер Хендрих Имиш]] (1819–1897) — мәдениеттанушы. * [[Фриц Йоде]] (1887–1970) — неміс музыкатанушысы және педагогы. * [[Эрих Кестнер]] (1899–1974) — неміс жазушысы және сценарист. * [[Феликс Клейн]] (1849–1925) — неміс математигі. * [[Эмиль Крепелин]] (1856–1926) — неміс психиатры. * [[Готфрид Вильгельм Лейбниц]] (1646–1716) — неміс философы және математигі. * [[Готхольд Эфраим Лессинг]] (1729–1781) — неміс драматургі. * [[Карл Либкнехт]] (1871–1919) — неміс саясаткері, Германия Коммунистік партиясының (KPD) негізін қалаушылардың бірі. * [[Вирджил Маджару]] (1887–1940) — румын экономисі, әлеуметтанушысы, журналисі және саясаткері. * [[Ангела Меркель]] (1954 жылы туған) — неміс саясаткері, Германияның Федералдық канцлері. * [[Иоганн Генрих Михаэлис]] (1668–1738) — филолог; кейінірек өзі білім алған оқу орнында сабақ берген. * [[Теодор Моммзен]] (1817–1903) — неміс тарихшысы, филологы және заңгері. * [[Томас Мюнцер]] (1490–1525) — неміс уағызшысы және реформаторы. * [[Вальтер Ниман]] (1876–1953) — неміс музыкатанушысы және музыка сыншысы. * [[Фридрих Ницше]] (1844–1900) — неміс философы. * [[Новалис]] (1772–1801) — неміс жазушысы. * [[Мартин Нот]] (1902–1968) — библия зерттеушісі. * [[Михаил Михайлович Пришвин]] (1873–1954) — орыс кеңес жазушысы. * [[Самуэль фон Пуфендорф]] (1632–1694) — неміс заңгері, философы және тарихшысы. * [[Александр Николаевич Радищев]] (1749–1802) — орыс жазушысы, философы және ақыны. * [[Генрих Готтлиб Людвиг Рейхенбах]] (1793–1879) — неміс биологы. * [[Фердинанд де Соссюр]] (1857–1913) — швейцариялық тілші-ғалым. * [[Эдвард Теллер]] (1908–2003) — америкалық физик. * [[Отто Цур Штрассен]] (1869–1961) — неміс зоологы. * [[Лазэр Шэйняну]] (1859–1934) — румын филологы және тілші-ғалымы. * [[Роберт Шуман]] (1810–1856) — неміс композиторыและ пианисі. * [[Беньямин Хайдеке]] (1763–1811) — пастор, ағартушы, публицист және баспагер. * [[Вильгельм Хомберг]] (1652–1715) — неміс табиғат зерттеушісі. * [[Иван-Андрей Унгебауэр]] (1781 жылы қайтыс болған) — орыс сарай дәрігері және Жеті жылдық соғыс кезіндегі әскери дәрігер. * [[Альфред Филиппсон]] (1864–1953) — неміс географы және геологы. * [[Эрнст Юнгер]] (1895–1998) — неміс жазушысы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090826201949/http://www.uni-leipzig.de/welt/ru/index.html Ресми веб-сайт] * [https://research.uni-leipzig.de/catalogus-professorum-lipsiensium/ Professorenkatalog der Universität Leipzig]. * [https://research.uni-leipzig.de/agintern/CPL/index.html Professoren der Universität Leipzig 1945–1993]. * [https://ojs.uclouvain.be/index.php/RETE/article/view/74593 Scholars and Literati at the University of Leipzig (1409–1800)]{{In lang|en}}. * [https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bsz:15-qucosa-110164 Journal Universität Leipzig]. hmjtcwvb1tq3fs1017p70r2p43td37s 3657307 3657302 2026-09-19T09:20:55Z Nurkhan 13652 3657307 wikitext text/x-wiki '''Лейпциг университеті''' ({{Lang-de|Universität Leipzig}}) — Гейдельберг университетінен кейінгі қазіргі [[Германия]] аумағындағы екінші ең көне университет. Лейпцигтен бұрын құрылған Кельн, Эрфурт және Вюрцбург университеттерінің қызметі уақытша тоқтатылып, кейін қайта ашылды. 2007—2008 оқу жылының қысқы семестрінде университетте 26 978 студент оқыды. Университетте 8579 адам жұмыс істейді. Лейпциг университеті — қаладағы ең ірі жоғары оқу орны. Университет еуропалық университеттер қауымдастығының — Утрехт желісінің мүшесі. == Тарих == 1409 жылы [[Прага|Прагадағы]] [[Карлов университеті|Карлов университетінде]] [[Гусшілер|гусшілер қозғалысынан]] туындаған тәртіпсіздіктердің нәтижесінде мыңға жуық неміс мұғалімдері мен студенттері сол кездегі Мейссен маркгравтығының сауда орталығы Лейпцигке көшіп, сол жердегі гуманитарлық ғылымдар факультетінің жұмысын қайта бастады. [[Сурет:Merkelunileipzigdr.jpg|солға|нобай|275x275 нүкте| [[Ангела Меркель]] Лейпциг университетінің құрметті докторы атағын алу рәсімінде]] Қала дереу факультетке ''Петерштрасседе'' ғимарат берді. Фридрих I Жауынгер және Вильгельм II Дәулетті билеушілер университетті күтіп ұстауға жылына 500 гульден және екі оқу ғимаратын салуға қаражат бөлді. 1409 жылы 2 желтоқсанда университеттің сайланған ректоры, [[Теология|теолог]] Иоганнес Отто фон Мюнстерберг оның жарғысын оқыды. 1415 жылы медицина факультеті, ал 1446 жылы заң факультеті құрылды. 1543 жылы Альбертина университетінің кітапханасы құрылды. Университетте төрт қауымдастық болды: саксон, мейсен, франк (кейінірек бавар) және поляк. Университет сайлаушылар берген жерлерден өз кірісін алды. [[Сурет:5_Mark_Sachsen_500_Jahre_Uni_Leipzig.jpg|нобай|150x150 нүкте| Құрылғанына 500 жыл толуына орай шығарылған монетаның сырт жағы]] 1757–1758 жылдары Сэмюэл Теодор Келмальц университеттің медициналық факультетінің деканы болды. 1748 жылы ол сонымен қатар Университеттің Ұлы Герцогтар колледжінің мүшесі болды. XIX ғасырдың соңында университет жер телімінен басқа, қалада жалпы құны 18,5 миллион марка болатын 50-ге дейін жер учаскесіне иелік етті. XIX ғасырдағы университет кітапханасында 438 000 том және 4000 қолжазба болды. [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] кезінде Лейпциг университетіне [[Карл Маркс|Карл Маркстің]] есімі берілді. 1909 жылы университеттің 500 жылдығына орай 2 және 5 маркалы тиындар тиісінше 125 000 және 50 000 тиражбен соғылды. Монеталардың бет жағында Саксонияның сайлаушысы , университет ашылған әскери Фридрих және 1909 жылы билік құрған III Фридрих Август бейнеленген . == Оқытушылары == {{Жасырын блоктың басы|Оқытушылар тізімі}} {{Div col|3}} * теологтар: ** [[Густав Баур]], ** [[Людвиг Фридрих Отто Баумгартен-Крузиус]], ** [[Теодор Бригер]], ** [[Христиан Фридрих Ильген]] ** [[Қанис]], ** [[Аутард]], ** [[Константин Тишендорф]], ** [[Натан Содерблом]]; * заңгерлер: ** [[Биндинг]], ** [[Фридберг]], ** [[Мюллер]], ** [[Штоббе]], ** [[Бернхард Виндшайд]], ** [[Адольф Вах]], ** [[Христиан-Готтлиб Гауболд]] ** [[Пауль Кошакер]]; * дәрігерлер: ** [[Брауне, Кристиан Вильгельм|Христиан Вильгельм Брауне]], ** [[Август Фридрих Вальтер|Августин Фридрих Вальтер,]] ** [[Коччиус]], ** [[Карл Креде]], ** [[Вильгельм Гис]], ** [[Христиан Готтлиб Людвиг]], ** [[Бенно Шмидт]], ** [[Тирш]], ** [[Даниэль Готтлиб Мориц Шребер]], ** [[Адольф фон Штрюмпель]] * тарихшылар: ** [[Вильгельм Ваксмут]], ** [[Вальтер Марков]], ** [[Георг Фойгт]], ** [[Карл фон Норден]], ** [[Вильгельм Моренбрехер]], * экономист [[Вильгельм Рошер]]; * философтар: ** [[Мориц Вильгельм Дробиш]], ** [[Вильгельм Вундт]], ** [[Рудольф Сейдель]], ** [[Густав Теодор Фехнер]]; * математиктер: ** [[Феликс Клейн]]; * физиктер: ** [[Карл Фридрих Александр]], ** [[Вильгельм Готтлиб Ганкель]], ** [[Фридрих Хунд]], ** [[Питер Джозеф Вильгельм Дебай]], ** [[Вернер Карл Гейзенберг]], ** [[Густав Людвиг Герц]], ** [[Август Зеебек]]; * химиктер: ** [[Томас Барт]], ** [[Густав Генрих Видеман]], ** [[Кристоф Хирцель]], ** [[Вильгельм Фридрих Оствальд]]; * астрономдар: ** [[Гейнрих Брунс]], ** [[Цельнер]]; * филологтар: ** [[Джордж Курциус]], ** [[Фридрих Август Экштейн]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Экштейн, Фридрих-Август}}</ref>, ** [[Людвиг Ланге]], ** [[Тамыз Лескин]], ** [[Юстус Герман Липсиус]], ** [[Иоганнес Минквиц]] ** [[Отто Риббек]]; ** [[Эдуард Сиверс]]; ** [[Франц Делицш]]; ** [[Теодор Моммсен]]. * археолог [[Иоганнес Овербек]], * шығыстанушылар: ** [[Людольф Крель]]; ** [[Флеймер]], ** [[Август Эдуард Эркес]]; * германистер: ** [[Вильгельм Брауне]] ** [[Рудольф Гильдебранд]], ** [[Царнкке]], * романтанушы [[Эберт]], * славянтанушы [[Август Лескиен]], * египеттанушы [[Георг Эберс]]; * үндігерман ғалымдары ** [[Вальтер Порциг]], ** [[Эрнст Виндиш]]; * зоолог [[Люккарт]]; * ботаниктер: ** [[Пол Амман]], ** [[Август Квиринус Ривин]], ** [[Август Шенк]]; * минералог [[Фердинанд Циркель]], * геолог [[Герман Креднер]]; * географтар: ** [[Фридрих Ратцель]], ** [[Фердинанд фон Рихтхофен]]. {{Жасырын блоктың соңы}} == Танымал студенттер == {{Жасырын блоктың басы|Студенттер тізімі}} {{Div col|3}} * [[Карл Густав Акерман]] (1820–1901) — неміс саясаткері. * [[Фридрих Август фон Аммон]] (1799–1861) — неміс офтальмологы. * [[Генрих Иоганн Иммануэль Аншютц]] — неміс-австриялық актер. * [[Александр Иванович Базаров]] (1845–1907) — орыс химигі. * [[Феликс Блох]] (1905–1983) — швейцар физигі, Нобель сыйлығының лауреаты. * [[Георг Бредиг]] (1868–1944) — неміс физик химигі. * [[Брокгауз, Генрих (өнер тарихшысы)|Генрих Брокгаус]] — неміс жазушысы және өнертанушы. * [[Рихард Вагнер]] (1813–1883) — неміс композиторы. * [[Кристиан Фридрих Самуэль Ганеман]] (1755–1843) — гомеопатияның негізін салушы. * [[Арнольд Гелен]] (1904–1976) — неміс философы және әлеуметтанушысы. * [[Ганс-Дитрих Геншер]] (1927 ж.т.) — неміс мемлекет қайраткері. * [[Трауготт Гербер]] (1710–1743) — neміс дәрігері, ботанигі және зерттеушісі. * [[Георгий Юлианович Геровский]] (1886–1959) — Карпат-орыс тіл маманы. * [[Иоганн Вольфганг Гёте]] (1749–1832) — неміс ақыны. * [[Алексей Александрович Гвоздев]] (1887–1939) — орыс кеңес театрының ғалымы. * [[Фемистокл Глюк]] (1853–1942) — неміс хирургі және профессоры. * [[Иоганн Готфрид фон Диссельдорф]] (1668–1745) — Данцигтің ғалымы, бургомистрі және бургравы. * [[Эдуард Зиверс]] (1850–1932) — неміс филологы. * [[Карл Генрих Фердинанд Синтенис]] (1806–1867) — неміс филологы және педагогы. * [[Яромер Хендрих Имиш]] (1819–1897) — мәдениеттанушы. * [[Фриц Йоде]] (1887–1970) — неміс музыкатанушысы және педагогы. * [[Эрих Кестнер]] (1899–1974) — неміс жазушысы және сценарист. * [[Феликс Клейн]] (1849–1925) — неміс математигі. * [[Эмиль Крепелин]] (1856–1926) — неміс психиатры. * [[Готфрид Вильгельм Лейбниц]] (1646–1716) — неміс философы және математигі. * [[Готхольд Эфраим Лессинг]] (1729–1781) — неміс драматургі. * [[Карл Либкнехт]] (1871–1919) — неміс саясаткері, Германия Коммунистік партиясының (KPD) негізін қалаушылардың бірі. * [[Вирджил Маджару]] (1887–1940) — румын экономисі, әлеуметтанушысы, журналисі және саясаткері. * [[Ангела Меркель]] (1954 жылы туған) — неміс саясаткері, Германияның Федералдық канцлері. * [[Иоганн Генрих Михаэлис]] (1668–1738) — филолог; кейінірек өзі білім алған оқу орнында сабақ берген. * [[Теодор Моммзен]] (1817–1903) — неміс тарихшысы, филологы және заңгері. * [[Томас Мюнцер]] (1490–1525) — неміс уағызшысы және реформаторы. * [[Вальтер Ниман]] (1876–1953) — неміс музыкатанушысы және музыка сыншысы. * [[Фридрих Ницше]] (1844–1900) — неміс философы. * [[Новалис]] (1772–1801) — неміс жазушысы. * [[Мартин Нот]] (1902–1968) — библия зерттеушісі. * [[Михаил Михайлович Пришвин]] (1873–1954) — орыс кеңес жазушысы. * [[Самуэль фон Пуфендорф]] (1632–1694) — неміс заңгері, философы және тарихшысы. * [[Александр Николаевич Радищев]] (1749–1802) — орыс жазушысы, философы және ақыны. * [[Генрих Готтлиб Людвиг Рейхенбах]] (1793–1879) — неміс биологы. * [[Фердинанд де Соссюр]] (1857–1913) — швейцариялық тілші-ғалым. * [[Эдвард Теллер]] (1908–2003) — америкалық физик. * [[Отто Цур Штрассен]] (1869–1961) — неміс зоологы. * [[Лазэр Шэйняну]] (1859–1934) — румын филологы және тілші-ғалымы. * [[Роберт Шуман]] (1810–1856) — неміс композиторыและ пианисі. * [[Беньямин Хайдеке]] (1763–1811) — пастор, ағартушы, публицист және баспагер. * [[Вильгельм Хомберг]] (1652–1715) — неміс табиғат зерттеушісі. * [[Иван-Андрей Унгебауэр]] (1781 жылы қайтыс болған) — орыс сарай дәрігері және Жеті жылдық соғыс кезіндегі әскери дәрігер. * [[Альфред Филиппсон]] (1864–1953) — неміс географы және геологы. * [[Эрнст Юнгер]] (1895–1998) — неміс жазушысы. {{Жасырын блоктың соңы}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090826201949/http://www.uni-leipzig.de/welt/ru/index.html Ресми веб-сайт] * [https://research.uni-leipzig.de/catalogus-professorum-lipsiensium/ Professorenkatalog der Universität Leipzig]. * [https://research.uni-leipzig.de/agintern/CPL/index.html Professoren der Universität Leipzig 1945–1993]. * [https://ojs.uclouvain.be/index.php/RETE/article/view/74593 Scholars and Literati at the University of Leipzig (1409–1800)]{{In lang|en}}. * [https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bsz:15-qucosa-110164 Journal Universität Leipzig]. tf1fr7nwhohjbtgcczov203j4oz5iyf 3657308 3657307 2026-09-19T09:22:17Z Nurkhan 13652 3657308 wikitext text/x-wiki '''Лейпциг университеті''' ({{Lang-de|Universität Leipzig}}) — Гейдельберг университетінен кейінгі қазіргі [[Германия]] аумағындағы екінші ең көне университет. Лейпцигтен бұрын құрылған Кельн, Эрфурт және Вюрцбург университеттерінің қызметі уақытша тоқтатылып, кейін қайта ашылды. 2007—2008 оқу жылының қысқы семестрінде университетте 26 978 студент оқыды. Университетте 8579 адам жұмыс істейді. Лейпциг университеті — қаладағы ең ірі жоғары оқу орны. Университет еуропалық университеттер қауымдастығының — Утрехт желісінің мүшесі. == Тарих == 1409 жылы [[Прага|Прагадағы]] [[Карлов университеті|Карлов университетінде]] [[Гусшілер|гусшілер қозғалысынан]] туындаған тәртіпсіздіктердің нәтижесінде мыңға жуық неміс мұғалімдері мен студенттері сол кездегі Мейссен маркгравтығының сауда орталығы Лейпцигке көшіп, сол жердегі гуманитарлық ғылымдар факультетінің жұмысын қайта бастады. [[Сурет:Merkelunileipzigdr.jpg|солға|нобай|275x275 нүкте| [[Ангела Меркель]] Лейпциг университетінің құрметті докторы атағын алу рәсімінде]] Қала дереу факультетке ''Петерштрасседе'' ғимарат берді. Фридрих I Жауынгер және Вильгельм II Дәулетті билеушілер университетті күтіп ұстауға жылына 500 гульден және екі оқу ғимаратын салуға қаражат бөлді. 1409 жылы 2 желтоқсанда университеттің сайланған ректоры, [[Теология|теолог]] Иоганнес Отто фон Мюнстерберг оның жарғысын оқыды. 1415 жылы медицина факультеті, ал 1446 жылы заң факультеті құрылды. 1543 жылы Альбертина университетінің кітапханасы құрылды. Университетте төрт қауымдастық болды: саксон, мейсен, франк (кейінірек бавар) және поляк. Университет сайлаушылар берген жерлерден өз кірісін алды. [[Сурет:5_Mark_Sachsen_500_Jahre_Uni_Leipzig.jpg|нобай|150x150 нүкте| Құрылғанына 500 жыл толуына орай шығарылған монетаның сырт жағы]] 1757–1758 жылдары Сэмюэл Теодор Келмальц университеттің медициналық факультетінің деканы болды. 1748 жылы ол сонымен қатар Университеттің Ұлы Герцогтар колледжінің мүшесі болды. XIX ғасырдың соңында университет жер телімінен басқа, қалада жалпы құны 18,5 миллион марка болатын 50-ге дейін жер учаскесіне иелік етті. XIX ғасырдағы университет кітапханасында 438 000 том және 4000 қолжазба болды. [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] кезінде Лейпциг университетіне [[Карл Маркс|Карл Маркстің]] есімі берілді. 1909 жылы университеттің 500 жылдығына орай 2 және 5 маркалы тиындар тиісінше 125 000 және 50 000 тиражбен соғылды. Монеталардың бет жағында Саксонияның сайлаушысы , университет ашылған әскери Фридрих және 1909 жылы билік құрған III Фридрих Август бейнеленген . == Оқытушылары == {{Жасырын блоктың басы|Оқытушылар тізімі}} {{Div col|3}} * теологтар: ** [[Густав Баур]], ** [[Людвиг Фридрих Отто Баумгартен-Крузиус]], ** [[Теодор Бригер]], ** [[Христиан Фридрих Ильген]] ** [[Қанис]], ** [[Аутард]], ** [[Константин Тишендорф]], ** [[Натан Содерблом]]; * заңгерлер: ** [[Биндинг]], ** [[Фридберг]], ** [[Мюллер]], ** [[Штоббе]], ** [[Бернхард Виндшайд]], ** [[Адольф Вах]], ** [[Христиан-Готтлиб Гауболд]] ** [[Пауль Кошакер]]; * дәрігерлер: ** [[Брауне, Кристиан Вильгельм|Христиан Вильгельм Брауне]], ** [[Август Фридрих Вальтер|Августин Фридрих Вальтер,]] ** [[Коччиус]], ** [[Карл Креде]], ** [[Вильгельм Гис]], ** [[Христиан Готтлиб Людвиг]], ** [[Бенно Шмидт]], ** [[Тирш]], ** [[Даниэль Готтлиб Мориц Шребер]], ** [[Адольф фон Штрюмпель]] * тарихшылар: ** [[Вильгельм Ваксмут]], ** [[Вальтер Марков]], ** [[Георг Фойгт]], ** [[Карл фон Норден]], ** [[Вильгельм Моренбрехер]], * экономист [[Вильгельм Рошер]]; * философтар: ** [[Мориц Вильгельм Дробиш]], ** [[Вильгельм Вундт]], ** [[Рудольф Сейдель]], ** [[Густав Теодор Фехнер]]; * математиктер: ** [[Феликс Клейн]]; * физиктер: ** [[Карл Фридрих Александр]], ** [[Вильгельм Готтлиб Ганкель]], ** [[Фридрих Хунд]], ** [[Питер Джозеф Вильгельм Дебай]], ** [[Вернер Карл Гейзенберг]], ** [[Густав Людвиг Герц]], ** [[Август Зеебек]]; * химиктер: ** [[Томас Барт]], ** [[Густав Генрих Видеман]], ** [[Кристоф Хирцель]], ** [[Вильгельм Фридрих Оствальд]]; * астрономдар: ** [[Гейнрих Брунс]], ** [[Цельнер]]; * филологтар: ** [[Джордж Курциус]], ** [[Фридрих Август Экштейн]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Экштейн, Фридрих-Август}}</ref>, ** [[Людвиг Ланге]], ** [[Тамыз Лескин]], ** [[Юстус Герман Липсиус]], ** [[Иоганнес Минквиц]] ** [[Отто Риббек]]; ** [[Эдуард Сиверс]]; ** [[Франц Делицш]]; ** [[Теодор Моммсен]]. * археолог [[Иоганнес Овербек]], * шығыстанушылар: ** [[Людольф Крель]]; ** [[Флеймер]], ** [[Август Эдуард Эркес]]; * германистер: ** [[Вильгельм Брауне]] ** [[Рудольф Гильдебранд]], ** [[Царнкке]], * романтанушы [[Эберт]], * славянтанушы [[Август Лескиен]], * египеттанушы [[Георг Эберс]]; * үндігерман ғалымдары ** [[Вальтер Порциг]], ** [[Эрнст Виндиш]]; * зоолог [[Люккарт]]; * ботаниктер: ** [[Пол Амман]], ** [[Август Квиринус Ривин]], ** [[Август Шенк]]; * минералог [[Фердинанд Циркель]], * геолог [[Герман Креднер]]; * географтар: ** [[Фридрих Ратцель]], ** [[Фердинанд фон Рихтхофен]]. {{Div col end}} {{Жасырын блоктың соңы}} == Танымал студенттер == {{Жасырын блоктың басы|Студенттер тізімі}} {{Div col|3}} * [[Карл Густав Акерман]] (1820–1901) — неміс саясаткері. * [[Фридрих Август фон Аммон]] (1799–1861) — неміс офтальмологы. * [[Генрих Иоганн Иммануэль Аншютц]] — неміс-австриялық актер. * [[Александр Иванович Базаров]] (1845–1907) — орыс химигі. * [[Феликс Блох]] (1905–1983) — швейцар физигі, Нобель сыйлығының лауреаты. * [[Георг Бредиг]] (1868–1944) — неміс физик химигі. * [[Брокгауз, Генрих (өнер тарихшысы)|Генрих Брокгаус]] — неміс жазушысы және өнертанушы. * [[Рихард Вагнер]] (1813–1883) — неміс композиторы. * [[Кристиан Фридрих Самуэль Ганеман]] (1755–1843) — гомеопатияның негізін салушы. * [[Арнольд Гелен]] (1904–1976) — неміс философы және әлеуметтанушысы. * [[Ганс-Дитрих Геншер]] (1927 ж.т.) — неміс мемлекет қайраткері. * [[Трауготт Гербер]] (1710–1743) — neміс дәрігері, ботанигі және зерттеушісі. * [[Георгий Юлианович Геровский]] (1886–1959) — Карпат-орыс тіл маманы. * [[Иоганн Вольфганг Гёте]] (1749–1832) — неміс ақыны. * [[Алексей Александрович Гвоздев]] (1887–1939) — орыс кеңес театрының ғалымы. * [[Фемистокл Глюк]] (1853–1942) — неміс хирургі және профессоры. * [[Иоганн Готфрид фон Диссельдорф]] (1668–1745) — Данцигтің ғалымы, бургомистрі және бургравы. * [[Эдуард Зиверс]] (1850–1932) — неміс филологы. * [[Карл Генрих Фердинанд Синтенис]] (1806–1867) — неміс филологы және педагогы. * [[Яромер Хендрих Имиш]] (1819–1897) — мәдениеттанушы. * [[Фриц Йоде]] (1887–1970) — неміс музыкатанушысы және педагогы. * [[Эрих Кестнер]] (1899–1974) — неміс жазушысы және сценарист. * [[Феликс Клейн]] (1849–1925) — неміс математигі. * [[Эмиль Крепелин]] (1856–1926) — неміс психиатры. * [[Готфрид Вильгельм Лейбниц]] (1646–1716) — неміс философы және математигі. * [[Готхольд Эфраим Лессинг]] (1729–1781) — неміс драматургі. * [[Карл Либкнехт]] (1871–1919) — неміс саясаткері, Германия Коммунистік партиясының (KPD) негізін қалаушылардың бірі. * [[Вирджил Маджару]] (1887–1940) — румын экономисі, әлеуметтанушысы, журналисі және саясаткері. * [[Ангела Меркель]] (1954 жылы туған) — неміс саясаткері, Германияның Федералдық канцлері. * [[Иоганн Генрих Михаэлис]] (1668–1738) — филолог; кейінірек өзі білім алған оқу орнында сабақ берген. * [[Теодор Моммзен]] (1817–1903) — неміс тарихшысы, филологы және заңгері. * [[Томас Мюнцер]] (1490–1525) — неміс уағызшысы және реформаторы. * [[Вальтер Ниман]] (1876–1953) — неміс музыкатанушысы және музыка сыншысы. * [[Фридрих Ницше]] (1844–1900) — неміс философы. * [[Новалис]] (1772–1801) — неміс жазушысы. * [[Мартин Нот]] (1902–1968) — библия зерттеушісі. * [[Михаил Михайлович Пришвин]] (1873–1954) — орыс кеңес жазушысы. * [[Самуэль фон Пуфендорф]] (1632–1694) — неміс заңгері, философы және тарихшысы. * [[Александр Николаевич Радищев]] (1749–1802) — орыс жазушысы, философы және ақыны. * [[Генрих Готтлиб Людвиг Рейхенбах]] (1793–1879) — неміс биологы. * [[Фердинанд де Соссюр]] (1857–1913) — швейцариялық тілші-ғалым. * [[Эдвард Теллер]] (1908–2003) — америкалық физик. * [[Отто Цур Штрассен]] (1869–1961) — неміс зоологы. * [[Лазэр Шэйняну]] (1859–1934) — румын филологы және тілші-ғалымы. * [[Роберт Шуман]] (1810–1856) — неміс композиторыและ пианисі. * [[Беньямин Хайдеке]] (1763–1811) — пастор, ағартушы, публицист және баспагер. * [[Вильгельм Хомберг]] (1652–1715) — неміс табиғат зерттеушісі. * [[Иван-Андрей Унгебауэр]] (1781 жылы қайтыс болған) — орыс сарай дәрігері және Жеті жылдық соғыс кезіндегі әскери дәрігер. * [[Альфред Филиппсон]] (1864–1953) — неміс географы және геологы. * [[Эрнст Юнгер]] (1895–1998) — неміс жазушысы. {{Div col end}} {{Жасырын блоктың соңы}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090826201949/http://www.uni-leipzig.de/welt/ru/index.html Ресми веб-сайт] * [https://research.uni-leipzig.de/catalogus-professorum-lipsiensium/ Professorenkatalog der Universität Leipzig]. * [https://research.uni-leipzig.de/agintern/CPL/index.html Professoren der Universität Leipzig 1945–1993]. * [https://ojs.uclouvain.be/index.php/RETE/article/view/74593 Scholars and Literati at the University of Leipzig (1409–1800)]{{In lang|en}}. * [https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bsz:15-qucosa-110164 Journal Universität Leipzig]. 1npaxxxgd4zk7oq3w0imy7sk87u0lde 6 786794 3657241 2026-09-19T06:04:03Z RaiymbekZh 170385 {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = «Железнодорожник №9» киножурналының «Купцов экскаваторщигі: Ақмола-Қарталы темір жолы» бөлімінен үзінді | қайнары = Ленинградтық киноархив | жасалған уақыты = 1939 | авторы = }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Қазақстан темір жолы | мақсаты = 1939-1942 жылы салынған Ақмола-Қарталы т/ж көрсету үшін | алмастыру = Алмастыра алмайды | басқа = }} 3657241 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = «Железнодорожник №9» киножурналының «Купцов экскаваторщигі: Ақмола-Қарталы темір жолы» бөлімінен үзінді | қайнары = Ленинградтық киноархив | жасалған уақыты = 1939 | авторы = }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Қазақстан темір жолы | мақсаты = 1939-1942 жылы салынған Ақмола-Қарталы т/ж көрсету үшін | алмастыру = Алмастыра алмайды | басқа = }} bvgsga48yjmxkz1z65xzf8j0lqh0e7l 3657242 3657241 2026-09-19T06:05:18Z RaiymbekZh 170385 /* Түйін */ 3657242 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет емес | сипаттамасы = «Железнодорожник №9» киножурналының «Купцов экскаваторщигі: Ақмола-Қарталы темір жолы» бөлімінен үзінді | қайнары = net.film архиві | жасалған уақыты = 1939 | авторы =Ленинградтық киноархив }} {{Еркін сурет емес/Мақала | мақаласы = Қазақстан темір жолы | мақсаты = 1939-1942 жылы салынған Ақмола-Қарталы т/ж көрсету үшін | алмастыру = Алмастыра алмайды | басқа = }} gul4hp8arl3862vqjtgj5yrjl9zf2oq 0 786795 3657273 2026-09-19T07:05:13Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Сайт |атауы = Pitchfork |логотипі = Pitchfork logo.svg |ені = |URL = {{URL|https://pitchfork.com}} |скриншоты = |скриншот ені = |тақырыбы = Музыка |коммерциялық = Иә |түрі = [[Интернет-журнал]], музыкалық басылым |ұраны = |тіркелу = Міндетті ем... 3657273 wikitext text/x-wiki {{Сайт |атауы = Pitchfork |логотипі = Pitchfork logo.svg |ені = |URL = {{URL|https://pitchfork.com}} |скриншоты = |скриншот ені = |тақырыбы = Музыка |коммерциялық = Иә |түрі = [[Интернет-журнал]], музыкалық басылым |ұраны = |тіркелу = Міндетті емес |тілдері = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |кірішулер саны = |орналасқан жері = {{Байрақ|АҚШ}} |иесі = [[Condé Nast]] |авторы = Райан Шрайбер |ашылды = 1996 жыл |жабылды = |қазіргі статусы = Белсенді |айналымы = |таза табысы = |телефоны = }} '''Pitchfork''' (бұрынғы '''Pitchfork Media''') — 1996 жылы [[Миннеаполис]]те Райан Шрайбер негізін қалаған америкалық онлайн музыкалық журнал. Бастапқыда ол [[альтернативті музыка|альтернативті]] және [[инди-музыка|тәуелсіз]]<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/triplej/review/print/s1225869.htm|title=Pitchfork Media|last=Burns|first=Anna.|publisher=ABC.net|lang=en|access-date=2010-06-22|archive-url=https://www.webcitation.org/67JWyAXU2?url=http://www.abc.net.au/triplej/review/print/s1225869.htm|archive-date=2012-04-30}}</ref> музыканы қамтыса, кейіннен [[Поп-музыка|поп]], [[хип-хоп]] және [[Хеви-метал|металл]] жанрларын да қамти отырып, аясын кеңейтті. Pitchfork — интернет дәуірінде пайда болған ең ықпалды музыкалық басылымдардың бірі. 2000 жылдары Pitchfork өзінің ерекше редакциялық стилімен, жиі жаңартылып тұратын мақалаларымен және жаңадан танылып келе жатқан әртістерді көрсетуімен баспа медиасынан ерекшеленді. Басылым құмар, шынайы әрі бірегей деп мақтауға ие болды, алайда сонымен бірге менмен, қатыгез және элитарлы, яғни циник хипстердің стереотиптерін тудырады деп сыналды. Ол [[Arcade Fire]], [[Broken Social Scene]], [[Bon Iver]] және [[Суфьян Стивенс]] сияқты музыкалық ұжымдар мен орындаушылардың танымал болуына үлес қосты. Журнал әндер мен альбомдарға ондық шкала бойынша ұпай береді; шығарылымы кезінде Pitchfork тарапынан берілген мінсіз ұпай музыкалық журналистикадағы маңызды оқиға болып саналады, ал теріс пікірдегі шолулар кейбір музыканттардың мансабының үзілуіне әкеп соқтырды. Pitchfork 1999 жылы [[Чикаго]]ға, ал 2011 жылы [[Нью-Йорк]]тегі [[Бруклин]]ге көшті. Ол жыл сайынғы Pitchfork Music Festival (2006 жылы Чикагода ашылған), Pitchfork.tv бейнесайты (2008 жылы ашылған), 2008 жылғы "The Pitchfork 500" кітабы және The Pitchfork Review баспа журналы (2013-2016 жылдары шыққан) сияқты жобалармен кеңейді. Кейінгі жылдары Pitchfork онша қарсы шықпайтын, кәсіби стильге көшіп, көбірек мейнстрим музыкасын, гендер, нәсіл және жеке бастың мәселелерін қамти бастады. 2014 жылғы мәлімет бойынша, оның сайтына ай сайын шамамен 6,2 миллион бірегей келуші кірген. 2010 жылдары стриминг пен әлеуметтік желілердің дамуына байланысты Pitchfork-тың ықпалы төмендеді. 2015 жылы оны Condé Nast масс-медиа компаниясы сатып алып, Манхэттендегі One World Trade Center ғимаратына көшірді. Pitchfork президенті Крис Каски 2017 жылы, ал Шрайбер 2019 жылы кетті. 2024 жылы Condé Nast Pitchfork-ты ерлерге арналған [[GQ]] журналымен біріктіретінін жариялады, бұл жұмыстан босатуларға және Pitchfork музыкалық фестивалінің жабылуына әкелді. Бұл бірігу сын тудырып, музыкалық журналистиканың болашағына қатысты алаңдаушылық туғызды. 2026 жылы Pitchfork жазылым моделіне көшті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1996 жылы пайда болған сайттар]] [[Санат:АҚШ сайттары]] [[Санат:Музыкалық сайттар]] 9booa8sc9g3z6ty5ydiok20ot6ik611 0 786796 3657274 2026-09-19T07:13:44Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Журнал |атауы = Q |шынайы атауы = Q |логотипі = Q magazine logo.svg{{!}}class=skin-invert |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Айлық |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |б... 3657274 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Q |шынайы атауы = Q |логотипі = Q magazine logo.svg{{!}}class=skin-invert |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Айлық |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = [[Лондон]] |баспашы = [[Bauer Media Group]] |тарихы = 1986–2020 |құрылғаны = қазан 1986 |соңғы шығарылымы = шілде 2020 |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = 44 050 дана (ABC, 2015 жылғы шілде – желтоқсан)<ref>{{cite web |url=http://www.pressgazette.co.uk/full-2015-mag-abcs-breakdown-cosmopolitan-bucks-trend-uk-magazines-decline-average-4-cent |title=Full 2015 UK magazines ABC circulation breakdown: 60 out of 442 titles grow sales |work=Press Gazette|date=11 February 2016 |first=Dominic|last=Ponsford}}</ref><br /><small>Баспа және цифрлық шығарылымдар.</small> |ISSN = 0955-4955 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|qthemusic.com}} |ортаққор = Q (magazine) }} '''Q''' — британдық танымал музыкалық журнал. Оны 1986 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] телеарнасының "The Old Grey Whistle Test" музыкалық сериалының жүргізушілері, радио және тележурналистер Марк Эллен мен Дэвид Хепворт құрған.<ref name="Larkin">{{cite book |title=[[Encyclopedia of Popular Music|The Virgin Encyclopedia of Popular Music]] |date=1997 |publisher=[[Virgin Books]] |isbn=1-85227-745-9 |editor=Colin Larkin |editor-link=Colin Larkin (writer) |edition=Concise |page=985}}</ref> Q журналы Ұлыбританияда 1986 жылдан 2020 жылдың шілдесіне дейін баспа түрінде жарық көрді. 2023 жылы ол онлайн басылым ретінде қайта жанданып, 2024 жылдың мамырына дейін жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |last=Tobitt |first=Charlotte |date=2024-05-17 |title=Relaunched Q magazine shut down in same week Loaded revival goes live |url=https://pressgazette.co.uk/publishers/magazines/q-magazine-closed-loaded-revival-launches/ |access-date=2025-03-03 |website=Press Gazette |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Press-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания музыкалық журналдары]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1986 жылы негізі қаланған журналдар]] s7ju2dqrlogvjfnafqh67mzrxg5dqpl 3657293 3657274 2026-09-19T08:43:37Z Marksscheider 183882 3657293 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Q |шынайы атауы = Q |логотипі = Q magazine logo.svg{{!}}class=skin-invert |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Айлық |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = [[Лондон]] |баспашы = [[Bauer Media Group]] |тарихы = 1986–2020 |құрылғаны = қазан 1986 |соңғы шығарылымы = шілде 2020 |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = 44 050 дана (ABC, 2015 жылғы шілде – желтоқсан)<ref>{{cite web |url=http://www.pressgazette.co.uk/full-2015-mag-abcs-breakdown-cosmopolitan-bucks-trend-uk-magazines-decline-average-4-cent |title=Full 2015 UK magazines ABC circulation breakdown: 60 out of 442 titles grow sales |work=Press Gazette|date=11 February 2016 |first=Dominic|last=Ponsford}}</ref><br /><small>Баспа және цифрлық шығарылымдар.</small> |ISSN = 0955-4955 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|qthemusic.com}} |ортаққор = Q (magazine) }} '''Q''' — британдық танымал музыкалық журнал. Оны 1986 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] телеарнасының "The Old Grey Whistle Test" музыкалық сериалының жүргізушілері, радио және тележурналистер Марк Эллен мен Дэвид Хепворт құрған.<ref name="Larkin">{{cite book |title=[[Encyclopedia of Popular Music|The Virgin Encyclopedia of Popular Music]] |date=1997 |publisher=[[Virgin Books]] |isbn=1-85227-745-9 |editor=Colin Larkin |editor-link=Colin Larkin (writer) |edition=Concise |page=985}}</ref> Q журналы Ұлыбританияда 1986 жылдан 2020 жылдың шілдесіне дейін баспа түрінде жарық көрді. 2023 жылы ол онлайн басылым ретінде қайта жанданып, 2024 жылдың мамырына дейін жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |last=Tobitt |first=Charlotte |date=2024-05-17 |title=Relaunched Q magazine shut down in same week Loaded revival goes live |url=https://pressgazette.co.uk/publishers/magazines/q-magazine-closed-loaded-revival-launches/ |access-date=2025-03-03 |website=Press Gazette |language=en-US}}</ref> Міне, осы мәтіннің қазақ тіліндегі көркем әрі түсінікті аудармасы: == Тарихы == Журнал 1986 жылы Марк Эллен мен Дэвид Хепворт тарапынан құрылған. [[New Musical Express|NME]] және [[Melody Maker]] сынды жастарға арналған танымал музыкалық басылымдарға балама ретінде шыққан бұл журнал атақты [[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]] журналының алғашқы жылдардағы үлгісімен жасалды. Бастапқыда журналдың қосымша тақырыбы «The modern guide to music and more» («Музыка және өзге де дүниелер жайлы заманауи нұсқаулық») болып, өз атауы «Cue» («пластинканы ойнатуға дайындау» мағынасындағы «cueing a record» тіркесінен шыққан) деп аталды. Алайда [[снукер]] туралы осындай аттас басқа журналмен шатастырмау үшін бұл атау көп ұзамай өзгертілді. Журналдың соңғы саны 2020 жылы 28 шілдеде жарық көрді. Оның мұқабасында тігінен үйілген «Q» журналдарының жиынтығы бейнеленіп, «Адамдармен кездесу оңай. Аңыздармен болған оқиғалар 1986–2020» деген тақырып қойылды. Басылымның жабылуына [[Коронавирустық инфекция Covid-19|коронавирус]] пандемиясы себеп болды: оның тудырған экономикалық салдары баспа баспасөзі нарығындағы бұрыннан бар дағдарыс үрдістерін одан әрі күшейтіп жіберді. «Q» журналының басты ерекшелігі – бес жұлдызды бағалау жүйесі қолданылатын көлемді альбом рецензиялары бөлімі еді. Басқа басылымдар сияқты, XXI ғасырда бұл журнал да жинақ тізімдерін («Ең ұлы 100 альбом», «Ең ұлы 100 рейтингтің тізімі») жариялап тұрды. Солардың ішіндегі ең танымалы – «Өлмей тұрып көруге тиіс 50 топ» («50 bands to see before you die») тізімі болды. Сондай-ақ журнал редакциясы жыл сайын үздік орындаушыларға «[[Q Awards]]» сыйлығын табыстап отырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Press-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания музыкалық журналдары]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1986 жылы негізі қаланған журналдар]] 6lg9agnvho6brycquygscg2bt542ru4 0 786797 3657296 2026-09-19T08:53:56Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Журнал |атауы = Melody Maker |шынайы атауы = Melody Maker |логотипі = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = MM |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Апталық |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редак... 3657296 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Melody Maker |шынайы атауы = Melody Maker |логотипі = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = MM |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Апталық |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = [[Лондон]] |баспашы = [[Time Inc. UK|IPC Media]] |тарихы = 1926–2000 |құрылғаны = қаңтар 1926<ref name=HM-AP2007>{{cite book| last= Moore| first= Hilary| title= Inside British Jazz: Crossing Borders of Race, Nation and Class| year= 2007| publisher= Ashgate Publishing| isbn= 978-0754657446| page= 26}}</ref> |соңғы шығарылымы = желтоқсан 2000 |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = 0025-9012 |eISSN = |марапаттары = |сайты = |ортаққор = Melody Maker }} '''Melody Maker''' – британдық апта сайынғы музыкалық журнал, әлемдегі ең алғашқы музыкалық апталықтардың бірі, ал оның шығарушысы [[TI Media|IPC Media]] компаниясының айтуынша, ең біріншісі.<ref name="bbc">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1070699.stm |title=ENTERTAINMENT &#124; Melody Maker to merge with NME |work=[[BBC News Online|BBC News]] |date=15 December 2000 |access-date=11 August 2014 |archive-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141111110042/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1070699.stm |url-status=live }}</ref> 2001 жылдың қаңтарында ол көп жылғы «басты бәсекелесімен»<ref name="bbc"/> (әрі IPC Media компаниясының бауырлас басылымымен) — [[New Musical Express]] (NME) журналымен біріктірілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Press-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания музыкалық журналдары]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1926 жылы негізі қаланған журналдар]] prnehplsqac5gc6gokklj0je66gkps9 3657306 3657296 2026-09-19T09:19:48Z Marksscheider 183882 3657306 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Melody Maker |шынайы атауы = Melody Maker |логотипі = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = MM |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Апталық |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = [[Лондон]] |баспашы = [[Time Inc. UK|IPC Media]] |тарихы = 1926–2000 |құрылғаны = қаңтар 1926<ref name=HM-AP2007>{{cite book| last= Moore| first= Hilary| title= Inside British Jazz: Crossing Borders of Race, Nation and Class| year= 2007| publisher= Ashgate Publishing| isbn= 978-0754657446| page= 26}}</ref> |соңғы шығарылымы = желтоқсан 2000 |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = 0025-9012 |eISSN = |марапаттары = |сайты = |ортаққор = Melody Maker }} '''Melody Maker''' – британдық апта сайынғы музыкалық журнал, әлемдегі ең алғашқы музыкалық апталықтардың бірі, ал оның шығарушысы [[TI Media|IPC Media]] компаниясының айтуынша, ең біріншісі.<ref name="bbc">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1070699.stm |title=ENTERTAINMENT &#124; Melody Maker to merge with NME |work=[[BBC News Online|BBC News]] |date=15 December 2000 |access-date=11 August 2014 |archive-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141111110042/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1070699.stm |url-status=live }}</ref> 2001 жылдың қаңтарында ол көп жылғы «басты бәсекелесімен»<ref name="bbc"/> (әрі IPC Media компаниясының бауырлас басылымымен) — [[New Musical Express]] (NME) журналымен біріктірілді. == Тарихы == Melody Maker журналын 1926 жылы Лестерде туған композитор әрі баспагер Лоуренс Райт өз музыкалық баспа бизнесінің ішкі журналы ретінде құрды, әрі көбінесе бұл басылымда өз әндерін насихаттады.<ref name=TH-OU2000>{{cite book|last=Herbert|first=Trevor|title=The British Brass Band : A Musical and Social History|year=2000|publisher=[[Oxford University Press|Oxford University]]|isbn=0191590126|page=105}}</ref> Екі айдан кейін ол толыққанды журналға айналып, «The Melody Maker and British Metronome» атауымен негізінен би оркестрлерінің музыканттарына арнала бастады. Оның алғашқы редакторы – дабылшы әрі би оркестрінің жетекшісі Эдгар Джексон (1895–1967) болды.<ref name=IW013>{{cite book|last=Whitcomb|first=Ian|title=After the Ball: Pop Music from Rag to Rock|year=2013|publisher=[[Faber & Faber]]}}</ref><ref name=NP-TF2000>{{cite book|last=Powell|first=Neil|title=The Language of Jazz|year=2000|publisher=[[Taylor & Francis]]|page=85}}</ref> Джексон [[джаз]] туралы арнайы айдар ашты, ол 1930 жылы Спайк Хьюздің басқаруына өткен соң аса үлкен беделге ие болды. Кейін бұл айдар Синклер Трейл, содан кейін Ұлыбританияда джазды белсенді насихаттаушылардың бірі Макс Джонс редакторлық еткен «Jazz Corner» болып дамыды. Басылымда АҚШ-тағы джаз оқиғалары туралы тұрақты түрде ақпарат беріліп отырды, сондай-ақ журнал 1932 жылы шілдеде Ұлыбританияға келген [[Луи Армстронг]]пен елдегі алғашқы сұхбатты ұйымдастырды. 1928 жылы журналды Odhams Press баспасы өз қолына алды, ал 1933 жылы оның форматы 16 беттік апталық газет болып өзгертілді. Рэй Сонин 1939 жылы редакцияға қызметке кіріп, жаңалықтар редакторы қызметіне дейін көтерілді, кейін 1951 жылға дейін 10 жыл бойы бас редактор болды. Кейіннен Сонин [[New Musical Express]] басылымына ауысты.<ref>[https://www7.mississauga.ca/documents/library/biographies/Scans/Peel%20Biography%20Scans%20-%20S/Sonin,%20Ray/Sonin,%20Ray%20MT%2019741211.pdf 'The Sonins: Ray's Memory Lane'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241223171443/https://www7.mississauga.ca/documents/library/biographies/Scans/Peel%20Biography%20Scans%20-%20S/Sonin,%20Ray/Sonin,%20Ray%20MT%2019741211.pdf |date=23 December 2024 }}, in ''Mississauga Times'', December 11, 1974</ref> Melody Maker (MM) [[Рок-н-ролл|ролл-н-ролл]] жанрын жариялауда кешігіп, 1952 жылы іске қосылған New Musical Express (NME) басылымына жол бере бастады. MM 1956 жылы 7 сәуірде өзгеріс енгізіп,<ref>{{cite book|first1=Ulf|last1=Lindberg|first2=Gestur|last2=Guomundsson|first3=Morten|last3=Michelsen|first4=Hans |last4=Weisethaunet|title=Rock Criticism from the Beginning: Amusers, Bruisers, and Cool-Headed Cruisers |publisher=Peter Lang|location=New York, NY|year=2005|isbn=978-0-8204-7490-8|page=84}}</ref> апта сайынғы жеке әндер хит-парадын (топ-20) іске қосты, ал 1958 жылдың қарашасында — [[Record Mirror]] журналы алғашқы [[UK Albums Chart]] чартын жариялағаннан кейін екі жыл өткен соң — пластинкалар (LP) чартын шығарды.<ref>[https://www.bbc.co.uk/radio2/musicclub/album_chart_50s.shtml] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323022954/http://www.bbc.co.uk/radio2/musicclub/album_chart_50s.shtml|date=23 March 2008}}</ref> 1964 жылдан бастап бұл басылым музыка мен музыканттарға тек көңіл көтеру құралы ретінде емес, байыпты зерттеу нысаны ретінде қарау жағынан бәсекелес басылымдардан көш бастады. Крис Уэлч пен Рэй Коулман секілді штаттық тілшілер бұрын тек джаз әртістеріне ғана қолданылатын көзқарасты Американың ықпалымен пайда болған жергілікті [[Рок-музыка|рок]] және [[Поп-музыка|поп]] топтарға қатысты қолданып, музыкалық сынның ауқымын кеңейтті.<ref>{{cite book|first1=Ulf|last1=Lindberg|first2=Gestur|last2=Guomundsson|first3=Morten|last3=Michelsen|first4=Hans |last4=Weisethaunet|title=Rock Criticism from the Beginning: Amusers, Bruisers, and Cool-Headed Cruisers |publisher=Peter Lang|location=New York, NY|year=2005|isbn=978-0-8204-7490-8|pages=85, 88, 89–91}}</ref> 1965 жылы 6 наурызда MM «[[The Beatles|Битлз]]» тобын британ мемлекеті тарапынан марапаттауға шақырды. Бұл жағдай сол жылы 12 маусымда шынымен де орын алып, топтың төрт мүшесі де (Харрисон, Леннон, Маккартни және Старр) [[Британ империясы ордені]]нің мүшелері болып тағайындалды. 1960 жылдардың соңына қарай MM жасөспірімдерге бағытталған NME-ге қарағанда ересек аудиторияға назар аударып, өз позициясын қайта қалпына келтірді. MM басылымында жарнама көлемі үлкен әрі мамандандырылған еді; танымал бола бастаған жас топтар мұнда музыканттарды іздеп жарнама беретін. Сондай-ақ журналда фолк және джаз сияқты «азшылық» қызығушылықтарына арналған беттер мен музыкалық аспаптарға қатысты егжей-тегжейлі шолулар жарияланды. 1960 жылдардың ортасынан бастап Уэлч, Ричард Уильямс, Майкл Уоттс және Стив Лейк сияқты сыншылар [[Steely Dan]], [[Кэт Стивен]]с, [[Led Zeppelin]], [[Pink Floyd]] және [[Henry Cow]] секілді танымал музыка әртістерінің шығармашылығына зияткерлік тұрғыдан жарық түсірген алғашқы британдық журналистердің қатарында болды. 1970 жылдардың басында Melody Maker [[Глэм-рок|глэм-рок]] пен [[Прогрессив-рок|прогрессив-рок]]ты белсенді түрде қолдады. Алайда 1976 жылғы панк-революцияны журнал бірден қабылдай қоймады, соның салдарынан бұл апталық қайтадан кейін қалып қойды – бұл жолы тек NME-ден ғана емес, [[Sounds]] басылымынан да артта қалды. Мұнда тек Кэролайн Кун ғана жаңа музыкаға қызығушылық танытқан журналистер қатарын көрсетті. Журналдың беделі мен тиражы қайта қалпына келгенше бірнеше жыл өтti. 1983 жылға қарай журнал NME-мен жақындасып, популистік әрі поп-бағытқа көбірек бет бұрды (мұның айқын дәлелі ретінде [[Eurythmics]] тобының Touch альбомы жылдың үздік альбомы деп танылуын айтуға болады). Бірақ 1984 жылы ақпанда апталықты [[Луи Рид]] пен [[Оззи Осборн]]мен жасаған ерекше сұхбаттары арқылы танымал болған журналист Аллан Джонс басқарды. Ол бірден мұқабадан [[Kajagoogoo]] тобын алып тастап, әлі ешкімге танымал емес [[The Smiths]] тобын шығарды. 1986 жылы редакция құрамы Саймон Рейнолдс пен Дэвид Стаббс (екеуі де бұған дейін [[Оксфорд университеті]]нде Monitor атты музыкалық фэнзин шығарған), сондай-ақ Sounds басылымынан келген Крис Робертс сияқты журналистердің қосылуымен айтарлықтай күшейді. MM тағы да жекедара және зияткерлік көзқарасты ұстана бастады. Бұл әсіресе NME-дегі «хип-хоп соғыстары» прогрессивті қара музыка туралы жазатын жетекші авторлардың кетілуімен аяқталғаннан кейін айқын байқалды. 1990 жылдары Melody Maker, бір жағынан, [[Сиэтл]]ден келген Эверетт Трудың репортаждар сериясы арқылы гранждың пайда болуына бірінші болып үн қатса, екінші жағынан, би трендін (рейв, электроника) іліп әкетті. Тіпті брит-поп жаңа буын жас оқырмандарды ертіп келген онжылдықтың ортасында да, Саймон Прайс, Тейлор Паркс және Нейл Кулкарни сияқты авторлардың мақалаларының арқасында MM Ұлыбританиядағы ең аналитикалық әрі терең музыкалық басылым болып қала берді. Олар өте субъективті, даулы, бірақ сонымен бірге терең негізделген журналистиканың ұзақ дәстүрін жалғастырды. MM басылымы [[Ocean Colour Scene]] пен [[Kula Shaker]] топтарын қатаң сынға алды, тіпті екі топтың да шығармашылығына барлық жерде тек мақтаулар айтылып жатқан күндердің өзінде [[Oasis (топ)|Oasis]] пен [[Blur]] туралы екіұшты баға беруге батылы жетті. 1997 жылдың басында Аллан Джонс жаңа [[Uncut]] журналына кетті. Оның орнын үш жыл бойы Джонстың жасаған дүниелерін бұзған Марк Сазерленд (экс-NME, [[Smash Hits]]) басты. Осы уақыт ішінде көптеген журналистер журналдан кетіп қалды, әсіресе Саймон Пирс «Oasis туралы барлық материалдар тек жағымды болуы тиіс» деген нұсқаулықпен келіспей, өз еркімен кетті. MM тиражы (NME-мен салыстырғанда бұрыннан төмен болған) апатты түрде төмендей бастады. 1999 жылы MM жылтыр мұқабамен қайта іске қосылды, бірақ бұл оның түпкілікті күйреуін ғана тездетті. 2000 жылы Ұлыбританияның ең көне музыкалық апталығы өмір сүруін тоқтатты – бұл ресми түрде NME-мен бірігу нәтижесінде орын алды, жаңа басылымға журналистер корпусының бір бөлігі мен музыкалық аспаптарға арналған айдар да көшті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания музыкалық журналдары]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1926 жылы негізі қаланған журналдар]] d7uqyaqgqqshc0bzlktghnx0umtf1fs 3 786798 3657298 2026-09-19T08:59:52Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3657298 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Zhuldyzay}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 13:59, 2026 ж. қыркүйектің 19 (+05) ru1b24iz04uv2s8ostykk4kgryp9nae 0 786799 3657311 2026-09-19T09:28:41Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Журнал |атауы = Spin |шынайы атауы = Spin |логотипі = spin-logo.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Тоқсан сайынғы |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас р... 3657311 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Spin |шынайы атауы = Spin |логотипі = spin-logo.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Тоқсан сайынғы |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = [[Боб Гуччионе-кіші]] |ел = {{байрақ|АҚШ}} |орны = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |баспашы = Next Management Partners |тарихы = 1985 жылдан бастап |құрылғаны = мамыр 1985 |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = 0886-3032 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|spinmagazine.com}} |ортаққор = Spin (magazine) }} '''Spin''' – 1985 жылы баспагер [[Боб Гуччионе-кіші]] тарапынан құрылған америкалық музыкалық журнал.<ref name="zara">{{cite web|last=Zara|first=Christopher|title=In Memoriam: Magazines We Lost In 2012|url=http://www.ibtimes.com/memoriam-magazines-we-lost-2012-956388|access-date=2014-11-08|work=International Business Times|date=2012-12-22|archive-date=2014-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140117072503/http://www.ibtimes.com/memoriam-magazines-we-lost-2012-956388}}</ref><ref>{{Cite web|last=Williams|first=Rob|date=2020-01-17|title=Media Publisher Sells Off 'Spin,' 'Stereogum'|url=https://www.mediapost.com/publications/article/345843/media-publisher-sells-off-spin-stereogum.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126200136/https://www.mediapost.com/publications/article/345843/media-publisher-sells-off-spin-stereogum.html|archive-date=2021-01-26|access-date=2022-02-01|website=MediaPost|lang=en|url-status=live}}</ref> Кейіннен Next Management Partners компаниясына тиесілі болған бұл журнал 2012 жылы баспа түріндегі шығарылымын тоқтатқаннан кейін интернет-басылым ретінде жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/12/10/3751472/publishers-launch-195-new-print-magazines|title=Publishers bring 195 new magazines to print in 2012 despite ongoing digital push|author=Chris Welch|date=2012-12-10|publisher=The Verge|access-date=2019-02-28|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222200006/http://www.theverge.com/2012/12/10/3751472/publishers-launch-195-new-print-magazines|url-status=live}}</ref> Ал 2024 жылдың қыркүйегінде ол тоқсан сайын шығатын баспа журналы ретінде қайта оралды.<ref name=":10">{{Cite magazine |last=Eggertsen |first=Chris |date=2024-08-27 |title=SPIN Magazine Returning to Print With Editor-in-Chief Bob Guccione Jr. |url=https://www.billboard.com/pro/spin-magazine-returns-print-editor-in-chief-bob-guccione-jr/ |access-date=2024-08-31 |magazine=Billboard |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Press-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1985 жылы негізі қаланған журналдар]] [[Санат:АҚШ музыкалық журналдары]] n1uzixf4iyhf11om6cy2p6q6u8hr1rz 3657322 3657311 2026-09-19T10:04:12Z Marksscheider 183882 3657322 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Spin |шынайы атауы = Spin |логотипі = spin-logo.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Тоқсан сайынғы |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = [[Боб Гуччионе-кіші]] |ел = {{байрақ|АҚШ}} |орны = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |баспашы = Next Management Partners |тарихы = 1985 жылдан бастап |құрылғаны = мамыр 1985 |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = 0886-3032 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|spinmagazine.com}} |ортаққор = Spin (magazine) }} '''Spin''' – 1985 жылы баспагер [[Боб Гуччионе-кіші]] тарапынан құрылған америкалық музыкалық журнал.<ref name="zara">{{cite web|last=Zara|first=Christopher|title=In Memoriam: Magazines We Lost In 2012|url=http://www.ibtimes.com/memoriam-magazines-we-lost-2012-956388|access-date=2014-11-08|work=International Business Times|date=2012-12-22|archive-date=2014-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140117072503/http://www.ibtimes.com/memoriam-magazines-we-lost-2012-956388}}</ref><ref>{{Cite web|last=Williams|first=Rob|date=2020-01-17|title=Media Publisher Sells Off 'Spin,' 'Stereogum'|url=https://www.mediapost.com/publications/article/345843/media-publisher-sells-off-spin-stereogum.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126200136/https://www.mediapost.com/publications/article/345843/media-publisher-sells-off-spin-stereogum.html|archive-date=2021-01-26|access-date=2022-02-01|website=MediaPost|lang=en|url-status=live}}</ref> Кейіннен Next Management Partners компаниясына тиесілі болған бұл журнал 2012 жылы баспа түріндегі шығарылымын тоқтатқаннан кейін интернет-басылым ретінде жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/12/10/3751472/publishers-launch-195-new-print-magazines|title=Publishers bring 195 new magazines to print in 2012 despite ongoing digital push|author=Chris Welch|date=2012-12-10|publisher=The Verge|access-date=2019-02-28|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222200006/http://www.theverge.com/2012/12/10/3751472/publishers-launch-195-new-print-magazines|url-status=live}}</ref> Ал 2024 жылдың қыркүйегінде ол тоқсан сайын шығатын баспа журналы ретінде қайта оралды.<ref name=":10">{{Cite magazine |last=Eggertsen |first=Chris |date=2024-08-27 |title=SPIN Magazine Returning to Print With Editor-in-Chief Bob Guccione Jr. |url=https://www.billboard.com/pro/spin-magazine-returns-print-editor-in-chief-bob-guccione-jr/ |access-date=2024-08-31 |magazine=Billboard |language=en-US}}</ref> == Тарихы == Алғашқы жылдары журнал музыкалық жанрлардың кең спектрі туралы материалдарды жариялауымен танымал болды. ''Spin'' танымал музыканттарға бағытталған ''[[Rolling Stone]]'' журналына ұлттық балама ретінде құрылды. Журналда [[R.E.M.]], [[Принс]], [[Run-D.M.C.]], [[Eurythmics]], [[Beastie Boys]] және [[Talking Heads]] сияқты жаңа орындаушылар орталық орын алды; алайда мұқабаларда ұзақ уақыт бойы [[Боб Дилан]], [[Кит Ричардс]], [[Майлз Дэвис]], [[Aerosmith]], [[Лу Рид]], [[Том Уэйтс]] және [[Джон Ли Хукер]] сияқты танымал тұлғаларға басымдық берілді — Барт Буллдың Хукер туралы мақалалары журналдың алғашқы ірі марапатына ие болды. 1987 жылдың соңында ''Spin'' баспагерінің әкесі Боб Гуччионе-аға көпшілік оны табысты деп есептесе де (сол кезде ''Spin'' тиражы 150 мың дана болды), журналды шығаруды кенеттен тоқтатты. Соған қарамастан, Гуччионе-кіші өз қызметкерлерінің көпшілігінің басын қосып, жаңа инвесторлар мен кеңселер таба алды және басылым бір айға тоқтатылғаннан кейін қараша және желтоқсан нөмірлерінің біріктірілген шығарылымымен қайта оралды. Ол кезде ''Spin'' мұқабасына қара нәсілді музыканттардың суреттерін орналастыру сатылымға әсер етуі мүмкін қауіпті қадам деп есептелді. Журналда ұзақ уақыт бойы [[АИВ/ЖИТС]] проблемалары туралы материалдар басылып тұрды, бұл да сол кезең үшін өте қауіпті деп саналды, өйткені бұл тақырып аурумен тығыз байланысты болғандықтан, тіпті гейлер туралы мақалалардың өзінен БАҚ жарнама берушілерінен айырылып қалуы мүмкін еді.<ref>{{Cite book|last=Finnegan|first=Jim|title=GenXegesis: Essays on Alternative Youth (sub)culture|publisher=Popular Press|year=2003|isbn=9780879728625|editor-last=Ulrich|editor-first=John McAllister|pages=136–137|chapter=Theoretical Tailspins: Reading 'Alternative' Performance in Spin Magazine|editor-last2=Harris|editor-first2=Andrea L.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=v10ZUR_Ca3EC&pg=PA135}}</ref> Мәдени тұрғыдан журнал [[хардкор-панк]], [[альт-кантри]], [[регги]], [[этникалық музыка]], [[эксперименталды рок]], [[джаз]] шолуларына, сондай-ақ 1980 жылдардың басында таныла бастаған [[колледж-рок]] және [[андеграунд]]тық музыкалық сцена сияқты баламалы музыкалық бағыттарға көптеген мақалалар арнады. [[The Ramones]], [[Патти Смит]], [[Blondie]], [[X (америкалық топ)|X]], [[Black Flag]], [[The Sex Pistols]] пен [[The Clash]] бұрынғы мүшелері және басқа да ерте [[панк-рок]] пен [[жаңа толқын (музыка)|жаңа толқын]] топтары журналдың редакциялық саясатында орталық орын алды, олар шолулар мен мақалаларда кеңінен көрініс тауып, өз беттерінде үнемі аталып отырды, ал ''Rolling Stone'' және басқа басылымдар олардың бар екенін зорға мойындайтын. Әсіресе редакторлардың бірі Джон Лиландтың [[хип-хоп]] музыкасы мен мәдениетін кеңінен жариялауы бұл жанрға байыпты көңіл бөлмеген сол замандағы басқа музыкалық БАҚ-тардың арасында ''Spin'' журналын айрықша ерекшелендірді. Журнал редакциясына музыка және мәдениетпен тығыз байланысты [[Лидия Ланч]], [[Генри Роллинз]], [[Дэвид Ли Рот]], [[Дуайт Йокам]] сияқты адамдар кірді, олардың барлығы өз жанрларында жаңашыл болды. Сондай-ақ ''Spin'' [[Остин (Техас)|Остин]] ([[Техас]]) пен [[Глазго]] ([[Шотландия]]) сияқты қалалардың музыкалық сахнасын олар әлі мәдени инкубатор ретінде мойындалмаған кезеңде жария етті. 1990 жылы заманауи американдық блюз сценасына арналған мақала журналист [[Ар Эл Бёрнсайд|Рьюл Бёрнсайдуға]] тұңғыш рет ұлттық мойынсұнушылық әкелді. Американдық [[манга]] мультипликаторларын, [[монстр-трак]]тарды, [[андеграунд]]тық суретшілерді, [[Twin Peaks]] пен басқа да [[мейнстрим]]ге жатпайтын мәдени құбылыстарды ''Spin'' басылымының жариялауы оның алғашқы кезеңіндегі редакциялық саясатының басты ерекшелігі болды. 1997 жылы Гуччионе-кіші журналды ''Miller Publishing'' баспасына сатты. 2006 жылдың ақпанында ''Miller Publishing'' бұл журналды ''{{iw|Chronicle Books}}'' баспасының да иегері болып табылатын сан-францисколық ''McEvoy Group LLC'' компаниясына 5 000 000 доллардан аз бағаға сатты.<ref name="spin">{{cite web|work=[[San Francisco Chronicle]]|access-date=2007-10-17|title=S.F. group buys 20-year-old rock music magazine Spin|last=Raine|first=George|date=2006-03-01|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2006/03/01/BUG8VHGCI11.DTL|archive-date=2011-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110525075750/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2006/03/01/BUG8VHGCI11.DTL}}</ref><ref>{{Cite web|last=Young|first=Eric|date=2006-02-28|title=Spin Magazine bought by S.F. publisher|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/2006/02/27/daily33.html|access-date=2022-02-05|website=San Francisco Business Times|archive-date=2017-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101033718/https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/stories/2006/02/27/daily33.html|url-status=live}}</ref> Бұл компания [[SpinMedia LLC]] холдингін құрды.<ref>{{Cite web|last=Raine|first=George|date=2006-03-01|title=S.F. group buys 20-year-old rock music magazine Spin / Nion McEvoy leads company created for the acquisition|url=https://www.sfgate.com/business/article/S-F-group-buys-20-year-old-rock-music-magazine-2502979.php|access-date=2022-02-05|website=San Francisco Chronicle|lang=en-US|archive-date=2022-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415223541/https://www.sfgate.com/business/article/S-F-group-buys-20-year-old-rock-music-magazine-2502979.php|url-status=live}}</ref> Жаңа иелері бас редактор {{iw|Мишель, Сиа|Сиа Мишельді|en|Sia Michel}} (2002 жылдан бері бас редактор болған) ''[[Blender]]'' журналының бұрынғы редакторы Энди Пембертонмен алмастырды.<ref>{{Cite web|last=Gross|first=Jason|date=2006-03-02|title=Spin and the FCC- It's a Kids', Kids' Kids' world…, PopMatters|url=https://www.popmatters.com/spin_and_the_fcc_its_a_kids_kids_kids_world-2495678498.html|access-date=2022-02-05|website=PopMatters|lang=en-US|archive-date=2022-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205172302/https://www.popmatters.com/spin_and_the_fcc_its_a_kids_kids_kids_world-2495678498.html|url-status=live}}</ref> Оның қысқа мерзімді қызметінде шығарылған бірінші нөмір [[Бейонсе]] түскен 2006 жылдың шілде айындағы нөмірі болды.<ref>{{Cite web|date=2006-07|title=Beyoncé cover|work=Spin|url=https://books.google.com/books?id=s5jfV6kXmTEC|access-date=2022-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205172310/https://books.google.com/books?id=s5jfV6kXmTEC|archive-date=2022-02-05}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ives|first=Nat|date=2006-08-31|title=Like Rival 'Time,' 'Newsweek' Set for Changes at the Top|url=https://adage.com/article/media/rival-time-newsweek-set-top/111590|access-date=2022-02-05|website=Ad Age|lang=en|archive-date=2022-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220625222021/https://adage.com/article/media/rival-time-newsweek-set-top/111590|url-status=live}}</ref> Пембертон келесі айда, яғни 2006 жылдың маусымында ''Spin'' журналынан жұмыстан босатылды. Қазіргі редактор Даг Брод Сиа Мишельдің қызмет еткен кезінде атқарушы редактор болған.<ref>{{Cite web|last=Dylan|date=2006-06-22|title=Spin Editor Andy Pemberton Resigns|url=https://www.adweek.com/performance-marketing/spin-editor-andy-pemberton-resigns/|access-date=2022-02-05|website=AdWeek|lang=en-US|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206012315/https://www.adweek.com/performance-marketing/spin-editor-andy-pemberton-resigns/|url-status=live}}</ref> Журналдың жиырма жылдығына орай редакция музыка саласындағы соңғы екі онжылдықтың шежіре кітабын шығарды.<ref>{{Cite book|last1=Hermes|first1=Will|url=https://books.google.com/books?id=5_eNngEACAAJ|title=Spin: 20 Years of Alternative Music : Original Writing on Rock, Hip-hop, Techno, and Beyond|last2=Michel|first2=Sia|date=2005|publisher=Three Rivers Press|isbn=978-0-307-23662-3|language=en}}</ref> Бұл кітапқа [[брит-поп]], [[гранж]], [[эмо (музыкалық стиль)|эмо]] және басқа да көптеген музыкалық жанрлар туралы очерктер, сондай-ақ [[Nirvana]], [[Marilyn Manson]], [[Weezer]], [[Nine Inch Nails]], [[Limp Bizkit]] пен [[The Smashing Pumpkins]] сияқты белгілі музыкалық орындаушылар туралы материалдар енді. 2008 жылдың ақпанынан бастап ''Spin'' {{iw|Texterity}} порталы арқылы цифрлық форматта шыға бастады.<ref name=":5">{{Cite web|last=Sisario|first=Ben|date=2011-06-20|title=Spin Magazine Fires Publisher and Editor|url=https://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2011/06/20/editor-and-publisher-fired-from-spin-magazine/|access-date=2022-02-05|website=The New York Times|lang=en-US|archive-date=2021-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127121339/https://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2011/06/20/editor-and-publisher-fired-from-spin-magazine/|url-status=live}}</ref> 2012 жылдың қыркүйек-қазан айларындағы нөмір журналдың соңғы баспа түріндегі шығарылымы болды. 2016 жылы ''SpinMedia'' компаниясының жаңа иесі [[Billboard]]-[[The Hollywood Reporter|Hollywood Reporter]] Media Group болды.<ref>{{cite web|last=Ariens|first=Chris|date=2016-12-22|title=Billboard Buys Spin and Vibe in a Quest to 'Own the Topic of Music Online'|url=https://www.adweek.com/performance-marketing/billboard-buys-spin-and-vibe-quest-own-topic-music-online-175229/|access-date=2024-09-27|website=Adweek|lang=en|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203120451/https://www.adweek.com/performance-marketing/billboard-buys-spin-and-vibe-quest-own-topic-music-online-175229/|url-status=live}}</ref> 2020 жылдың қаңтарында журналды Next Management Partners инвестициялық компаниясы сатып алды, ал оның негізін қалаушы Гуччионе-кіші журналға шығармашылық кеңесші ретінде қайта оралды.<ref>{{Cite web|last=Guaglione|first=Sara|date=2020-06-05|title='Spin' Founder Bob Guccione Jr. Returns As Creative Advisor|url=https://www.mediapost.com/publications/article/352202/spin-founder-bob-guccione-jr-returns-as-creativ.html|access-date=2024-09-27|website=MediaPost|lang=en|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127205051/https://www.mediapost.com/publications/article/352202/spin-founder-bob-guccione-jr-returns-as-creativ.html|url-status=live}}</ref> 2024 жылдың қыркүйегінде, он жылдан астам үзілістен кейін, ''Spin'' тоқсан сайынғы басылым форматында баспа нұсқасын қайтадан өмірге әкелді. Жаңартылған журналды қайтадан оның негізін қалаушы және бас редакторы Боб Гуччионе-кіші басқарды.<ref>{{Cite web|last=Eggertsen|first=Chris|date=2024-08-27|title=SPIN Magazine Returning to Print With Editor-in-Chief Bob Guccione Jr.|url=https://www.billboard.com/pro/spin-magazine-returns-print-editor-in-chief-bob-guccione-jr/|access-date=2024-09-27|website=Billboard|lang=en|archive-date=2024-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240926211614/https://www.billboard.com/pro/spin-magazine-returns-print-editor-in-chief-bob-guccione-jr/|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1985 жылы негізі қаланған журналдар]] [[Санат:АҚШ музыкалық журналдары]] letx71a91erpqaf7xp2y5bmkyd8aqkv 0 786800 3657329 2026-09-19T10:20:00Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Журнал |атауы = Alternative Press |шынайы атауы = Alternative Press |логотипі = Alternative Press logo.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = AP |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Тоқсан сайынғы |тілі = [[Ағылшын тілі]] |реда... 3657329 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Alternative Press |шынайы атауы = Alternative Press |логотипі = Alternative Press logo.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = AP |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Тоқсан сайынғы |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = Майк Ши |ел = {{байрақ|АҚШ}} |орны = [[Лос-Анджелес]] |баспашы = Veeps |тарихы = 1985–2024 |құрылғаны = 6 маусым 1985 |соңғы шығарылымы = Қыс 2024 (№ 417) |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = 1065-1667 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|altpress.com}} |ортаққор = Alternative Press }} '''Alternative Press''' — [[Альтернативті рок|альтернативті музыка]]ға баса мән беретін ай сайынғы америкалық музыкалық журнал. Журналды 1985 жылы [[Огайо]] штатының [[Кливленд]] қаласында Майк Ши негізін қалаған.<ref>{{cite web|title=Potential Markets|url=http://www.freelancewriting.com/magazinewriting/write-for-music-magazines.php|publisher=Freelance Writing|access-date=December 4, 2015|archive-date=December 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125313/http://www.freelancewriting.com/magazinewriting/write-for-music-magazines.php|url-status=dead}}</ref><ref name="altpress">{{cite web |title=Alternative Press: Contact |website=Alternative Press |url=http://www.altpress.com/contact/ |access-date=September 20, 2011}}</ref> Журнал оқырмандарға топтармен сұхбаттар, фотосуреттер және өзекті жаңалықтар ұсынады. 2020 жылы Alternative Press журналы [[Good Charlotte]] топ мүшелері [[Бенджи Мэдден|Бенжи]] және [[Джоэл Мэдден|Джоел Мэдден]]дерге тиесілі MDDN компаниясына сатылып, [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] қаласына көшірілді. 2024 немесе 2025 жылы журналды Мэдден ағайындылар негізін қалаған және [[Live Nation Entertainment|Live Nation]] иелік ететін Veeps билеттелген тікелей трансляция платформасы сатып алды. 2026 жылдың тамызында Veeps басылымның барлық дерлік қызметкерлерін жұмыстан босатты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Press-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1985 жылы негізі қаланған журналдар]] [[Санат:АҚШ музыкалық журналдары]] aik7vmvehihqrbkr9vh2b2vut6yeiwv 0 786801 3657335 2026-09-19T10:33:29Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Газет |атауы = Chicago Sun-Times |шынайы атауы = {{lang-en|Chicago Sun-Times}} |сурет = Chicago-Sun-Times-Logo.svg |сурет атауы = |түрі = [[күнделікті газет]] |форматы = [[таблоид]] |құрылғаны = [[1948 жыл]] |басылымның тоқтатылуы = |бағасы = |иелері = [[Chicago Public Media]] |баспашы... 3657335 wikitext text/x-wiki {{Газет |атауы = Chicago Sun-Times |шынайы атауы = {{lang-en|Chicago Sun-Times}} |сурет = Chicago-Sun-Times-Logo.svg |сурет атауы = |түрі = [[күнделікті газет]] |форматы = [[таблоид]] |құрылғаны = [[1948 жыл]] |басылымның тоқтатылуы = |бағасы = |иелері = [[Chicago Public Media]] |баспашы = |редакторы = |бас редакторы = [[Кимбрилл Келли]] |штаты = 40 |саяси = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |мерзімділік = күнделікті |көлемі = |тиражы = 57 222 (орташа баспа таралымы)<ref>{{cite news |last1=Turvill |first1=William |title=Top 25 US newspaper circulations: Print sales fall another 12% in 2022 |url=https://pressgazette.co.uk/us-newspaper-circulations-2022/ |access-date=June 28, 2022 |publisher=Press Gazette |date=June 24, 2022}}</ref> |бас кеңсесі = [[Чикаго]], [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |ISSN = 1553-8478 |марапаттары = |веб-сайты = {{URL|https://chicago.suntimes.com|chicago.suntimes.com}} }} '''Chicago Sun-Times''' — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Иллинойс]] штатындағы [[Чикаго]] қаласында шығатын күнделікті коммерциялық емес газет. 2022 жылдан бастап ол [[Chicago Public Media]] компаниясының негізгі басылымы болып табылады<ref name="AP2022-01-31">{{Cite news |first1=Tali |last1=Arbel |first2=Sara |last2=Burnett |date=January 31, 2022 |title=Public Radio Owner Buys Sun-Times in Big Chicago Media Deal |url=https://apnews.com/article/business-media-chicago-philanthropy-public-radio-6a7f53e0665c71c1ca06cecd7bdee749 |work=[[AP News]] |access-date=January 20, 2023}}</ref> және ұзақ уақыт бойы [[Chicago Tribune]] газетінен кейінгі Чикаго қаласындағы ең үлкен екінші таралымға ие. Sun-Times газеті Маршалл Филд III иелік еткен Chicago Sun және Chicago Daily Times газеттерінің 1948 жылы бірігуі нәтижесінде пайда болды. Газет журналистері сегіз [[Пулитцер сыйлығы]]н иеленді, олардың көбі 1970 жылдарға тиесілі; марапатқа ие болғандардың бірі — 1967 жылдан бастап 2013 жылы қайтыс болғанға дейін осы газетте жұмыс істеген, бұл сыйлықты алған алғашқы кино сыншысы [[Роджер Эберт]] (1975). Маршалл Филд отбасына ұзақ жылдар бойы тиесілі болған газетке 1980 жылдардан бері бірнеше рет, соның ішінде 2010 жылдардың соңында ертелі-кеш екі рет иелік еткен тараптар өзгерді. 2022 жылы басылымды WBEZ қоғамдық радиостанциясының иесі Chicago Public Media сатып алып, коммерциялық емес модельге көшірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Press-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:АҚШ газеттері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі газеттер]] [[Санат:1948 жылы негізі қаланған газеттер]] e1fc6nokit71cef886equf0hyq850e3 0 786802 3657349 2026-09-19T11:20:56Z Marksscheider 183882 «[[Alternative Press]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3657349 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Alternative Press]] 9m0eyu83a2qn01m9n1pdc2vfq3zajnn 0 786803 3657351 2026-09-19T11:44:26Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Журнал |атауы = Classic Rock |шынайы атауы = Classic Rock |логотипі = Classic Rock logo.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Ай сайынғы |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жай... 3657351 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Classic Rock |шынайы атауы = Classic Rock |логотипі = Classic Rock logo.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Ай сайынғы |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = Сиан Ллевелин |құрылтайшылары = |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = [[Ұлыбритания]] |баспашы = [[Future plc|Future]] |тарихы = 1998 жылдан бастап |құрылғаны = 1998 |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = 1464-7834 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|loudersound.com/classic-rock}} |ортаққор = Classic Rock (magazine) }} '''Classic Rock''' — [[Рок-музыка|рок музыка]]ға арналған британдық журнал және веб-сайт. Оның иесі әрі баспагері — [[Future plc|Future]] медиакомпаниясы. Басылым 1998 жылдың қазан айында іске қосылған, штаб-пәтері [[Лондон]] қаласында орналасқан. Журнал жылына 13 рет жарық көреді және негізінен 1960, 1970, 1980 және 1990 жылдардағы рок топтарын кеңінен көрсетеді. Мұқабасында ең жиі кездесетін танымал жұлдыздардың қатарында [[Led Zeppelin]], [[AC/DC]], [[Pink Floyd]], [[The Rolling Stones]], [[Queen]], [[Black Sabbath]], [[Aerosmith]], [[Deep Purple]] және [[Van Halen]] бар. Классикалық рок ардагерлерімен қатар, Classic Rock заманауи рок топтары мен жаңа шығарылымдарды да назардан тыс қалдырмайды. Соңғы жылдары журнал мұқабасынан [[Alter Bridge]], [[Rival Sons]], [[Halestorm]], [[Ghost]], [[Blackberry Smoke]] және [[The Struts]] сияқты жас әртістерді де көруге болады.<ref>{{Cite web |title=Blackberry Smoke - Check out the new issue of ''Classic Rock Magazine''! They did a special feature on us and other rockin' artists for 'The Class of 2015'. |url=https://www.facebook.com/BlackberrySmoke/photos/a.139073224797/10153443902954798/ |access-date=15 November 2022 |publisher=Facebook}}</ref><ref>{{Cite web|date=14 October 2022 |title=Alter Bridge: The rise and rise of rock's reluctant superstars - only in ''Classic Rock'' |url=https://www.loudersound.com/news/alter-bridge-the-rise-and-rise-of-rocks-reluctant-superstars-only-in-classic-rock |access-date=15 November 2022 |website=Louder}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания музыкалық журналдары]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1998 жылы негізі қаланған журналдар]] ah40t6dki1nfdeqy3q3p38nzt5tm77j 3657352 3657351 2026-09-19T11:54:35Z Marksscheider 183882 3657352 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Classic Rock |шынайы атауы = Classic Rock |логотипі = Classic Rock logo.svg |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = [[Музыкалық журнал]] |мерзімділік = Ай сайынғы |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = Сиан Ллевелин |құрылтайшылары = |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = [[Ұлыбритания]] |баспашы = [[Future plc|Future]] |тарихы = 1998 жылдан бастап |құрылғаны = 1998 |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = 1464-7834 |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|loudersound.com/classic-rock}} |ортаққор = Classic Rock (magazine) }} '''Classic Rock''' — [[Рок-музыка|рок музыка]]ға арналған британдық журнал және веб-сайт. Оның иесі әрі баспагері — [[Future plc|Future]] медиакомпаниясы. Басылым 1998 жылдың қазан айында іске қосылған, штаб-пәтері [[Лондон]] қаласында орналасқан. Журнал жылына 13 рет жарық көреді және негізінен 1960, 1970, 1980 және 1990 жылдардағы рок топтарын кеңінен көрсетеді. Мұқабасында ең жиі кездесетін танымал жұлдыздардың қатарында [[Led Zeppelin]], [[AC/DC]], [[Pink Floyd]], [[The Rolling Stones]], [[Queen]], [[Black Sabbath]], [[Aerosmith]], [[Deep Purple]] және [[Van Halen]] бар. Классикалық рок ардагерлерімен қатар, Classic Rock заманауи рок топтары мен жаңа шығарылымдарды да назардан тыс қалдырмайды. Соңғы жылдары журнал мұқабасынан [[Alter Bridge]], [[Rival Sons]], [[Halestorm]], [[Ghost]], [[Blackberry Smoke]] және [[The Struts]] сияқты жас әртістерді де көруге болады.<ref>{{Cite web |title=Blackberry Smoke - Check out the new issue of ''Classic Rock Magazine''! They did a special feature on us and other rockin' artists for 'The Class of 2015'. |url=https://www.facebook.com/BlackberrySmoke/photos/a.139073224797/10153443902954798/ |access-date=15 November 2022 |publisher=Facebook}}</ref><ref>{{Cite web|date=14 October 2022 |title=Alter Bridge: The rise and rise of rock's reluctant superstars - only in ''Classic Rock'' |url=https://www.loudersound.com/news/alter-bridge-the-rise-and-rise-of-rocks-reluctant-superstars-only-in-classic-rock |access-date=15 November 2022 |website=Louder}}</ref> == Басылым тарихы == Classic Rock журналын 1998 жылы Dennis Publishing баспасы іске қосты. 2000 жылы ол Future компаниясына сатылды, ал 2013 жылдың сәуірінде қайтадан жаңадан құрылған Team Rock баспа компаниясына өтті.<ref>{{Cite web|title=Former GMG execs buy ''Classic Rock'' and ''Metal Hammer'' for £10.2m |url=https://www.campaignlive.co.uk/article/former-gmg-execs-buy-classic-rock-metal-hammer-102m/1176644 |access-date=30 June 2023 |date=2 April 2013 |website=Campaign UK |last=McCabe |first=Maisie}}</ref> 2016 жылдың желтоқсанында Team Rock компаниясы банкротқа ұшырағаннан кейін, Future 2017 жылдың қаңтарында журнал мен оның веб-сайтын қайтадан сатып алды.<ref>{{Cite web|title=Future acquires Team Rock's ''Metal Hammer'', ''Classic Rock'' and ''Prog'' brands |url=https://www.inpublishing.co.uk/articles/future-acquires-team-rocks-metal-hammer-classic-rock-and-prog-brands-3664 |access-date=30 June 2023 |website=InPublishing |date=10 January 2017}}</ref> 2018 жылдың 27 наурызында Future компаниясы Classic Rock журналын және оның бауырлас басылымдары — [[Metal Hammer]] мен [[Prog (журнал)|Prog]] журналдарын '''Louder''' ортақ атауымен қайта іске қосты.<ref>{{Cite web |date=25 December 2018 |title=About ''Louder'' |url=https://www.loudersound.com/features/louder-about-us |access-date=30 June 2023 |website=Louder}}</ref> == Брендтің кеңеюі == === Арнайы шығарылымдар === Classic Rock тек [[Led Zeppelin]], [[Iron Maiden]], [[Guns N' Roses]] және басқа да топтарға ғана арналған арнайы шығарылымдарды бірнеше рет жарыққа шығарды.<ref>{{Cite web |title=''Classic Rock'' Bookazines 1506 (Sampler) by Future PLC |url=https://issuu.com/futurepublishing/docs/rocs1506.issuu |access-date=15 November 2022 |via=Issuu.com |date=24 July 2017}}</ref> CR бауырлас басылымы — Prog алғашында 2009 жылы Classic Rock Presents атты бір реттік арнайы журнал ретінде шығып, көп ұзамай жеке, тұрақты басылым болып ашылды. Басылымның басқа да қосымша жобалары қатарында 2012–2016 жылдары шыққан The Blues журналы және 2010–2014 жылдар аралығында 13 саны жарық көрген Classic Rock Presents AOR бар.<ref>{{cite web|url=https://www.inpublishing.co.uk/articles/classic-rock-celebrates-aor-with-special-issue-12473 |title=''Classic Rock'' celebrates AOR with special issue |website=InPublishing |date=11 November 2010 |access-date=30 June 2023}}</ref> === Жанкүйерлер жиынтығы (Fan packs) === 2010 жылы Classic Rock баспасы [[Roadrunner Records]] компаниясымен серіктесе отырып, Classic Rock Presents: Slash атты жиынтықты шығарды. Бұл нөмір Guns N' Roses тобының бұрынғы гитарисі [[Slash]]-ке арналған арнайы журналмен бірге оның жеке дебюттік альбомының көшірмесін қамтыды. Бұл серіктестік ірі музыкалық альбомның жалпы сатылымға шықпай тұрып, тікелей журнал баспасы арқылы эксклюзивті түрде жарық көруінің алғашқы жағдайы болды. Осыдан кейін Classic Rock Whitesnake, [[Alice Cooper]], [[Motörhead]], [[Def Leppard]] және [[Rush]] сияқты топтармен ресми «фан-пактарды» шығарды. 2012 жылы журнал Slash-тің [[Apocalyptic Love]] альбомына арналған екінші фан-пакты да көпшілікке ұсынды.<ref>{{Cite web|first=Matthew |last=Parker |date=3 May 2012 |title=See inside the ''Classic Rock Presents'': Slash Apocalyptic Love Fan Pack |url=https://www.musicradar.com/news/guitars/see-inside-the-classic-rock-presents-slash-apocalyptic-love-fan-pack-542543 |access-date=15 November 2022 |website=MusicRadar}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ұлыбритания музыкалық журналдары]] [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1998 жылы негізі қаланған журналдар]] 7jt591hm71mf87jyrlvh6216yxytiy7